Қавлаи таъолӣ : «у лақади крмно банӣ одам » эй шрФноҳму аксрнои ?лаами алкромаҳ ,у қили нсбноҳми илои алкрми мо фарзандони одамиро гиромӣ кардем ки эшонро сӯрати некӯи додему қаду қомати рост бо ақл ва бо нутқ ва бо тмиизу онкии мардони бмҳосни оростау занони бгисўон . Ибн аббос гуфт дар тафсири ин оят : кули шайъи ءи итноўли мأкўлаҳи бФиаҳи ман аларзи алои ибни одами ?фонаи итноўли алтъоми бедау ирФъаҳи илои фӣа .

قوله تعالی: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ» ای شرّفناهم و اکثرنا لهم الکرامة، و قیل نسبناهم الی الکرم ما فرزندان آدمی را گرامی کردیم که ایشان را صورت نیکو دادیم و قد و قامت راست با عقل و با نطق و با تمییز و آنکه مردان بمحاسن آراسته و زنان بگیسوان. ابن عباس گفت در تفسیر این آیت: کلّ شی‌ء یتناول مأکوله بفیه من الارض الّا ابن آدم فانّه یتناول الطعام بیده و یرفعه الی فیه.

Абӯи Юсуфи қозӣ дар ҳазрати ҳорӯни алрашед буд ки моида биниҳоданд ва таомӣ овараданд ки ӯро дар он ҳоҷати бмлъқаҳ буд , ҳорӯни интизор млъқаҳ мекард , абӯ Юсуф гуфт аз ҷади ту абди аллоҳи бен аббос ривоят карданд дар тафсир : « крмно банӣ одам » ки ин такрим онаст ки ҳар хӯрандае бдҳни худ аз замин хӯрд магари фарзанди одам ки бадаст бар гираду фарои даҳани барад , ҳорӯн чун ин бишунид млъқаҳ бишикасту бадаст таом мехӯрд .

ابو یوسف قاضی در حضرت هارون الرّشید بود که مائده بنهادند و طعامی آوردند که او را در آن حاجت بملعقه بود، هارون انتظار ملعقه میکرد، ابو یوسف گفت از جدّ تو عبد اللَّه بن عباس روایت کردند در تفسیر: «کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ» که این تکریم آنست که هر خورنده‌ای بدهن خود از زمین خورد مگر فرزند آدم که بدست بر گیرد و فرا دهن برد، هارون چون این بشنید ملعقه بشکست و بدست طعام میخورد.

Муҳамади бен ҷрир гуфт : такрим банӣ одам онаст ки эшонро бар ҳамаи халқи худо мусаллат карданду ҳамаро мусаххар эшон гардониданд ва эшонро мусаххар ҳичиз накарданд то бо ибодат аллоҳ пардозанд .

محمّد بن جریر گفت: تکریم بنی آدم آنست که ایشان را بر همه خلق خدا مسلّط کردند و همه را مسخر ایشان گردانیدند و ایشان را مسخّر هیچیز نکردند تا با عبادت اللَّه پردازند.

. . . «у ҳмлноҳми фии албр » алии алإблу алхилу албғолу алҳмир ,у фии албҳри алии алсФн , «у рзқноҳми ман алтибот » алсмору алҳбўбу алмўошӣу алсмну алзбду алҳлоўӣ . Ва қил « ман алтибот » эй ман касби яда аз халқи худо ҳичиз нест ки рӯзии вайу қӯти вай поктараст ва хуштар ва некӯтар аз фарзанди одам , «у Фзлноҳми алии касӣри ммни хлқнои тФзило » агар гўӣим : « крмно банӣ одам » омаст , пас ин касӣр бҳоӣманду анъому дўобу вуҳуш , ва агар гўӣим хосаст ва мؤмнонро мехоҳад ки ҷой дигар гуфт : « ва ман иҳни аллоҳи Фмои ?лаи ман макрам » пас касӣри бмънӣ умумаст : малоикау ҷину ғайри эшон ,у алъараби изъи алксиру алоксри фии мавзеи алҷмиъи кқўлаҳи таъолӣ : «у أксрҳми козбўн » эй каллаам , ва ин қавли банно бар он асласт ки : алмؤмни афзали ман алмлоӣкаҳ .

... «وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ» علی الإبل و الخیل و البغال و الحمیر، و فی البحر علی السّفن، «وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ» الثّمار و الحبوب و المواشی و السّمن و الزّبد و الحلاوی. و قیل «مِنَ الطَّیِّباتِ» ای من کسب یده از خلق خدا هیچیز نیست که روزی وی و قوت وی پاکتر است و خوشتر و نیکوتر از فرزند آدم، «وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی‌ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلًا» اگر گوئیم: «کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ» عام است، پس این کثیر بهائم‌اند و انعام و دواب و وحوش، و اگر گوئیم خاص است و مؤمنانرا میخواهد که جای دیگر گفت: «وَ مَنْ یُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ» پس کثیر بمعنی عموم است: ملائکه و جن و غیر ایشان، و العرب یضع الکثیر و الاکثر فی موضع الجمیع کقوله تعالی: «وَ أَکْثَرُهُمْ کاذِبُونَ» ای کلّهم، و این قول بنا بر آن اصل است که: المؤمن افضل من الملائکة.

Ва рӯй ани зайди бен аслми қол : қолати алмлоӣкаҳи рбнои анки аътит банӣ одами алднёи иأклўни фӣҳоу итнъмўну лами тътнои злки Фоътноаҳи фии алохраҳ , Фқолу иззатӣу ҷалолии лои аҷъли зуррияи ман хилқати бедӣ ,у фии рўоиаҳ : лои аҷъли солеҳи зуррияи ман хилқатаи бедии кмни қиллат ?ла кун факон .

و روی عن زید بن اسلم قال: قالت الملائکة ربّنا انّک اعطیت بنی آدم الدّنیا یأکلون فیها و یتنعمون و لم تعطنا ذلک فاعطناه فی الآخرة، فقال و عزّتی و جلالی لا اجعل ذریّة من خلقت بیدی، و فی روایة: لا اجعل صالح ذریّة من خلقته بیدیّ کمن قلت له کن فکان.

Ва ани абии ҳрираҳи қоли самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўл : алмؤмни акрами алии аллоҳи ман алмлоӣкаҳи аллазӣнаи ъндаҳ .

و عن ابی هریرة قال سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: المؤمن اکرم علی اللَّه من الملائکة الذین عنده.

Ва ани абди аллоҳи бен Амри қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : мо шайъи ءи акрами алии аллоҳи явми алқёмаҳи ман ибни одам , қил ё расӯли аллоҳу лои алмлоӣкаҳ , қолу лои алмлоӣкаҳи ани алмлоӣкаҳи мҷбўлўни бмнзлаҳи алшмсу алқмр , ва рӯй мҷбўрўн .

و عن عبد اللَّه بن عمرو قال قال رسول اللَّه (ص): ما شی‌ء اکرم علی اللَّه یوم القیامة من ابن آدم، قیل یا رسول اللَّه و لا الملائکة، قال و لا الملائکة انّ الملائکة مجبولون بمنزلة الشّمس و القمر، و روی مجبورون.

Ва ани ъоӣшаҳи қолати қиллат ё расӯли аллоҳи ман акрами алхлқи алии аллоҳи таъолӣ ? қол ё ъоӣшаҳ аммо тқрӣн : « إни аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти أўлӣки ҳам хайри албриаҳ » .

و عن عائشة قالت قلت یا رسول اللَّه من اکرم الخلق علی اللَّه تعالی؟ قال یا عائشة اما تقرئن: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ».

Ва ани умри бен абди алъзизи қол : ани алмؤмн афзал ъанд аллоҳи ман алмлоӣкаҳ , Фқил ё амири алмؤмнини Фмои ҳҷтк ? қоли қавли аллоҳи таъолӣ : « ҷиноти адани идхлўнҳо ва ман сулҳи ман обоӣҳм » илои қавла : «у алмлоӣкаҳи идхлўни алайҳими ман кули боб » Фолзини иؤтўни афзали ман аллазӣнаи иأтўн

و عن عمر بن عبد العزیز قال: انّ المؤمن افضل عند اللَّه من الملائکة، فقیل یا امیر المؤمنین فما حجّتک؟ قال قول اللَّه تعالی: «جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ» الی قوله: «وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ» فالذین یؤتون افضل من الذین یأتون‌

Ва ммои идли алии тафзили алмؤмнини алии алмлоӣкаҳи ани аллоҳи амрҳми болсҷўди лодму қади ахзи кули воҳиди ман авлодаи ҳзои ман тлки алкромаҳи бадалели қавла : «у лақади хлқнокми сами сўрнокми сами қлнои ллмлоӣкаҳи асҷдўои лодм » ҳозо

و ممّا یدلّ علی تفضیل المؤمنین علی الملائکة انّ اللَّه امرهم بالسّجود لآدم و قد اخذ کلّ واحد من اولاده حظّا من تلک الکرامة بدلیل قوله: «وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ» هذا

Кқўлаҳи лҳзаҳи аломаҳ : « анои лмои тғии алмоءи ҳмлнокми фии алҷориаҳ »

کقوله لهذه الامّة: «انا لما طغی الماء حملناکم فی الجاریة»

Фохбри анаи ҳмлноу нҳни фии аслобҳми иўмӣз , сами қол : « лнҷълҳои лаками тазкира »

فاخبر انّه حملنا و نحن فی اصلابهم یومئذ، ثمّ قال: «لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَةً»

Фозои ҷаззи ани икўнўои мҳмўлини бҳмли алобоءи кзлки ани икўнўои масҷудин бсҷдаҳи алобоء ,у лзлки сорўои хдмои лўлди одаму лами икни валади одами хдмои ?лаами факони бъзҳми ҳамлаи алорзоқи алино ,у бъзҳми алии алорўоҳи лқбзҳо ва ҳамлҳо ,у бъзҳми мўклўни болостғФори ?лаам ,у бъзҳми мўклўни болсҳобу алрёҳ , ва манеҳам алмъқботи таҳаффуз банӣ одам , ва манеҳам фии алоъёди иҳмлўни алҷўоӣз ва манеҳам ман иҳзри алҷмъоту иҳмли алолўиаҳу алроёту иктби асомии ман сабақи илои алҷмъаҳ қабл хурӯҷи аломом , ва манеҳам сёҳўни фии аларзи илтмсўни маҷолиси аззикр , ва манеҳам мўклўни ботамоми алкломи азои қоли алодмӣ « субҳони аллоҳ » қолўо «у бҳмдаҳ »у азои қол : « алҳмди ллаҳ » қолўо « раби Алъоламин » , сами явми алқёмаҳи иўклўни ббнии одам , Фмнҳми ман исҳбаҳи илои алмўқФ , ва манеҳам ман иҳмли алнҷоӣб , ва манеҳам ман изни алоъмол , ва манеҳам ман ишиъаҳи илои алсроти Фиқўлўни нҳни аўлёؤкми фии алҳёҳи алднёу фии алохраҳ ҳатто азои сорўои илои алҷанон , Фмнҳми хазон , ва манеҳам зуввор ва манеҳам ҳамлаи ассалом ман ъанд алъзизи алҷбор . Қоли аллоҳи таъолӣ : «у алмлоӣкаҳи идхлўни алайҳими ман кули боб , саломи алайкуми бмои сбртми Фнъми уқбои ?илдор » , сами ани ҷимоъаи ман аҳли алснаҳи атФқўои алии ани ҷумлаи валади одами маъаи абиҳми одаму алонбёءу алмрслини афзали ман ҷумлаи алмлоӣкаҳ ,у лои иқоли ллъсоаҳи ман алмؤмнини анҳми хайри ман Ҷабраилу Микоил .

فاذا جاز ان یکونوا محمولین بحمل الآباء کذلک ان یکونوا مسجودین بسجدة الآباء، و لذلک صاروا خدما لولد آدم و لم یکن ولد آدم خدما لهم فکان بعضهم حملة الارزاق الینا، و بعضهم علی الارواح لقبضها و حملها، و بعضهم موکّلون بالاستغفار لهم، و بعضهم موکّلون بالسّحاب و الرّیاح، و منهم المعقّبات تحفظ بنی آدم، و منهم فی الاعیاد یحملون الجوائز و منهم من یحضر الجمعات و یحمل الالویة و الرّایات و یکتب اسامی من سبق الی الجمعة قبل خروج الامام، و منهم سیّاحون فی الارض یلتمسون مجالس الذّکر، و منهم موکلون باتمام الکلام اذا قال الآدمی «سبحان اللَّه» قالوا «و بحمده» و اذا قال: «الحمد للَّه» قالوا «رب العالمین»، ثمّ یوم القیامة یوکّلون ببنی آدم، فمنهم من یصحبه الی الموقف، و منهم من یحمل النجائب، و منهم من یزن الاعمال، و منهم من یشیعه الی الصّراط فیقولون نحن اولیاؤکم فی الحیاة الدّنیا و فی الآخرة حتّی اذا صاروا الی الجنان، فمنهم خزّان، و منهم زوار و منهم حملة السّلام من عند العزیز الجبّار. قال اللَّه تعالی: «وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ، سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ»، ثمّ انّ جماعة من اهل السّنّة اتّفقوا علی انّ جملة ولد آدم مع ابیهم آدم و الانبیاء و المرسلین افضل من جملة الملائکة، و لا یقال للعصاة من المؤمنین انّهم خیر من جبرئیل و میکائیل.

Қавла : « явм надаъво » явми мансӯб , алии маънии азкр явм надаъво . Ва қили мансӯби бмънии иъидкми алзии Фтркм явм надаъво мегуяд он худованд ки шуморо бёФриди нахусти бори бози офаринади шуморо рӯзи растохези он рӯз ки хонем ҳар гуруҳеро аз мардумони бомоми эшон . Муҷоҳид гуфт эмоми ӣнҷо пайғомбараст яъне ҳар умматиро он рӯзи бпиғомбри эшон боз хонанд .

قوله: «یَوْمَ نَدْعُوا» یوم منصوب، علی معنی اذکر یوم ندعوا. و قیل منصوب بمعنی یعیدکم الذی فطرکم یوم ندعوا میگوید آن خداوند که شما را بیافرید نخست بار باز آفریند شما را روز رستاخیز آن روز که خوانیم هر گروهی را از مردمان بامام ایشان. مجاهد گفت امام اینجا پیغامبر است یعنی هر امّتی را آن روز بپیغامبر ایشان باز خوانند.

Рӯй абӯи ҳрираҳи ан алнабӣ ( с ) фии қавла : « явм надаъво кули أноси бإмомҳм » қоли бнбиҳм

روی ابو هریرة عن النّبی (ص) فی قوله: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» قال بنبیّهم

Гуяд : ё ИМАи Нӯҳ , ё ИМАи ҳуд , ё ИМАи солеҳ , ё ИМАи иброҳӣм , ё ИМАи Мӯсо , ё ИМАи исо , ё ИМАи Муҳамад , ҳар умматиро бпиғомброни эшон боз хонанд ва эшонро бо пайғомбарон бидоранду аллоҳ доварӣ кунад миёни эшон , пайғомбарро гуяд ки ту бо уммати хеш чаҳ гуфтӣ ва эшон бо ту чаҳ гуфтанд ? Фзлки қавла : « Флнсӣлни аллазӣнаи أрсли إлиҳму лнсӣлни алмрслин » .

گوید: یا امّة نوح، یا امّة هود، یا امّة صالح، یا امّة ابراهیم، یا امّة موسی، یا امّة عیسی، یا امّة محمّد، هر امّتی را بپیغامبران ایشان باز خوانند و ایشان را با پیغامبران بدارند و اللَّه داوری کند میان ایشان، پیغامبر را گوید که تو با امّت خویش چه گفتی و ایشان با تو چه گفتند؟ فذلک قوله: «فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ».

Заҳҳок гуфту ибни зайду ҷамоатӣ : « бإмомҳм » эй бктобҳм ҳар умматиро бктоби хеш боз хонанд он китоб ки аз осмон ба пайғомбари эшон фурӯ омад , гӯйанд : ё аҳли алтўроаҳ , ё аҳли алонҷил , ё аҳли алзбўр , ё аҳли алқуръон . Рӯй ҷаъфари бен Муҳамади ани обоӣаҳи ани алӣ ( ъ ) ан алнабӣ ( с ) қол : идъии кули қавми бомоми замонааму китоби рбҳму санаи нбиҳм .

ضحّاک گفت و ابن زید و جماعتی: «بِإِمامِهِمْ» ای بکتابهم هر امّتی را بکتاب خویش باز خوانند آن کتاب که از آسمان به پیغامبر ایشان فرو آمد، گویند: یا اهل التّوراة، یا اهل الانجیل، یا اهل الزّبور، یا اهل القرآن. روی جعفر بن محمّد عن آبائه عن علی (ع) عن النّبی (ص) قال: یدعی کلّ قوم بامام زمانهم و کتاب ربّهم و سنّة نبیّهم.

Ибн аббос гуфт : « бإмомҳм » яъне эмоми ҳудо ӯ эмоми залола , имрӯз дар дунё ҳар касро пешвоеасту муқтадоеи бҳдоит ё бзлолт , пешвои ҳидоятро мегуяд : «у ҷълноҳми أӣмаҳи иҳдўни бأмрно »у пешвои залолатро мегуяд : «у ҷълноҳми أӣмаҳи идъўни إлии алнор » ҳар ки имрӯз бар паии эмом ҳидоят равад фардо ӯро буи боз хонанд , ва ҳар ки бар паии эмом залолат равад буи боз хонанд .

ابن عباس گفت: «بِإِمامِهِمْ» یعنی امام هدی او امام ضلالة، امروز در دنیا هر کس را پیشوایی است و مقتدایی بهدایت یا بضلالت، پیشوای هدایت را میگوید: «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا» و پیشوای ضلالت را میگوید: «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ» هر که امروز بر پی امام هدایت رود فردا او را بوی باز خوانند، و هر که بر پی امام ضلالت رود بوی باز خوانند.

Муҳамади бен каъб гуфт : « бإмомҳм » эй бомҳотҳм , бойени қавли эмом ҷамъ амаст кхФу хФоФи вақфу қФоФу ҷл ва ҷалол мегуяд ҳар касро бмодри худ боз хонанд , се маъниро : яке онаст ки то исо ( ъ ) дар он даъват аз халқ ҷудо нашавад ва хаҷал намонад ки ҳамаро бпдр боз хонанд ва ӯро бмодр , дигари изҳори шарафи ҳасану ҳусайнро то нисбати эшон бо Мустафои наздиктар буд , гӯйанд : ё ҳасани бен Фотимаи бинти Муҳамад , ё ҳусайни бен Фотимаи бинти Муҳамад , сеюм то авлоди зиноро Фзиҳт нарасад ва дар стар бимонад . Ва қил : « явм надаъво кули أноси бإмомҳм » яъне бмъбўдҳм , Фиқол ё абдаи алнирон , ё абдаи алоўсон , ё абдаи алслбон , ё абдаи алшитон , Филҳқи кули обиди бмъбўдаҳу ибқии алмؤмнўни маъаи мъбўдҳм .

محمّد بن کعب گفت: «بِإِمامِهِمْ» ای بامّهاتهم، باین قول امام جمع امّ است کخف و خفاف وقف و قفاف و جل و جلال میگوید هر کس را بمادر خود باز خوانند، سه معنی را: یکی آنست که تا عیسی (ع) در آن دعوت از خلق جدا نشود و خجل نماند که همه را بپدر باز خوانند و او را بمادر، دیگر اظهار شرف حسن و حسین را تا نسبت ایشان با مصطفی نزدیکتر بود، گویند: یا حسن بن فاطمة بنت محمّد، یا حسین بن فاطمة بنت محمّد، سوم تا اولاد زنا را فضیحت نرسد و در ستر بماند. و قیل: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» یعنی بمعبودهم، فیقال یا عبدة النّیران، یا عبدة الاوثان، یا عبدة الصّلبان، یا عبدة الشّیطان، فیلحق کلّ عابد بمعبوده و یبقی المؤمنون مع معبودهم.

Рӯй абӯи бардаи ани абии Мӯсои қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : азои кони явми алқёмаҳи ҷамъи аллоҳи табораку таъолии алхлоӣқи фии съиди воҳиди сами рафъи лкли қавми олҳтҳми алтии конўои иъбдўни Фиўрдўнҳми алнору ибқии алмўҳдўни Фиқоли ?лаами мо тнтзрўн , Фиқўлўни ннтзри рбнои ъзу ҷли кнои нъбдаҳи болғиб , Фиқоли ?лаами أи търФўнаҳ , Фиқўлўни ани шоءи ърФно нафса , қоли Фитҷлии ?лаами табораку таъолии Фихрўни ?лаи сҷдо , Фиқоли ?лаам ё аҳли алтўҳиди арФъўои рؤскми Фқди авҷаби аллоҳи таъолии лаками алҷнаҳу ҷаъли макони кули раҷули мнкми иҳўдё ӯ нсронёи фии алнор .

روی ابو بردة عن ابی موسی قال قال رسول اللَّه (ص): اذا کان یوم القیامة جمع اللَّه تبارک و تعالی الخلائق فی صعید واحد ثمّ رفع لکلّ قوم آلهتهم الّتی کانوا یعبدون فیوردونهم النّار و یبقی الموحدون فیقال لهم ما تنتظرون، فیقولون ننتظر ربّنا عزّ و جل کنّا نعبده بالغیب، فیقال لهم أ تعرفونه، فیقولون ان شاء عرّفنا نفسه، قال فیتجلّی لهم تبارک و تعالی فیخرون له سجّدا، فیقال لهم یا اهل التّوحید ارفعوا رؤسکم فقد اوجب اللَّه تعالی لکم الجنّة و جعل مکان کلّ رجل منکم یهودیّا او نصرانیّا فی النّار.

Ва қил : « бإмомҳм » яъне бсҳоӣФи аъмолҳми фардо ҳар гуруҳеро баномаи кирдори эшон боз хонанд , ҳар ки дар дунёи тоъати дору нек мард бӯда ӯро баномаи тоъат ӯ боз хонанду нома ӯ бадасти рост ӯ диҳанд , ва ҳар ки осӣу бад мард бӯда ӯро баномаи маъсият ӯ боз хонанду нома ӯ бадасти чап ӯ диҳанд ,у злки қавлаи ъзу ҷл : « Фмни أўтии китоба » эй китоби амала , « биминаҳ »у ҳўи алмؤмн , « Фأўлӣки иқрؤни ктобҳм » мараи баъди ахрии фараҳин бмои фӣау ҳозои дأби ман атоаҳи китоби фӣаи мсраҳу ибтиҳоҷ , «у лои излмўни Фтило » эй лои инқсўни ман ҷзоءи аъмолҳми қадари Фтилу ҳўи мо Фтлтаҳи ботроФи асобъку трҳтаҳ ,у қили ҳўи исми лмои фии шқи алнўоаҳ .

و قیل: «بِإِمامِهِمْ» یعنی بصحائف اعمالهم فردا هر گروهی را بنامه کردار ایشان باز خوانند، هر که در دنیا طاعت دار و نیک مرد بوده او را بنامه طاعت او باز خوانند و نامه او بدست راست او دهند، و هر که عاصی و بد مرد بوده او را بنامه معصیت او باز خوانند و نامه او بدست چپ او دهند، و ذلک قوله عزّ و جل: «فَمَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ» ای کتاب عمله، «بِیَمِینِهِ» و هو المؤمن، «فَأُولئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتابَهُمْ» مرة بعد اخری فرحین بما فیه و هذا دأب من اتاه کتاب فیه مسرّة و ابتهاج، «وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلًا» ای لا ینقصون من جزاء اعمالهم قدر فتیل و هو ما فتلته باطراف اصابعک و طرحته، و قیل هو اسم لما فی شقّ النّواة.

« ва ман кони фии ҳзаҳи أъмӣ » мؤмнонро гуфт ки номаи шани бадаст рост диҳанд ва бшодӣ хонанду кофаронро нагуфт ки номаи шани бадаст чап диҳанд ки ин оят бар он маънӣ далолат мекунад ва бар вай ақтсор кард гуфт : « ва ман кони фии ҳзаҳ » эй фии алднё , « أъмӣ » ъмии алқлби лои ибсри рушда , « Фҳўи фии алохраҳи أъмӣ » эйашад ъмӣ манеҳ фии алднёи лонаи кони ибсри фии алднёи бъини раъсау лои ибсри бъини қалбау иҳшри явми алқёмаҳи аъамии лои ибсри бъини раъсаи комаи лои ибсри бъини қалба , лқўлаҳи таъолӣ : «у нҳшрҳми явми алқёмаҳи алии вҷўҳҳми ъмё »у қоли таъолӣ : « ва наҳашара явми алқёмаҳи أъмӣ » мегуяд ҳар ки имрӯзи дарин ҷаҳон аз дидор ҳақ нобӣносту ҳуҷҷат ҳақ намебинад , фардо нобӣнотарасту гумроҳтар ки фарои роҳ биҳишт набинад , имрӯз ки вақт амал ёфта ва дар тавбаи кушода ва бичишам сар дар оёти қудрати аллоҳ таъолӣ менигарад ҳеҷ роҳ наме баради фарои рушди хеш ва тавба намекунаду ҳақ дар намеёбад ва аз дидан ҳақ нобӣност , фардо ки вақти амали Фоӣт шуда ва дар тавбаи фурӯи баста ва бичишам сар низ нобӣно гашта ночор ки аз дидори ҳақи нобӣнотар буд ва аз роҳи ҳақу ростии давртар .

«وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی‌» مؤمنانرا گفت که نامه شان بدست راست دهند و بشادی خوانند و کافران را نگفت که نامه‌شان بدست چپ دهند که این آیت بر آن معنی دلالت میکند و بر وی اقتصار کرد گفت: «وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ» ای فی الدّنیا، «أَعْمی‌» عمی القلب لا یبصر رشده، «فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی‌» ای اشدّ عمی منه فی الدّنیا لانّه کان یبصر فی الدّنیا بعین رأسه و لا یبصر بعین قلبه و یحشر یوم القیامة اعمی لا یبصر بعین رأسه کما لا یبصر بعین قلبه، لقوله تعالی: «وَ نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَلی‌ وُجُوهِهِمْ عُمْیاً» و قال تعالی: «وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ أَعْمی‌» میگوید هر که امروز درین جهان از دیدار حق نابیناست و حجّت حق نمی‌بیند، فردا نابیناتر است و گمراه‌تر که فرا راه بهشت نبیند، امروز که وقت عمل یافته و در توبه گشاده و بچشم سر در آیات قدرت اللَّه تعالی می‌نگرد هیچ راه نمی‌برد فرا رشد خویش و توبه نمی‌کند و حق در نمی‌یابد و از دیدن حق نابیناست، فردا که وقت عمل فائت شده و در توبه فرو بسته و بچشم سرّ نیز نابینا گشته ناچار که از دیدار حق نابیناتر بود و از راه حق و راستی دورتر.

Аҳли Кӯфаи аъамӣ ҳар ду бо Малта хонанду боқӣ ҳар ду ҳарфи бтФхими магари абӯи Амр ки аввал бо Малта хонду дувуми бтФхим , яъне Фҳўи фии алохраҳашад ъмӣ «у أзли сбило » «у إни кодўои лиФтнўнк » ибн аббос гуфт сабаби нузули ин ояти он буд ки вФд сқиФ омаданд гуфтанд эй Муҳамади мо мусулмон шавем ва бо ту байъат кунем бшрт ки бо мо се кор кунӣ : яке онк дар намози пушт хам надиҳем ва суҷуд накунем . Дувум батонро бадаст худ нашканем . Сеюм онки як соли бути лоатро хизмат фурӯ нагузорем , Мустафо ( с ) гуфт : « лои хайри фии дайни лои рукӯъи фӣау лои суҷуд »

اهل کوفه اعمی هر دو با مالت خوانند و باقی هر دو حرف بتفخیم مگر ابو عمرو که اوّل با مالت خواند و دوم بتفخیم، یعنی فهو فی الآخرة اشدّ عمی «وَ أَضَلُّ سَبِیلًا» «وَ إِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ» ابن عباس گفت سبب نزول این آیت آن بود که وفد ثقیف آمدند گفتند ای محمد ما مسلمان شویم و با تو بیعت کنیم بشرط که با ما سه کار کنی: یکی آنک در نماز پشت خم ندهیم و سجود نکنیم. دوم بتان را بدست خود نشکنیم. سوم آنک یک سال بت لات را خدمت فرو نگذاریم، مصطفی (ص) گفت: «لا خیر فی دین لا رکوع فیه و لا سجود»

Он дайн ки дар он рукӯъ ва суҷуд набӯд дар он ҳеҷ хайр набошад ,у онч май гўӣид ки батонро бадаст хеш нашканем ин шумо рост яъне ки агар дайгарӣ шаканд шояд , аммо хизмати лоат ки мехоҳед як сол он туғёнаст ва ботил нагузорам ва дастурӣ надаҳум , эшон гуфтанд мо мехоҳем ки бсмъ араб расад ки ту моро гиромӣ кардӣ ва азиз доштӣу ончи дигаронро надодии моро додӣ ва агар туро кроҳит меояд ё май тарсӣ ки араб гӯйанд ки боишон он додӣ ки бмои надодӣ ту бигӯӣ ки : аллоҳи амрнии бзлки аллоҳи таъолии маро бон фармуд , ин чунин мегуфтанд ва алҳоҳ мекарданд то расӯл ( с ) ҳиммат кард ки баъзи мурод эшон бидиҳад то бад-ӣн ислом даройанд , Фонзли аллоҳи таъолӣ : «у إни кодўои лиФтнўнк » .

آن دین که در آن رکوع و سجود نبود در آن هیچ خیر نباشد، و آنچ می‌گوئید که بتان را بدست خویش نشکنیم این شما راست یعنی که اگر دیگری شکند شاید، اما خدمت لات که میخواهید یک سال آن طغیانست و باطل نگذارم و دستوری ندهم، ایشان گفتند ما میخواهیم که بسمع عرب رسد که تو ما را گرامی کردی و عزیز داشتی و آنچ دیگران را ندادی ما را دادی و اگر ترا کراهیت می‌آید یا می‌ترسی که عرب گویند که بایشان آن دادی که بما ندادی تو بگوی که: اللَّه امرنی بذلک اللَّه تعالی مرا بآن فرمود، این چنین می‌گفتند و الحاح می‌کردند تا رسول (ص) همت کرد که بعض مراد ایشان بدهد تا بدین اسلام درآیند، فانزل اللَّه تعالی: «وَ إِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ».

Саиди бен ҷбир гуфт : мушрикон гуфтанд расӯли худоиро ки нагузорем туро ки даст ба ҳаҷари асвади барӣ ва онро астлом кунӣ магар ки як бор батон моро бпосии вари ҳамаи басари ангуштон буд , расӯли худо ( с ) гуфт : аллоҳ таъолӣ медонад ки ман инро кораам аммо чаҳ зиён дорад ки он кунам то аз астломи ҳаҷари бози нмонм , чун расӯли худои ин ҳиммат кард оят омад : «у إни кодўои лиФтнўнк » .

سعید بن جبیر گفت: مشرکان گفتند رسول خدای را که نگذاریم ترا که دست به حجر اسود بری و آن را استلام کنی مگر که یک بار بتان ما را بپاسی ور همه بسر انگشتان بود، رسول خدا (ص) گفت: اللَّه تعالی می‌داند که من این را کاره‌ام اما چه زیان دارد که آن کنم تا از استلام حجر باز نمانم، چون رسول خدا این همت کرد آیت آمد: «وَ إِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ».

Қтодаҳ гуфт як шаб аз расӯли худо ( с ) хилват талаб карданд ва то бомдод бо вай сухан мегуфтанд ва худро буи наздикӣ менамуданд , он гуҳ гуфтанд агар хоҳӣ ки мо бтўи имони орем , ин сқоту рзол ки гирди ту мигрднду буии пашми мяш аз эшон май дамад аз он ки либос суф доранд , эшонро аз наздик худ барону даври гардон , агар турои бмо фиристодаанд ? то мо бо ту биншинему сухан ту бишинавем он гуҳи бтўи имони орем , расӯл ( с ) ҳиммат кард ки онч дар хостаанд баъзе биҷои орад то эшон мусулмон шаванду раби алъзаҳ ӯро аз он ҳиммат маъсӯм гардонид ва ин оят фиристод : «у إни кодўои лиФтнўнк » эй ародўоу қорбўои лиФтнўнки исрФўнку истзлўнк , « ани алзии أўҳинои إлик » яъне алқуръон , « лтФтрии ълинои ғайра » эй лтхтлқи ълинои ғайри мо аўҳинои алику ҳўи қўлҳм : қул аллоҳи амрнии бзлк , «у إзои лотхзўки хлило » эй луи қиллати мо қолўаҳу феълати мо ародўаҳи лоҳбўк . Қоли ибни баҳри маъноаи лохзўку анати илайҳами муҳтоҷу фақир .

قتاده گفت یک شب از رسول خدا (ص) خلوت طلب کردند و تا بامداد با وی سخن می‌گفتند و خود را بوی نزدیکی می‌نمودند، آن گه گفتند اگر خواهی که ما بتو ایمان آریم، این سقاط و رذال که گرد تو میگردند و بوی پشم میش از ایشان می‌دمد از آن که لباس صوف دارند، ایشان را از نزدیک خود بران و دور گردان، اگر ترا بما فرستاده‌اند؟ تا ما با تو بنشینیم و سخن تو بشنویم آن گه بتو ایمان آریم، رسول (ص) همت کرد که آنچ در خواسته‌اند بعضی بجای آرد تا ایشان مسلمان شوند و ربّ العزّه او را از آن همت معصوم گردانید و این آیت فرستاد: «وَ إِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ» ای ارادوا و قاربوا لیفتنونک یصرفونک و یستزلّونک، «عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ» یعنی القرآن، «لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنا غَیْرَهُ» ای لتختلق علینا غیر ما اوحینا الیک و هو قولهم: قل اللَّه امرنی بذلک، «وَ إِذاً لَاتَّخَذُوکَ خَلِیلًا» ای لو قلت ما قالوه و فعلت ما ارادوه لاحبّوک. قال ابن بحر معناه لاخذوک و انت الیهم محتاج و فقیر.

«у луи лои أни сбтнок » алӣ алҳақ бъсмтнои аёк , « лақади кодати тркн » эй ардту ҳммти тмил , « إлиҳми шиӣои қлило » фӣаи азмори ?фони алўъиду алъзри лои иҷтмъону алмънӣ : лақади кодати тркни илайҳаму луи рукнати илайҳами шиӣои қлило .

«وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ» علی الحقّ بعصمتنا ایّاک، «لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ» ای اردت و هممت تمیل، «إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلًا» فیه اضمار فانّ الوعید و العذر لا یجتمعان و المعنی: لقد کدت ترکن الیهم و لو رکنت الیهم شیئا قلیلا.

« إзои лأзқнок » агар ту бондкӣ боишон гроӣидӣ аз муҳобо дар ҳукми ман , « лأзқноки заъфи алҳёҳу заъфи алммот » эй заъфи азоби алднёу заъфи азоби алохраҳ яъне заъфи мо иъзб ба ғайра , « сами лои тҷди лаки ълинои нсиро » носрои имнъки ман ъзобно .

«إِذاً لَأَذَقْناکَ» اگر تو باندکی بایشان گرائیدی از محابا در حکم من، «لَأَذَقْناکَ ضِعْفَ الْحَیاةِ وَ ضِعْفَ الْمَماتِ» ای ضعف عذاب الدّنیا و ضعف عذاب الآخرة یعنی ضعف ما یعذّب به غیره، «ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ عَلَیْنا نَصِیراً» ناصرا یمنعک من عذابنا.

Қоли қтодаҳи Флмои нзлти ҳзаҳи алоёти қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « аллоҳами лои тклнии илои нафасии турфаи айн » .

قال قتادة فلمّا نزلت هذه الآیات قال رسول اللَّه (ص): «اللهم لا تکلنی الی نفسی طرفة عین».

Қоли аҳли алмъонӣ лиқъ манеҳ ҳаму лам иқъ манеҳ ҳаму лои ғайра .

قال اهل المعانی لیقع منه همّ و لم یقع منه همّ و لا غیره.

Қоли алҳсни ҳаму ҳозои илоҳами ммои итҷоўзи аллоҳи анҳуу зоҳири алоиаҳи тдли алии ана ( с ) лами иҳми лони лӯлои идли алии имтиноъи алшии ءи лўҷўди ғайрау алммтнъи фии алоиаҳи иродаи алркўни лўҷўди тасбити аллоҳ Аёа .

قال الحسن همّ و هذا الهمّ ممّا یتجاوز اللَّه عنه و ظاهر الآیة تدلّ علی انّه (ص) لم یهمّ لانّ لولا یدلّ علی امتناع الشّی‌ء لوجود غیره و الممتنع فی الآیة ارادة الرّکون لوجود تثبیت اللَّه ایّاه.

«у إни кодўои листФзўнки ман алأрз » ибн аббос гуфт ҷуҳудон дар Мадинаи брсўли худо ( с ) ҳасади бурданд ки мақом бмдинаҳ дошт омаданд ва гуфтанд эй Муҳамади ту пайғомбарӣ ? расӯл гуфт ореи ман пайғомбарам , гуфтанд агар пайғомбарӣ чаро мақом на дар шом доштӣу ҷойгоҳу маскани онҷои сохтӣ ки замин муқаддасааст ҷои пайғомбарону мҳбти ваҳйу рисолату замини маҳшару мншр , иброҳӣм ( ъ )у дигари анбёءи ҳама онҷо бӯдаанду ҷои хеши онҷо писандидаанд , ва дар замини Мадинаи ҳаргизи ҳеҷ пайғомбари набӯда , агар ту пайғомбарии онҷои рӯу маскани соз ҳамчун эшон , ва агар аз рӯм май тарсӣу рост май гӯйӣ ки пайғомбарии худои ъзу ҷли туро аз эшон нигаҳ дорад ва бебим кунаду ангаи моро низ сидқи ту маълум шаваду бтўи имони орем , расӯли худои эшонро бонч гуфтанд рост гӯй дошту бғзоء табук рафту мақсӯди ваии шом буд , чун онҷо расед Ҷабраил омад ва оят оварад : «у إни кодўои листФзўнк » ва ӯро фармуданд то бо Мадина шавад , гуфтанд : фӣҳо мҳёку ммотку минҳои тбъс . Қоли муҷоҳиду қтодаҳу алҳсн : ҳам аҳли Маккаи бохароҷ алнабӣ ( с ) минҳои мушрикони Қурайш ҳиммат карданд ки расӯли худоиро аз Макка берун кунанд ,у бқўли баъзе муфассирон ҳиммат карданд ки ӯро аз замини араб берун кунанд , раби Алъоламин эшонро азу боз дошт ва ӯро аз он кеду қасди эшон нигаҳ дошт , он гуҳ ӯро бҳҷрт фармуд то бФрмони ҳақ ҳиҷрат кард бмдинаҳ ва ин оят бимика фурӯ омад , раби алъзаҳи расӯлро аз ҳиммати эшон хабар кард гуфт : «у إни кодўои листФзўнк » яънеу алмшркўни кодўои истФзўнк , Фдхлти ану алломи ллтўкид , « листФзўнк » эй изъҷўнк , « ман алأрзи лихрҷўки минҳоу إзои лои илбсўни хлФк » қроءт нофеъасту ибни касӣру абӯи Амру абӯи бикр , эй баъди хрўҷку насбаи алии алзрФу қрأи албоқўн : « хлоФк »у ?лаи ваҷҳон : аҳдҳмои анаи бмънии бъдку алохри анаи масдари холови ихолФу насбаи алии алмФъўли ?ла яъне лои илбсўни лхлоФк . Ва қили насби алии хлоФки Фнзъи ҳарфи алхФзу алмънии анҳми азои ҳамвои бостФзозку ахроҷки ман аларзи Фонҳми лои илбсўни баъди алии хлоФк , « إлои қлило » Флми илбсўои алои қлило ҳатто аҷалии аллоҳи ъзу ҷли алнзири илои алшому ъзби қришои болсиФи явми бадар .

«وَ إِنْ کادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ» ابن عباس گفت جهودان در مدینه برسول خدا (ص) حسد بردند که مقام بمدینه داشت آمدند و گفتند ای محمّد تو پیغامبری؟ رسول گفت آری من پیغامبرم، گفتند اگر پیغامبری چرا مقام نه در شام داشتی و جایگاه و مسکن آنجا ساختی که زمین مقدّسه است جای پیغامبران و مهبط وحی و رسالت و زمین محشر و منشر، ابراهیم (ع) و دیگر انبیاء همه آنجا بوده‌اند و جای خویش آنجا پسندیده‌اند، و در زمین مدینه هرگز هیچ پیغامبر نبوده، اگر تو پیغامبری آنجا رو و مسکن ساز همچون ایشان، و اگر از روم می‌ترسی و راست می‌گویی که پیغامبری خدای عزّ و جل ترا از ایشان نگه دارد و بی بیم کند و انگه ما را نیز صدق تو معلوم شود و بتو ایمان آریم، رسول خدا ایشان را بآنچ گفتند راست گوی داشت و بغزاء تبوک رفت و مقصود وی شام بود، چون آنجا رسید جبرئیل آمد و آیت آورد: «وَ إِنْ کادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ» و او را فرمودند تا با مدینه شود، گفتند: فیها محیاک و مماتک و منها تبعث. قال مجاهد و قتادة و الحسن: همّ اهل مکّة باخراج النّبی (ص) منها مشرکان قریش همت کردند که رسول خدای را از مکّه بیرون کنند، و بقول بعضی مفسران همّت کردند که او را از زمین عرب بیرون کنند، ربّ العالمین ایشان را ازو باز داشت و او را از آن کید و قصد ایشان نگه داشت، آن گه او را بهجرت فرمود تا بفرمان حق هجرت کرد بمدینه و این آیت بمکّه فرو آمد، ربّ العزّه رسول را از همّت ایشان خبر کرد گفت: «وَ إِنْ کادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ» یعنی و المشرکون کادوا یستفزّونک، فدخلت ان و اللّام للتّوکید، «لَیَسْتَفِزُّونَکَ» ای یزعجونک، «مِنَ الْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ مِنْها وَ إِذاً لا یَلْبَثُونَ خلفک» قراءت نافع است و ابن کثیر و ابو عمرو و ابو بکر، ای بعد خروجک و نصبه علی الظرف و قرأ الباقون: «خِلافَکَ» و له وجهان: احدهما انّه بمعنی بعدک و الآخر انّه مصدر خالف یخالف و نصبه علی المفعول له یعنی لا یلبثون لخلافک. و قیل نصب علی خلافک فنزع حرف الخفض و المعنی انّهم اذا همّوا باستفزازک و اخراجک من الارض فانّهم لا یلبثون بعد علی خلافک، «إِلَّا قَلِیلًا» فلم یلبثوا الّا قلیلا حتّی اجلی اللَّه عزّ و جل النّضیر الی الشّام و عذّب قریشا بالسّیف یوم بدر.

Қавла : « санаи ман қади أрслнои қблки ман рслно » басти ҳзаҳи алоиаҳи фии қавлаи ъзу ҷл : «у қоли аллазӣнаи кФрўои лрслҳм » алоитин . . . Ва алмънии анои сннои ҳзаҳи алснаҳи Фимни арслнои қблки ман рслнои анҳми азои ахрҷўои нбиҳми ман байни азҳрҳм ӯ қтлўаҳи лами илбсҳми алъзоби ани инзл баҳам мегуяд мо суннат чунон ниҳодем дар кори пайғомбарон ки пеш аз ту буданд вааматон эшон : чун қасд карданд душманон ки пайғомбаронро берун кунанд мо душманонро ҳалок кардему замини он душманони бпиғомброни додем ва натавонӣ ту ки расӯли мое ин ниҳод ва ин суннати бгрдонидн .

قوله: «سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنا» بسط هذه الآیة فی قوله عزّ و جل: «وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ» الآیتین... و المعنی انّا سننّا هذه السنة فیمن ارسلنا قبلک من رسلنا انّهم اذا اخرجوا نبیّهم من بین اظهرهم او قتلوه لم یلبثهم العذاب ان ینزل بهم میگوید ما سنّت چنان نهادیم در کار پیغامبران که پیش از تو بودند و امّتان ایشان: چون قصد کردند دشمنان که پیغامبران را بیرون کنند ما دشمنان را هلاک کردیم و زمین آن دشمنان بپیغامبران دادیم و نتوانی تو که رسول مایی این نهاد و این سنّت بگردانیدن.

« أқми алслоаҳ » эй адмҳоу асбти алайҳо , « лдлўки алшмс » эй баъди длўки алшмс , кқўли алъараби лхмси хлўну лъшри хлўн яъне бъдҳмоу длўки алшмси заволҳо ва майлҳо фии вақти алзҳру кзлки майлҳо ллғрўби длўки шамс дар гаштан хуршедаст ҳам буқати завол ва ҳам буқати фурӯ шудани офтобу муфассиронро хилофаст ки ӣнҷои вақт завол мехоҳад ё вақти ғуруб , мақотили ҳёну заҳҳоку садӣу ҷамоатии мигўинд вақт ғурубасту ҳадиси абди аллоҳи бен масъӯд бадалел овараданд : анаи кони азои ғарби ҳоҷиби алшмси слии алмғрбу аФтри ани кони соӣмоу иҳлФи биллоҳи алзии лои илоҳи алои ҳўи ани ҳзаҳи алсоъаҳи лмиқоти ҳзаҳи алслоаҳу ҳаии алтии қоли аллоҳи ъзу ҷл : « أқми алслоаҳи лдлўки алшмс » .

«أَقِمِ الصَّلاةَ» ای ادمها و اثبت علیها، «لِدُلُوکِ الشَّمْسِ» ای بعد دلوک الشّمس، کقول العرب لخمس خلون و لعشر خلون یعنی بعدهما و دلوک الشّمس زوالها و میلها فی وقت الظّهر و کذلک میلها للغروب دلوک شمس در گشتن خورشید است هم بوقت زوال و هم بوقت فرو شدن آفتاب و مفسران را خلافست که اینجا وقت زوال می‌خواهد یا وقت غروب، مقاتل حیّان و ضحّاک و سدّی و جماعتی میگویند وقت غروبست و حدیث عبد اللَّه بن مسعود بدلیل آوردند: انّه کان اذا غرب حاجب الشّمس صلّی المغرب و افطر ان کان صائما و یحلف باللّه الذی لا اله الّا هو انّ هذه السّاعة لمیقات هذه الصّلاة و هی التی قال اللَّه عزّ و جل: «أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ».

Аммо ибни аббосу муҷоҳиду мақотилу қтодаҳу ҷамоатӣ аз уламои саҳоба ва тобеъину аъиммаи дайни мигўинди длўки вақт заволасту ҳадиси ақабаи бен Амри бадалели оранд : қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) ?утонеи Ҷабраили лдлўки алшмси ҳайни золати алшмси фаслӣ беалзҳр ,у қоли абӯи барзаи кони расӯли аллоҳ ( с ) ислии алзҳри азои золати алшмси сами тела : « أқми алслоаҳи лдлўки алшмс » .

امّا ابن عباس و مجاهد و مقاتل و قتاده و جماعتی از علماء صحابه و تابعین و ائمّة دین میگویند دلوک وقت زوال است و حدیث عقبة بن عمرو بدلیل آرند: قال قال رسول اللَّه (ص) اتانی جبرئیل لدلوک الشّمس حین زالت الشّمس فصلی بی الظّهر، و قال ابو برزة کان رسول اللَّه (ص) یصلّی الظّهر اذا زالت الشّمس ثمّ تلا: «أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ».

Ва қоли ҷобири бен абди аллоҳи даъват алнабӣ ( с ) ва ман шоءи ман асҳобаи Фтъмўои ъндии сами хрҷўои ҳайни золати алшмси Фхрҷ алнабӣ ( с ) Фқоли ахрҷ ё бо бикри Фҳзои ҳайни длкти алшмс .

و قال جابر بن عبد اللَّه دعوت النّبی (ص) و من شاء من اصحابه فطعموا عندی ثمّ خرجوا حین زالت الشّمس فخرج النّبی (ص) فقال اخرج یا با بکر فهذا حین دلکت الشّمس.

Ва таҳқиқи ин таъвил онаст ки Ҷабраил ( ъ ) чун расӯли худоро мўоқити намоз баён мекард ибтидои бнмоз пешин кард ва ин таъвили авқоти намозро шомил тараст ки намози пешину дигар дар таҳт ин шавад ки гуфт : « лдлўки алшмс »у намози шом ва хуфтан дар он шавад ки гуфт : « إлии ғсқи аллил »у ғсқи аллили духули зулматау алғосқи ҳўи аллил ,у илои ӣнҷои бмънӣ маъааст чунонк дар ояти обдст кардан гуфт : « илои алмроФқу илои алкъбин »у тқўли алъараби алзўди илои алзўди абл яъне маъаи алзўд , «у қуръони алФҷр » мансӯби болоқомаҳ яънеу ақми қуръони алФҷр , саммии салоаи алФҷри қронои батӯлии алқроءаҳи фӣҳо ҷҳроу идли ҳозои алии ани алслоаҳи лои тсҳи алои бқроءаҳи алқуръони лони қавлаи ҷлу ъзи ақми алслоаҳу ақми қуръони алФҷри қади амри ани иқими алслоаҳи болқроءаҳ ҳатто самяти алслоаҳи қронои Флои ткўни салоаи алои бқроءаҳ .

و تحقیق این تأویل آنست که جبرئیل (ع) چون رسول خدا را مواقیت نماز بیان می‌کرد ابتدا بنماز پیشین کرد و این تأویل اوقات نماز را شامل تر است که نماز پیشین و دیگر در تحت این شود که گفت: «لِدُلُوکِ الشَّمْسِ» و نماز شام و خفتن در آن شود که گفت: «إِلی‌ غَسَقِ اللَّیْلِ» و غسق اللّیل دخول ظلمته و الغاسق هو اللّیل، و الی اینجا بمعنی مع است چنانک در آیت آبدست کردن گفت: «الی المرافق و الی الکعبین» و تقول العرب الذّود الی الذّود ابل یعنی مع الذّود، «وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ» منصوب بالاقامة یعنی و اقم قرآن الفجر، سمّی صلاة الفجر قرآنا بطول القراءة فیها جهرا و یدلّ هذا علی انّ الصّلاة لا تصحّ الّا بقراءة القرآن لانّ قوله جلّ و عزّ اقم الصّلاة و اقم قرآن الفجر قد امر ان یقیم الصّلاة بالقراءة حتی سمّیت الصّلاة قرآنا فلا تکون صلاة الّا بقراءة.

« إни қуръони алФҷри кони мшҳўдо » ташаҳҳудаи малоикаи аллилу малоикаи алнҳори инзли ҳؤлоءу исъди ҳؤлоءи Фҳўи фии охири девони аллилу аввали девони алнҳор .

«إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً» تشهده ملائکة اللّیل و ملائکة النّهار ینزل هؤلاء و یصعد هؤلاء فهو فی آخر دیوان اللّیل و اوّل دیوان النّهار.

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : тҷтмъи малоикаи аллилу малоикаи алнҳор Фиҷтмъўн ъанд салоаи алсбҳи Фтсъди малоикаи аллилу тмкси малоикаи алнҳори Фисӣлҳми рбҳми Фиқўли Киеви трктми ибодии Фтқўли рбнои атиноҳм ва ҳам ислўну тркноҳм ва ҳам ислўни ФоғФри ?лаами явми аддӣн .

روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): تجتمع ملائکة اللّیل و ملائکة النّهار فیجتمعون عند صلاة الصّبح فتصعد ملائکة اللّیل و تمکث ملائکة النّهار فیسئلهم ربّهم فیقول کیف ترکتم عبادی فتقول ربّنا اتیناهم و هم یصلّون و ترکناهم و هم یصلّون فاغفر لهم یوم الدّین.

Ва ани абии алдрдоءи қоли қрأи расӯли аллоҳ ( с ) : « إни қуръони алФҷри кони мшҳўдо » қоли ишҳдаҳи аллоҳу малоикаи аллилу малоикаи алнҳор .

و عن ابی الدّرداء قال قرأ رسول اللَّه (ص): «إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً» قال یشهده اللَّه و ملائکة اللّیل و ملائکة النّهار.

Қоли ибни баҳри ҳозои алтрғиби фии ҳузури алмсоҷди лҳоу шуҳуди алҷмоъаҳи лоҷлҳо .

قال ابن بحر هذا التّرغیب فی حضور المساجد لها و شهود الجماعة لاجلها.

Ва ани абии ҳрираҳи қоли қол алнабӣ ( с ) : тФзли салоаи алҷмоъаҳи салоаи аҳдкми вҳдаҳи бхмсаҳ ва ъушрин ҷзءоу тҷтмъи малоикаи аллилу малоикаи алнҳори фии салоаи алФҷр , сами қоли абӯи ҳрираҳи ақрؤои ани шӣтм : «у қуръони алФҷри إни қуръони алФҷри кони мшҳўдо » .

و عن ابی هریرة قال قال النّبی (ص): تفضل صلاة الجماعة صلاة احدکم وحده بخمسة و عشرین جزءا و تجتمع ملائکة اللّیل و ملائکة النّهار فی صلاة الفجر، ثمّ قال ابو هریرة اقرؤا ان شئتم: «وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً».