Қавлаи таъолӣ : « ва ман аллили Фтҳҷд ба » ?ҳеҷади азои ному таҳаҷҷуди азои сҳру алқии алҳҷўди ан нафса ва мислаи тҳрҷу тأсми азои алқии алҳрҷу алосми ан нафса ,у алтҳҷди тарки алнўми ллслўаҳи ?фони лами исли Флиси бтҳҷд ,у алмънӣ : Қуми баъди алнўми фаслу лои икўни алтҳҷди алои баъди алнўм .

قوله تعالی: «وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ» هجد اذا نام و تهجّد اذا سهر و القی‌ الهجود عن نفسه و مثله تحرّج و تأثّم اذا القی الحرج و الاثم عن نفسه، و التهجّد ترک النّوم للصّلوة فان لم یصلّ فلیس بتهجّد، و المعنی: قم بعد النّوم فصلّ و لا یکون التهجّد الّا بعد النّوم.

Қоли алҳҷоҷи бен Амри алмознӣ : иҳсби аҳдкми азои қоми ман аллили фаслӣ ҳатто исбҳи ани қади таҳаҷҷуди анмои алтҳҷди алслоаҳи баъди рқдаҳи сами алслоаҳи баъди рқдаҳи тлки канти салоаи расӯли аллоҳ ( с )у кон ( с ) иъҷбаҳи алтҳҷди ман аллил .

قال الحجّاج بن عمرو المازنی: یحسب احدکم اذا قام من اللّیل فصلّی حتّی یصبح ان قد تهجّد انّما التهجّد الصّلاة بعد رقدة ثم الصّلاة بعد رقدة تلک کانت صلاة رسول اللَّه (ص) و کان (ص) یعجبه التهجّد من اللّیل.

Рӯй ҳамиди бен абди арраҳмони бен ъўФи ани раҷули ман алонсори анаи кони маъаи расӯли аллоҳ ( с ) фии сафари Фқоли лонзрни Киеви ислӣ алнабӣ ( с ) қоли фаноами расӯли аллоҳ ( с ) сами астиқзи ФрФъи раъсаи илои алсмоءи Фтлои арбъи оёти ман охири сӯраи оли умрон : « إни фии халқи алсмоўоту алأрз » алоиаҳ . . . Сами аҳўии бедаи илои алқрбаҳу ахзи сўокои Фостн ба сами тўзأи сами слии сами номи сами астиқзи Фснъи ксниъаҳи аввали марау ирўни анаи алтҳҷди алзии амраи аллоҳи ъзу ҷл .

روی حمید بن عبد الرّحمن بن عوف عن رجل من الانصار انّه کان مع رسول اللَّه (ص) فی سفر فقال لانظرن کیف یصلّی النّبی (ص) قال فنام رسول اللَّه (ص) ثمّ استیقظ فرفع رأسه الی السّماء فتلا اربع آیات من آخر سورة آل عمران: «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» الآیة... ثمّ اهوی بیده الی القربة و اخذ سواکا فاستن به ثمّ توضّأ ثمّ صلّی ثمّ نام ثمّ استیقظ فصنع کصنیعه اوّل مرّة و یرون انّه التهجّد الّذی امره اللَّه عزّ و جل.

. . . Қавла : « Фтҳҷд ба » эй болқрон , « нофилаи лак » расӯли худо танҳо бойени оят мухотабаст ки намози шаб танҳо бар вай фариза карданд ва « нофилаи лак » маънӣ онаст ки фаризаи фарзҳо аллоҳи алейк фузалои ани алФроӣзи алтии фарзҳо алейку зиёда . Қтодаҳ гуфт намози шаб дар абтдоءи ислом бар ваии фарз буд , пас мансӯхи гашт ва ӯро бтрки он рухсат доданд , бойени қавли нофилаи бмънии ттўъ ва Фзилаҳаст , ?фони алноФлаҳи мо лӣс бўоҷб мегуяд бшб намоз кун ва он турои ттўъисту фазилатӣу ғаниматӣ на воҷиб .

... قوله: «فَتَهَجَّدْ بِهِ» ای بالقرآن، «نافِلَةً لَکَ» رسول خدا تنها باین آیت مخاطب است که نماز شب تنها بر وی فریضه کردند و «نافِلَةً لَکَ» معنی آنست که فریضة فرضها اللَّه علیک فضلا عن الفرائض الّتی فرضها علیک و زیادة. قتادة گفت نماز شب در ابتداء اسلام بر وی فرض بود، پس منسوخ گشت و او را بترک آن رخصت دادند، باین قول نافله بمعنی تطوّع و فضیله است، فانّ النّافلة ما لیس بواجب میگوید بشب نماز کن و آن ترا تطوّعیست و فضیلتی و غنیمتی نه واجب.

Қоли муҷоҳид : « нофилаи лак » эй зиёдаи лаки фии алдрҷоти лонаи ғФри лаки мо тақаддуми ман знбк ва мо тأхри Фмои амалати ман амали сӯии алмктўбаҳи Фҳии нофилаи лаки ман аҷали анаи лои тъмли злки фии куффораи алзнўбу анноси иъмлўни мо сӯии алмктўбаҳи лзнўбҳми фии кФортҳои Флисти ?лаами нофилау зиёда муҷоҳид гуфт маънӣ онаст ки бшби хез ва намоз кун ва ин намози шаби туро зиёдат дараҷотаст ки гуноҳони ту гузаштау ояндаи ҳама омирзидаанду турои ҳоҷати бкФорт он нест , ҳар намозу амал ки кунӣ берун аз Фроӣз , он ҳамаи туро зёдтӣаст ва ин ҳамаи маънии хосса тарасту мардумонро на ки эшонро ҳоҷат бидонаст куффорати гуноҳонро , ки пайвастаи хатоҳоу злтҳо бар эшон меравад , пас эшонро на нофила бошаду турои нофила . Инаст маънии қавли мақотил ва як қавл аз ибни аббос : « нофилаи лак » эй хоссаи лаку киромау атои лак ,у иқоли лўлди алўлди нофилаи лонаи зиёдаи алии алўлд .

قال مجاهد: «نافِلَةً لَکَ» ای زیادة لک فی الدّرجات لانّه غفر لک ما تقدّم من ذنبک و ما تأخّر فما عملت من عمل سوی المکتوبة فهی نافلة لک من اجل انّه لا تعمل ذلک فی کفّارة الذّنوب و النّاس یعملون ما سوی المکتوبة لذنوبهم فی کفّارتها فلیست لهم نافلة و زیادة مجاهد گفت معنی آنست که بشب خیز و نماز کن و این نماز شب ترا زیادت درجاتست که گناهان تو گذشته و آینده همه آمرزیده‌اند و ترا حاجت بکفّارت آن نیست، هر نماز و عمل که کنی بیرون از فرائض، آن همه ترا زیادتی است و این همه معنی خاصّه تر است و مردمان را نه که ایشان را حاجت بدانست کفّارت گناهان را، که پیوسته خطاها و زلّتها بر ایشان می‌رود، پس ایشان را نه نافله باشد و ترا نافله. اینست معنی قول مقاتل و یک قول از ابن عباس: «نافِلَةً لَکَ» ای خاصّة لک و کرامة و عطا لک، و یقال لولد الولد نافلة لانّه زیادة علی الولد.

Ва хабар дурустаст ки расӯли худо ( с ) дар охири умри қиёми шаби ҳашт ракаат кардӣ , ва ба харҷи ман алднё , « ъсии أни ибъски рбк » ъсӣу лаъли ман аллоҳи воҷиби лонаи таъолии лои идъи ани иФъли бъбодаҳи мо атмъҳми фӣаи ман алҷзоءи алии тоъотҳми лонаи лӣси ман сифатаи алғрўру луи ани қоӣлои қоли лохри тъоҳднӣу алзмнии лаълии ани анФъки Флзмаҳи сами лами инФъаҳи маъаи атмоъаҳи фӣау ваъдаи ?лаккони ғорои ?лау таъолии аллоҳи ани злк , « ибъски рбк » иқимки рбк , « мқомои мҳмўдо » эй фии мақоми Маҳмӯду ҳўи мақоми алшФоъаҳи иҳмдаҳи фӣаи алоўлўну алохрўн .

و خبر درستست که رسول خدا (ص) در آخر عمر قیام شب هشت رکعت کردی، و به خرج من الدّنیا، «عَسی‌ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ» عسی و لعل من اللَّه واجب لانّه تعالی لا یدع ان یفعل بعباده ما اطمعهم فیه من الجزاء علی طاعاتهم لانّه لیس من صفته الغرور و لو انّ قائلا قال لآخر تعاهدنی و الزمنی لعلّی ان انفعک فلزمه ثمّ لم ینفعه مع اطماعه فیه و وعده لکان غارّا له و تعالی اللَّه عن ذلک، «یَبْعَثَکَ رَبُّکَ» یقیمک ربّک، «مَقاماً مَحْمُوداً» ای فی مقام محمود و هو مقام الشّفاعة یحمده فیه الاولون و الآخرون.

Рӯй инси бен молики ан алнабӣ ( с ) қол : иҷтмъи алмؤмнўни явми алқёмаҳи Филҳмўни Фиқўлўни луи астшФънои алии рбнои Фороҳнои ман мконнои ҳозои Фиأтўни Фиқўлўн ё одами анати абӯи анноси хлқки аллоҳи бедау асҷди лаки млоӣктаҳу ълмки асмоءи кули шайъи ءи ФошФъи лнои илои рбк ҳатто ириҳнои ман мконнои ҳозо , Фиқўли ?лаами лсти ҳноку изкри занбаи алзии асобаҳи Фистҳиии рабау локини аӣтўои нўҳои ?фонаи аввали алрсли баъсаи аллоҳи илои аҳли аларзи Фиأтўни нўҳои Фиқўли лсти ҳноку изкри хтиӣтаҳу саволаи рабаи мо лӣси ?ла ба илми Фистҳиии рабаи ман злку локини аӣтўои абрҳими халили арраҳмони Фиأтўни абрҳими Фиқўли лсти ҳноку локини аӣтўои Мӯсои ъбдои калимаи аллоҳу эътоаи алтўриаҳи Фиأтўни Мӯсои Фиқўли лсти ҳноку изкри ?лаами алнФси алтии қатли бғири нафаси Фистҳиии рабаи ман злк , Фиқўли аӣтўои исои абди аллоҳу клмтаҳу рӯҳаи Фиأтўни исои Фиқўли лсти ҳноку локини аӣтўои мҳмдо ( с ) ъбдои ғФри аллоҳи ?лаи мо тақаддуми ман занба ва мо тأхри Фиأтўннии Фоқўми Фомшии байни смотини ман алмؤмнин ҳатто астأзни алии рабии Фиؤзни лии Фозои раъйати рабии вақъат ӯ хррти соҷдои лрбии Фидънии мо шоءи аллоҳи ани идънӣ , сами қоли арФъи рأски қул исмъу сили тътаҳу ашФъи тшФъи ФорФъи раъсии Фоҳмдаҳи бтҳмидаҳи иълмниаҳ , сами ашФъи Фиҳди лии ҳдои Фодхлҳми алҷнаҳ , сами аъўди илайҳи ассонӣаи Фозои раъйати рабии вақъат ӯ хррти соҷдои лрбии Фидънии мо шоءи аллоҳи ани идънии сами иқоли арФъи Муҳамади рأски қул исмъу сили тътаҳу ашФъи тшФъи ФорФъи раъсии Фоҳмдаҳи бтҳмиди иълмниаҳ , сами ашФъи Фиҳди лии ҳдои Фодхлҳми алҷнаҳ , сами аъўди илайҳи алсолсаҳи Фозои раъйати рабии вақъат ӯ хррти соҷдои лрбии Фидънии мо шоءи аллоҳи ани идънӣ , сами иқоли арФъи Муҳамади рأски қул исмъу сили тътаҳу ашФъи тшФъи ФорФъи раъсии Фоҳмдаҳи бтҳмиди иълмниаҳ , сами ашФъи Фиҳди лии ҳдои Фодхлҳми алҷнаҳ , сами аъўди алробъаҳи Фоқўл ё раби мо бқии алои ман ҳабсаи алқуръон .

روی انس بن مالک عن النّبی (ص) قال: یجتمع المؤمنون یوم القیامة فیلهمون فیقولون لو استشفعنا علی ربّنا فاراحنا من مکاننا هذا فیأتون فیقولون یا آدم انت ابو النّاس خلقک اللَّه بیده و اسجد لک ملائکته و علّمک اسماء کلّ شی‌ء فاشفع لنا الی ربّک حتّی یریحنا من مکاننا هذا، فیقول لهم لست هناک و یذکر ذنبه الذی اصابه فیستحیی ربّه و لکن ائتوا نوحا فانّه اوّل الرّسل بعثه اللَّه الی اهل الارض فیأتون نوحا فیقول لست هناک و یذکر خطیئته و سؤاله ربّه ما لیس له به علم فیستحیی ربّه من ذلک و لکن ائتوا ابرهیم خلیل الرّحمن فیأتون ابرهیم فیقول لست هناک و لکن ائتوا موسی عبدا کلّمه اللَّه و اعطاه التوریة فیأتون موسی فیقول لست هناک و یذکر لهم النّفس التی قتل بغیر نفس فیستحیی ربّه من ذلک، فیقول ائتوا عیسی عبد اللَّه و کلمته و روحه فیأتون عیسی فیقول لست هناک و لکن ائتوا محمّدا (ص) عبدا غفر اللَّه له ما تقدّم من ذنبه و ما تأخر فیأتوننی فاقوم فامشی بین سماطین من المؤمنین حتّی استأذن علی ربّی فیؤذن لی فاذا رأیت ربّی وقعت او خررت ساجدا لربی فیدعنی ما شاء اللَّه ان یدعنی، ثمّ قال ارفع رأسک قل یسمع و سل تعطه و اشفع تشفّع فارفع رأسی فاحمده بتحمیده یعلّمنیه، ثمّ اشفع فیحدّ لی حدّا فادخلهم الجنة، ثمّ اعود الیه الثّانیة فاذا رأیت ربّی وقعت او خررت ساجدا لربی فیدعنی ما شاء اللَّه ان یدعنی ثمّ یقال ارفع محمّد رأسک قل یسمع و سل تعطه و اشفع تشفّع فارفع رأسی فاحمده بتحمید یعلّمنیه، ثمّ اشفع فیحدّ لی حدّا فادخلهم الجنّة، ثمّ اعود الیه الثّالثة فاذا رأیت ربّی وقعت او خررت ساجدا لربی فیدعنی ما شاء اللَّه ان یدعنی، ثمّ یقال ارفع محمّد رأسک قل یسمع و سل تعطه و اشفع تشفع فارفع رأسی فاحمده بتحمید یعلّمنیه، ثمّ اشفع فیحدّ لی حدّا فادخلهم الجنّة، ثمّ اعود الرّابعة فاقول یا ربّ ما بقی الّا من حبسه القرآن.

Фҳдснои инси бен молики ан алнабӣ ( с ) қоли Фихрҷи ман алнори ман қоли лои илоҳи алои аллоҳу кони фии қалбаи ман алхири мо изни барра .

فحدّثنا انس بن مالک انّ النّبی (ص) قال فیخرج من النّار من قال لا اله الّا اللَّه و کان فی قلبه من الخیر ما یزن برّة.

Ва ани инси ан алнабӣ ( с ) ?утии болброқи Фқолу алзии бъски болҳқи лои тркбнӣ ҳатто тзмни лии алшФоъаҳ .

و عن انس انّ النّبی (ص) اتی بالبراق فقال و الذی بعثک بالحقّ لا ترکبنی حتّی تضمن لی الشّفاعة.

Ва ани каъби бен молики қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : иҷмъи аллоҳи анноси явми алқёмаҳи Фокўни аноу умматии явми алқёмаҳи алии тели Фиксўнии рабии ҳалаи хзроءу иؤзни лии Фоқўли мо шоءи аллоҳи ани ақўли Фзлки алмқоми алмҳмўд .

و عن کعب بن مالک قال قال رسول اللَّه (ص): یجمع اللَّه النّاس یوم القیامة فاکون انا و امّتی یوم القیامة علی تل فیکسونی ربی حلّة خضراء و یؤذن لی فاقول ما شاء اللَّه ان اقول فذلک المقام المحمود.

Ва фии рўоиаҳи ахрии қол : Фокўни анои аввали ман идъӣу Ҷабраили ани ямини арраҳмону аллоҳи мо роаҳи қаблҳо , Фоқўл ё раби ани ҳозои ахбрнии анки арслтаҳи ило ? Фиқўли аллоҳи ъзу ҷли сидқ , сами ашФъи Фоқўл ё раби ъбодки ъбдўки фии атрофи аларзи қолу ҳўи алмқоми алмҳмўд .

و فی روایة اخری قال: فاکون انا اوّل من یدعی و جبرئیل عن یمین الرّحمن و اللَّه ما رآه قبلها، فاقول یا رب ان هذا اخبرنی انّک ارسلته الیّ؟ فیقول اللَّه عزّ و جل صدق، ثمّ اشفع فاقول یا ربّ عبادک عبدوک فی اطراف الارض قال و هو المقام المحمود.

Ва ани ҳзиФаҳи бен ?илямони қоли иҷмъи анноси фии съиди воҳиди Флои такаллуми нафаси Фикўни аввали мадъуи мҳмдо ( с ) Фиқўли лаббайку съдику алхири фии идику алшри лӣси алику алмаҳдии ман ҳудоату ъбдки байни идику бку алики лои млҷоءу лои мунҷии мнки алои алики таборакату таъолӣати сбҳонки раби албит , Фзлки қавла : « ъсии أни ибъски рбки мқомои мҳмўдо » .

و عن حذیفة بن الیمان قال یجمع النّاس فی صعید واحد فلا تکلّم نفس فیکون اوّل مدعوّ محمدا (ص) فیقول لبّیک و سعدیک و الخیر فی یدیک و الشر لیس الیک و المهدیّ من هدیت و عبدک بین یدیک و بک و الیک لا ملجاء و لا منجی منک الّا الیک تبارکت و تعالیت سبحانک ربّ البیت، فذلک قوله: «عَسی‌ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً».

Ва ани нофеъи ани ибни умри ани расӯли аллоҳ ( с ) қрأ : « ъсии أни ибъски рбки мқомои мҳмўдо » қоли иднинии Фиқъднии маъааи алии алърш . Ва қоли ибни Фнҷўиаҳи иҷлснии маъааи алии алсрир .

و عن نافع عن ابن عمر ان رسول اللَّه (ص) قرأ: «عَسی‌ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً» قال یدنینی فیقعدنی معه علی العرش. و قال ابن فنجویه یجلسنی معه علی السریر.

Ва ани абии воӣли ани абди аллоҳи қол : ани аллоҳи ъзу ҷли атхзи абрҳими хлилоу ани соҳбкми халили аллоҳу акрами алхлқи алии аллоҳ , сами қрأ : « ъсии أни ибъски рбки мқомои мҳмўдо » , қоли Фиқъдаҳи алии алърш .

و عن ابی وائل عن عبد اللَّه قال: انّ اللَّه عزّ و جل اتّخذ ابرهیم خلیلا و انّ صاحبکم خلیل اللَّه و اکرم الخلق علی اللَّه، ثمّ قرأ: «عَسی‌ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً»، قال فیقعده علی العرش.

Ва ани абди аллоҳи бен саломи қол : азои кони явми алқёмаҳи иؤтии бнбикм ( с ) Фиқъди байни ядии алрби ъзу ҷли алии алкрсӣ . Ва ани Лайси ани муҷоҳиди фии қавлаи ъзу ҷл : « ъсии أни ибъски рбки мқомои мҳмўдо » қоли иҷлсаҳи алии алърш .

و عن عبد اللَّه بن سلام قال: اذا کان یوم القیامة یؤتی بنبیّکم (ص) فیقعد بین یدی الرّب عزّ و جل علی الکرسی. و عن لیث عن مجاهد فی قوله عزّ و جل: «عَسی‌ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً» قال یجلسه علی العرش.

Аълами ани асҳоби алҳдиси аллазӣна ҳам нақулла алохбору хзнаҳи алосори атФқўои алии ани ҳозои алтأўили саҳеҳу ани аллоҳи ъзу ҷли кон қабл халқаи алошёءи қоӣмои бзотаҳи сами халқи алошёءи ман ғайри ҳоҷаи ?лаи илоҳо бали изҳори қудратау ҳикматаи лиърФи вуҷӯдау тавҳидау камоли илмау қудратаи бзҳўри афъолаи алмтқнаҳи алмҳкмаҳу халқи лнФсаҳи ършои астўии алайҳи комаи шоءу ҳўи алони мстўи алии аршаи комаи ахбри ан нафсау ани лами икн қабл злки мстўёи алайҳу лӣси ақъодаҳи мҳмдои алии алърши мўҷбои ?лаи сафаи алрбўбиаҳ ӯ мхрҷо Аёа ани сафаи алъбўдиаҳи бали ҳўи рафъи лмҳлаҳу изҳори лшрФаҳу тафзили ?лаи алии ғайраи ман халқа .

اعلم انّ اصحاب الحدیث الذین هم نقلة الاخبار و خزنة الآثار اتّفقوا علی انّ هذا التّأویل صحیح و انّ اللَّه عزّ و جل کان قبل خلقه الاشیاء قائما بذاته ثمّ خلق الاشیاء من غیر حاجة له الیها بل اظهار قدرته و حکمته لیعرف وجوده و توحیده و کمال علمه و قدرته بظهور افعاله المتقنة المحکمة و خلق لنفسه عرشا استوی علیه کما شاء و هو الآن مستو علی عرشه کما اخبر عن نفسه و ان لم یکن قبل ذلک مستویا علیه و لیس اقعاده محمدا علی العرش موجبا له صفة الرّبوبیّة او مخرجا ایّاه عن صفة العبودیّة بل هو رفع لمحله و اظهار لشرفه و تفضیل له علی غیره من خلقه.

« ва қул раби أдхлнии мадхали сидқу أхрҷнии махраҷи сидқ » алмдхл : алодхолу алмхрҷ : алإхроҷи ҳумои масдарони мъдўлон , муфассирон гуфтанд нузули ин ояти он гуҳ буд ки расӯли худоро ҳиҷрат фармуданд ба Мадина аз онки кофарони Қурайши қасди ҳалок вай карданду абӯи толибу хадиҷа ҳар ду рафта , на ҳишмати абӯи толиби монда ки ҷФоءи кофарон аз вай боз доштӣ , на неъмату моли хадиҷа ки азии кофарони азу давр доштӣ , пайвастаи перони эшон астҳзоء мекарданд , шоирон ҳаҷв мегуфтанд , кӯдакон санг меандохтанд , занон аз бомҳо хок мерехтанд , вонгаҳи бъоқбт дар дори алндўаҳи сарону сарварони эшон баҳам шуданд дар тадбири он ки то ӯро чигуна ҳалок кунанд ! ! Ҷабраил омад ва гуфт эй Сайиди хез аз Маккаи беруни шӯ , шаҳр бимикён бигзор аллоҳи таъолӣ чунин мефармоед ки то ба Мадина ҳиҷрат кунӣ , расӯли худои бФрмони аллоҳи таъолӣ аз Макка берун шуд , ҷое расед ки онро ҳзўраҳ гӯйанд , онҷои боистод рӯй сӯй Макка кард гуфт :у аллоҳи ании лои илми анки аҳби алблоди илои аллоҳу аҳби аларзи илои аллоҳу луи лои ани алмшркини ахрҷўнии мнки мо харҷат , пас аз онҷо бирафт то ба ғори савр , Ҷабраил омад ва оят оварад : « ва қул раби أдхлнӣ » яъне алғор , « мадхали сидқу أхрҷнӣ » ман алғор , « махраҷи сидқ » худованди ман даровари марои дарин ғор дар оварадӣ баростӣу некуӣу берун бар марои азин ғори беруни барадии баростӣу некуӣ . Ва ҷамоатӣ муфассирон гуфтаанд ки ин ояти он гуҳ фурӯ омад ки дар Мадина мешуд , эй раби адхлнии алмдинаҳи адхоли сидқ эй адхолои ҳуснои ло арӣ фӣаи мо акраҳу ахрҷнии ман Маккаи ихроҷи сидқи лои алтФти илоҳо бқлбӣ .

«وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ» المدخل: الادخال و المخرج: الإخراج هما مصدران معدولان، مفسران گفتند نزول این آیت آن گه بود که رسول خدا را هجرت فرمودند به مدینه از آنک کافران قریش قصد هلاک وی کردند و ابو طالب و خدیجه هر دو رفته، نه حشمت ابو طالب مانده که جفاء کافران از وی باز داشتی، نه نعمت و مال خدیجه که اذی کافران ازو دور داشتی، پیوسته پیران ایشان استهزاء می‌کردند، شاعران هجو می‌گفتند، کودکان سنگ می‌انداختند، زنان از بامها خاک می‌ریختند، وانگه بعاقبت در دار الندوه سران و سروران ایشان بهم شدند در تدبیر آن که تا او را چگونه هلاک کنند!! جبرئیل آمد و گفت ای سیّد خیز از مکّه بیرون شو، شهر بمکّیان بگذار اللَّه تعالی چنین می‌فرماید که تا به مدینه هجرت کنی، رسول خدا بفرمان اللَّه تعالی از مکّه بیرون شد، جایی رسید که آن را حزوره گویند، آنجا بایستاد روی سوی مکّه کرد گفت: و اللَّه انّی لا علم انّک احبّ البلاد الی اللَّه و احبّ الارض الی اللَّه و لو لا انّ المشرکین اخرجونی منک ما خرجت، پس از آنجا برفت تا به غار ثور، جبرئیل آمد و آیت آورد: «وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی» یعنی الغار، «مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی» من الغار، «مُخْرَجَ صِدْقٍ» خداوند من درآور مرا درین غار در آوردی براستی و نیکویی و بیرون بر مرا ازین غار بیرون بردی براستی و نیکویی. و جماعتی مفسران گفته‌اند که این آیت آن گه فرو آمد که در مدینه می‌شد، ای ربّ ادخلنی المدینة ادخال صدق ای ادخالا حسنا لا اری فیه ما اکره و اخرجنی من مکّة اخراج صدق لا التفت الیها بقلبی.

Ва қили адхлнии Макка яъне оми алФтҳу ахрҷнии минҳои омно . Ва қили духулаи фии алрсолаҳу хурӯҷаи ммои иҷби алайҳи фӣҳо ғайри муқассири фии таблиғи алрсолаҳ . Ва қили маъноаи адхлнии ҳайси мо адхлтнии болсдқу ахрҷнии болсдқ эй лои тҷълнии ммни адхли бўҷаҳу ахрҷи бўҷаҳи ?фони зои алўҷҳини лои икўн амино ъанд аллоҳи ъзу ҷл , «у аҷъли лии ман лднки слтонои нсиро » эй қувваи алқдрау алҳҷаҳ ҳатто ақими бҳмои динку қади аҷоби аллоҳи ъзу ҷли дъоءаҳу аъламаи анаи иъсмаҳи ман аннос , Фқоли ҷлу ъз : «у аллоҳи иъсмки ман аннос »у қол : « أлои إни ҳизби аллоҳи ҳам алмФлҳўн »у қол : « лизҳраҳи алии аддӣни каллау луи караи алмшркўн » .

و قیل ادخلنی مکّة یعنی عام الفتح و اخرجنی منها آمنا. و قیل دخوله فی الرّسالة و خروجه ممّا یجب علیه فیها غیر مقصر فی تبلیغ الرّسالة. و قیل معناه ادخلنی حیث ما ادخلتنی بالصّدق و اخرجنی بالصّدق ای لا تجعلنی ممّن ادخل بوجه و اخرج بوجه فانّ ذا الوجهین لا یکون امینا عند اللَّه عزّ و جل، «وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً» ای قوّة القدرة و الحجّة حتّی اقیم بهما دینک و قد اجاب اللَّه عزّ و جل دعاءه و اعلمه انّه یعصمه من النّاس، فقال جلّ و عز: «وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ» و قال: «أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» و قال: «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ».

Ва қоли алклбӣ : султонаи алнсири итоби бен асиди астъмлаҳи расӯли аллоҳ ( с ) алии аҳли Макка ,у қоли антлқи Фқди астъмлтки алии аҳли аллоҳ яъне Маккаи факони шадидани алии алмриби линои ллмؤмнин , Фқоли лоу аллоҳи лои аълами мтхлФои итхлФи ани алслоаҳи фии ҷимоъаи алои зарбати ънқаҳи ?фонаи лои итхлФи анҳо алои мунофиқ , Фқоли аҳли Макка ё расӯли аллоҳи тстъмли алии аҳли аллоҳи итоби бен асиди рҷлои ҷоФё , Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) ании раъйати Фимои ирии алноӣми кони итоби бен асиди ?утии боби алҷнаҳи Фохзи бҳлқаҳи албоби Фқлқлҳои қлқолои шадидан ҳатто фатҳи ?лаи Фдхлҳои Фоъзи аллоҳ ба алисломи лнсртаҳи алмуслимӣни алии ман ириди злмҳми Фзлки алслтони алнсир .

و قال الکلبی: سلطانه النّصیر عتّاب بن اسید استعمله رسول اللَّه (ص) علی اهل مکّة، و قال انطلق فقد استعملتک علی اهل اللَّه یعنی مکّة فکان شدیدا علی‌ المریب لیّنا للمؤمنین، فقال لا و اللَّه لا اعلم متخلّفا یتخلّف عن الصّلاة فی جماعة الّا ضربت عنقه فانّه لا یتخلّف عنها الّا منافق، فقال اهل مکّة یا رسول اللَّه تستعمل علی اهل اللَّه عتّاب بن اسید رجلا جافیا، فقال رسول اللَّه (ص) انّی رأیت فیما یری النّائم کان عتّاب بن اسید اتی باب الجنّة فاخذ بحلقة الباب فقلقلها قلقالا شدیدا حتّی فتح له فدخلها فاعزّ اللَّه به الاسلام لنصرته المسلمین علی من یرید ظلمهم فذلک السّلطان النّصیر.

Ва қоли алҳсн : алслтони алсиФ ,у қоли саҳли бен абди аллоҳ : яъне лсонои интлқи ънк .

و قال الحسن: السّلطان السّیف، و قال سهل بن عبد اللَّه: یعنی لسانا ینطلق عنک.

« ва қул ҷоء алҳақ » эй алислому аддӣн , «у зҳқи алботл » алкФру алшрк .

«وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ» ای الاسلام و الدّین، «وَ زَهَقَ الْباطِلُ» الکفر و الشرک.

Ва қили ҷоءи алқуръону дайни арраҳмону ҳлки алшитону бтлти ибодаи алоўсон .

و قیل جاء القرآن و دین الرّحمن و هلک الشّیطان و بطلت عبادة الاوثان.

Ривоят карданд аз ибни аббосу ибни масъӯд ки гуфтанд рӯзи фатҳи Маккаи расӯли худо ( с ) сесад ва шаст бутро дид гирди каъба дар ниҳода , ҳар қавмӣ аз мушрикон батон худро баробар худ дошта ва дар дасти расӯл ( с ) мхсраҳ эй буд фарои пеш батон мешуд ва он мхсраҳ бар чашму шикам эшон мезад ва мегуфт блФзи ширину баёни пари офарин , бФрмони худои осмону замин : « ҷоء алҳақу зҳқи алботл » ва он батон бар вай дар май афтоданду мушрикони таъаҷҷуб ҳаме карданд ва бо якдигар мегуфтанд : мо рأинои рҷлои асҳри ман Муҳамад .

روایت کردند از ابن عباس و ابن مسعود که گفتند روز فتح مکّه رسول خدا (ص) سیصد و شصت بت را دید گرد کعبه در نهاده، هر قومی از مشرکان بتان خود را برابر خود داشته و در دست رسول (ص) مخصره‌ای بود فرا پیش بتان می‌شد و آن مخصره بر چشم و شکم ایشان می‌زد و میگفت بلفظ شیرین و بیان پر آفرین، بفرمان خدای آسمان و زمین: «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ» و آن بتان بر وی در می‌افتادند و مشرکان تعجّب همی‌کردند و با یکدیگر میگفتند: ما رأینا رجلا اسحر من محمّد.

. . . « إни алботли кони зҳўқо » ибтлу изўл ва алҳақ ибқӣу идўм , зҳқи бтлу зҳқт нафса мотт .

... «إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً» یبطل و یزول و الحقّ یبقی و یدوم، زهق بطل و زهقت نفسه ماتت.

Дар қуръони ботил бар чаҳор ваҷҳ ояд : яке бмънии дурӯғи гуфтану дурӯғи зани доштан чунонк дар сӯра алмؤмн гуфт : «у хусри ҳнолки алмбтлўн » эй алмкзбўни болъзоб , ҳамонаст ки дар сӯра алҷосиаҳ гуфт : « иўмӣзи ихсри алмбтлўн » ва дар анкабут : « إзои лортоби алмбтлўн » ва дар сӯраи алмсобиҳ : « лои иأтиаҳи алботли ман байни идиаҳу лои ман халафа » эй лои иأтии алқуръони алткзиби ман алктби алтии канти қиблау лои иҷии ءи ман баъдаи китоби Фикзбаҳ . Ваҷҳи дувум ибтоласт бмънии иҳбот чунонк дар сӯра албқраҳ гуфт : « лои тбтлўои сдқоткм » эй лои тҳбтўҳои болмну алозӣ , ҷой дигар гуфт : « أтиъўои аллоҳу أтиъўо алрасулу лои тбтлўои أъмолкм » . Ваҷҳ сеюм ботиласт бмънии зулм , кқўлаҳ : « лои тأклўои أмўолкми бинкми болботл » яъне болзлм . Ваҷҳ чаҳорум ботиласт бмънии ширк , кқўлаҳ : « ҷоء алҳақу зҳқи алботл » яъне зҳби алшрки ибодаи алшитон .

در قرآن باطل بر چهار وجه آید: یکی بمعنی دروغ گفتن و دروغ زن داشتن چنانک در سوره المؤمن گفت: «وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُونَ» ای المکذّبون بالعذاب، همانست که در سوره الجاثیه گفت: «یَوْمَئِذٍ یَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ» و در عنکبوت: «إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ» و در سوره المصابیح: «لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ» ای لا یأتی القرآن التّکذیب من الکتب التی کانت قبله و لا یجی‌ء من بعده کتاب فیکذّبه. وجه دوم ابطال است بمعنی احباط چنانک در سوره البقرة گفت: «لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ» ای لا تحبطوها بالمنّ و الاذی، جای دیگر گفت: «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَکُمْ». وجه سوم باطلست بمعنی ظلم، کقوله: «لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ» یعنی بالظّلم. وجه چهارم باطلست بمعنی شرک، کقوله: «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ» یعنی ذهب الشّرک عبادة الشّیطان.

. . . « إни алботл » яъне алшрк , « кони зҳўқо » лӣси ?лаи асли фии аларзу лои фаръи фии алсмоء , Флзлки қоли зҳўқои назираи фии алънкбўт : «у аллазӣнаи омнўои болботлу кФрўои биллоҳ »у фии алнҳл : « أи Фболботли иؤмнўн » .

... «إِنَّ الْباطِلَ» یعنی الشّرک، «کانَ زَهُوقاً» لیس له اصل فی الارض و لا فرع فی السّماء، فلذلک قال زهوقا نظیره فی العنکبوت: «وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَ کَفَرُوا بِاللَّهِ» و فی النّحل: «أَ فَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَ».

Қавла : «у ннзли ман алқуръон » қроءти басарӣ «у ннзл » бтхФиФаст , « ман алқуръон » ман даровард то бадоне ки қуръон ки фурӯд омад наҷми наҷм фурӯ омад чизи чиз чунонк брўзгори буии ҳоҷат буду лоиқи вақт буд . Ва қили манҳо ҳнои ллтбиин . Ва қили манҳо ҳнои зиёдаи васла , кқўлаҳ : «у атхзўои ман мақоми إброҳими мусаллои иғФри лаками ман знўбкми шаръи лаками ман аддӣни иғзўои ман أбсорҳми раби қади отитнии ман алмалик » кули злки салаи фии алклому наҳваи касӣр , « мо ҳўи шФоء » ман кули доءи лмои фӣаи албркоту идФъи аллоҳ ба ксирои ман алмкораҳ ,у фии алхбр : ман лами истшФи болқрони Флои шифоаи аллоҳ , «у раҳмаи ллмؤмнин » баёну биркау ҳудоу савоби лои инқитоъи ?лаи фии таловата , «у лои язиди алзолмини إлои хсоро » лткзибҳм Аёа Физдоди хсорҳм .

قوله: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ» قراءت بصری «وَ نُنَزِّلُ» بتخفیف است، «مِنَ الْقُرْآنِ» من درآورد تا بدانی که قرآن که فرود آمد نجم نجم فرو آمد چیز چیز چنانک بروزگار بوی حاجت بود و لایق وقت بود. و قیل من ها هنا للتّبیین. و قیل من ها هنا زیادة وصلة، کقوله: «وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ» کلّ ذلک صلة فی الکلام و نحوه کثیر، «ما هُوَ شِفاءٌ» من کلّ داء لما فیه البرکات و یدفع اللَّه به کثیرا من المکاره، و فی الخبر: من لم یستشف بالقرآن فلا شفاه اللَّه، «وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ» بیان و برکة و هدی و ثواب لا انقطاع له فی تلاوته، «وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً» لتکذیبهم ایّاه فیزداد خسارهم.

«у إзои أнъмнои алии алإнсон » болмолу алсҳаҳу аломн , « أърз » ани зкрноу дъоӣно . Қили ҳўи ом ,у қили нзлти фии алўлиди бен алмғираҳ , « أърз » ани зикри мо кони фӣаи ман алсқму алзрру алФқр қабл злк , «у нأии бҷонбаҳ » эй баъди бнФсаҳи ани алқёми бҳқўқи нъми аллоҳу аързи ани алдъоءу алобтҳол . Ва қил « нأии бҷонбаҳ » аъҷби бнФсаҳи лони алмъҷби мтбоъди ани аннос , «у إзои мисаи алшр » эй асобаҳи алмрзу алФқру алхўФ , « кони иؤсо » қнўтои ани алхир ва ман ҳамди аллоҳи субҳонаи лонаи лои исқи бтФзли аллоҳи таъолии алии ибода . Қрأи ибни омир : «у ноءи бҷонбаҳ » ммдўдо мисли ноءу ҳўи мқлўби ман ноӣ мисли : ройу роء ,у қили ман алнўءу ҳўи алнҳўзу алқём ,у қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : « ноӣ » бксри алнўну амолаҳи алҳмзаҳ ,у қрأи абӯи Амру ъосму нофеъ : « ноӣ » бФтҳи алнўну амолаҳи алҳмзаҳу албоқўни бФтҳи алнўну алҳмзаҳи алии алтФхиму ҳўи аллғаҳи алъолӣа .

«وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ» بالمال و الصحة و الامن، «أَعْرَضَ» عن ذکرنا و دعائنا. قیل هو عام، و قیل نزلت فی الولید بن المغیرة، «أَعْرَضَ» عن ذکر ما کان فیه من السّقم و الضّرر و الفقر قبل ذلک، «وَ نَأی‌ بِجانِبِهِ» ای بعد بنفسه عن القیام بحقوق نعم اللَّه و اعرض عن الدّعاء و الابتهال. و قیل «نَأی‌ بِجانِبِهِ» اعجب بنفسه لانّ المعجب متباعد عن النّاس، «وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ» ای اصابه المرض و الفقر و الخوف، «کانَ یَؤُساً» قنوطا عن الخیر و من حمد اللَّه سبحانه لانّه لا یثق بتفضّل اللَّه تعالی علی عباده. قرأ ابن عامر: «و ناء بجانبه» ممدودا مثل ناء و هو مقلوب من نای مثل: رای و راء، و قیل من النوء و هو النّهوض و القیام، و قرأ حمزة و الکسائی: «نای» بکسر النّون و امالة الهمزة، و قرأ ابو عمرو و عاصم و نافع: «نای» بفتح النّون و امالة الهمزة و الباقون بفتح النّون و الهمزة علی التّفخیم و هو اللّغة العالیة.

« қул » ё Муҳамад , « кули иъмли алии шоклтаҳ » эй алии дайнау нията . Ва қили алии хлиқтаҳу табиата . Ва қили алии мазҳабау тариқата , ФолкоФри иъмли мо ишбаҳи тариқатаи ман алоъроз ъанд алонъом ва алиأс ъанд алшдаҳ ,у алмؤмни иФъли мо ишбаҳи тариқатаи ман алшкр ъанд алрхоءу алсбр ва алоҳтсоб ъанд алблоء , алотарӣ анаи қол : « Фрбкми أълми бмни ҳўи أҳдии сбило » асўби триқоу асҳи мзҳбоу ҳўи алмؤмни алзии ло иърз ъанд алнъмаҳу ло ииأс ъанд алмҳнаҳ .

«قُلْ» یا محمّد، «کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی‌ شاکِلَتِهِ» ای علی دینه و نیّته. و قیل علی خلیقته و طبیعته. و قیل علی مذهبه و طریقته، فالکافر یعمل ما یشبه طریقته من الاعراض عند الانعام و الیأس عند الشدّة، و المؤمن یفعل ما یشبه طریقته من الشکر عند الرّخاء و الصبر و الاحتساب عند البلاء، الا تری انّه قال: «فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدی‌ سَبِیلًا» اصوب طریقا و اصحّ مذهبا و هو المؤمن الذی لا یعرض عند النّعمة و لا ییأس عند المحنة.

Қавла : «у исӣлўнки ани алрўҳ » сабаби нузули ин ояти он буд ки корвони Қурайш аз Макка ба шом мешуд бтҷорт ,у гузаргоҳи эшон Мадина буд , чун онҷои расиданд аз ҷуҳудон Мадина пурседанд аз кори Муҳамаду ҳол ӯ ки шумо дар ваии чгўиид ва дар китоби шумо аз наът вай чист ? эшон гуфтанд ӯро аз се чиз пурсед : аз асҳоби Каҳф ва аз зўи алқрнин ва аз рӯҳ , агар қиссаи асҳоби Каҳфу зў алқрнин гуяд ва ҷавоб диҳад пайғомбараст ва агар нагӯяд пайғомбар нест , ва агар аз рӯҳ ҷавоб диҳаду баён он кунад пайғомбар нест ва агар ҷавоби надиҳад ва баён накунад пайғомбараст , пас чун бимика боз омаданд аз расӯли худо ( с ) ҳар се пурседанд : қиссаи асҳоби алкҳФу зўи алқрнин дар сӯраи алкҳФ фурӯ омад аз осмон ва эшонро баён кард ва дар рӯҳ сухан нагуфт то Ҷабраил омад ва оят оварад , «у исӣлўнки ани алрўҳи қул алрўҳи ман أмри рабӣ » .

قوله: «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ» سبب نزول این آیت آن بود که کاروان قریش از مکّه به شام می‌شد بتجارت، و گذرگاه ایشان مدینه بود، چون آنجا رسیدند از جهودان مدینه پرسیدند از کار محمّد و حال او که شما در وی چگویید و در کتاب شما از نعت وی چیست؟ ایشان گفتند او را از سه چیز پرسید: از اصحاب کهف و از ذو القرنین و از روح، اگر قصّه اصحاب کهف و ذو القرنین گوید و جواب دهد پیغامبرست و اگر نگوید پیغامبر نیست، و اگر از روح جواب دهد و بیان آن کند پیغامبر نیست و اگر جواب ندهد و بیان نکند پیغامبرست، پس چون بمکه باز آمدند از رسول خدا (ص) هر سه پرسیدند: قصّه اصحاب الکهف و ذو القرنین در سوره الکهف فرو آمد از آسمان و ایشان را بیان کرد و در روح سخن نگفت تا جبرئیل آمد و آیت آورد، «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی».

Акнӯн уламои дайнро хилофаст ки муроди бойени рӯҳ ки аз вай пурседанд чист ? қтодаҳ гуфт : Ҷабраиласт бадалели қавла : « назул ба алрўҳи алأмин , алии қлбк » , алӣ ( ъ )у ибн аббос гуфтанд Фриштаҳи ист дар осмон ки ӯро ҳафтод ҳазор рӯйаст , дар ҳар рӯеи ҳафтод ҳазор забон , дар ҳар забонӣ ба ҳафтод ҳазор луғати худоиро ъзу ҷл тасбеҳ мекунаду раби алъзаҳ аз ҳар тасбеҳии мулкӣ май офаринад ки дар олами қудс бо Фриштгон май пурд то бқёмт , муҷоҳид гуфт : рӯҳ халқӣанд аз халқи худои ъзу ҷл дар осмон бар сӯрат банӣ одам ки эшонро дасту пой ва аъзо чунонаст ки одамиён , ва эшонро акл ва шурбаст аммо на одамиёнанд ва на Фриштгон , бойени қавлҳо « қул алрўҳи ман أмри рабӣ » таъвил онаст ки : ман халқи рабӣ .

اکنون علماء دین را خلافست که مراد باین روح که از وی پرسیدند چیست؟ قتاده گفت: جبرئیل است بدلیل قوله: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ،عَلی‌ قَلْبِکَ»، علی (ع) و ابن عباس گفتند فریشته ایست در آسمان که او را هفتاد هزار رویست، در هر رویی هفتاد هزار زبان، در هر زبانی به هفتاد هزار لغت خدای را عزّ و جل تسبیح می‌کند و ربّ العزّه از هر تسبیحی ملکی می‌آفریند که در عالم قدس با فریشتگان می‌پرد تا بقیامت، مجاهد گفت: روح خلقی‌اند از خلق خدای عزّ و جل در آسمان بر صورت بنی آدم که ایشان را دست و پای و اعضا چنانست که آدمیان، و ایشان را اکل و شرب است امّا نه آدمیانند و نه فریشتگان، باین قولها «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی» تأویل آنست که: من خلق ربّی.

Ҳасан гуфт : рӯҳи ӣнҷо қуръонаст ки мушрикон аз расӯли худо ( с ) пурседанд ки ин қуръон ки дод бтў ва аз куҷо расед бтў ? ҷавоби эшон ин омад : « қул алрўҳи ман أмри рабӣ » эй ман ваҳии рабӣ ва ман ъндаҳ , кқўлаҳ : « أўҳинои إлики рўҳои ман أмрно » . Ва қили ҳаии алрўҳи алтии яҳёи баҳои албдни сأлўаҳи ани злку ани ҳақиқатау кайфиятау мавзеаи ман албдну злки мо лами ихбри аллоҳи субҳонаи аҳдоу лами иъти илмаи аҳдои ман ибода , Фқол : « қул алрўҳи ман أмри рабӣ » эй ман илми рабӣу анкми лои тълмўнаҳ .

حسن گفت: روح اینجا قرآن است که مشرکان از رسول خدا (ص) پرسیدند که این قرآن که داد بتو و از کجا رسید بتو؟ جواب ایشان این آمد: «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی» ای من وحی ربّی و من عنده، کقوله: «أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا». و قیل هی الرّوح التی یحیی بها البدن سألوه عن ذلک و عن حقیقته و کیفیّته و موضعه من البدن و ذلک ما لم یخبر اللَّه سبحانه احدا و لم یعط علمه احدا من عباده، فقال: «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی» ای من علم ربّی و انّکم لا تعلمونه.

Қоли абди аллоҳи бен бурӣда : мо иблғи алҷну алонсу алмлоӣкаҳу алшётини илми алрўҳу лақади моти расӯли аллоҳ ( с ) ва мо идрии мо алрўҳ , қавла : « ва мо أўтитми ман алълми إлои қлило » болозоФаҳи илои илми аллоҳи ъзу ҷл . Ва қил « ва мо أўтитми ман алълми إлои қлило » яъне смониаҳ ва ъушрин ҳрФо .

قال عبد اللَّه بن بریدة: ما یبلغ الجنّ و الانس و الملائکة و الشّیاطین علم الرّوح و لقد مات رسول اللَّه (ص) و ما یدری ما الرّوح، قوله: «وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا» بالاضافة الی علم اللَّه عزّ و جل. و قیل «وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا» یعنی ثمانیة و عشرین حرفا.

«у лӣни шӣнои лнзҳбни болзии أўҳинои إлик » яъне алқуръон , эй луи шӣнои лмҳўноаҳи ман улқулуб ва ман алктбу лзҳбно ба ман аларз ҳатто лои иўҷди ?лаи асар , « сами лои тҷди лак ба ълинои вкило » эй лои тҷди ман ткли радаи алик . Ва қили алўкилҳо ҳнои бмънии алкФил , эй лои тҷди кФилои измни лаки ани иأтики бмои ахзи мнк .

«وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ» یعنی القرآن، ای لو شئنا لمحوناه من القلوب و من الکتب و لذهبنا به من الارض حتّی لا یوجد له اثر، «ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَیْنا وَکِیلًا» ای لا تجد من تکل ردّه الیک. و قیل الوکیل ها هنا بمعنی الکفیل، ای لا تجد کفیلا یضمن لک ان یأتیک بما اخذ منک.

« إлои раҳмаи ман рбк » астсноءи лӣси ман алаввали алмънии локини раҳмаи мнои адрктки Фбқии фии қлбку фии қулӯби алмؤмнину қоли ибни ҷрир : маъноаи локинаи лои ишоءи злки раҳмаи ман рбку тФзло , « إни фазлаи кони алейк кбиро » ҳайн арслк набиёу анзли алейк ктобоу ҷълки Сайиди валади одаму аътоки алмқоми алмҳмўд .

«إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ» استثناء لیس من الاوّل المعنی لکن رحمة منّا ادرکتک فبقی فی قلبک و فی قلوب المؤمنین و قال ابن جریر: معناه لکنه لا یشاء ذلک رحمة من ربّک و تفضّلا، «إِنَّ فَضْلَهُ کانَ عَلَیْکَ کَبِیراً» حین ارسلک نبیّا و انزل علیک کتابا و جعلک سیّد ولد آدم و اعطاک المقام المحمود.

Рӯй Њишоми бен ърўаҳи ани абӣаи ани абди аллоҳи бен Амр : ани расӯли аллоҳ ( с ) харҷу ҳўи мъсўби алрأси ман вҷъи Фсъди алмнбри Фҳмди аллоҳу аснии алайҳи сами қол : ё аиҳо анноси мо ҳзаҳи алктби алтии тктбўни актоби ғайри китоби аллоҳи иўшки ани иғзби аллоҳи ъзу ҷли лктобаҳи Флои идъи врқоу лои қлбои ало ахз манеҳ , қолўо ё расӯли аллоҳи ФкиФи болмؤмнину алмؤмноти иўмӣз ? қоли ман ?ераади аллоҳ ба хирои абқии фии қалбаи лои илоҳи алои аллоҳ .

روی هشام بن عروة عن ابیه عن عبد اللَّه بن عمرو: انّ رسول اللَّه (ص) خرج و هو معصوب الرّأس من وجع فصعد المنبر فحمد اللَّه و اثنی علیه ثمّ قال: یا ایّها النّاس ما هذه الکتب التی تکتبون اکتاب غیر کتاب اللَّه یوشک ان یغضب اللَّه عزّ و جلّ لکتابه فلا یدع ورقا و لا قلبا الّا اخذ منه، قالوا یا رسول اللَّه فکیف بالمؤمنین و المؤمنات یومئذ؟ قال من اراد اللَّه به خیرا ابقی فی قلبه لا اله الّا اللَّه.

Ва рӯй ани абди аллоҳи бен Амри қол : ани аввали мо тФқдўни ман динкми аломонаҳу охири мо тФқдўни ман динкми алслоаҳу лислини қавму лои дайни ?лааму ани ҳозои алқуръони тсбҳўни иўмо ва мо Фикм манеҳ шайъи ء , Фқоли раҷули Киеви икўни зок ё бо абди арраҳмону қади асбтноаҳи фии қлўбноу асбтноаҳи фии мсоҳФнои нълмаҳи абноءноу иълмаҳи абноؤнои абноءҳми илои явми алқёмаҳ , қоли исрӣ ба фии лайлаи Физҳби бмои фии алмсоҳФу бмои фии улқулуб , сами қрأи абди аллоҳ : «у лӣни шӣнои лнзҳбни болзии أўҳинои إлик » .

و روی عن عبد اللَّه بن عمرو قال: انّ اوّل ما تفقدون من دینکم الامانة و آخر ما تفقدون من دینکم الصّلاة و لیصلّین قوم و لا دین لهم و انّ هذا القرآن تصبحون یوما و ما فیکم منه شی‌ء، فقال رجل کیف یکون ذاک یا با عبد الرّحمن و قد اثبتناه فی قلوبنا و اثبتناه فی مصاحفنا نعلمه ابناءنا و یعلمه ابناؤنا ابناءهم الی یوم القیامة، قال یسری به فی لیلة فیذهب بما فی المصاحف و بما فی القلوب، ثمّ قرأ عبد اللَّه: «وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ».

Ва қоли аксрўои алтўоФи болбит қабл ани ирФъу инсии анноси маконау аксрўои тлоўаҳи алқуръон қабл ани ирФъ , қолўои ҳзаҳи алмсоҳФи трФъи ФкиФи бмои фии судӯри алрҷол ? қоли исрии алайҳи Лайло Фисбҳўн манеҳ Фқроءу инсўни қавли лои илоҳи алои аллоҳи Фиқўлўни фии қавли аҳли алҷоҳлиаҳу ашъорҳми Фзлки ҳайни иқъи алайҳими алқўлу қоли лои тқўми алсоъаҳ ҳатто ирҷъи алқуръони ман ҳайс назул ?лаи дуӣ кадуии алнҳли Фиқўли алрби ъзу ҷли мо болаки Фиқўл ё раби мнки харҷату алики аъўду атлӣу лои иъмл беатлӣу лои иъмл бе .

و قال اکثروا الطّواف بالبیت قبل ان یرفع و ینسی النّاس مکانه و اکثروا تلاوة القرآن قبل ان یرفع، قالوا هذه المصاحف ترفع فکیف بما فی صدور الرّجال؟ قال یسری علیه لیلا فیصبحون منه فقراء و ینسون قول لا اله الّا اللَّه فیقولون فی قول اهل الجاهلیّة و اشعارهم فذلک حین یقع علیهم القول و قال لا تقوم السّاعة حتّی یرجع القرآن من حیث نزل له دویّ کدوی النّحل فیقول الرّب عزّ و جل ما بالک فیقول یا ربّ منک خرجت و الیک اعود و اتلی و لا یعمل بی اتلی و لا یعمل بی.

« қул лӣни аҷтмъти алإнсу алҷн » сабаби нузули ин ояти он буд ки аҳбор яҳуд гуфтанд ё Муҳамад агар пайғомбарӣ бар сиҳҳати набуввати хеш нишоне биор , муъҷиза Эй бинмоӣ , чунонк Мӯсо намӯд аз Асоу яди Байзоу ғайри он ки ин қуръон ки ту овардае ва даъвӣ мекунӣ ки касе мисли он натавонад оварад агар аз ҳозирони вақт касе нест ки мисли он биорад ва аз он оҷизаст аз ғоӣбон кас бошад ки мисли он тавонад овардан . Ин сухани ҷҳўдонст , аммо мушрикони Қурайш худ мегуфтанд : луи ншоءи лқлно мисли ҳозои мо агар хоҳем мисли ин қуръон биоварем ки ин нест магари ахбори гузаштагону афсонаҳои пешинён , чунонк эшон гуфтанд мо низ гўӣим ва тавонем , раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод : « қул лӣни аҷтмъти алإнсу алҷн » эй Муҳамади эшонро бигӯӣ агар ҷину инс баҳам оянд то мисли ин қуръон биоранд натавонанд , «у луи кони бъзҳми лбъзи зҳиро » мъинои иъоўни бъзҳм баъзан . Қоли Ассадӣ : лои иأтўни бмслаҳи лонаи ғайри махлуқу луи кони мхлўқои лотўои бмслаҳ .

«قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ» سبب نزول این آیت آن بود که احبار یهود گفتند یا محمّد اگر پیغامبری بر صحّت نبوّت خویش نشانی بیار، معجزه‌ای بنمای، چنانک موسی نمود از عصا و ید بیضا و غیر آن که این قرآن که تو آورده‌ای و دعوی میکنی که کسی مثل آن نتواند آورد اگر از حاضران وقت کسی نیست که مثل آن بیارد و از آن عاجز است از غائبان کس باشد که مثل آن تواند آوردن. این سخن جهودانست، امّا مشرکان قریش خود میگفتند: لو نشاء لقلنا مثل هذا ما اگر خواهیم مثل این قرآن بیاوریم که این نیست مگر اخبار گذشتگان و افسانه‌های پیشینیان، چنانک ایشان گفتند ما نیز گوئیم و توانیم، رب العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد: «قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ» ای محمّد ایشان را بگوی اگر جنّ و انس بهم آیند تا مثل این قرآن بیارند نتوانند، «وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً» معینا یعاون بعضهم بعضا. قال السدّی: لا یأتون بمثله لانّه غیر مخلوق و لو کان مخلوقا لاتوا بمثله.

«у лақади срФнои ллнос » эй зкрноу бино « фии ҳозои алқуръон » ллнос , яъне лоҳли Макка , « ман кул мисли » эй ман кули синфи ман алтрғибу алтрҳибу анбоءи алаввалину алохрину зикри алҷнаҳу алнор . Ва қили лӣси алмроди болмслҳо ҳнои алклмаҳи алсоӣраҳ , анмои алмрод ба ман кули шайъи ءу навъи ман алкломи алзии иҷби алоътбор ба , « Фأбии أксри аннос » эй аксари аҳли Макка , « إлои кФўро » ҷҳўдои ллҳқи лонаами ақтрҳўои алоёти баъди зуҳӯри алмъҷзот , Фзлки қавла : «у қолўои лни нؤмни лак ҳатто тФҷри лно » ибн аббос гуфт ашрофи Қурайши наздики каъба баҳам омаданд : Утбау шебаи писарони рабеъау абӯи Сафёни бен ҳарбу алнзри бен алҳрсу абӯи албхтрии бен Њишому алосўди бен алмтлбу змъаҳи бен алосўду алўлиди бен алмғираҳу абӯи ҷаҳли бен Њишому абди аллоҳи бен абии Умияу Умияи бен халафу алъоси бен воӣлу набӣау мнбаҳи писарони ҳуҷҷоҷ , ин снодиди Қурайши ҳама баҳам омаданд ва бо якдигар гуфтанд Муҳамадро ҳозир кунед то нахусти бҳҷт бо ваии сухани гўӣими иқомати узри хешро , он гуҳ чун сар боз занад тадбири кор вай мекунем , кас фиристоданду расӯлро хонданд , расӯли худо ( с ) боямону рушди эшон азими ҳарис буд , бтмъи онки имони оранд зуд бархесту пеш эшон рафт , ботФоқ гуфтанд Муҳамади доне ки дар миёни қавми хеши ойин нав оварадӣу кори нави сохтӣ ва дар дайни обоءўи аҷдоди хеш таън задӣу пиронро ҳурмат надоштӣу худоёни моро носазо гуфтӣу парокандагӣ дар миёни ҷамъи мо афкандӣ , акнӯн сухани мо бтҳқиқ бишинав , агар мол мехоҳӣу мақсӯди ту ҷамъ моласт мо турои чандон моли диҳем ки бар ҳамаи афзӯни шӯй дар мол , ва агар шарафу раёсату сарварӣ талаб мекунӣ мо турои Сайиду сарвар худ гардонем , ва агар малик мехоҳӣ туро бар худ подшоҳ кунему ҳама фармон бурдор ту шавем , ва агар бо ту деваст ки бар ту ғалаба кардаасту туро ранҷа мекунад мо ббзлу ҷоҳу моли табибони ҳозиқро бадасти орем то туро мудовимат кунанд , расӯли худо ( с ) гуфт : мо бе мо тқўлўни мо ҷӣткми бмои ҷӣткм ба атлби амўолкму лои алшрФи Фикму лои алмалики алайкуму локини аллоҳи бъснии аликми рсўлоу анзли алии ктобоу амрнии ани акўни локини бшироу нзирои Фблғткми рисолаи рабӣ ва насиҳҳат лакам

«وَ لَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ» ای ذکرنا و بیّنّا «فِی هذَا الْقُرْآنِ» للنّاس، یعنی لاهل مکّة، «مِنْ کُلِّ مَثَلٍ» ای من کلّ صنف من الترغیب و الترهیب و انباء الاوّلین و الآخرین و ذکر الجنة و النّار. و قیل لیس المراد بالمثل ها هنا الکلمة السّائرة، انّما المراد به من کلّ شی‌ء و نوع من الکلام الذی یجب الاعتبار به، «فَأَبی‌ أَکْثَرُ النَّاسِ» ای اکثر اهل مکّة، «إِلَّا کُفُوراً» جحودا للحقّ لانّهم اقترحوا الآیات بعد ظهور المعجزات، فذلک قوله: «وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی تَفْجُرَ لَنا» ابن عباس گفت اشراف قریش نزدیک کعبه بهم آمدند: عتبه و شیبه پسران ربیعه و ابو سفیان بن حرب و النّضر بن الحرث و ابو البختری بن هشام و الاسود بن المطّلب و زمعة بن الاسود و الولید بن المغیرة و ابو جهل بن هشام و عبد اللَّه بن ابی امیّه و امیّة بن خلف و العاص بن وائل و نبیه و منبه پسران حجّاج، این صنادید قریش همه بهم آمدند و با یکدیگر گفتند محمّد را حاضر کنید تا نخست بحجّت با وی سخن گوئیم اقامت عذر خویش را، آن گه چون سر باز زند تدبیر کار وی میکنیم، کس فرستادند و رسول را خواندند، رسول خدا (ص) بایمان و رشد ایشان عظیم حریص بود، بطمع آنک ایمان آرند زود برخاست و پیش ایشان رفت، باتّفاق گفتند محمّد دانی که در میان قوم خویش آئین نو آوردی و کار نو ساختی و در دین آباءو اجداد خویش طعن زدی و پیرانرا حرمت نداشتی و خدایان ما را ناسزا گفتی و پراکندگی در میان جمع ما افکندی، اکنون سخن ما بتحقیق بشنو، اگر مال میخواهی و مقصود تو جمع مالست ما ترا چندان مال دهیم که بر همه افزون شوی در مال، و اگر شرف و ریاست و سروری طلب میکنی ما ترا سیّد و سرور خود گردانیم، و اگر ملک میخواهی ترا بر خود پادشاه کنیم و همه فرمان بردار تو شویم، و اگر با تو دیو است که بر تو غلبه کرده است و ترا رنجه میکند ما ببذل و جاه و مال طبیبان حاذق را بدست آریم تا ترا مداومت کنند، رسول خدا (ص) گفت: ما بی ما تقولون ما جئتکم بما جئتکم به اطلب اموالکم و لا الشرف فیکم و لا الملک علیکم و لکنّ اللَّه بعثنی الیکم رسولا و انزل علیّ کتابا و امرنی ان اکون لکن بشیرا و نذیرا فبلّغتکم رسالة ربّی و نصحت لکم

эй қавми ман он мард наам ки шумо мепиндоред ва дар ман он нест ки шумо май гўӣид ва онч оварадам на бидон оварадам то бар шумо раёсату шараф ва малик ҷӯям , ё мол ва неъмат хоҳам , ман пайғомбари хдоому фиристодаи ваии бшмо , маро баҳақ фиристод ва китоб дод то дӯстонро ббҳшту каромати ҷовдони бишорати даҳуму душманонро бдўзху азоби бекарони бими даҳум , ман пайғоми аллоҳи таъолии расонидаму рисолати гзордм ва насиҳат кардам , агар қабул кунед шуморо ъзи ду ҷаҳон буду Наими ҷовдон , агар қабул накунед ман сабр кунам то аллоҳи таъолӣ ҳукм кунад миёни ман ва шумоу кори баргузор чунонк худ хоҳад .

ای قوم من آن مرد نه‌ام که شما می‌پندارید و در من آن نیست که شما می‌گوئید و آنچ آوردم نه بدان آوردم تا بر شما ریاست و شرف و ملک جویم، یا مال و نعمت خواهم، من پیغامبر خداام و فرستاده وی بشما، مرا بحق فرستاد و کتاب داد تا دوستان را ببهشت و کرامت جاودان بشارت دهم و دشمنان را بدوزخ و عذاب بیکران بیم دهم، من پیغام اللَّه تعالی رسانیدم و رسالت گزاردم و نصیحت کردم، اگر قبول کنید شما را عزّ دو جهان بود و نعیم جاودان، اگر قبول نکنید من صبر کنم تا اللَّه تعالی حکم کند میان من و شما و کار برگزار چنانک خود خواهد.

Эшон гуфтанд эй Муҳамад агар ончи мо гуфтем ва бар раъии ту арза кардем наме шинавӣ ва наме пазирӣ , пас бидон ки ин Макка ҷое тангаст , танги маишату танги об аз худованд хеш бихоҳ то ин кӯҳҳои Макка аз ҷой бар гирад то ҷой бар мо фарох гардад , ва аз чашмаҳо оби фарохи кушояд ва ҷӯйҳо равонанд то мо кишт зор кунему боғ ва бустон созем чунонк дар шомаст ва дар Ироқ , инаст ки раб Алъоламин гуфт : «у қолўои лни нؤмни лак ҳатто тФҷри лнои ман алأрзи инбўъо » , ъосму Ҳамзау ксоиӣу ёқӯби тФҷри бФтҳ то ва тахфиф хонанд , боқии бзм тоу ташдид чунонк дар ҳарф сонӣаст ботФоқ . Аллоҳ таъолӣ гуфт ҷли ҷалолаи кофарон Қурайш гуфтанд мо бтў имон наёрем эй Муҳамад то он гуҳ ки чашмаи оби гушойӣ аз баҳри мо дар замини Макка ,у маънии тФҷри тшққу алФҷри алшқу алтФҷири ллмболғаҳ , « инбўъо » айнан инбъи минҳои алмоء .

ایشان گفتند ای محمّد اگر آنچ ما گفتیم و بر رأی تو عرضه کردیم نمی‌شنوی و نمی‌پذیری، پس بدان که این مکّه جایی تنگست، تنگ معیشت و تنگ آب از خداوند خویش بخواه تا این کوه‌های مکّه از جای بر گیرد تا جای بر ما فراخ گردد، و از چشمه‌ها آب فراخ گشاید و جویها روانند تا ما کشت زار کنیم و باغ و بستان سازیم چنانک در شام است و در عراق، اینست‌ که ربّ العالمین گفت: «وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً»، عاصم و حمزة و کسایی و یعقوب تفجر بفتح تا و تخفیف خوانند، باقی بضم تا و تشدید چنانک در حرف ثانیست باتّفاق. اللَّه تعالی گفت جلّ جلاله کافران قریش گفتند ما بتو ایمان نیاریم ای محمّد تا آن گه که چشمه آب گشایی از بهر ما در زمین مکّه، و معنی تفجر تشقق و الفجر الشّق و التّفجیر للمبالغة، «یَنْبُوعاً» عینا ینبع منها الماء.

« أўи ткўни лаки ҷина » эй ҳоӣту бустон , « ман нахайл » ҷамъи нахли каъбаду убайд , «у ънби ФтФҷри алأнҳори хилолҳо » эй васатҳо , « тФҷиро » мараи баъди ахрӣ .

«أَوْ تَکُونَ لَکَ جَنَّةٌ» ای حائط و بستان، «مِنْ نَخِیلٍ» جمع نخل کعبد و عبید، «وَ عِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها» ای وسطها، «تَفْجِیراً» مرّة بعد اخری.

« أўи тсқти алсмоءи комаи заъмати ълинои ксФо » бФтҳи сини қроءт ъосмасту нофеъу ибни омири ҷамъи ксФаҳу ҳаии алқтъаҳи боқии бскўн син хонанд , ксФо яъне тбқоу иштиқоқаи ман ксФти алшии ءи азои ғтитаҳ , аз ақтроҳоти эшон яке ин буд ки имон наёрем то он гуҳ ки осмони фурӯи афканӣ бар мо пора пора гашта чунонк гуфтӣ ки брстохиз чунон хоҳад гашт . Ва гуфтаанд пеш аз нузули ин оят аз осмони он ояти фурӯи омада буд ки : « إни ншأи нхсФи баҳами алأрз أў насиқт алайҳими ксФои ман алсмоء » пас эшон бостҳзоء боз гуфтанд ки имон наёрем бтў то он гуҳ ки аз осмони тибқии фурӯи афканӣ бар мо чунонк худ гуфтае , « أўи тأтии биллоҳ » ё худоиро оре то туро гувоҳӣ диҳад чунонк май гӯйӣ ки хоҳад омад рӯзи растохези бдоўрӣ , «у алмлоӣкаҳи қбило » яъне тأтии баҳам ҳатто нроҳми муқобилау муъоинаи ишҳдўни лаки болнбўаҳ . Ва қили қбило эй зминоу кФилои алии сидқи дъўоку вФоӣки болўъду алўъид . Ва қили қбило эй муҷтамаъин иҷтимои алқбоӣл , иқол қаблат ба ақбли қиболаи комаи тқўли кФлт ба акФли кФолаҳу кзлки қавли анноси қади тақаббули фалони бҳзо эй такаффул ба .

«أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ عَلَیْنا کِسَفاً» بفتح سین قراءت عاصم است و نافع و ابن عامر جمع کسفة و هی القطعة باقی بسکون سین خوانند، کسفا یعنی طبقا و اشتقاقه من کسفت الشی‌ء اذا غطّیته، از اقتراحات ایشان یکی این بود که ایمان نیاریم تا آن گه که آسمان فرو افکنی بر ما پاره پاره گشته چنانک گفتی که برستاخیز چنان خواهد گشت. و گفته‌اند پیش از نزول این آیت از آسمان آن آیت فرو آمده بود که: «إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَیْهِمْ کِسَفاً مِنَ السَّماءِ» پس ایشان باستهزاء باز گفتند که ایمان نیاریم بتو تا آن گه که از آسمان طبقی فرو افکنی بر ما چنانک خود گفته‌ای، «أَوْ تَأْتِیَ بِاللَّهِ» یا خدای را آری تا ترا گواهی دهد چنانک می‌گویی که خواهد آمد روز رستاخیز بداوری، «وَ الْمَلائِکَةِ قَبِیلًا» یعنی تأتی بهم حتّی نراهم مقابلة و معاینة یشهدون لک بالنّبوة. و قیل قبیلا ای ضمینا و کفیلا علی صدق دعواک و وفائک بالوعد و الوعید. و قیل قبیلا ای مجتمعین اجتماع القبائل، یقال قبلت به اقبل قبالة کما تقول کفلت به اکفل کفالة و کذلک قول النّاس قد تقبل فلان بهذا ای تکفل به.

« أўи икўни лаки байти ман зхрФ » яъне ман зҳб , иқоли зхрФти алшии ءи азои кмлти зината . Ва қавла : « ҳатто إзои أхзти алأрзи зхрФҳо » эй камоли зинатҳо , ва аз ақтроҳи эшон ин буд ки аз худованди худ хоҳ то турои хонае заррин диҳад ва ганҷҳои зару сим бар ту кушояд то бе ниёзи шӯй аз онки турои ббозор бояд рафту талаби маош бояд кард , чун эшон ин гуфтанд расӯли худо ( с ) ҷавоб дод : мо анои болзии исأли рабаи ҳозо ва мо беъсати аликми бҳзоу локини аллоҳи бъснии бшироу нзиро .

«أَوْ یَکُونَ لَکَ بَیْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ» یعنی من ذهب، یقال زخرفت الشّی‌ء اذا کملت زینته. و قوله: «حَتَّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها» ای کمال زینتها، و از اقتراح ایشان این بود که از خداوند خود خواه تا ترا خانه‌ای زرّین دهد و گنجهای زر و سیم بر تو گشاید تا بی نیاز شوی از آنک ترا ببازار باید رفت و طلب معاش باید کرد، چون ایشان این گفتند رسول خدا (ص) جواب داد: ما انا بالذی یسأل ربّه هذا و ما بعثت الیکم بهذا و لکن اللَّه بعثنی بشیرا و نذیرا.

« أўи тараққии фии алсмоء » ин яке ҳикоятаст аз қавли абди аллоҳи бен абии Умияи алмхзўмии писари ъоткаҳи бинти абди алмтлби ибни амма алнабӣ ( с ) Фқол : лои аўмни бк абадан ҳатто ттхзи илои алсмоءи салмои сами тараққии фӣау анои анзр ҳатто тأтиҳоу тأтии бктоби ман алсмоءи фӣаи ман раби Алъоламин илои абди аллоҳи бен абии Умияи ании қади арслт мҳмдо набиё Фомн бау садақау аллоҳи луи отитнӣ ба аизои лмои амнати бку лои сдқтк , « қул субҳони рабии ҳилли канти إлои бшрои рсўло » эй луи қудрати алии мо тридўни лукнати ?илҳоу аллоҳи муназзаҳи ани алшрику лсти анои алои одмёи мслкми хснии ман бинкми болрсолаҳи Форслнии аликм . Бар қроءти ?маккейу шомӣ , « қоли субҳони рабӣ » эй қоли Муҳамади мҷибои ?лаами расӯли худо ( с ) ҷавоб эшон дод ва гуфт агар марои қудрату қӯти он будӣ ки шумо хостед он худоӣ будӣу аллоҳ таъолӣ покаст аз шарику анбоз , ман башарӣам ҳамчун шумоу онч шумо мехоҳед дар қудрату қӯт башар нест .

«أَوْ تَرْقی‌ فِی السَّماءِ» این یکی حکایتست از قول عبد اللَّه بن ابی امیة المخزومی پسر عاتکة بنت عبد المطلب ابن عمة النبی (ص) فقال: لا اومن بک ابدا حتّی تتّخذ الی السّماء سلّما ثمّ ترقی فیه و انا انظر حتّی تأتیها و تأتی بکتاب من السّماء فیه من ربّ العالمین الی عبد اللَّه بن ابی امیة انّی قد ارسلت محمّدا نبیّا فآمن به و صدّقه و اللَّه لو آتیتنی به ایضا لما امنت بک و لا صدّقتک، «قُلْ سُبْحانَ رَبِّی هَلْ کُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا» ای لو قدرت علی ما تریدون لکنت الها و اللَّه منزّه عن الشریک و لست انا الّا آدمیّا مثلکم خصّنی من بینکم بالرّسالة فارسلنی الیکم. بر قراءت مکّی و شامی، «قال سبحان ربی» ای قال محمّد مجیبا لهم رسول خدا (ص) جواب ایشان داد و گفت اگر مرا قدرت و قوّت آن بودی که شما خواستید آن خدایی بودی و اللَّه تعالی پاکست از شریک و انباز، من بشری‌ام همچون شما و آنچ شما میخواهید در قدرت و قوّت بشر نیست.

« ва мо манъи анноси أни иؤмнўо » ман алоямон , « إзи ҷоءҳми алҳдӣ » эй алнабӣу алқуръон , « إлои أни қолўо » эй алои қўлҳм , « أи баъси аллоҳи бшрои рсўло » эй ?ҳуллои баъси маликои рсўло инкор карданд бонки аллоҳи таъолии башарӣ аз ҷинси эшон брсўлӣ фиристод , гуфтанд чаро на Фриштаҳ Эй фиристодӣ ва надонистанд ки тонс аз таҷонуси хезаду тноФр аз тхолФ буд , ҳар касро инс бо ҷинси худ буд , агар пайғомбари Фриштаҳ будӣ одамиро бо вай инс набӯдӣ балки вайро нафрат будӣ ва на муқтазии ҳикмат будӣ , чун эшон чунин гуфтанд раби Алъоламин ҷавоб эшон дод : « қул луи кони фии алأрзи малоика » бадали алодмиин , « имшўн » комаи имшии ибни одам , « мутмаинин » мстўтнини аларз , « лнзлнои алайҳими ман алсмоءи маликои рсўло » лонаи лои ирсли илои халқи алои мо кони ман ҷинса ликўнўо манеҳ ақблу илайҳи асраъи пас кофарон гуфтанд : ва ман ишҳди лаки анки расӯли аллоҳ ? он кист ки гувоҳӣ диҳад туро ки расӯли худоӣ ? аллоҳи таъолии бҷўоби эшон ин оят фиристод : « қул » ё Муҳамад , « кафии биллоҳи шҳидои бинӣу бинкм » бонии расӯла . Ва қили алмънии ании ашҳади аллоҳи алии ании блғткми мо амрнии бтблиғаҳу аҷтҳдту анкми кФртми лишҳди лии алайкуми явми алқёмаҳ ,у интисоби шҳидои алии алтмииз ӯ алии улҳол эй кафии аллоҳи фии ҳоли алшҳодаҳ , « إнаҳи кони бъбодаҳи хбиро » бмои кон , « бсиро » бмои икўн .

«وَ ما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ یُؤْمِنُوا» من الایمان، «إِذْ جاءَهُمُ الْهُدی‌» ای النّبی و القرآن، «إِلَّا أَنْ قالُوا» ای الّا قولهم، «أَ بَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا» ای هلا بعث ملکا رسولا انکار کردند بآنک اللَّه تعالی بشری از جنس ایشان برسولی فرستاد، گفتند چرا نه فریشته‌ای فرستادی و ندانستند که تآنس از تجانس خیزد و تنافر از تخالف بود، هر کس را انس با جنس خود بود، اگر پیغامبر فریشته بودی آدمی را با وی انس نبودی بلکه وی را نفرت بودی و نه مقتضی حکمت بودی، چون ایشان چنین گفتند ربّ العالمین جواب ایشان داد: «قُلْ لَوْ کانَ فِی الْأَرْضِ مَلائِکَةٌ» بدل الآدمیین، «یَمْشُونَ» کما یمشی ابن آدم، «مُطْمَئِنِّینَ» مستوطنین الارض، «لَنَزَّلْنا عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَکاً رَسُولًا» لانّه لا یرسل الی خلق الّا ما کان من جنسه لیکونوا منه اقبل و الیه اسرع پس کافران گفتند: و من یشهد لک انّک رسول اللَّه؟ آن کیست که گواهی دهد ترا که رسول خدایی؟ اللَّه تعالی بجواب ایشان این آیت فرستاد: «قُلْ» یا محمّد، «کَفی‌ بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ» بانّی رسوله. و قیل المعنی انّی اشهد اللَّه علی انّی بلّغتکم ما امرنی بتبلیغه و اجتهدت و انّکم کفرتم لیشهد لی علیکم یوم القیامة، و انتصاب شهیدا علی التّمییز او علی الحال ای کفی اللَّه فی حال الشّهادة، «إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِیراً» بما کان، «بَصِیراً» بما یکون.

« ва ман иҳди аллоҳи Фҳўи алмҳтд » эй ман вифқаи аллоҳи ллоимони Фҳўи алзии аҳтдӣу асоби алршод , « ва ман излл » ихзлаҳ , « Флни тҷди ?лаами أўлёءи ман дуна » иҳдўнҳм , «у нҳшрҳми явми алқёмаҳи алии вҷўҳҳм » қили исҳбўни алайҳо ,у қили имшўни алайҳо . Ва ани инс : ани рҷлои қол ё расӯли аллоҳи Киеви иҳшри алкоФри алии виҷҳаи явми алқёмаҳ ? Фқоли ани алзии амшоаҳи алии рҷлиаҳи қодири ани имшиаҳи алии виҷҳа .

«وَ مَنْ یَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ» ای من وفّقه اللَّه للایمان فهو الذی اهتدی و اصاب الرّشاد، «وَ مَنْ یُضْلِلْ» یخذله، «فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِهِ» یهدونهم، «وَ نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَلی‌ وُجُوهِهِمْ» قیل یسحبون علیها، و قیل یمشون علیها. و عن انس: انّ رجلا قال یا رسول اللَّه کیف یحشر الکافر علی وجهه یوم القیامة؟ فقال انّ الذی امشاه علی رجلیه قادر ان یمشیه علی وجهه.

Ва ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : иҳшри анноси явми алқёмаҳи салосаи асноф : синфи ?машаау синфи ркбону синфи алии вҷўҳҳм , қил ё расӯли аллоҳу Киеви имшўни алии вҷўҳҳм ? қол : ани алзии амшоҳми алии ақдомҳми қодири ани имшиҳми алии вҷўҳҳм , « ъмёу бкмоу смо » агар касе гуяд чунаст ки дарин ояти эшонро бикрӣу гунаҳгӣу нобенаӣ сифат кард ? ҷой дигар гуфт : «у раъии алмҷрмўни алнори смъўои лҳои тғизоу зФирои даъвои ҳнолки сбўро » , ҷавоб онаст ки ибн аббос гуфт : « ъмё » лои ирўни шиӣои исрҳм , « бкмо » лои интқўни бҳҷаҳ , « смо » лои исмъўни шиӣои исрҳм . Мақотил гуфт : аввал ки аз хок бар оянд бенанд ва гӯйанд ва шунаванд то он гуҳ ки ндоء : « ахсؤои фӣҳоу лои тклмўн » шунаванд пас аз он гунгу кар ва нобӣно гирданд . Ибни ҷрир бар акс ин гуфта : қоли ҳайни ихрҷўни ман қбўрҳми икўнўни бҳзаҳи алсФаҳи сами ирўну интқўну исмъўн , « клмои хубат » эй ани аллҳби маъаи бқоءи ҳурҳо ва аслҳо , « здноҳми съиро » тўқдои Флои евтар абадан . Ва қил : « клмои хубат » баъзи алнирони аштълти баҳами нори ахрии ман ҷҳаҳи ахрии фаҳми мъзбўни бнори баъди нор . Ва қили клмои хмдту нзҷти ҷлўдҳму лҳўмҳми бдлҳми аллоҳғайриҳо лизўқўои алъзоб .

و عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): یحشر النّاس یوم القیامة ثلاثة اصناف: صنف مشاة و صنف رکبان و صنف علی وجوههم، قیل یا رسول اللَّه و کیف یمشون علی وجوههم؟ قال: انّ الذی امشاهم علی اقدامهم قادر ان یمشیهم علی وجوههم، «عُمْیاً وَ بُکْماً وَ صُمًّا» اگر کسی گوید چونست که درین آیت ایشان را بکری و گنگی و نابینایی صفت کرد؟ جای دیگر گفت: «وَ رَأَی الْمُجْرِمُونَ النَّارَ سَمِعُوا لَها تَغَیُّظاً وَ زَفِیراً دَعَوْا هُنالِکَ ثُبُوراً»، جواب آنست که ابن عباس گفت: «عُمْیاً» لا یرون شیئا یسرّهم، «بُکْماً» لا ینطقون بحجّة، «صُمًّا» لا یسمعون شیئا یسرّهم. مقاتل گفت: اول که از خاک بر آیند بینند و گویند و شنوند تا آن گه که نداء: «اخْسَؤُا فِیها وَ لا تُکَلِّمُونِ» شنوند پس از آن گنگ و کر و نابینا گردند. ابن جریر بر عکس این گفته: قال حین یخرجون من قبورهم یکونون بهذه الصّفة ثمّ یرون و ینطقون و یسمعون، «کُلَّما خَبَتْ» ای عن اللّهب مع بقاء حرّها و اصلها، «زِدْناهُمْ سَعِیراً» توقدا فلا یفتر ابدا. و قیل: «کُلَّما خَبَتْ» بعض النّیران اشتعلت بهم نار اخری من جهة اخری فهم معذّبون بنار بعد نار. و قیل کلّما خمدت و نضجت جلودهم و لحومهم بدّلهم اللَّه غیرها لیذوقوا العذاب.

« злки ҷзоؤҳм » эй злки алъзоб . Ва қили алъмӣу алсму алхрси бсбб « бأнҳми кФрўо » бмҳмд ( с )у анкрўои албъсу алншўру қади сабақи тафсира , «у қолўои أи إзои кнои ъзомоу рФото » ибни касӣру абӯи Амру ъосму Ҳамза : « أи إзо , аӣно » ҳар ду ҳарф бостФҳом хонанд , нофеъу ксоиӣу ёқӯб : « أи إзо » бостФҳом хонанд ва « ано » бхбр , ибни омири бъкс ин хонд : « азо » бхбр ва « аӣно » бостФҳом . Ва ҳамчунин хилофаст дар ояти гузаштаи ҳам дарин сурат ва ҳам дар сӯраи алръд .

«ذلِکَ جَزاؤُهُمْ» ای ذلک العذاب. و قیل العمی و الصّم و الخرس بسبب «بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا» بمحمّد (ص) و انکروا البعث و النّشور و قد سبق تفسیره، «وَ قالُوا أَ إِذا کُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً» ابن کثیر و ابو عمرو و عاصم و حمزة: «أ إذا، ائنا» هر دو حرف باستفهام خوانند، نافع و کسایی و یعقوب: «أ إذا» باستفهام خوانند و «انا» بخبر، ابن عامر بعکس این خواند: «اذا» بخبر و «ائنا» باستفهام. و همچنین خلافست در آیت گذشته هم درین سورت و هم در سوره الرّعد.

« أу лами ирўо » ин ҷавоби мункирон баъсаст , эй ӯ лами иълмўо яъне ҳам иълмўн , « أни аллоҳи алзии халқи алсмоўоту алأрзи қодири алии أни ихлқи мслҳм » эй ҳам мақруни бони аллоҳи холиқи алсмоўоту аларзу холқҳми абтдоءу ммитҳми Флми анкрўо алоъодаҳ мегуяд он худовандӣ ки қодираст бар офариниши осмону замин бо шиддату қӯту бузургии он , қодираст бар офариниши одамӣ бо заъфу ҳақорати вай дар ҷанби он , ҷой дигар гуфт : « лхлқи алсмоўоту алأрзи أкбри ман халқи анноси أи أнтми أшди хлқои أми алсмоء » , «у ҷаъли ?лаами أҷло » эй вқтои лъзобҳму аҳлокҳм , « лои риби фӣа » анаи отиҳми ҷўобои лқўлҳм : « أўи тсқти алсмоءи комаи заъмати ълинои ксФо » . Ва қили фии алоиаҳи тақдиму таъхир , тақдираи халқи алсмоўоту аларзу ҷаъли ?лаами аҷлои лои риби фӣаи қодири алии ани ихлқи мслҳм , « Фأбии алзолмўн » эй алмшркўн , « إлои кФўро » ҷҳўдои бзоки алаҷалу ҳўи албъсу алқёмаҳ .

«أَ وَ لَمْ یَرَوْا» این جواب منکران بعث است، ای او لم یعلموا یعنی هم یعلمون، «أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قادِرٌ عَلی‌ أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ» ای هم مقرّون بانّ اللَّه خالق السّماوات و الارض و خالقهم ابتداء و ممیتهم فلم انکروا الاعادة میگوید آن خداوندی که قادرست بر آفرینش آسمان و زمین با شدّت و قوّت و بزرگی آن، قادرست بر آفرینش آدمی با ضعف و حقارت وی در جنب آن، جای دیگر گفت: «لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ»، «وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا» ای وقتا لعذابهم و اهلاکهم، «لا رَیْبَ فِیهِ» انّه آتیهم جوابا لقولهم: «أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ عَلَیْنا کِسَفاً». و قیل فی الآیة تقدیم و تأخیر، تقدیره خلق السّماوات و الارض و جعل لهم اجلا لا ریب فیه قادر علی ان یخلق مثلهم، «فَأَبَی الظَّالِمُونَ» ای المشرکون، «إِلَّا کُفُوراً» جحودا بذاک الاجل و هو البعث و القیامة.

Қавла : « қул луи أнтми тмлкўни хзоӣни раҳмаи рабӣ » қили хзоӣни алрзқ ,у қили алрҳмаҳҳо ҳнои алмол , « إзои лأмсктми хшиаҳи алإнФоқ » эй лбхлтму амсктми ани алсдқаҳ ва мо ҷдтми кҷўди аллоҳи субҳонау таъолии хшиаҳи аломлоқу алФқр , амлқу анФқу аъдму асрми бмънии воҳид . Ва қили хшиаҳи ани иФниаҳи алонФоқ , ҳозои ҷавоби лқўлҳм : « лни нؤмни лак ҳатто тФҷри лнои ман алأрзи инбўъо » , «у кони алإнсони қтўро » эй бхилои ммско ,у алонсонҳо ҳнои алкоФри хоссаи комаи қоли ъзу ҷл : « إни алإнсони лрбаҳи лкнўд » эй кФўр «у إнаҳи лҳби алхири лшдид » эй ман аҷали ҳуби алмоли бахил .

قوله: «قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّی» قیل خزائن الرّزق، و قیل الرّحمة ها هنا المال، «إِذاً لَأَمْسَکْتُمْ خَشْیَةَ الْإِنْفاقِ» ای لبخلتم و امسکتم عن الصّدقة و ما جدتم کجود اللَّه سبحانه و تعالی خشیة الاملاق و الفقر، املق و انفق و اعدم و اصرم بمعنی واحد. و قیل خشیة ان یفنیه الانفاق، هذا جواب لقولهم: «لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً»، «وَ کانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً» ای بخیلا ممسکا، و الانسان ها هنا الکافر خاصّة کما قال عزّ و جلّ: «إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ» ای کفور «وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ» ای من اجل حبّ المال بخیل.