Қавлаи таъолӣ : « ва явм насайр алҷбол » эйу азкр явм насайр алҷболи ани ваҷҳи аларзи Фнқлъҳои қлъоу нсирҳо кома насайр алсҳоби фии алднё ёд кун эй Муҳамади он рӯз ки аз ҳавли растохези ин кӯҳҳои олам бар кунем ва чунонк меғ бар ҳаво равон кардаем онро равон кунем , қроءти ?маккейу шомӣу абӯи Амр « тсир » бетаасту зми ону фатҳ ё « алҷбол » брФъи лоами алии асноди алФъли илои алмФъўл бау лкўнаҳи ҷимоъаи анси алФъл яъне он рӯз ки кӯҳҳо равон гардонанд , чунонк ҷой дигар гуфт : «у сирати алҷболи Фконти сробоу إзои алҷболи сират » , « ватарӣ алأрзи бориза » эй зоҳираи лӣси алайҳои шайъи ءи ман ҷабалу лои шаҷару лои шайъи ءи истрҳои лирии бъзҳм баъзан . Ва қил « бориза » эй брзи аллазӣнаи конўои фии батнҳо Фсорўои алии зуҳрҳо , «у ҳшрноҳм » яъне аламутии ман алмؤмнину алкоФрини илои алмўқФу алҳсоб , « Флми нғодр » эй лам натарк , « манеҳам أҳдо » .
قوله تعالی: «وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبالَ» ای و اذکر یوم نسیّر الجبال عن وجه الارض فنقلعها قلعا و نسیرها کما نسیر السّحاب فی الدّنیا یاد کن ای محمّد آن روز که از هول رستاخیز این کوههای عالم بر کنیم و چنانک میغ بر هوا روان کردهایم آن را روان کنیم، قراءت مکّی و شامی و ابو عمرو «تسیر» بتا است و ضمّ آن و فتح یا «الْجِبالَ» برفع لام علی اسناد الفعل الی المفعول به و لکونه جماعة انّث الفعل یعنی آن روز که کوهها روان گردانند، چنانک جای دیگر گفت: «وَ سُیِّرَتِ الْجِبالُ فَکانَتْ سَراباً وَ إِذَا الْجِبالُ سُیِّرَتْ»، «وَ تَرَی الْأَرْضَ بارِزَةً» ای ظاهرة لیس علیها شیء من جبل و لا شجر و لا شیء یسترها لیری بعضهم بعضا. و قیل «بارِزَةً» ای برز الّذین کانوا فی بطنها فصاروا علی ظهرها، «وَ حَشَرْناهُمْ» یعنی الموتی من المؤمنین و الکافرین الی الموقف و الحساب، «فَلَمْ نُغادِرْ» ای لم نترک، «مِنْهُمْ أَحَداً».
« ързўои алии рбки сафо » эй сФўФо , кқўлаҳ : « нхрҷкми тФло » эй атФоло яъне кули зумрау ИМАи саф . Ва қил « а » эй қёмо , « ди ҷӣтмўно » блФз омасту бмънии хос , эй иқоли ллкФор « ди ҷӣтмўнои комаи хлқнокми أўли мара »
«عُرِضُوا عَلی رَبِّکَ صَفًّا» ای صفوفا، کقوله: «نُخْرِجُکُمْ طِفْلًا» ای اطفالا یعنی کلّ زمرة و امّة صفّ. و قیل «ًّا» ای قیاما، «َدْ جِئْتُمُونا» بلفظ عام است و بمعنی خاص، ای یقال للکفّار «َدْ جِئْتُمُونا کَما خَلَقْناکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ»
Омадед бмо чунонк шуморо офаридем рӯзи нахустин якон якон , пои бараҳнау сари бараҳна бе ҳеҷ пӯшиш , чунонк дар хабараст : мо алӣ аҳад манеҳам қишра , эй шайъи ءи ман ксўаҳ . Ва рӯй анҳми иҳшрўни ҳФоаҳи ъроаҳи ъзло , ҳамонаст ки онҷо гуфт : «у лақади ҷӣтмўнои Фродии комаи хлқнокми أўли мара » сами қол : « зъмтм »
آمدید بما چنانک شما را آفریدیم روز نخستین یکان یکان، پای برهنه و سر برهنه بی هیچ پوشش، چنانک در خبرست: ما علی احد منهم قشرة، ای شیء من کسوة. و روی انّهم یحشرون حفاة عراة عزلا، همانست که آنجا گفت: «وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادی کَما خَلَقْناکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ» ثمّ قال: «ْ زَعَمْتُمْ»
Ин бали биҷой ваов атфаст яънеу зъмтм , мункирони баъсро мегуяд : «у зъмтми ани лои нафии бўъднои фии аъодткм » ,у қили алмўъдҳо ҳнои макони алўъди болмҳосбаҳ .
این بل بجای واو عطفست یعنی و زعمتم، منکران بعث را میگوید: «و زعمتم ان لا نفی بوعدنا فی اعادتکم»، و قیل الموعد ها هنا مکان الوعد بالمحاسبة.
«у вазъи алкитоб » эй ақими алҳсобу насби алмизон , ин чунонаст ки порсиён гӯйанд девон биниҳоданд он гуҳ ки хароҷ стдн гиранд ,у қил : « вазъи алкитоб » яъне китоби алоъмоли фии яди соҳибаи фии ямина ӯ шимолау ҳўи мо кутубаи алҳифзаи алайҳ , « Фтрии алмҷрмин » эй алмшркин , « мушфиқин » эй хоӣФин , « ммои фӣа » ман алоъмоли алсиӣаҳ , «у иқўлўн » ъанд вқўъҳми фии алҳлкаҳ , « ё вилтно » ҳзаҳи алтоءи тзоди фии алўил аҳёнан комаи тзоди фии сам , ва ин калима тФҷъаст сухан дард задагону мусӣбати расидагон , гӯйанд ?вил бар мо ин чаҳ ҳоласт ва ин чаҳ нома , « мо лиҳозои алкитоби лои иғодри сағирау лои кабӣра » ман знўбно ,у қили бали ҷамеъи аъмолаи мактуби фӣа .
«وَ وُضِعَ الْکِتابُ» ای اقیم الحساب و نصب المیزان، این چنانست که پارسیان گویند دیوان بنهادند آن گه که خراج ستدن گیرند، و قیل: «وُضِعَ الْکِتابُ» یعنی کتاب الاعمال فی ید صاحبه فی یمینه او شماله و هو ما کتبه الحفظة علیه، «فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ» ای المشرکین، «مُشْفِقِینَ» ای خائفین، «مِمَّا فِیهِ» من الاعمال السیّئة، «وَ یَقُولُونَ» عند وقوعهم فی الهلکة، «یا وَیْلَتَنا» هذه التّاء تزاد فی الویل احیانا کما تزاد فی ثمّ، و این کلمه تفجع است سخن درد زدگان و مصیبت رسیدگان، گویند ویل بر ما این چه حالست و این چه نامه، «ما لِهذَا الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً» من ذنوبنا، و قیل بل جمیع اعماله مکتوب فیه.
Қоли ибни аббоси алсғираҳи алтбсму алкбираҳи алқҳқҳаҳ . Ва қоли Саиди бен ҷбири алсғираҳи аллмму алтҷмишу алмсису алқблаҳу алкбираҳи алзноу алмўоқъаҳ , « إлои أҳсоҳо » қоли ибни аббоси илмҳо ,у қоли Ассадии кутубҳоу асбтҳо ,у қоли мақотили ҳифзҳоу ъдҳо .
قال ابن عباس الصّغیرة التّبسم و الکبیرة القهقهة. و قال سعید بن جبیر الصّغیرة اللّمم و التّجمیش و المسیس و القبلة و الکبیرة الزّنا و المواقعة، «إِلَّا أَحْصاها» قال ابن عباس علمها، و قال السدی کتبها و اثبتها، و قال مقاتل حفظها و عدّها.
Ва зарби расӯли аллоҳ ( с ) лсғоӣри алзнўби Маслан , Фқол : кмсли қавми антлқўои исирўн ҳатто нзлўои бФлоаҳи ман аларзу ҳзри сниъи алқўми Фонтлқи кул воҳид манеҳам иҳттби Фҷъл алрҷл манеҳам иأтии болъўду иҷии алрҷли болъўдин ҳатто ҷмъўои сўодоу аҷҷўо нороу ани алзнби алсғири иҷтмъи алии соҳиба ҳатто тҳлкаҳ , «у вҷдўои мо ъмлўои ҳозро » мктўбо . Ва қили ҷзоء « мо ъмлўои ҳозроу лои излми рбки أҳдо » бзёдаҳи алъзоб ӯ нуқсони алсўоб ,у сҳи фии алхбри ман нўқши фии алҳсоби ъзб , сами ани аллоҳи субҳонаи амри набӣа ( с ) ани изкри лҳؤлоءи алмткбрини ани маҷолисаи алФқроءи қиссаи Иблис ва мо аўрсаҳи ман алкбри Фқол : «у إзи қлнои ллмлоӣкаҳи асҷдўои лодми Фсҷдўои إлои إблиси кони ман алҷн » ибн аббос гуфт : қавмии Фриштгоннд ки эшонро ҷин гӯйанд аз нори алсмўм офарӣдаанд эшонроу дигари Фриштгонро аз нури пок офарӣдаанд , Иблис аз он қавмаст ки эшонро аз нор алсмўм офариданд . Ва қили алмлоӣкаҳи хлқўои ман алриҳ ва ҳам рӯҳониюну Иблису соири алҷни ман алнор . Ва брўоитии дигар аз ибни аббоси нисбати вай бо ҷинонаст аз онкии рӯзгории хозин биҳишт бӯда яъне ки ҷинӣаст чунонк гӯйанд ?маккей ва маданӣаст . Шаҳри бен ҳўшб гуфт : Иблис аз он қавми ҷин буд ки сокинон замин буданд , Фриштгон ӯро бо сирӣ гирифтанду босмони бурданду ҳаргизи вай аз Фриштгон набӯд , ва гуфтаанд Иблиси асл ҷинасту падари эшон , ҳам чунон ки одами асл инсасту падари эшон ва ин ҷин номӣаст ки ҳам бар Фриштгон уфтад ҳам бар ҷон ва ҳам бар шаётини лоҷтнонҳми ҷмиъои ани аъини алнозрин , пас ин ҷин ки нисбати Иблис бо эшонаст шаётинанду Иблиси падари эшон ва асл эшонасту номи ваии бсрёнӣ ъзозиласту бърбии ҳорису ?лаи завҷау зуррия , лқўлаҳ : « أи Фттхзўнаҳу зритаҳ » .
و ضرب رسول اللَّه (ص) لصغائر الذنوب مثلا، فقال: کمثل قوم انطلقوا یسیرون حتّی نزلوا بفلاة من الارض و حضر صنیع القوم فانطلق کلّ واحد منهم یحتطب فجعل الرّجل منهم یأتی بالعود و یجئ الرّجل بالعودین حتّی جمعوا سوادا و اجّجوا نارا و انّ الذّنب الصّغیر یجتمع علی صاحبه حتّی تهلکه، «وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً» مکتوبا. و قیل جزاء «ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً» بزیادة العذاب او نقصان الثّواب، و صحّ فی الخبر من نوقش فی الحساب عذب، ثمّ انّ اللَّه سبحانه امر نبیّه (ص) ان یذکر لهؤلاء المتکبرین عن مجالسة الفقراء قصّة ابلیس و ما اورثه من الکبر فقال: «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ» ابن عباس گفت: قومی فریشتگانند که ایشان را جن گویند از نار السّموم آفریدهاند ایشان را و دیگر فریشتگان را از نور پاک آفریدهاند، ابلیس از آن قوم است که ایشان را از نار السّموم آفریدند. و قیل الملائکة خلقوا من الرّیح و هم روحانیّون و ابلیس و سائر الجنّ من النّار. و بروایتی دیگر از ابن عباس نسبت وی با جنان است از آنکه روزگاری خازن بهشت بوده یعنی که جنّی است چنانک گویند مکّی و مدنی است. شهر بن حوشب گفت: ابلیس از آن قوم جن بود که ساکنان زمین بودند، فریشتگان او را با سیری گرفتند و بآسمان بردند و هرگز وی از فریشتگان نبود، و گفتهاند ابلیس اصل جن است و پدر ایشان، هم چنان که آدم اصل انس است و پدر ایشان و این جن نامی است که هم بر فریشتگان افتد هم بر جان و هم بر شیاطین لاجتنانهم جمیعا عن اعین النّاظرین، پس این جن که نسبت ابلیس با ایشانست شیاطیناند و ابلیس پدر ایشان و اصل ایشانست و نام وی بسریانی عزازیل است و بعربی حارث و له زوجة و ذریة، لقوله: «أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ».
Қоли муҷоҳиди Фмни зуррияи Иблиси лоқис ва велаону ҳумои соҳбои алтҳораҳу алслоаҳу алҳФоФу мара ва ба икнӣу злнбؤну ҳўи соҳиби алосўоқ ,у тиру ҳўи соҳиби алмсоӣб ,у алоъўру ҳўи соҳиби абвоби алрбўо ,у мсўту ҳўи соҳиби алохбори иأтии баҳои Филқиҳои фии афвоҳи анносу лои иҷдўни лҳои Аслан ,у досаму ҳўи алзии азои дахли алрҷли байтаи Флми ислму лами изкри исми аллоҳи израҳи ман алмтоъи мо лами ирФъ ӯ наҷиси мавзеау азои аклу лами изкри исми аллоҳи акли маъаа .
قال مجاهد فمن ذریّة ابلیس لاقیس و ولهان و هما صاحبا الطّهارة و الصّلاة و الهفاف و مرّة و به یکنّی و زلنبؤن و هو صاحب الاسواق، و تیر و هو صاحب المصائب، و الاعور و هو صاحب ابواب الرّبوا، و مسوط و هو صاحب الاخبار یأتی بها فیلقیها فی افواه النّاس و لا یجدون لها اصلا، و داسم و هو الّذی اذا دخل الرّجل بیته فلم یسلّم و لم یذکر اسم اللَّه یضرّه من المتاع ما لم یرفع او نجس موضعه و اذا اکل و لم یذکر اسم اللَّه اکل معه.
Қоли қтодаҳи анҳми итўолдўни комаи итўолди бнўи одам , қоли аллоҳи таъолии лоблиси ании лои ахлқи лодми зуррияи алои зрأти лаки мислҳо Флиси ман валади одами аҳади алои ?лаи шайтони қади қарн ба , « ФФсқи ани أмри раба » эй харҷи ани тоъаҳи рабау алФсўқи алхурӯҷу алФосқи алхорҷи ани алтоъаҳ , сами ҷаъли асмои лкли хориҷи илои сӯъи одау саммии расӯли аллоҳ ( с ) сбоъи алтиру зўоти алсмўми фисқау саммии алФораҳи фосиқау алўзғаҳи Фўисқаҳ , « أи Фттхзўнаҳу зритаҳи أўлёءи ман дунӣ » Фттиъўнҳми фии маъсиятӣ , « ва ҳам лаками аду » комаи кони лобикми ъдўо , « бӣси ллзолмини бдло » бӣси албдли ман аллоҳи Иблису зритаҳу бӣси албдли мъсиаҳи аллоҳи ман тоъатау бӣси албдли алнори ман алҷнаҳ .
قال قتادة انّهم یتوالدون کما یتوالد بنو آدم، قال اللَّه تعالی لابلیس انی لا اخلق لآدم ذرّیّة الّا ذرأت لک مثلها فلیس من ولد آدم احد الّا له شیطان قد قرن به، «فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ» ای خرج عن طاعة ربّه و الفسوق الخروج و الفاسق الخارج عن الطاعة، ثمّ جعل اسما لکلّ خارج الی سوء عادة و سمّی رسول اللَّه (ص) سباع الطّیر و ذوات السّموم فسقة و سمّی الفارة فاسقة و الوزغة فویسقة، «أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِی» فتطیعونهم فی معصیتی، «وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ» کما کان لابیکم عدوا، «بِئْسَ لِلظَّالِمِینَ بَدَلًا» بئس البدل من اللَّه ابلیس و ذریته و بئس البدل معصیة اللَّه من طاعته و بئس البدل النّار من الجنّة.
« мо أшҳдтҳм » эй мо аҳзртҳм яъне Иблису зритаҳ . Ва қили алкФори аҷмъ ,у қили алмлоӣкаҳ , « халқи алсмоўоту алأрз » Фостъини баҳами алии хлқҳмо ӯ ашоўрҳми фӣа , «у лои халқи أнФсҳм »у лои астънти ббъзҳми алии халқи баъз . Ва қили мо аълмтми халқи анФсҳми ФкиФи иълмўни халқи ғайриҳам , ахбри ҷли ҷалолаи ани камоли қудратау астғноӣаҳи ани алонсору алоъўони Фимои халқ , « ва мо канти мтхзи алмзлини ъздо » аъўонои лостғноӣии бқдртии ани алоъўону алонсори лони ман астғнии ани мъўнаҳи алоўлёءи бъзими султонау камоли қудратаи конашад астғноءи ани мъўнаҳи алоъдоء , ва дар шўоз хондаанд : « ва мо канти мтхзи алмзлини ъздо » бФтҳ тоу хо , ва маънӣ онаст ки ҳаргиз бероҳкунандагонро ёр мабош ҳамчунонк Мӯсо ( ъ ) гуфт : « раби бмои أнъмти алии Флни أкўни зҳирои ллмҷрмин » алъзду алзҳр ва ?илед ҳзаҳи алслосаҳи кинояоти ани алъўну алзҳир , иқоли ъздаҳи иъздаҳи азои аъона ,у фии алдъоء : аллоҳами анати ъздӣу насирӣ .
«ما أَشْهَدْتُهُمْ» ای ما احضرتهم یعنی ابلیس و ذریته. و قیل الکفّار اجمع، و قیل الملائکة، «خَلْقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» فاستعین بهم علی خلقهما او اشاورهم فیه، «وَ لا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ» و لا استعنت ببعضهم علی خلق بعض. و قیل ما اعلمتم خلق انفسهم فکیف یعلمون خلق غیرهم، اخبر جلّ جلاله عن کمال قدرته و استغنائه عن الانصار و الاعوان فیما خلق، «وَ ما کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً» اعوانا لاستغنائی بقدرتی عن الاعوان و الانصار لانّ من استغنی عن معونة الاولیاء بعظیم سلطانه و کمال قدرته کان اشدّ استغناء عن معونة الاعداء، و در شواذ خواندهاند: «وَ ما کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً» بفتح تا و خا، و معنی آنست که هرگز بی راه کنندگان را یار مباش همچنانک موسی (ع) گفت: «رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ» العضد و الظهر و الید هذه الثّلاثة کنایات عن العون و الظّهیر، یقال عضده یعضده اذا اعانه، و فی الدّعاء: اللّهم انت عضدی و نصیری.
«у явми иқўл » қрأи Ҳамза « нақавл » болнўн яъне иқўли аллоҳи ллкФор , « нодаво » адъўои бсўти ъол , « шркоӣии аллазӣнаи зъмтм » эй зъмтми анҳо лии шуракои лимнъўкми ман азобӣ , « Фдъўҳм » Фнодўҳми лои ямини ?лаами алии азлолҳми аёҳм , « Флми истҷибўои ?лаам »у астғосўҳми Флми иғисўҳми лкўнҳои ҷмодо . Ва қили лшғлҳми бонФсҳм , «у ҷълнои бинҳм »у байни алкФору олҳтҳм . Ва қили байни аҳли алҳдӣу алзлолаҳ , « мўбқо » яъне умарои أўбқҳм эй аҳлкҳм , иқоли изрби бинҳми воади Фибқии алмшркўни фии адуау алшркоءи фии адуа .
«وَ یَوْمَ یَقُولُ» قرأ حمزة «نقول» بالنّون یعنی یقول اللَّه للکفّار، «نادُوا» ادعوا بصوت عال، «شُرَکائِیَ الَّذِینَ زَعَمْتُمْ» ای زعمتم انّها لی شرکاء لیمنعوکم من عذابی، «فَدَعَوْهُمْ» فنادوهم لا یمین لهم علی اضلالهم ایّاهم، «فَلَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُمْ» و استغاثوهم فلم یغیثوهم لکونها جمادا. و قیل لشغلهم بانفسهم، «وَ جَعَلْنا بَیْنَهُمْ» و بین الکفار و آلهتهم. و قیل بین اهل الهدی و الضلالة، «مَوْبِقاً» یعنی امرا أوبقهم ای اهلکهم، یقال یضرب بینهم واد فیبقی المشرکون فی عدوة و الشرکاء فی عدوة.
Ва қоли абди аллоҳи бен умр :у ҳўи воади амиқи фии ҷаҳаннами иФрқ ба явми алқёмаҳи байни аҳли лои илоҳи алои аллоҳу байни ман сўоҳм . Ва қоли ъкрмаҳ : ҳўи наҳри фии алнори исил норо алии ҳоФитаҳи ҳаёт мисли албғоли алдҳми Фозои соўрти илайҳами лтأхзҳми астғосўои болоқтҳоми фии алнори минҳо . Ва қили ҳўи воади фии ҷаҳаннами ман қиҳу дам . Ва қили албинҳо ҳнои бмънии алўсол эй тўослҳми фии алднёи сори мҳлкои ?лаам . Ва қили алмўбқи алмўъд , лқўлаҳ : «у ҷълнои лмҳлкҳми мўъдо »у аслаи ман вбқи ибқу вбқи иўбқи азои ҳлку أўбқаҳи أии аҳлкаҳ ,у иқоли ллкбоӣри ман алзнўби алмўбқот .
و قال عبد اللَّه بن عمر: و هو واد عمیق فی جهنّم یفرق به یوم القیامة بین اهل لا اله الّا اللَّه و بین من سواهم. و قال عکرمة: هو نهر فی النّار یسیل نارا علی حافیته حیّات مثل البغال الدّهم فاذا ثاورت الیهم لتأخذهم استغاثوا بالاقتحام فی النّار منها. و قیل هو واد فی جهنّم من قیح و دم. و قیل البین ها هنا بمعنی الوصال ای تواصلهم فی الدّنیا صار مهلکا لهم. و قیل الموبق الموعد، لقوله: «وَ جَعَلْنا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِداً» و اصله من وبق یبق و وبق یوبق اذا هلک و أوبقه أی اهلکه، و یقال للکبائر من الذّنوب الموبقات.
Ва фии алҳдиси аҷтнбўои алсбъи алмўбқот : алшрки биллоҳ ,у алсҳр ,у қатли алнФси алтии ҳарами аллоҳи алои болҳқ ,у акли алрбўо ,у акли моли алитим ,у алтўлии явми алзҳФ ,у қзФи алмҳсноти алғоФлот .
و فی الحدیث اجتنبوا السّبع الموبقات: الشرک باللّه، و السّحر، و قتل النّفس التی حرّم اللَّه الّا بالحقّ، و اکل الرّبوا، و اکل مال الیتیم، و التّولی یوم الزّحف، و قذف المحصنات الغافلات.
«у раъии алмҷрмўни алнор » ъоинўҳо , « Фзнўо » аиқнўо , « أнҳми мўоқъўҳо » эй воқъўни фӣҳоу дохлўҳои ман вақъи азои сиқт , «у лами иҷдўо » яъне алкФор . Ва қили алосном , « анҳо » эй ани алнор , « мсрФо » мўзъои иъдлўни илайҳи лоҳоттҳои баҳами ман кули ҷониб .
«وَ رَأَی الْمُجْرِمُونَ النَّارَ» عاینوها، «فَظَنُّوا» ایقنوا، «أَنَّهُمْ مُواقِعُوها» ای واقعون فیها و داخلوها من وقع اذا سقط، «وَ لَمْ یَجِدُوا» یعنی الکفّار. و قیل الاصنام، «عَنْها» ای عن النّار، «مَصْرِفاً» موضعا یعدلون الیه لاحاطتها بهم من کلّ جانب.
Рӯй абӯи Саиди алхдрии ани расӯли аллоҳ ( с ) қоли ани алкоФри лирии ҷаҳаннами Физни анҳо мўоқътаҳи ман масираи арбаъӣни сана .
روی ابو سعید الخدری انّ رسول اللَّه (ص) قال انّ الکافر لیری جهنّم فیظنّ انّها مواقعته من مسیرة اربعین سنة.
«у лақади срФнои фии ҳозои алқуръони ллнос » эй рдднои алқўли фӣаи мараи баъди ахрӣ , « ман кул мисли » иҳтоҷўни илайҳи литзкрўоу итъзўо , «у кони алإнсони أксри шайъи ء » халқаи аллоҳ , « ҷдло » эй ҷдолоу ҳҷоҷоу хсомо , қили ?ераад ба алкоФри абии бен халафи алҷмҳӣ ,у қили алнзри бен алҳорс ,у қили ?ераад ба алонсони алии алъмўм , ?фони қилу ҳилли иҷодли ғайри алонсон ҳатто қол «у кони алإнсони أксри шайъи ءи ҷдло » ? Фолҷўоби ани Иблиси қади ҷодлу ани кули мо иъқли ман алмлоӣкаҳу алҷни иҷодлу алонсони аксари ҳзаҳи алошёءи ҷдлоу сҳи ман рўоиаҳи алзҳрии ани алии бен алҳусайн ани абӣаи ани алии бен абии толиб ( ъ ) ани расӯли аллоҳ ( с ) туруқау Фотимау қоли алои қўмои Фслёи Фқоми алӣ ва ба лавсаи ман нъосу ҳўи иқўли анФснои беди аллоҳи Фозои шоءи ани ибъснои бъснои ФонсрФи расӯли аллоҳ ( с )у ҳўи изрби Фхзаҳу иқўл : «у кони алإнсони أксри шайъи ءи ҷдло » .
«وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِی هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ» ای رددنا القول فیه مرّة بعد اخری، «مِنْ کُلِّ مَثَلٍ» یحتاجون الیه لیتذکروا و یتّعظوا، «وَ کانَ الْإِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْءٍ» خلقه اللَّه، «جَدَلًا» ای جدالا و حجاجا و خصاما، قیل اراد به الکافر ابی بن خلف الجمحی، و قیل النضر بن الحارث، و قیل اراد به الانسان علی العموم، فان قیل و هل یجادل غیر الانسان حتّی قال «وَ کانَ الْإِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْءٍ جَدَلًا»؟ فالجواب انّ ابلیس قد جادل و ان کلّ ما یعقل من الملائکة و الجنّ یجادل و الانسان اکثر هذه الاشیاء جدلا و صحّ من روایة الزّهری عن علی بن الحسین عن ابیه عن علی بن ابی طالب (ع) انّ رسول اللَّه (ص) طرقه و فاطمة و قال الا قوما فصلیا فقام علیّ و به لوثة من نعاس و هو یقول انفسنا بید اللَّه فاذا شاء ان یبعثنا بعثنا فانصرف رسول اللَّه (ص) و هو یضرب فخذه و یقول: «وَ کانَ الْإِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْءٍ جَدَلًا».
« ва мо манъи аннос » аҳли Макка « أни иؤмнўо » яъне ман ани иؤмнўо , « إзи ҷоءҳми алҳдӣ » алқуръону алислому Муҳамад ( с ) , «у истғФрўо » яъне ва ман ани истғФрўо , « рбҳм »у итўбўои ман кФрҳм , « إлои أни тأтиҳми санаи алأўлин » эй мо мнъҳми ман алоямону алостғФори алои ?утёни санаи алаввалину ҳўи алостисол ,у қили алои интизори алъзоб , яъне ани аллоҳи қрри алайҳими алъзоби Фзлки алзии мнъҳми ман алоямон , « أўи иأтиҳми алъзоб қаблан » ъёно , яъне алқтли явми бадар , қаблан бзмтини кӯфии ҷамъи қабил яъне қбилои қбило эй снФои снФои итлўои баъзҳо баъзан ,у қрأи албоқўн қаблан бксри алқоФу фатҳи албоء эй муъоинау муқобила ,у фии алҳдис : ани аллоҳи таъолии кулами одам қаблан .
«وَ ما مَنَعَ النَّاسَ» اهل مکّة «أَنْ یُؤْمِنُوا» یعنی من ان یؤمنوا، «إِذْ جاءَهُمُ الْهُدی» القرآن و الاسلام و محمّد (ص)، «وَ یَسْتَغْفِرُوا» یعنی و من ان یستغفروا، «رَبَّهُمْ» و یتوبوا من کفرهم، «إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ» ای ما منعهم من الایمان و الاستغفار الّا اتیان سنّة الاوّلین و هو الاستیصال، و قیل الا انتظار العذاب، یعنی انّ اللَّه قرّر علیهم العذاب فذلک الّذی منعهم من الایمان، «أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذابُ قُبُلًا» عیانا، یعنی القتل یوم بدر، قبلا بضمّتین کوفیّ جمع قبیل یعنی قبیلا قبیلا ای صنفا صنفا یتلوا بعضها بعضا، و قرأ الباقون قبلا بکسر القاف و فتح الباء ای معاینة و مقابلة، و فی الحدیث: انّ اللَّه تعالی کلّم آدم قبلا.
« ва мо нарусул алмрслини إлои мубашширин » алмؤмнини болҷнаҳ , « ва мунзарин » алкоФрини алнор , «у иҷодли аллазӣнаи кФрўои болботл » фии талаби алоёту дафъи алнбўот .
«وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا مُبَشِّرِینَ» المؤمنین بالجنّة، «وَ مُنْذِرِینَ» الکافرین النّار، «وَ یُجادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْباطِلِ» فی طلب الآیات و دفع النّبوّات.
Қоли ибни ҷрири ҷдолҳми болботли сؤолҳм алнабӣ ( с ) ани асҳоби алкҳФу зии алқрнину алрўҳи тънто . Ва қили ириди алмстҳзӣини алмқтсмини ҷодлўои фии алқуръон , « лидҳзўо ба » либтлўои бҷдолҳм , « алҳақ » яъне алқуръону алнбўаҳу асли алдҳзи алзлқ , иқоли дҳзти раҷулае злқту фии алдъоء : аллоҳами сабти қадамии явми тдҳзи алоқдом ,у маънии қавлаи таъолӣ : « ҳҷтҳми доҳзаҳ » эй ботила , «у атхзўои оётӣ » яъне алқуръон , « ва мо أнзрўо » ман алнор , « ҳзўо » астҳзоءу ботиллоу лъбо .
قال ابن جریر جدالهم بالباطل سؤالهم النّبی (ص) عن اصحاب الکهف و ذی القرنین و الرّوح تعنّتا. و قیل یرید المستهزئین المقتسمین جادلوا فی القرآن، «لِیُدْحِضُوا بِهِ» لیبطلوا بجدالهم، «الْحَقَّ» یعنی القرآن و النّبوّة و اصل الدّحض الزّلق، یقال دحضت رجله ای زلقت و فی الدّعاء: اللّهم ثبّت قدمی یوم تدحض الاقدام، و معنی قوله تعالی: «حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ» ای باطلة، «وَ اتَّخَذُوا آیاتِی» یعنی القرآن، «وَ ما أُنْذِرُوا» من النّار، «هُزُواً» استهزاء و باطلا و لعبا.
« ва ман أзлми ммни зикри боёти раба » ваъзу телии алайҳи алқуръон , « Фأързи анҳо »
«وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیاتِ رَبِّهِ» وعظ و تلی علیه القرآن، «فَأَعْرَضَ عَنْها»
Ва тарки қабулҳоу сори анҳо фии арз эй ноҳия « ва насӣ мо қидмати идоаҳ » эй ғФли ани зунубаи алсолФаҳ ,у фии алхбр : ҳзаҳи идоӣ ва мо ҷиняти бҳмои алии нафасӣ . Сами зикри ҳолҳми Фқол : « إнои ҷълнои алии қлўбҳми أкнаҳ » ҷамъи кунон эй ғшоўаҳ , « أни иФқҳўаҳ » яъне кроҳаҳи ани иФқҳўаҳу лӣлои иФқҳўаҳ , «у фии озонҳми вқро » сқлоу сммои ани истимоъ алҳақ , «у إни тдъҳм » ё Муҳамад , « إлии алҳдӣ » алоямону алқуръон , « Флни иҳтдўои إзои أбдо » эй баъди алокнаҳу алўқр .
و ترک قبولها و صار عنها فی عرض ای ناحیة «وَ نَسِیَ ما قَدَّمَتْ یَداهُ» ای غفل عن ذنوبه السّالفة، و فی الخبر: هذه یدای و ما جنیت بهما علی نفسی. ثمّ ذکر حالهم فقال: «إِنَّا جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً» جمع کنان ای غشاوة، «أَنْ یَفْقَهُوهُ» یعنی کراهة ان یفقهوه و لئلا یفقهوه، «وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً» ثقلا و صمما عن استماع الحقّ، «وَ إِنْ تَدْعُهُمْ» یا محمّد، «إِلَی الْهُدی» الایمان و القرآن، «فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً» ای بعد الاکنّة و الوقر.
«у рбки алғФўри зўи алрҳмаҳ » Флои иъҷли болъқўбаҳ , « луи иؤохзҳми бмои ксбўо » бкФрҳм , « лъҷли ?лаами алъзоб » фии алднё , « бали ?лаами мавъид » яъне алқёмаҳу албъсу алҳсоб . « лни иҷдўои ман дунаи мўӣло » яъне мавзе наҷоҳ , иқоли воли иӣл Эй наҷо .
«وَ رَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ» فلا یعجل بالعقوبة، «لَوْ یُؤاخِذُهُمْ بِما کَسَبُوا» بکفرهم، «لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ» فی الدّنیا، «بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ» یعنی القیامة و البعث و الحساب. «لَنْ یَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا» یعنی موضع نجاة، یقال وال یئل ای نجا.
«у тлки алқрии أҳлкноҳм » ириди қавми Нӯҳу ъодоу самуд , « лмои злмўо » кФрўо , «у ҷълнои лмҳлкҳм » бФтҳи алмиму касри алломи қроءаҳи ҳФси алии анаи вақти алҳлоку замонае ҷълнои лўқти ҳлокҳми мўъдо ,у қрأи яҳёи ани абии бикр : « лмҳлкҳм » бФтҳтини алии анаи масдари ҳлк эй ҷълнои лҳлокҳми мўъдо ,у қрأи албоқўн « лмҳлкҳм » бзми алмиму фатҳи аллому ҳўи алоҳлок , иқоли аҳлктаҳи аҳлокоу мҳлко эй ҷълнои лоҳлокнои аёҳм , « мўъдо » эй миқотоу аҷлои ънднои Флмои блғўаҳи ҷоءҳми алъзоб .
«وَ تِلْکَ الْقُری أَهْلَکْناهُمْ» یرید قوم نوح و عادا و ثمود، «لَمَّا ظَلَمُوا» کفروا، «وَ جَعَلْنا لِمَهْلِکِهِمْ» بفتح المیم و کسر اللّام قراءة حفص علی انّه وقت الهلاک و زمانهای جعلنا لوقت هلاکهم موعدا، و قرأ یحیی عن ابی بکر: «لِمَهْلِکِهِمْ» بفتحتین علی انّه مصدر هلک ای جعلنا لهلاکهم موعدا، و قرأ الباقون «لِمَهْلِکِهِمْ» بضمّ المیم و فتح اللّام و هو الاهلاک، یقال اهلکته اهلاکا و مهلکا ای جعلنا لاهلاکنا ایّاهم، «مَوْعِداً» ای میقاتا و اجلا عندنا فلمّا بلغوه جاءهم العذاب.