Қавлаи таъолӣ : «у кули إнсони أлзмноаҳи тоӣраҳ » яъне амалау ҷаддау оқибата , тоӣр номӣаст ки араб дар мавзе фол ниҳанду бештарин дар мавзеи тшأм истеъмол кунанду қуръони бойени маънии фурӯи омадаи онҷо ки гуфт : «у إни тсбҳми сиӣаҳи итирўои бмўсӣ ва ман маъааи أлои إнмо тоӣрҳм ъанд аллоҳи қолўои атирнои бку бмни мъки қол тоӣркм ъанд аллоҳ »у Мустафо ( с ) гуфта : лои адуӣу лои тайра , аммо дарин ояти тоӣри ҷад мардумаст бахт ӯу амал ӯу саранҷоми кор ӯ ҳар чаҳ худ кунад ё кунанд бо ӯ .
قوله تعالی: «وَ کُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ» یعنی عمله و جدّه و عاقبته، طائر نامیست که عرب در موضع فال نهند و بیشترین در موضع تشأّم استعمال کنند و قرآن باین معنی فرو آمده آنجا که گفت: «وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسی وَ مَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ قالُوا اطَّیَّرْنا بِکَ وَ بِمَنْ مَعَکَ قالَ طائِرُکُمْ عِنْدَ اللَّهِ» و مصطفی (ص) گفته: لا عدوی و لا طیرة، امّا درین آیت طائر جدّ مردم است بخت او و عمل او و سرانجام کار او هر چه خود کند یا کنند با او.
Абӯ убайда гуфт : « тоӣраҳ » эй ҳаззаи алзии қзии ?лаи ман хайр ӯ шар ӯ съодаҳ ӯ шқоўаҳ , муштақи ман қўлҳм : тори саҳмаи азои зуҳри насиба ,у фии злки ҳаҷаи алии алмътзлаҳу алқдриаҳи фии илзоми алтоӣраҳу алтоӣри мо қзии алайҳими ман алшФоءу алсъодаҳ .
ابو عبیده گفت: «طائِرَهُ» ای حظّه الّذی قضی له من خیر او شرّ او سعادة او شقاوة، مشتقّ من قولهم: طار سهمه اذا ظهر نصیبه، و فی ذلک حجّة علی المعتزلة و القدریة فی الزام الطائره و الطائر ما قضی علیهم من الشّفاء و السّعادة.
Садӣ гуфт : « тоӣраҳ » эй китобаи алзии итири илайҳи явми алқёмаҳи фии ънқаҳ , яъне амалаи фии ънқаҳи Фикўни фии аллзўми колтўқи ллънқ .
سدّی گفت: «طائِرَهُ» ای کتابه الّذی یطیر الیه یوم القیامة فی عنقه، یعنی عمله فی عنقه فیکون فی اللزوم کالطّوق للعنق.
Ва қоли муҷоҳид : мо ман мавлуди иўлди алои фии ънқаҳи варақаи мактуби фӣҳо шқӣ ӯ Саид ,у хси алънқи лонаи мавзеи алқлодаҳу алғлу алсмаҳ . Ва қил « أлзмноаҳи тоӣраҳ »
و قال مجاهد: ما من مولود یولد الّا فی عنقه ورقة مکتوب فیها شقی او سعید، و خصّ العنق لانّه موضع القلادة و الغل و السّمة. و قیل «أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ»
Яъне исрнои ?лаи амалаи алзии ҳўи омилаи хиро ӯ шроу ағриноаҳ ба , ва ба қол алнабӣ ( с ) : аъмлўои Фкли муяссари лмои халқи ?ла , « ва нахарҷ ?лаи явми алқёмаҳ » ёқӯб «у ихрҷ » хонд болёӣ ва фатҳҳоу зми алроء , яъне ихрҷи ?лаи злки алтоӣри явми алқёмаҳ , « ктобо » эй фии ҳоли кунаи ктобоу ҳўи насби алӣ улҳол мегуяд берун ояд он амал ӯу бахт ӯ рӯзи қиёмати нома Эй гашта , « ктобо » эй мктўбо ӯ зои китобу алФъли алии ҳозои ман харҷ , боқии Фроء « ва нахарҷ » хондаанд болнўну змҳоу касри алроء , яъне нахарҷ нҳни ?лаи ктобоу алмхрҷи ҳўи аллоҳи ъзу ҷлу алкитоби мансӯби лонаи мафъӯл бау алФъли алии ҳозои ман ахрҷ мегуяд беруни орем ӯро фардои номае , « илқиаҳ » ибни омир « илқоаҳ » хонд бзм ёу фатҳи лоаму ташдиди қофу алФъли алии ҳзаҳи алқроءаҳи ман лқитаҳи алмзъФи алъайни алзии итъдии илои мафъӯлин эй илқии алонсони злки алкитоб яъне иؤтоаҳи номае ки дар даст ӯ диҳанд .
یعنی یسرنا له عمله الّذی هو عامله خیرا او شرّا و اغریناه به، و به قال النبی (ص): اعملوا فکلّ میسر لما خلق له، «وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ» یعقوب «و یخرج» خواند بالیای و فتحها و ضمّ الرّاء، یعنی یخرج له ذلک الطائر یوم القیامة، «کِتاباً» ای فی حال کونه کتابا و هو نصب علی الحال میگوید بیرون آید آن عمل او و بخت او روز قیامت نامهای گشته، «کِتاباً» ای مکتوبا او ذا کتاب و الفعل علی هذا من خرج، باقی فرّاء «وَ نُخْرِجُ» خواندهاند بالنون و ضمّها و کسر الرّاء، یعنی نخرج نحن له کتابا و المخرج هو اللَّه عزّ و جل و الکتاب منصوب لانّه مفعول به و الفعل علی هذا من اخرج میگوید بیرون آریم او را فردا نامهای، «یلقیه» ابن عامر «یَلْقاهُ» خواند بضم یا و فتح لام و تشدید قاف و الفعل علی هذه القراءة من لقّیته المضعف العین الّذی یتعدّی الی مفعولین ای یلقّی الانسان ذلک الکتاب یعنی یؤتاه نامهای که در دست او دهند.
Боқии Фроء « илқоаҳ » хонанд бФтҳ ёу сукӯни лоаму тахфифи қоф ,у алўҷаҳи анаи ман лақии алзии итъдии илои мафъӯли воҳид , тқўл : лақии фалони алшии ءу алҳоءи замири алмФъўл ба , яъне ктобои илқоаҳи бъинаҳу иқрءўаҳи блсонаҳи номае ки онро бинад , « мншўро » ғайри мтўии лимкнаҳ қроءтаҳ мегуяд онро кушода бинаду кушода дар даст ӯ дода ояд то хондани он ӯро мумкин гардад , ва « мншўро » бар ҳар ду қроءти насби алӣ улҳол бошад .
باقی فرّاء «یَلْقاهُ» خوانند بفتح یا و سکون لام و تخفیف قاف، و الوجه انّه من لقی الذی یتعدّی الی مفعول واحد، تقول: لقی فلان الشیء و الهاء ضمیر المفعول به، یعنی کتابا یلقاه بعینه و یقرءوه بلسانه نامهای که آن را بیند، «مَنْشُوراً» غیر مطوی لیمکنه قراءته میگوید آن را گشاده بیند و گشاده در دست او داده آید تا خواندن آن او را ممکن گردد، و «مَنْشُوراً» بر هر دو قراءت نصب علی الحال باشد.
« ақрأи ктобк » қавли ӣнҷои мзмрст яъне иқоли ?лаи ақрأи ктобк , эй китоб аъмолк гуфтаанд ки ҳар одамиро саҳифаи кирдори вай дар гардани вай бастаанд бар мисоли қаллодае , чун аз дунё берун шавад он саҳифа дар наварданд , пас дар қиёмат ки ӯро зинда гардонанд саҳифа аз ҳам боз кунанду пеши дидаи ваии оранд ва гӯйанд : « ақрأи ктобк » . Қтодаҳ гуфт : сиқрأи иўмӣзи ман лами икни қорӣои фии алднё , « кафии бнФски алиўми алейк ҳсибо » эй кафии нФску албоءи зоида , « ҳсибо » эй мҳосбоу қили ҳокмо ,у қили шоҳдо ,у ҳўи мансӯби алии алтмииз .
«اقْرَأْ کِتابَکَ» قول اینجا مضمرست یعنی یقال له اقرأ کتابک، ای کتاب اعمالک گفتهاند که هر آدمی را صحیفه کردار وی در گردن وی بستهاند بر مثال قلادهای، چون از دنیا بیرون شود آن صحیفه در نوردند، پس در قیامت که او را زنده گردانند صحیفه از هم باز کنند و پیش دیده وی آرند و گویند: «اقْرَأْ کِتابَکَ». قتاده گفت: سیقرأ یومئذ من لم یکن قارئا فی الدّنیا، «کَفی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً» ای کفی نفسک و الباء زائدة، «حَسِیباً» ای محاسبا و قیل حاکما، و قیل شاهدا، و هو منصوب علی التّمییز.
Ҳасан басарӣ гуфт : инат адли росту инсофи бсзо ки банда бар худ довар буд ва бар худ гувоҳӣ диҳаду шумори худ худ кунад , ва гуфтаанд саёқи ин калима бар сиблат таҳдидасту ваъид чунонк касеро бими диҳӣу гӯйӣ : соҳосбки ореи бикунами шумори ту « ман аҳтдии Фإнмои иҳтдии лнФсаҳ » эй ман аҳтдии илои алршоди ?фони савоби аҳтдоӣаҳи ?ла , « ва ман зли Фإнмои изли алайҳо » эй ман зли ани алршоди Фълёу боли алзлол , «у лои тзри возраҳи визри أхрӣ » алўзри алҳмл , иқол : визрати кзо эй ҳмлтаҳу саммии алўзири взирои лонаи иҳмли аўзори алмалик эй иҳмли аъбоءи малака , таъвили ин оят бар ду ваҷҳаст : яке онаст ки лои иؤохзи аҳади бзнби ғайраи ҳечкасро бгноаҳ дайгарӣ нагиранд , чунонк ҷой дигар гуфт : « ва мо ҳам бҳомлини ман хтоёҳми ман шайъи ءу إни тдъи мсқлаҳи إлии ҳамлҳо ло иҳмл манеҳ шайъи ء » . Ваҷҳ дигар онаст ки : лӣси лоҳди ани иъмли знбои лони ғайраи амалаи касро насазад ва на раво буд ки гуноҳӣ кунад ки дайгарии ҳамон гуноҳ кардааст , ва ин чунонаст ки куффор Қурайш гуфтанд : « إнои вҷднои обоءнои алии أмаҳу إнои алии осорҳми мҳтдўн » .
حسن بصری گفت: اینت عدل راست و انصاف بسزا که بنده بر خود داور بود و بر خود گواهی دهد و شمار خود خود کند، و گفتهاند سیاق این کلمه بر سبیل تهدید است و وعید چنانک کسی را بیم دهی و گویی: ساحاسبک آری بکنم شمار تو «مَنِ اهْتَدی فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ» ای من اهتدی الی الرّشاد فانّ ثواب اهتدائه له، «وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها» ای من ضلّ عن الرّشاد فعلیا و بال الضّلال، «وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» الوزر الحمل، یقال: وزرت کذا ای حملته و سمّی الوزیر وزیرا لانّه یحمل اوزار الملک ای یحمل اعباء ملکه، تأویل این آیت بر دو وجه است: یکی آنست که لا یؤاخذ احد بذنب غیره هیچکس را بگناه دیگری نگیرند، چنانک جای دیگر گفت: «وَ ما هُمْ بِحامِلِینَ مِنْ خَطایاهُمْ مِنْ شَیْءٍ وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلی حِمْلِها لا یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْءٌ». وجه دیگر آنست که: لیس لاحد ان یعمل ذنبا لانّ غیره عمله کس را نسزد و نه روا بود که گناهی کند که دیگری همان گناه کرده است، و این چنانست که کفّار قریش گفتند: «إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ».
. . . Қавла : « ва мо кнои муаззабин ҳатто набаъс рсўло » ҳозои далели алии ани алоямони самъӣу анмои иҷби алоҷобаҳи болдъўаҳу алқбўлу болблоғу алтоъаҳи болрсолаҳи маънӣ оят онаст ки ҳеҷ қавмро ҳаргиз азоб накунем на азоби истисол дар дунё ва на азоби дӯзах дар уқбо то нахусти пайғомбариро боишон фиристем то тавҳиду шаръи мари эшонро баён кунад ва бигӯед ки бандаро савобу уқоби бчист , бача ӯро дар биҳишти оранд ва аз баҳр чаҳ ӯро дар дӯзах кунанд .
... قوله: «وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا» هذا دلیل علی انّ الایمان سمعیّ و انّما یجب الاجابة بالدعوة و القبول و بالبلاغ و الطّاعة بالرّسالة معنی آیت آنست که هیچ قوم را هرگز عذاب نکنیم نه عذاب استیصال در دنیا و نه عذاب دوزخ در عقبی تا نخست پیغامبری را بایشان فرستیم تا توحید و شرع مر ایشان را بیان کند و بگوید که بنده را ثواب و عقاب بچیست، بچه او را در بهشت آرند و از بهر چه او را در دوزخ کنند.
Аммо касе ки дар айёми фатрат аз дунё берун шавад рисолат бова норасида , ҳукм вай онаст ки Мустафо ( с ) гуфт : иқўли алҳолки фии алФтраҳи явми алқёмаҳи раби лами иأтнии китобу лои расӯлу иқўли алмътўаҳи раби лами тҷъли лии уқалои аъқл ба хироу лои шроу иқўли алмўлўди раби лами адрки алъамали Фтўзъи ?лаами нори Фиқоли рдўҳо ӯ адхлўҳои Фирдҳо ӯ идхлҳои ман кони фии илми аллоҳи съидои луи адрки алъамалу имски анҳо ман кони фии илми аллоҳи шқёи луи адркаҳи алъамали Фиқўл Аёӣ ъситми ФкиФи луи русулии болғиби атткм ,у фии рўоиаҳи ахрии Фиأхзи мўосиқҳми литиънаҳи Фирсли илайҳами ани адхлўои алнори Фўи алзии нафаси Муҳамади бедаи луи дхлўҳои канти алайҳими брдоу сломо .
اما کسی که در ایّام فترت از دنیا بیرون شود رسالت باو نارسیده، حکم وی آنست که مصطفی (ص) گفت: یقول الهالک فی الفترة یوم القیامة ربّ لم یأتنی کتاب و لا رسول و یقول المعتوه ربّ لم تجعل لی عقلا اعقل به خیرا و لا شرّا و یقول المولود ربّ لم ادرک العمل فتوضع لهم نار فیقال ردّوها او ادخلوها فیردّها او یدخلها من کان فی علم اللَّه سعیدا لو ادرک العمل و یمسک عنها من کان فی علم اللَّه شقیّا لو ادرکه العمل فیقول ایّای عصیتم فکیف لو رسلی بالغیب اتتکم، و فی روایة اخری فیأخذ مواثیقهم لیطیعنّه فیرسل الیهم ان ادخلوا النّار فو الّذی نفس محمّد بیده لو دخلوها کانت علیهم بردا و سلاما.
«у إзои أрднои أни нҳлки қария » яъне фии алднё , « أмрнои мтрФиҳо »
«وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً» یعنی فی الدّنیا، «أَمَرْنا مُتْرَفِیها»
Яъне ксрноу қўино , иқоли амри амр банӣ фалон эй қавӣ ,у амрўои илои ксрўои феълии ҳозои икўни амри мутаъаддии амру қади икўни феъли болФтҳи мутаъаддии феъли болксри комаи тқўли шутури зайду штртаҳи ано , ин қроءт оммааст , ва аз абӯи Амр : « أмрно »
یعنی کثّرنا و قوّینا، یقال امر امر بنی فلان ای قوی، و امروا الی کثروا فعلی هذا یکون امر متعدّی امر و قد یکون فعل بالفتح متعدّی فعل بالکسر کما تقول شتر زید و شترته انا، این قراءت عامّه است، و از ابو عمرو: «أَمَرْنا»
Бтшдид ривоят кардаанд ,у алўҷаҳи анаи манқӯли болтзъиФи ман амри азои ксру алмроди ксрно , аизои ёқӯб : « омрно » хонд Бамаду тахфиф ,у ҳозои أшҳру أксри фии Алъарабияу алўҷаҳи анаи манқӯли болҳмзаҳи ман амри алқўми азои ксрўоу омртҳми анои азои ксртҳми Фҳўи алии аФълт , ва гуфтаанд : « أмрнои мтрФиҳо »
بتشدید روایت کردهاند، و الوجه انّه منقول بالتّضعیف من امر اذا کثر و المراد کثّرنا، ایضا یعقوب: «آمرنا» خواند بمدّ و تخفیف، و هذا أشهر و أکثر فی العربیّة و الوجه انّه منقول بالهمزة من امر القوم اذا کثروا و آمرتهم انا اذا کثّرتهم فهو علی افعلت، و گفتهاند: «أَمَرْنا مُتْرَفِیها»
Маънӣ онаст ки : амрнои ҳам болтоъаҳи алии лисони рсўлҳм , « ФФсқўои фӣҳо »
معنی آنست که: امرنا هم بالطّاعة علی لسان رسولهم، «فَفَسَقُوا فِیها»
эй хрҷўои ани амрноу тмрдўои фии кФрҳм , ҳозои кқўли алқоӣл : амртаҳи Фъсӣу ании болмтрФини алҷборини алмтслтину алмулуку хсҳми боломри лони ғайриҳам табаъи ?лаам , ва гуфтаанд : « амрно » болтшдид эй слтно , « мтрФиҳо »
ای خرجوا عن امرنا و تمرّدوا فی کفرهم، هذا کقول القائل: امرته فعصی و عنی بالمترفین الجبّارین المتسلّطین و الملوک و خصّهم بالامر لانّ غیرهم تبع لهم، و گفتهاند: «امرنا» بالتّشدید ای سلّطنا، «مُتْرَفِیها»
Яъне ҷълнои ?лаами إмраҳу слтонои Фъсўои фӣҳоу алмтрФи алзии абтраҳи алнъмаҳу саъаи алғзоء ҳатто ъдои таврау тғӣ ,у алтрФаҳи алнъмаҳу ғулом мтрФ нааъам албдн , « Фҳқи алайҳои алқўл »
یعنی جعلنا لهم إمرة و سلطانا فعصوا فیها و المترف الّذی ابطره النّعمة و سعة الغذاء حتّی عدا طوره و طغی، و التّرفة النّعمة و غلام مترف ناعم البدن، «فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ»
эй зуҳри сидқи хабари аллоҳи анҳуам анҳми лои иؤмнўн . Ва қили ваҷаби алайҳои мо въди алии алФсқи бқўли собиқи лои иқъи фӣаи халаф , « Фдмрноҳои тдмиро »
ای ظهر صدق خبر اللَّه عنهم انّهم لا یؤمنون. و قیل وجب علیها ما وعد علی الفسق بقول سابق لا یقع فیه خلف، «فَدَمَّرْناها تَدْمِیراً»
эй аҳлкнои анносу хрбнои алдёр , иқоли дмри идмри дморои азои ҳлку дмри аҳлк ,у фии алҳдис : ман атлъи ман сири боби бғири изни Фқди дмр , эй ҳлку алсири алшқ ва рӯй ман назари фии сири боби ФФқӣти айнаи Фҳўи ҳадару ммои итълқи болоиаҳ . мо
ای اهلکنا النّاس و خرّبنا الدّیار، یقال دمر یدمر دمارا اذا هلک و دمّر اهلک، و فی الحدیث: من اطّلع من صیر باب بغیر اذن فقد دمر، ای هلک و الصّیر الشقّ و روی من نظر فی صیر باب ففقئت عینه فهو هدر و ممّا یتعلّق بالآیة. ما
Рӯй Муъаммари ани алзҳрии қол : дахли расӯли аллоҳ ( с ) иўмои алии зайнабу ҳўи иқўли лои илоҳи алои аллоҳи ?вили ллърби ман шари қади ақтрби фатҳи алиўми ман радами иأҷўҷу мأҷўҷ мисли ҳозоу ҳалқи ибҳомау алтии тлиҳо , қолати зайнаб ё расӯли аллоҳи анҳлку Финои алсолҳўн ? қоли нъми азои ксри алхбс .
روی معمّر عن الزّهری قال: دخل رسول اللَّه (ص) یوما علی زینب و هو یقول لا اله الّا اللَّه ویل للعرب من شرّ قد اقترب فتح الیوم من ردم یأجوج و مأجوج مثل هذا و حلّق ابهامه و الّتی تلیها، قالت زینب یا رسول اللَّه انهلک و فینا الصّالحون؟ قال نعم اذا کثر الخبث.
« ва кам أҳлкнои ман алқрўни ман баъди Нӯҳ » мавзе кам насб , боҳлкно эй аммои касӣрау алқрўни аҳли кули асру иқъи алӣ алзмон . Фқили моӣаҳу ъшрўни сана . Ва қили моӣаҳи сана . Ва қили арбъўн сана мегуяд чанд ки мо ҳалок кардем аз гуруҳи гуруҳ аз ҷаҳонёну ҷаҳони дорон аз пас Нӯҳ аз он ҳаст ки шинохтаанд чун оди пешин ва чун оди пасин : самуду ъмолқаҳу қаҳтон ва ҳаст аз он ки аҳл насаб шиносанд эшонро чун ҷосиму ҷдису тсму аҳли ҷӯу аҳли ғмдону сҳору вбор , Фҳлтарӣ ?лаами ман боқӣаи минҳои қоиму ҳсиди лои иълмҳми алои аллоҳ .
«وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ» موضع کم نصب، باهلکنا ای امما کثیرة و القرون اهل کلّ عصر و یقع علی الزّمان. فقیل مائة و عشرون سنة. و قیل مائة سنة. و قیل اربعون سنة میگوید چند که ما هلاک کردیم از گروه گروه از جهانیان و جهان داران از پس نوح از آن هست که شناختهاند چون عاد پیشین و چون عاد پسین: ثمود و عمالقة و قحطان و هست از آن که اهل نسب شناسند ایشان را چون جاسم و جدیس و طسم و اهل جو و اهل غمدان و صحار و وبار، فهل تری لهم من باقیة منها قائم و حصید لا یعلمهم الّا اللَّه.
« ман кони ириди алъоҷлаҳ » кони ӣнҷо слтаст ва раво бошад ки бмънии икн буд , яъне : ман икни ириди алъоҷлаҳу оҷила дунёаст , наъти биҷои исми ниҳодау оҷила аз он гуфт ки дар пеши охирати афтода ,у алмънии ман икни ириди баъамалау тоъатау исломаи алднё , « ъҷлнои ?лаи фӣҳо мо ншоء » эй алқдри алзии ншоءи ман албсту алтқтир , « лмн наред » ан нааҷҷал ?лаи шиӣо . Қоли алзҷоҷ : аҷҷали аллоҳи лмни ?ераади ани иъҷли ?лаи мо ишоءи аллоҳи лӣси мо ишоءи ҳў , ин оят дар шаъни мунофиқон фурӯ омад ки бо расӯли худо ( с ) ғзў мекарданду мақсӯди эшон аз он ғзўи ғанимати ин ҷаҳонӣ буд на савоби он ҷаҳонӣ , раб алъзаҳ гуфт : « ъҷлнои ?лаи фӣҳо мо ншоء » алии қадари астҳқоқҳми бсҳомҳми ман алғнимаҳ , « сами ҷълнои ?лаи ҷаҳаннам » лкФраҳ ва нафоқа , « ислоҳо » идхлҳо , « мзмўмо » эй млўмо , « мдҳўро » эй мтрўдои мбоъдои ман раҳмаи аллоҳ ,у алдҳри алтрд ва манеҳ қавлаи таъолӣ : « ман кули ҷониби дҳўро » , иқоли дҳртаҳи адҳраҳи дҳроу дҳўрои азои боъдтаҳи ънк .
«مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعاجِلَةَ» کان اینجا صلت است و روا باشد که بمعنی یکن بود، یعنی: من یکن یرید العاجلة و عاجلة دنیا است، نعت بجای اسم نهاده و عاجله از آن گفت که در پیش آخرت افتاده، و المعنی من یکن یرید بعمله و طاعته و اسلامه الدّنیا، «عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ» ای القدر الّذی نشاء من البسط و التّقتیر، «لِمَنْ نُرِیدُ» ان نعجّل له شیئا. قال الزجّاج: عجّل اللَّه لمن اراد ان یعجّل له ما یشاء اللَّه لیس ما یشاء هو، این آیت در شأن منافقان فرو آمد که با رسول خدا (ص) غزو میکردند و مقصود ایشان از آن غزو غنیمت این جهانی بود نه ثواب آن جهانی، ربّ العزّه گفت: «عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ» علی قدر استحقاقهم بسهامهم من الغنیمة، «ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ» لکفره و نفاقه، «یَصْلاها» یدخلها، «مَذْمُوماً» ای ملوما، «مَدْحُوراً» ای مطرودا مباعدا من رحمة اللَّه، و الدّحر الطّرد و منه قوله تعالی: «مِنْ کُلِّ جانِبٍ دُحُوراً»، یقال دحرته ادحره دحرا و دحورا اذا باعدته عنک.
« ва ман أроди алохраҳу саъии лҳои саъйҳо » амали бтоъаҳи аллоҳ , «у ҳўи муъмин » ириди дайни алислом , « Фأўлӣки кони съиҳм » эй ъмлҳм , « мшкўро » мҷзёи алайҳи ҷзоءи ҳусно . Ва қил : « мшкўро » мқбўло . Ва қил : « мшкўро » эй мҳФўзои ?лаам ҳатто идхлҳми аллоҳи алҷнаҳ , алшкри ман аллоҳи разӣу мсўбаҳу ҳўи шакури мсиб . Қоли аллоҳи ъзу ҷл : « Фإни аллоҳи шокири алӣам »у тқўли лохики шукри аллоҳи съик эй разӣаи мнку ҷзоки алайҳ ,у қавла : « Флои куфрони лсъиаҳ » . Ва қавла : « Флни икФрўаҳ » эй лои зёъи алии ъмлкму лни тҳрмўои аҷра .
«وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعی لَها سَعْیَها» عمل بطاعة اللَّه، «وَ هُوَ مُؤْمِنٌ» یرید دین الاسلام، «فَأُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ» ای عملهم، «مَشْکُوراً» مجزیّا علیه جزاء حسنا. و قیل: «مَشْکُوراً» مقبولا. و قیل: «مَشْکُوراً» ای محفوظا لهم حتّی یدخلهم اللَّه الجنّة، الشّکر من اللَّه رضی و مثوبة و هو شکور مثیب. قال اللَّه عزّ و جل: «فَإِنَّ اللَّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ» و تقول لاخیک شکر اللَّه سعیک ای رضیه منک و جزاک علیه، و قوله: «فَلا کُفْرانَ لِسَعْیِهِ». و قوله: «فَلَنْ یُکْفَرُوهُ» ای لا ضیاع علی عملکم و لن تحرموا اجره.
« куллан намад » куллан мансӯб ба намад «у ҳؤлоء » бадали ман куллан ва алмънӣ назайд ътоءи баъди ътоءу нътии мараи баъди ахрӣу шиӣои баъди шайъи ءи ҳؤлоءи ман алмؤмнину ҳؤлоءи ман алкоФрин , « ман ътоءи рбк » яъне алднёу ҳаии мақсумаи байни албру алФоҷр ,у фии алхбр : алднёи арзи ҳозири иأкли минҳои албру алФоҷр , « ва мо кони ътоءи рбки мҳзўро » эй лои иҳзри алрзқи фии алднёи алии аҳади мؤмнои кон ӯ коФроу анмои алохраҳи ҳаии дори алҷзоء .
«کُلًّا نُمِدُّ» کلّا منصوب به نمدّ «وَ هَؤُلاءِ» بدل من کلّا و المعنی نزید عطاء بعد عطاء و نعطی مرّة بعد اخری و شیئا بعد شیء هؤلاء من المؤمنین و هؤلاء من الکافرین، «مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ» یعنی الدّنیا و هی مقسومة بین البرّ و الفاجر، و فی الخبر: الدّنیا عرض حاضر یأکل منها البرّ و الفاجر، «وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً» ای لا یحظر الرّزق فی الدّنیا علی احد مؤمنا کان او کافرا و انّما الآخرة هی دار الجزاء.
« анзри Киев » кули мо фии алқуръон , анзри Киеви маъноаи аъҷби Киеви иқўли аллоҳи таъолӣ , « анзр » ё Муҳамад , « Киеви Фзлнои бъзҳми алии баъз » фии алхлқу алхлқу саъаи алрзқу зиқау анноси фии злки мтФоўтўн , «у ллохраҳи أкбри дараҷоту أкбри тФзило » эй аттафовути ҳноки Акбару аъзами лони аттафовути фӣҳо ман ваҷҳин : аҳдҳмои болҷнаҳу алнор ,у ассонии болдрҷоти фии алҷнаҳу алдркоти фии алнор , Фқд рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : ани байни аъло аҳли алҷнаҳу асФлҳми дараҷаи колнҷмтарӣ фии мшорқи аларзу мғорбҳо
«انْظُرْ کَیْفَ» کلّ ما فی القرآن، انظر کیف معناه اعجب کیف یقول اللَّه تعالی، «انْظُرْ» یا محمّد، «کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ» فی الخلق و الخلق و سعة الرّزق و ضیقه و النّاس فی ذلک متفاوتون، «وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلًا» ای التّفاوت هناک اکبر و اعظم لانّ التّفاوت فیها من وجهین: احدهما بالجنّة و النّار، و الثّانی بالدّرجات فی الجنّة و الدّرکات فی النّار، فقد روی انّ النّبی (ص) قال: انّ بین اعلی اهل الجنّة و اسفلهم درجة کالنّجم تری فی مشارق الارض و مغاربها
Маънӣ оят онаст ки мардум дар дунё мутафовитанд дар халқу халқу рӯзӣу аҳволи маош , яке тавонгар , яке дарвеш , яке азиз , яке залил , яке хуши хуй , яке бади хуй , яке муқӣм , яке ғариби яке бемор , яке тани дурусти яке бо шодӣ , яке бо андӯҳ , яке бо офият , яке бо балоу меҳнат , ин ҳамаи аллоҳи таъолӣ дар азал қисмат кардау бахшидаи миёни халқи хеш ва эшонро дарин аҳвол бар якдигар афзӯнӣ додау дараҷоти эшон зибр якдигар бардошта . Ҳамонаст ки онҷо гуфт : « нҳни қсмнои бинҳми мъиштҳми фии алҳёҳи алднёу рФънои бъзҳми фавқи баъзи дараҷот » , ҷои дигар баён кард ки ин тафовути дараҷот аз баҳр чаҳ ниҳод гуфт : «у ҳўи алзии ҷълкми хлоӣФи алأрзу рафъи бъзкми фавқи баъзи дараҷоти либлўкми фии мо отокм » то шуморо биёзмоед дар онки шуморо дод то шуморо мутӣъ ёбад ё осӣ , шокир бинад ё носипос . Ибн ҷрир гуфт : « анзри Киеви Фзлнои бъзҳми алии баъз » ин тафзил дар кор дайнаст на дар кори дунё , эй бъзҳми осри алохраҳи ФўФқнои ллршоду бъзҳми осри алднёи Фхзлноаҳ « лои тҷъли маъаи аллоҳи إлҳои охир » улхитоби ллнбӣ ( с )у алмрод ба умматау иҷўзи ани икўни алтқдир : қул ё Муҳамади аиҳо алонсон , лои тҷъли маъаи аллоҳи ?илҳо охири Фтқъди мзмўмо » измки аллоҳу алмлоӣкаҳу алмؤмнўн , « мхзўло » ихзлки аллоҳу лои инсрк .
معنی آیت آنست که مردم در دنیا متفاوتاند در خلق و خلق و روزی و احوال معاش، یکی توانگر، یکی درویش، یکی عزیز، یکی ذلیل، یکی خوش خوی، یکی بد خوی، یکی مقیم، یکی غریب یکی بیمار، یکی تن درست یکی با شادی، یکی با اندوه، یکی با عافیت، یکی با بلا و محنت، این همه اللَّه تعالی در ازل قسمت کرده و بخشیده میان خلق خویش و ایشان را درین احوال بر یکدیگر افزونی داده و درجات ایشان زبر یکدیگر برداشته. همانست که آنجا گفت: «نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ»، جای دیگر بیان کرد که این تفاوت درجات از بهر چه نهاد گفت: «وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیَبْلُوَکُمْ فِی ما آتاکُمْ» تا شما را بیازماید در آنک شما را داد تا شما را مطیع یابد یا عاصی، شاکر بیند یا ناسپاس. ابن جریر گفت: «انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ» این تفضیل در کار دینست نه در کار دنیا، ای بعضهم آثر الآخرة فوّفقنا للرّشاد و بعضهم آثر الدّنیا فخذلناه «لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ» الخطاب للنّبی (ص) و المراد به امّته و یجوز ان یکون التّقدیر: قل یا محمّد ایّها الانسان، لا تجعل مع اللَّه الها آخر فتقعد مذموما» یذمّک اللَّه و الملائکة و المؤمنون، «مَخْذُولًا» یخذلک اللَّه و لا ینصرک.
Ва қили маънии Фтқъди Фтъҷз , иқоли фалони қоъди ани алшии ء эй оҷизи анҳу , зиди қавла : соъи фии алхир .
و قیل معنی فتقعد فتعجز، یقال فلان قاعد عن الشّیء ای عاجز عنه، ضد قوله:ساع فی الخیر.