Қавлаи таъолӣ : «у إзи қоли Мӯсои лФтоаҳ » эй азкри ази қоли ?фони фии злки ибраи лмни аътбр , « қоли Мӯсои лФтоаҳ » яъне лғломаҳу ғуломи алрҷли тобеъаи алзии итхрҷ бау ҳўи алтлмизу ҳўи Юшаъ бен навен бен аФроӣими бен мишоу мишои ҳўи Мӯсои бен Юсуфи бен ёқӯбу кони Юшаъи набӣ банӣ Исроили ман баъди Мӯсоу ҳўи алзии вақфати алайҳи алшмс ҳатто слии алъсри фии мғзоаҳи кони ғзоҳо ҳатто адрки алслоаҳ . Ва қоли бъзҳми фатоаи кони ммлўкоу ҳозои қавли ғариб .
قوله تعالی: «وَ إِذْ قالَ مُوسی لِفَتاهُ» ای اذکر اذ قال فان فی ذلک عبرة لمن اعتبر، «قالَ مُوسی لِفَتاهُ» یعنی لغلامه و غلام الرّجل تابعه الذی یتخرّج به و هو التّلمیذ و هو یوشع بن نون بن افرائیم بن میشا و میشا هو موسی بن یوسف بن یعقوب و کان یوشع نبیّ بنی اسرائیل من بعد موسی و هو الذی وقفت علیه الشّمس حتی صلّی العصر فی مغزاة کان غزاها حتّی ادرک الصّلاة. و قال بعضهم فتاه کان مملوکا و هذا قول غریب.
Аммо абтдоءи ин қисса аз қавли ибн аббос онаст ки Мӯсо ( ъ ) ва банӣ Исроил чун дар Миср ором гирифтанду онҷои мақар хеш сохтанд , аз ҷаббори коинот фармон омад : ё Мӯсо « зкрҳми бأёми аллоҳ » эшонро панди даҳ ва он неъматҳо ки бар эшон рехтем ва навохтҳо ки бар эшон .
امّا ابتداء این قصّه از قول ابن عباس آنست که موسی (ع) و بنی اسرائیل چون در مصر آرام گرفتند و آنجا مقرّ خویش ساختند، از جبّار کائنات فرمان آمد: یا موسی «ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ» ایشان را پند ده و آن نعمتها که بر ایشان ریختیم و نواختها که بر ایشان.
Тавроту замини Мисри ҷои эшон сохтан ва неъматҳо бар эшон равони доштан , Мӯсои эшонро хутбае балиғ хонду лухтӣ аз он неъматҳо ва кароматҳо ки аллоҳи таъолӣ бо вай карда ва бо банӣ Исроил бар шимурд , аз мколмту астФоӣиту илқоъи муҳаббату астноъу ғайри он , мардӣ бар пой хост гуфт ё кулем аллоҳи ин ҳама донистаему шинохта , ҳилли ман аҳади аълами мнк ? дар замини ҳечкас аз ту донотару олам тар ҳаст ? Мӯсо ( ъ ) гуфт ло , яъне ки ҳечкас аз ман олам тар нест дар замин , аз раби алъзаҳ ӯро итоб омад бойени сухану Ҷабраил аз ҳақ пайғом оварад ки аӣти ъбдои лии бмҷмъи албҳрин Фтълм манеҳ ?фонаи аълами мнк эй Мӯсои моро бандаи ист дар маҷмаъи албҳрин аз ту донотар , рӯ ва аз вай илм омӯз . Мӯсо гуфт чаҳ нишонаст ӯро ва чигуна буии расм ? гуфт : моҳе ммлўҳ бурдор бо ғуломи хеши фаро роҳ бош то бшти баҳри онҷо ки моҳӣ боз наёбӣ , ӯро онҷои ёбӣ .
تورات و زمین مصر جای ایشان ساختن و نعمتها بر ایشان روان داشتن، موسی ایشان را خطبهای بلیغ خواند و لختی از آن نعمتها و کرامتها که اللَّه تعالی با وی کرده و با بنی اسرائیل بر شمرد، از مکالمت و اصطفائیّت و القاء محبّت و اصطناع و غیر آن، مردی بر پای خاست گفت یا کلیم اللَّه این همه دانستهایم و شناخته، هل من احد اعلم منک؟ در زمین هیچکس از تو داناتر و عالمتر هست؟ موسی (ع) گفت لا، یعنی که هیچکس از من عالمتر نیست در زمین، از ربّ العزّه او را عتاب آمد باین سخن و جبرئیل از حق پیغام آورد که ائت عبدا لی بمجمع البحرین فتعلّم منه فانّه اعلم منک ای موسی ما را بنده ایست در مجمع البحرین از تو داناتر، رو و از وی علم آموز. موسی گفت چه نشانست او را و چگونه بوی رسم؟ گفت: ماهیی مملوح بردار با غلام خویش فرا راه باش تا بشطّ بحر آنجا که ماهی باز نیابی، او را آنجا یابی.
Брўоитии дигар аз ибни аббос нақл кардаанд ки Мӯсо гуфт бори худоё : эй ъбодки аҳби алик аз бандагони худ крои дӯсттар дорӣ ? Фқоли алзии изкрнӣу ло инсонӣ гуфт бандае ки пайвастаи маро ёд кунаду ёди ман фурӯ нагузорад , Мӯсо гуфт бори худоё : аз бандагони ту ки ҳокимтару ҳукм карданро миёни халқи писандидатар ? гуфт он кас ки ҳукм баростӣ кунад бъдлу инсоф ва бар паии ҳавоӣ худ наравад . Мӯсо гуфт бори худоё : аз бандагони ту ки донотару илми ваии тамомтар ? гуфт он кас ки пайваста илм омӯзаду илми дигарон фарои илми хеши орад то магари бклмаҳ эй дар расад ки вайро дар дайн суд дорад ва ӯро ҳудо афзоед . Гуфт бори худоё : агар аз бандагони ту касе аз ман донотрсти маро бар вай раҳнамӯн бош то аз ӯ илми гирам , гуфт эй Мӯсои марои бандаи ист аз ту донотар дар маҷмаъи албҳрин ӯро Хизр гӯйанд , бирав аз ваии илми биомуз , ва нишон онаст ки моҳии ммлҳ дар соҳили баҳри онҷо ки сахрааст зинда шавад , онҷо ки моҳӣ зинда шавад ӯро талаб кун ки ӯро биёбӣ , пас Мӯсоу Юшаъ ҳар ду фаро роҳ буданду моҳеи ммлҳи зодро бардоштанд .
بروایتی دیگر از ابن عباس نقل کردهاند که موسی گفت بار خدایا: ایّ عبادک احبّ الیک از بندگان خود کرا دوستتر داری؟ فقال الذی یذکرنی و لا ینسانی گفت بندهای که پیوسته مرا یاد کند و یاد من فرو نگذارد، موسی گفت بار خدایا: از بندگان تو که حاکمتر و حکم کردن را میان خلق پسندیدهتر؟ گفت آن کس که حکم براستی کند بعدل و انصاف و بر پی هوای خود نرود. موسی گفت بار خدایا: از بندگان تو که داناتر و علم وی تمامتر؟ گفت آن کس که پیوسته علم آموزد و علم دیگران فرا علم خویش آرد تا مگر بکلمهای در رسد که وی را در دین سود دارد و او را هدی افزاید. گفت بار خدایا: اگر از بندگان تو کسی از من داناترست مرا بر وی رهنمون باش تا از او علم گیرم، گفت ای موسی مرا بنده ایست از تو داناتر در مجمع البحرین او را خضر گویند، برو از وی علم بیاموز، و نشان آنست که ماهی مملّح در ساحل بحر آنجا که صخره است زنده شود، آنجا که ماهی زنده شود او را طلب کن که او را بیابی، پس موسی و یوشع هر دو فرا راه بودند و ماهیی مملّح زاد را برداشتند.
Фзлки қавлаи ъзу ҷл : «у إзи қоли Мӯсои лФтоаҳ » саммии Фтиаҳи лонаи кони илозмаҳу ихдмаҳ , « лои أбрҳ » эй лои азол ,у алхбри мҳзўФ яъне лои абрҳи мо шиӣо эй лои азоли асир эй адўми алайҳу лои овтар . Ва қили лои абрҳ эй лои азўл яъне лои азўли ани ҳолеи фии уссайр ҳатто асл , « ҳатто أблғи маҷмаъи албҳрин » ҳайси илтқии баҳри Форсу баҳри алрўм . Қоли Муҳамади бен каъби исмаи тнҷаҳ ,у қоли абии бен каъби аФриқиаҳ . Ва қили ҳумои баҳри алмшрқу алмғрби аллзони иҳитони бҷмиъи аларз . Ва қили алъзбу алмлҳ . Ва қили албҳрони ман алълму ҳумои Мӯсоу алхзр , « أўи أмзии ҳқбо » тақдира ҳатто икўн аммо лқоءи алхзри бмҷмъи албҳрин ва аммо уссайр ҳатто асли илайҳу ани кони ҳқбоу алҳқби сбъўни сана ,у қили смонўни сана ,у қили санаи блғаҳи Қайс ,у қили бурҳаи ман алдҳри ғайри маҳдӯдаи ҷумъаи аҳқобу кзлки алҳқбаҳи ҷамъҳо ҳқб .
فذلک قوله عزّ و جل: «وَ إِذْ قالَ مُوسی لِفَتاهُ» سمی فتیه لانّه کان یلازمه و یخدمه، «لا أَبْرَحُ» ای لا ازال، و الخبر محذوف یعنی لا ابرح ما شیئا ای لا ازال اسیر ای ادوم علیه و لا افتر. و قیل لا ابرح ای لا ازول یعنی لا ازول عن حالی فی السّیر حتّی اصل، «حَتَّی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ» حیث یلتقی بحر فارس و بحر الرّوم. قال محمّد بن کعب اسمه طنجه، و قال ابی بن کعب افریقیّة. و قیل هما بحر المشرق و المغرب اللّذان یحیطان بجمیع الارض. و قیل العذب و الملح. و قیل البحران من العلم و هما موسی و الخضر، «أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً» تقدیره حتّی یکون امّا لقاء الخضر بمجمع البحرین و امّا السّیر حتّی اصل الیه و ان کان حقبا و الحقب سبعون سنة، و قیل ثمانون سنة، و قیل سنة بلغة قیس، و قیل برهة من الدّهر غیر محدودة جمعه احقاب و کذلک الحقبة جمعها حقب.
« Флмои блғои маҷмаъи бинҳмо » эй маҷмаъи васли албҳрин , « насиё ҳўтҳмо » анмо насӣ алҳўти аҳдҳмоу ҳўи Юшаъу анмои дахли Мӯсои фии алкломи ллсҳбаҳи комаи қоли аҷибти дъўткмоу Мӯсои кони идъўу анмои дахли ҳорӯни фии алкломи ллсҳбаҳ ,у кқўлаҳ : « қолои рбнои إннои нхоФ »у кони алқоӣли Мӯсоу ҳозои ваҷҳи восеъи фии Алъарабия .
«فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَیْنِهِما» ای مجمع وصل البحرین، «نَسِیا حُوتَهُما» انّما نسی الحوت احدهما و هو یوشع و انّما دخل موسی فی الکلام للصّحبة کما قال اجیبت دعوتکما و موسی کان یدعو و انّما دخل هارون فی الکلام للصحبة، و کقوله: «قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ» و کان القائل موسی و هذا وجه واسع فی العربیّة.
Ва қили насаби алнсёни алиҳмои лон Мӯсо насӣ търФи хабари алҳўту қади блғи алмўзъи алмўсўФи ?ла ва насӣ улфатии ани ихбраҳи бмои кони ман алҳўт , « Фотхзи сиблата » эй атхзи алҳўти триқои ?лаи ман албри илои албҳр , « србо » эй сурби фӣҳо србоу алсрби исму масдари иқоли сурби исрби срўбоу србои азои дахли србои ғайри амиқ . Ва қили тақдираи Фотхзаҳи сиблатаи србои фаҳмои мафъӯлон , кқўлаҳ : «у атхзи аллоҳи إброҳими хлило » .
و قیل نسب النّسیان الیهما لانّ موسی نسی تعرف خبر الحوت و قد بلغ الموضع الموصوف له و نسی الفتی ان یخبره بما کان من الحوت، «فَاتَّخَذَ سَبِیلَهُ» ای اتّخذ الحوت طریقا له من البرّ الی البحر، «سَرَباً» ای سرب فیها سربا و السّرب اسم و مصدر یقال سرب یسرب سروبا و سربا اذا دخل سربا غیر عمیق. و قیل تقدیره فاتّخذه سبیله سربا فهما مفعولان، کقوله: «وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِیمَ خَلِیلًا».
Ва қили бқии тариқаи колсрбу алоиаҳи алии алтқдиму алтأхири лони зҳоби алҳўти кони қади тақаддуми алии алнсён .
و قیل بقی طریقه کالسّرب و الآیة علی التّقدیم و التّأخیر لانّ ذهاب الحوت کان قد تقدّم علی النّسیان.
Мӯсоу Юшаъи бФрмони аллоҳи таъолии қасди маҷмаъ албҳрин карданд , зод бар гирифтаи қурсӣ чанду моҳеи ммлўҳи хушк шуда , ва гуфтаанд моҳии тоза бирён карда , ва аз он порае хӯрда то маҷмаъи албҳрини расиданди бнздики сахра , Мӯсо гуфт Юшаъро ки : амкс ҳатто отики соъатӣ диранг кун то ман бтў боз оем , Мӯсо ( ъ ) ҳоҷатӣ ки дар пеш дошт рафту моҳӣ ки дар занбил буд чун нами дарё бова расед рӯҳ боз ёфт ва зинда шуд ва дар об шуд , Юшаъ гуфт : ази ҳоءи набии аллоҳи ҳдстаҳ чун Мӯсо ( ъ ) боз ояд ҳадиси моҳӣ бо вай бигӯям , Фонсоаҳи алшитон , чун Мӯсо ( ъ ) боз омад ҳадиси моҳӣ фаромӯш кард , шайтон аз ёди ваии бабрад .
موسی و یوشع بفرمان اللَّه تعالی قصد مجمع البحرین کردند، زاد بر گرفته قرصی چند و ماهیی مملوح خشک شده، و گفتهاند ماهی تازه بریان کرده، و از آن پارهای خورده تا مجمع البحرین رسیدند بنزدیک صخره، موسی گفت یوشع را که: امکث حتّی آتیک ساعتی درنگ کن تا من بتو باز آیم، موسی (ع) حاجتی که در پیش داشت رفت و ماهی که در زنبیل بود چون نم دریا باو رسید روح باز یافت و زنده شد و در آب شد، یوشع گفت: اذ حاء نبیّ اللَّه حدّثته چون موسی (ع) باز آید حدیث ماهی با وی بگویم، فانساه الشّیطان، چون موسی (ع) باز آمد حدیث ماهی فراموش کرد، شیطان از یاد وی ببرد.
Ва гуфтаанд чашмае буд онро моء алҳёҳ мегуфтанд , ҳеҷ қатрае аз он бамурда Эй нараседӣ ки на дар ҳоли зиндаи гаштӣ , Юшаъ даст бидон барад ва вузӯ мекард , он гуҳ даст биафшонаду қатраҳои об бмоҳӣ расед зиндаи гашт ва дар об шуд .
و گفتهاند چشمهای بود آن را ماء الحیاة میگفتند، هیچ قطرهای از آن بمردهای نرسیدی که نه در حال زنده گشتی، یوشع دست بدان برد و وضو میکرد، آن گه دست بیفشاند و قطرههای آب بماهی رسید زنده گشت و در آب شد.
Ва ани абии бен каъби мрФўъои қоли лмои антҳёи илои алсхраҳи взъои рؤсҳмои Фномоу азтрби алҳўти фии алмктл Фхрҷ манеҳ Фсқти фии албҳр « Фотхзи сиблатаи фии албҳри србо » .
و عن ابی بن کعب مرفوعا قال لمّا انتهیا الی الصّخرة وضعا رؤسهما فناما و اضطرب الحوت فی المکتل فخرج منه فسقط فی البحر «فَاتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ سَرَباً».
« Флмо » астиқз Мӯсо насӣ соҳибаи ани ихбраҳи болҳўти Фонтлқои бақияи иўмҳмоу лилтҳмо ҳатто азои кони ман Улуғад , « қол » Мӯсо , « лФтоаҳи отнои ғдоءно » моҳӣ чун дар об шуд раби Алъоламин бкмоли қудрати хеши он роҳи моҳӣ чун тоқӣ нигаҳ дошт то дар нёмихт .
«فَلَمَّا» استیقظ موسی نسی صاحبه ان یخبره بالحوت فانطلقا بقیّة یومهما و لیلتهما حتّی اذا کان من الغد، «قالَ» موسی، «لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا» ماهی چون در آب شد ربّ العالمین بکمال قدرت خویش آن راه ماهی چون طاقی نگه داشت تا در نیامیخت.
Рӯй абии бен каъби ани расӯли аллоҳ ( с ) қоли анҷоби алмоءи ани маслаки алҳўти Фсори кӯҳи лами тлтӣми Фдхли Мӯсои алкўаҳи алии асари алҳўти Фозои ҳўи болхзр ,у қили ҷамади алмоءи таҳта ,у қили сори схро . Ва қоли вҳби зуҳри фии алмоءи ман асари алҳўти шқу ухдуди шабаҳи наҳри ман ҳайси дахлати илои ҳайси антҳт .
روی ابیّ بن کعب عن رسول اللَّه (ص) قال انجاب الماء عن مسلک الحوت فصار کوة لم تلتئم فدخل موسی الکوة علی اثر الحوت فاذا هو بالخضر، و قیل جمد الماء تحته، و قیل صار صخرا. و قال وهب ظهر فی الماء من اثر الحوت شقّ و اخدود شبه نهر من حیث دخلت الی حیث انتهت.
Пас эшон аз он ҷойгоҳ ки моҳӣ дар об шуда буд бар гузаштанду рафтанди чндонки аллоҳи таъолии хост ва он рафтани афзӯнӣ буд , Мӯсо ( ъ ) дар он рафтани афзӯнӣ гурусна шуду буи ранҷ раседу лами иъии Мӯсои фии сафари қти алои фии злки алсФр , Юшаъро гуфт : « отнои ғдоءно » мо нأклаҳи болғдоаҳ , « лақади лқинои ман сФрно ҳозо насабо » ъноءу тъбо ,у злки анаи алқии алии Мӯсои алҷўъи баъди мо ҷоўзи алсхраҳи литзкри алҳўту ирҷъи илои мавзеи талаба .
پس ایشان از آن جایگاه که ماهی در آب شده بود بر گذشتند و رفتند چندانک اللَّه تعالی خواست و آن رفتن افزونی بود، موسی (ع) در آن رفتن افزونی گرسنه شد و بوی رنج رسید و لم یعی موسی فی سفر قطّ الّا فی ذلک السّفر، یوشع را گفت: «آتِنا غَداءَنا» ما نأکله بالغداة، «لَقَدْ لَقِینا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً» عنآء و تعبا، و ذلک انّه القی علی موسی الجوع بعد ما جاوز الصّخرة لیتذکّر الحوت و یرجع الی موضع طلبه.
Фқоли ?лаи фатоау тазаккур : « أи раъйати إзи أўинои إлии алсхраҳ »у анмои кони ӯии илоҳо Юшаъи лҳоҷтаҳ , Юшаъ гуфт дидӣ он гуҳ ки ман паноҳи бснги барадами ҳоҷатиро ки дар пеш буд моҳии онҷо фаромӯш кардам он гуҳ аз тезии Мӯсо ( ъ ) битарсед гуфт : « ва мо أнсониаҳи إлои алшитони أни أзкраҳ » . Ва қили аътзри бонсоءи алшитони лонаи луи зикри злки лмўсӣ ( ъ ) мо ҷоўзи злки алмўзъ ва мо нолаи алнсб ,у алмънии шуғли алшитони қалбии бўсўстаҳи фансяти ани азкраҳ , «у атхзи сиблатаи фии албҳр аҷабо » ин сухан аз Юшаъасту феъл аз ҳут , эй атхзи алҳўти сиблатаи фии албҳри атхозо аҷабо , ва раво бошад ки сухан аз Юшаъ буду феъл аз ҳуту таъаҷҷуб аз Мӯсо яъне ки Мӯсо чун қиссаи ҳут ва дар шудани ваии боб бар он сифат аз Юшаъ шунид шигифт бимонад ва таъаҷҷуб кард , ва раво бошад ки феъл Мӯсо ниҳанд : эй атхзи Мӯсои сиблати алҳўти фии албҳр аҷабо , эй таъаҷҷуби ман злк . Қоли абди арраҳмони бен зайд эй шайъи ءи аъҷби ман ҳути кони дҳрои ман алдҳўр иؤкл манеҳ сами сори ҳаёи всби фии албҳру кони шқи ҳут .
فقال له فتاه و تذکر: «أَ رَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنا إِلَی الصَّخْرَةِ» و انّما کان اوی الیها یوشع لحاجته، یوشع گفت دیدی آن گه که من پناه بسنگ بردم حاجتی را که در پیش بود ماهی آنجا فراموش کردم آن گه از تیزی موسی (ع) بترسید گفت: «وَ ما أَنْسانِیهُ إِلَّا الشَّیْطانُ أَنْ أَذْکُرَهُ». و قیل اعتذر بانساء الشّیطان لانّه لو ذکر ذلک لموسی (ع) ما جاوز ذلک الموضع و ما ناله النّصب، و المعنی شغل الشّیطان قلبی بوسوسته فنسیت ان اذکره، «وَ اتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَباً» این سخن از یوشع است و فعل از حوت، ای اتّخذ الحوت سبیله فی البحر اتّخاذا عجبا، و روا باشد که سخن از یوشع بود و فعل از حوت و تعجّب از موسی یعنی که موسی چون قصّه حوت و در شدن وی بآب بر آن صفت از یوشع شنید شگفت بماند و تعجّب کرد، و روا باشد که فعل موسی نهند: ای اتّخذ موسی سبیل الحوت فی البحر عجبا، ای تعجّب من ذلک. قال عبد الرّحمن بن زید ایّ شیء اعجب من حوت کان دهرا من الدهور یؤکل منه ثمّ صار حیّا وثب فی البحر و کان شقّ حوت.
Чун Юшаъи ҳадис моҳӣ кард Мӯсо ( ъ ) гуфт : « злки мо кно набағ » Эй наталаб ва наред ман алъломаҳ , он буд аломату нишони он ки мо меҷустем , « Фортдо » эй рҷъо , « алии осорҳмо » алзӣ ҷоء манеҳ , « қссо » иқсони алоср эй итбъони асари алмҷии ء , иқоли қси асарау ақтси алии асараи қсоу қссо .
چون یوشع حدیث ماهی کرد موسی (ع) گفت: «ذلِکَ ما کُنَّا نَبْغِ» ای نطلب و نرید من العلامة، آن بود علامت و نشان آن که ما میجستیم، «فَارْتَدَّا» ای رجعا، «عَلی آثارِهِما» الّذی جاء منه، «قَصَصاً» یقصّان الاثر ای یتبعان اثر المجیء، یقال قصّ اثره و اقتصّ علی اثره قصّا و قصصا.
« Фўҷдои ъбдои ман ъбодно » зикри Юшаъи ӣнҷои мунқатиъи гашту уламои дайну аҳли тафсирро пас азин дар шаъну қиссаи ваии ҳеҷ сухан нест ,у Мӯсо ( ъ ) бони сурб дар асар моҳӣ мешуд то ба Хизр расед , Фозои ҳўи болхзри ноӣмои мсҷии бсўби алайҳи алмоءи колтоқ ӯ колқбаҳ . Ва қили кони ноӣмои фавқи алмоءи алайҳи қтиФаҳи хзроءи қади дахлҳо таҳти раъсҳоу таҳти рҷлиаҳ . Ва қили роаҳи алии тнФсаҳи хзроءи алии ваҷҳи алмоءи Фслми алайҳ , Фқоли ?лаи ман анат ? Фқоли анои Мӯсо банӣ Исроил , Фқоли ?лаи лақади кони лаки фии алтўроаҳи илму фӣ банӣ Исроили шуғл ? қоли балӣу локини аллоҳи ъзу ҷли амрнии ани отику асҳбку атълми мнк . Ва қили исми алхзр : блёءи бен маликони бен иқтну алхзри лақаби ?ла , анмои саммии хзрои лонаи ҷлси алии фурӯаи бизоءи Фоҳтзти таҳтаи хзроءу алқрўаҳи кули наботи муҷтамаъи азои ибс ,у иқоли ҳаии аларзи алмртФъаҳи алслбаҳ . Ва қили анмои саммии хзрои лонаи азои слии ахзари мо ҳавла . Қоли Саиди алхзри ИМАи рӯмӣау Абуҳи форсӣ .
«فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا» ذکر یوشع اینجا منقطع گشت و علماء دین و اهل تفسیر را پس ازین در شأن و قصّه وی هیچ سخن نیست، و موسی (ع) بآن سرب در اثر ماهی میشد تا به خضر رسید، فاذا هو بالخضر نائما مسجّی بثوب علیه الماء کالطّاق او کالقبّة. و قیل کان نائما فوق الماء علیه قطیفة خضراء قد دخلها تحت رأسها و تحت رجلیه. و قیل رآه علی طنفسة خضراء علی وجه الماء فسلّم علیه، فقال له من انت؟ فقال انا موسی بنی اسرائیل، فقال له لقد کان لک فی التّوراة علم و فی بنی اسرائیل شغل؟ قال بلی و لکن اللَّه عزّ و جل امرنی ان آتیک و اصحبک و اتعلم منک. و قیل اسم الخضر: بلیاء بن ملکان بن یقطن و الخضر لقب له، انّما سمّی خضرا لانّه جلس علی فروة بیضاء فاهتزّت تحته خضراء و القروة کلّ نبات مجتمع اذا یبس، و یقال هی الارض المرتفعة الصّلبة. و قیل انّما سمّی خضرا لانّه اذا صلّی اخضرّ ما حوله. قال سعید الخضر امّه رومیّة و ابوه فارسیّ.
Ва ани абди аллоҳи бен шўзби қоли алхзри ман валади Форсу Илёси ман банӣ Исроили илтқёни фии кули оми болмўсм . Ва рӯй фии баъзи алохбори ани расӯли аллоҳ ( с ) зикри қиссаи алхзри Фқоли кони ибни малики ман алмулуки Фороди ани истхлФаҳи ман баъдаи Флм иқбл манеҳу лҳқи бҷзоири албҳўри Фтлбаҳи Абуҳи Флми иқдри алайҳу ани ибни абии лҳиъаҳи ани алхзри ибни фиръавни Мӯсои ҳкоаҳи алнқоши фии тафсирау алъҳдаҳи алайҳ ,у ахтлФўо фӣ набута Фмнҳми ман қоли ҳўи набӣ ва манеҳам ман қоли ҳў валеу ахтлФўои фии ҳаётау алҷмҳўри алии анаи ҳии баъди фии змоннои Фқолўои алхзри набӣу Илёси набӣу ҳумои фии алоҳёءи илтқёни фии кули мавсими фии Арафот .
و عن عبد اللَّه بن شوذب قال الخضر من ولد فارس و الیاس من بنی اسرائیل یلتقیان فی کلّ عام بالموسم. و روی فی بعض الاخبار انّ رسول اللَّه (ص) ذکر قصّة الخضر فقال کان ابن ملک من الملوک فاراد ان یستخلفه من بعده فلم یقبل منه و لحق بجزایر البحور فطلبه ابوه فلم یقدر علیه و عن ابن ابی لهیعة انّ الخضر ابن فرعون موسی حکاه النقّاش فی تفسیره و العهدة علیه، و اختلفوا فی نبوّته فمنهم من قال هو نبیّ و منهم من قال هو ولیّ و اختلفوا فی حیاته و الجمهور علی انّه حیّ بعد فی زماننا فقالوا الخضر نبیّ و الیاس نبی و هما فی الاحیاء یلتقیان فی کلّ موسم فی عرفات.
Ва ани Амри бен динори қоли ани алхзру Илёси яҳёони фии аларзи мо доми алқуръони фии аларзи Фозои рафъи алқуръони мото . Ва фии алхбри ан алнабӣ ( с ) қоли ани ахии алхзри лиқзии сулси соъоти ман алнҳор байнамам албҳру ишҳди алслўоти кулҳо фии алмсҷдулҳарому итҳҷд болсҳр ъанд сади ёҷўҷу моҷўҷ .
و عن عمرو بن دینار قال انّ الخضر و الیاس یحییان فی الارض ما دام القرآن فی الارض فاذا رفع القرآن ماتا. و فی الخبر عن النّبی (ص) قال انّ اخی الخضر لیقضی ثلث ساعات من النّهار بین امم البحر و یشهد الصّلوات کلّها فی المسجد الحرام و یتهجّد بالسّحر عند سدّ یاجوج و ماجوج.
Ва рӯй ани Муҳамади бен исҳоқи ани Мӯсои соҳиби алхзри ҳўи Мӯсои бен аФроӣими бен Юсуфу ҳозои баъӣд , ?фони алсҳиҳи ани албхории ани Саиди бен ҷбири қоли қиллати лобни аббос ан навафо албколии изъми ани Мӯсои соҳиби алхзри лӣси ҳўи Мӯсо банӣ Исроил , анмои ҳўи Мӯсои охир , қоли кизби адуи аллоҳ . Ва фии баъзи алқсси ани алхзри лмои раъии Юшаъ бен навен шурби ман моءи алҳёҳи ахзау ҷаълаи фии тобут ва шудаи болрсосу Ромӣ ба фии мавҷи албҳру ҳозои баъӣди бали сарфаи Мӯсоу радаи ило банӣ Исроилу анмои зҳби илои ҳозои ман зҳби лони зикраи анқтъҳо ҳно .
و روی عن محمّد بن اسحاق انّ موسی صاحب الخضر هو موسی بن افرائیم بن یوسف و هذا بعید، فانّ الصّحیح عن البخاری انّ سعید بن جبیر قال قلت لابن عباس انّ نوفا البکالیّ یزعم انّ موسی صاحب الخضر لیس هو موسی بنی اسرائیل، انّما هو موسی آخر، قال کذب عدوّ اللَّه. و فی بعض القصص انّ الخضر لمّا رأی یوشع بن نون شرب من ماء الحیاة اخذه و جعله فی تابوت و شدّه بالرّصاص و رمی به فی موج البحر و هذا بعید بل صرفه موسی و ردّه الی بنی اسرائیل و انّما ذهب الی هذا من ذهب لان ذکره انقطع ها هنا.
« Фўҷдои ъбдои ман ъбоднои отиноаҳи раҳмаи ман ъндно » яъне алнбўаҳу алълму алтоъаҳу тӯли алҳёҳ , «у ълмноаҳи ман лднои уламо » эй илми ман илми алғиби мо лами иълми ғайра .
«فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا» یعنی النّبوّة و العلم و الطّاعة و طول الحیاة، «وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً» ای علم من علم الغیب ما لم یعلم غیره.
« қоли ?лаи Мӯсои ҳилли أтбъки алии أни тълмн » эй ҳилли асҳбки алии шарти ани тълмнии ҳудоу сўобо , « ммои илмати ршдо » қрأи басарӣ « ршдо » бФтҳи алроءу алшину қрأи албоқўн « ршдо » бзми алроءу искони алшину алршду алршди луғатони колбхлу албхлу интисоб « ршдо » алии анаи мафъӯли тълмнӣ ,у қили насби лонаи мафъӯли ?лае ҳилли атбъки ллршд .
«قالَ لَهُ مُوسی هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلی أَنْ تُعَلِّمَنِ» ای هل اصحبک علی شرط ان تعلّمنی هدی و صوابا، «مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً» قرأ بصری «رُشْداً» بفتح الرّاء و الشّین و قرأ الباقون «رُشْداً» بضم الرّاء و اسکان الشّین و الرّشد و الرّشد لغتان کالبخل و البخل و انتصاب «رشدا» علی انّه مفعول تعلّمنی، و قیل نصب لانّه مفعول له ای هل اتّبعک للرّشد.
« қоли إнки лни тсттиъи маъаии сбро » лни тсбри алии сниъии лонии илмати ғайби илми рабӣ , сами аъламаи алълаҳи фии тарки алсбру тадоруки қалба ба , Фқол : «у Киеви тсбри алии мо лами тҳт ба хбро » эй алии мо лами тааллумаи ман амри зоҳираи мункиру ботинаи бхлоФи зоҳира ,у интисоб « хбро » алии алмсдри лони маънии лами тҳт ба хброи лами тхбраҳи хбро , иқоли хабарати алшии ءи ахбраҳу ахбртаҳи азои астқсити илмау хубра .
«قالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً» لن تصبر علی صنیعی لانّی علّمت غیب علم ربّی، ثمّ اعلمه العلّة فی ترک الصّبر و تدارک قلبه به، فقال: «وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلی ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً» ای علی ما لم تعلمه من امر ظاهره منکر و باطنه بخلاف ظاهره، و انتصاب «خُبْراً» علی المصدر لانّ معنی لم تحط به خبرا لم تخبره خبرا، یقال خبرت الشیء اخبره و اخبرته اذا استقصیت علمه و خبره.
« қоли стҷднии إни шоءи аллоҳи собро » ани алонкор . Ва қили ани алсؤол , «у лои أъсии лаки أмро » эй атобъки алии кул мо тареду лои ахолФки фии шайъи ء . Ва қили теми алкломи алии қавла « собро » Фсбри лмои астснии бқўлаҳ « إни шоءи аллоҳ »у ъсии ҳайси лами истсн , Фқоли ?лаи алхзр : « Фإни атбътнӣ » эй сҳбтнӣ , « Флои тсӣлнии ани шайъи ء » ммои аФълаҳ , « ҳатто أҳдс лак манеҳ зкро » эй ҳатто акўни анои алзии афсараи лак , қрأи нофеъу ибни омир « Флои тсӣлнӣ » бФтҳи аллому ташдиди алнўну алўҷаҳи ани алФъли қад алҳақ алнўни алсқилаҳ ва банӣ маъаҳо алии алФтҳ ,у қрأи албоқўн « Флои тсӣлнӣ » баскони аллому тахфифи алнўну алўҷаҳи ани алФъли мҷзўми балои алтии ллнҳии Фскнти алломи ллҷзм « Фонтлқо ҳатто إзои ркбои фии алсФинаҳи хрқҳо » Мӯсоу Хизр ҳар ду дар соҳили дарё май рафтанди киште боишон бар гузашт , асҳоби киштӣ ки эшонро диданди бсимои некону неки мардони эшонро бемузд дар киштӣ нишонданд , ва гуфтаанд ки асҳоби киштии Хизрро бишнохтанд аз он дар киштӣ нишонданд бемузд , чун киштии Бамён дарё расед Хизри табари бардошту киштиро сӯрох кард чунонк об бикуштӣ баромад , Мӯсо ( ъ ) бҷомаҳи хеши он сӯрох бигирифт , ва гуфтаанд бум киштӣ бишикаст аммо об барнаёмад , Мӯсо ( ъ ) гуфт : « أи хрқтҳои лтғрқи أҳлҳо ? » , қрأи Ҳамзау алксоӣӣ « лиғрқи аҳлҳо » болёии мафтӯҳау бФтҳи алроءу рафъи алоҳлу алўҷаҳи анаи алии асноди алФъли илои алоҳлу иртифоъа ба ,у қрأи албоқўн « лтғрқ » болтоءи мзмўмаҳу бксри алроءу насби алоҳлу алўҷаҳи анаи алии асноди алФъли илои алмхотбу интисоби алоҳли билфеълу алмънӣ : лтғрқи аиҳо алмхотби аҳлҳоу ҳозои мувофиқи лмои қиблаи лонаи улхитобу ҳўи қавла : « أи хрқтҳо »у лмои баъдау ҳўи қавла : « лақади ҷӣт » . Бар қроءти Ҳамза ва ксоиӣ гуфт киштиро бишикастӣ то мардумони он боб ғарқ шаванд , ва бар қроءт дигарон гуфт киштиро бишикастӣ то мардумони онро боб ғарқ кунӣ . Ва қили маъноаи ҳозои алФъли ишбаҳи феъли ман ириди алоғроқ , « лақади ҷӣти шиӣои إмро » ъзимои мнкрои махӯзи ман амри алқўми азои ксрўоу Аштади амрҳм .
«قالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً» عن الانکار. و قیل عن السّؤال، «وَ لا أَعْصِی لَکَ أَمْراً» ای اتابعک علی کلّ ما ترید و لا اخالفک فی شیء. و قیل تمّ الکلام علی قوله «صابِراً» فصبر لمّا استثنی بقوله «إِنْ شاءَ اللَّهُ» و عصی حیث لم یستثن، فقال له الخضر: «فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی» ای صحبتنی، «فَلا تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْءٍ» ممّا افعله، «حَتَّی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً» ای حتّی اکون انا الّذی افسّره لک، قرأ نافع و ابن عامر «فَلا تَسْئَلْنِی» بفتح اللّام و تشدید النّون و الوجه انّ الفعل قد الحق النّون الثّقیلة و بنی معها علی الفتح، و قرأ الباقون «فَلا تَسْئَلْنِی» باسکان اللّام و تخفیف النّون و الوجه انّ الفعل مجزوم بلا الّتی للنّهی فسکنت اللّام للجزم «فَانْطَلَقا حَتَّی إِذا رَکِبا فِی السَّفِینَةِ خَرَقَها» موسی و خضر هر دو در ساحل دریا میرفتند کشتیی بایشان بر گذشت، اصحاب کشتی که ایشان را دیدند بسیمای نیکان و نیک مردان ایشان را بی مزد در کشتی نشاندند، و گفتهاند که اصحاب کشتی خضر را بشناختند از آن در کشتی نشاندند بی مزد، چون کشتی بمیان دریا رسید خضر تبر برداشت و کشتی را سوراخ کرد چنانک آب بکشتی برآمد، موسی (ع) بجامه خویش آن سوراخ بگرفت، و گفتهاند بوم کشتی بشکست اما آب برنیامد، موسی (ع) گفت: «أَ خَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها؟»، قرأ حمزة و الکسائی «لیغرق اهلها» بالیای مفتوحة و بفتح الرّاء و رفع الاهل و الوجه انّه علی اسناد الفعل الی الاهل و ارتفاعه به، و قرأ الباقون «لِتُغْرِقَ» بالتّاء مضمومة و بکسر الرّاء و نصب الاهل و الوجه انّه علی اسناد الفعل الی المخاطب و انتصاب الاهل بالفعل و المعنی: لتغرق ایّها المخاطب اهلها و هذا موافق لما قبله لانّه الخطاب و هو قوله: «أَ خَرَقْتَها» و لما بعده و هو قوله: «لَقَدْ جِئْتَ». بر قراءت حمزه و کسایی گفت کشتی را بشکستی تا مردمان آن بآب غرق شوند، و بر قراءت دیگران گفت کشتی را بشکستی تا مردمان آن را بآب غرق کنی. و قیل معناه هذا الفعل یشبه فعل من یرید الاغراق، «لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً إِمْراً» عظیما منکرا مأخوذ من امر القوم اذا کثروا و اشتدّ امرهم.
Чун Мӯсо ( ъ ) бар феъли вай инкор намӯд , Хизр гуфт : « أи лами أқли إнки лни тсттиъи маъаии сбро » , эшон дар он сухан буданд ки гунҷишкӣ аз ҳаво фурӯд омаду минқори хеш бар об дарё зад ва боз биппаред , Хизр гуфт : ё Мӯсои ани илмӣу ълмку илми алхлоӣқи каллаами фии илми аллоҳи кҳзаҳи алнқраҳи алтии ахзҳо ман арзи албҳр , Мӯсо чун дид ки киштии шикастаро об бар наомаду аҳли киштиро аз он ҳеҷ зиён надошт гуфт : « лои тؤохзнии бмои нсит » эй бмои ғифлати ?фони алнсёни мрФўъи ани алонсон ,у қили ҳўи ман алнсёни алзии ҳўи алтрк яъне бмои таркати ман вситк . Ва ани ибни аббоси ани Мӯсои лами инсу локинаи ман мъоризи алклому ?ераади шиӣои охири нася , «у лои трҳқнии ман أмрии ъсро » эй лои тзоиқнии бҳзои алқдри Фтъсри бсоҳбк . Ва қил « лои трҳқнӣ » эй лои тғшнии ман амреи ъсро , иқоли ғуломи мроҳқи қорби ани иғшоаҳи алблўғ .
چون موسی (ع) بر فعل وی انکار نمود، خضر گفت: «أَ لَمْ أَقُلْ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً»، ایشان در آن سخن بودند که گنجشکی از هوا فرود آمد و منقار خویش بر آب دریا زد و باز بپرید، خضر گفت: یا موسی انّ علمی و علمک و علم الخلائق کلّهم فی علم اللَّه کهذه النّقرة الّتی اخذها من عرض البحر، موسی چون دید که کشتی شکسته را آب بر نیامد و اهل کشتی را از آن هیچ زیان نداشت گفت: «لا تُؤاخِذْنِی بِما نَسِیتُ» ای بما غفلت فانّ النّسیان مرفوع عن الانسان، و قیل هو من النّسیان الّذی هو التّرک یعنی بما ترکت من وصیّتک. و عن ابن عباس انّ موسی لم ینس و لکنّه من معاریض الکلام و اراد شیئا آخر نسیه، «وَ لا تُرْهِقْنِی مِنْ أَمْرِی عُسْراً» ای لا تضایقنی بهذا القدر فتعسر بصاحبک. و قیل «لا تُرْهِقْنِی» ای لا تغشنی من امری عسرا، یقال غلام مراهق قارب ان یغشاه البلوغ.
« Фонтлқо ҳатто إзои лқёи ғломои Фқтлаҳ » пас аз киштӣ берун омаданд ва дар шаҳр шуданд ,у ҷамоатии кӯдаконро диданд ки бозӣ мекарданд , Хизри якеро аз эшон ки бар ваии некӯтар буду бҷомаҳи поктару бтбъи хубтар . Бигирифту сари вай аз тан ҷудо кард , қили ақтлъи раъса ,у қили забҳаи болскин ,у қили дмғи раъсаи болҳҷр ,у қили рФсаҳи брҷлаҳи Фқтлаҳ ,у қили зарби раъсаи алҷдори Фқтлаҳ . Ибн аббос гуфт кӯдакӣ буд бҳди булӯғи норасидаи бадалели онкӣ Мӯсо гуфт : « наФасо закия » , ва бар қроءти ибни касӣру нофеъу абӯи Амру рўис аз ёқӯб « зокиаҳ »у ҳумои воҳидае тоҳираи лами тблғи ҳади алтклиФи Фолзкиаҳи феълӣау алзокиаҳи фоилау клтоҳмои воҳидаи фии алмънӣ ,у қили алзокиаҳи алтии лами тзнби қту алзкиаҳи алтии азнбти сами тобат , қавмӣ гуфтанд болиғ буду лиҳозои қоли Мӯсо : « бғири нафас » эй бғири қўду луи кони сғирои лами икни алайҳи қисосу лои табаъа :
«فَانْطَلَقا حَتَّی إِذا لَقِیا غُلاماً فَقَتَلَهُ» پس از کشتی بیرون آمدند و در شهر شدند، و جماعتی کودکان را دیدند که بازی میکردند، خضر یکی را از ایشان که بر وی نیکوتر بود و بجامه پاکتر و بطبع خوبتر. بگرفت و سر وی از تن جدا کرد، قیل اقتلع رأسه، و قیل ذبحه بالسّکین، و قیل دمغ رأسه بالحجر، و قیل رفسه برجله فقتله، و قیل ضرب رأسه الجدار فقتله. ابن عباس گفت کودکی بود بحد بلوغ نارسیده بدلیل آنکه موسی گفت: «نَفْساً زَکِیَّةً»، و بر قراءت ابن کثیر و نافع و ابو عمرو و رویس از یعقوب «زاکیة» و هما واحدة ای طاهرة لم تبلغ حدّ التّکلیف فالزّکیّة فعلیة و الزّاکیة فاعلة و کلتاهما واحدة فی المعنی، و قیل الزّاکیة التی لم تذنب قطّ و الزّکیّة الّتی اذنبت ثمّ تابت، قومی گفتند بالغ بود و لهذا قال موسی: «بِغَیْرِ نَفْسٍ» ای بغیر قود و لو کان صغیرا لم یکن علیه قصاص و لا تبعة:
Қоли алклбии кони Фтии иқтъи алтриқу иأхзи алмтоъу илхоءи илои абўиаҳи ФиҳлФони дунау лои иълмони злк . Қоли алҳсни кони рҷлои коФроу алъараби қади тқўли ллрҷли алболғи ғулом ,у қили кони исмаи ҳисўну қили хушнӯду исми абӣаи млосу исми ИМАи раҳмӣ ,у қили шҳўӣ . Ва ани абии бен каъби қоли самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўли алғломи алзии қатлаи алхзри табъи коФро , « лақади ҷӣти шиӣои нкро » эй мнкрои инкраҳи алъқлоءу алнкрашаду аъзами ман аламр , қрأи ибни омиру нофеъи брўоиаҳи варашу қолўну абӯи бикру ёқӯб « нкро » болтсқилу албоқўн « нкро » болтхФиФу ҳумои луғатони колънқу алънқу алтнбу алтнбу алшғлу алшғлу аласли алтсқилу қади мзӣ мислаи .
قال الکلبی کان فتی یقطع الطّریق و یأخذ المتاع و یلخاء الی ابویه فیحلفان دونه و لا یعلمان ذلک. قال الحسن کان رجلا کافرا و العرب قد تقول للرجل البالغ غلام، و قیل کان اسمه حیسون و قیل خشنود و اسم ابیه ملاس و اسم امّه رحمی، و قیل شهوی. و عن ابیّ بن کعب قال سمعت رسول اللَّه (ص) یقول الغلام الّذی قتله الخضر طبع کافرا، «لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً نُکْراً» ای منکرا ینکره العقلاء و النّکر اشدّ و اعظم من الامر، قرأ ابن عامر و نافع بروایة ورش و قالون و ابو بکر و یعقوب «نُکْراً» بالتّثقیل و الباقون «نُکْراً» بالتّخفیف و هما لغتان کالعنق و العنق و الطّنب و الطنب و الشّغل و الشّغل و الاصل التّثقیل و قد مضی مثله.
Овардаанд ки Хизр чун инкор Мӯсо дид бар қатли ғуломи дасти бшонаҳ ғулом зад , шонаи чапи вай берун овараду гӯшт аз вай боз кард , бар устихони шонаи ваии набишта буд : кофари лои иؤмни биллоҳ абадан .
آوردهاند که خضر چون انکار موسی دید بر قتل غلام دست بشانه غلام زد، شانه چپ وی بیرون آورد و گوشت از وی باز کرد، بر استخوان شانه وی نبشته بود: کافر لا یؤمن باللّه ابدا.
« қоли أи лами أқли лаки إнки лни тсттиъи маъаии сбро » зоди фии ҳзаҳи алоиаҳи лаки лони алнкири фӣаи аксар .
«قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً» زاد فی هذه الآیة لک لانّ النّکیر فیه اکثر.
« қоли إни сأлтки ани шайъи ء » яъне саволи тавбиху инкор , « баъдҳо » эй баъди ҳзаҳи алмсӣлаҳ ,у қили баъди ҳзаҳи алмраҳ ,у қили баъди ҳзаҳи алнФси алмқтўлаҳ , « Флои тсоҳбнӣ » бололФи мзмўмаҳи алтоءи қроءаҳи алҷмҳўри алои мо равоаи ибни ҳисони ани ёқӯб « Флои тсоҳбнӣ » бФтҳи алтоءу алҳоءу искони алсоди бғири алиф , Фтсоҳбнии ман алмусоҳибау ҳўи ани ткўни ман кули воҳиди сҳбаҳи ллохри лонаи ман боби алмФоълаҳи Фикўни алФъли фӣаи ман алоснину тсоҳбнии ман алсҳбаҳу ҳўи ммои икўни алФъли лўоҳду алмқсўдҳо ҳнои ҳўи сҳбаҳи алмхотби ФозоФи алсҳбаҳи илайҳ фақат , « қади блғти ман ладуннии узро » аъзрти Фимои бинӣу бинки фии алФроқ , қрأи нофеъ « ман ладуннӣ » бзми алдолу тахфифи алнўну қрأи абӯи бикр « ладуннӣ » баскони алдолу ашмомҳои алзмаҳу тахфифи алнўн ,у қрأи албоқўн « ладуннӣ » мзмўмаҳи алдоли мшддаҳи алнўну ҳўи аласли алзии инбғии ани ткўни алклмаҳи алайҳ .
«قالَ إِنْ سَأَلْتُکَ عَنْ شَیْءٍ» یعنی سؤال توبیخ و انکار، «بَعْدَها» ای بعد هذه المسئلة، و قیل بعد هذه المرّة، و قیل بعد هذه النّفس المقتولة، «فَلا تُصاحِبْنِی» بالالف مضمومة التّاء قراءة الجمهور الّا ما رواه ابن حسّان عن یعقوب «فلا تصاحبنی» بفتح التّاء و الحاء و اسکان الصّاد بغیر الف، فتصاحبنی من المصاحبة و هو ان تکون من کلّ واحد صحبة للآخر لانّه من باب المفاعلة فیکون الفعل فیه من الاثنین و تصاحبنی من الصحبة و هو ممّا یکون الفعل لواحد و المقصود ها هنا هو صحبة المخاطب فاضاف الصّحبة الیه فقط، «قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّی عُذْراً» اعذرت فیما بینی و بینک فی الفراق، قرأ نافع «مِنْ لَدُنِّی» بضم الدّال و تخفیف النّون و قرأ ابو بکر «لَدُنِّی» باسکان الدّال و اشمامها الضمّة و تخفیف النّون، و قرأ الباقون «لَدُنِّی» مضمومة الدّال مشدّدة النّون و هو الاصل الّذی ینبغی ان تکون الکلمة علیه.
Ва ани абии бен каъби қоли кони расӯли аллоҳ ( с ) азои зикри аҳдои Фдъои ?лаи бдои бнФсаҳ , Фқоли зоти явми раҳмаи аллоҳи алӣу алии ахии Мӯсои луи лами иҳмлаҳи алҳёءи алии ахзи змомаҳи алои исоҳбаҳи баъдҳо лрои ман аҷоиби ғайби аллоҳу илмаи шиӣои ксиро .
و عن ابی بن کعب قال کان رسول اللَّه (ص) اذا ذکر احدا فدعا له بدا بنفسه، فقال ذات یوم رحمة اللَّه علی و علی اخی موسی لو لم یحمله الحیاء علی اخذ ذمامه الّا یصاحبه بعدها لرای من عجایب غیب اللَّه و علمه شیئا کثیرا.
« Фонтлқо ҳатто إзои أтёи أҳли қария » аз онҷои рафтанди бшҳри антокиаҳ , ва гуфтаанд шаҳри элау ҳаии абъди арзи аллоҳи ман алсмоء , ва гуфтаанд шаҳри боҷрўони базмин арманӣа , « асттъмои أҳлҳо » асттъмҳми Мӯсоу дахли алхзри фии алкломи ллсҳбаҳ , « Фأбўои أни изиФўҳмо » иқўли зФтаҳи азои ҷӣтаҳи зиФоу азФтаҳи азои даъватаи илои зёФтку кзлки зиФтаҳу алзиФу алзиФўФаҳи алмилу саммии алзиФи лонаи адли ман манзалаи илои манзили ғайра , « Фўҷдои фӣҳо » эй фии алқриаҳ , « ҷдорои ириди أни инқз » лафзи алородаҳҳо ҳнои муҷозу алмрод ба иқрбу икоду ҳозои восеъи фии Алъарабия иқўл таред алшмси ани тмил ,у қоли алшоър :
«فَانْطَلَقا حَتَّی إِذا أَتَیا أَهْلَ قَرْیَةٍ» از آنجا رفتند بشهر انطاکیه، و گفتهاند شهر ایله و هی ابعد ارض اللَّه من السّماء، و گفتهاند شهر باجروان بزمین ارمنیة، «اسْتَطْعَما أَهْلَها» استطعمهم موسی و دخل الخضر فی الکلام للصّحبة، «فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُما» یقول ضفته اذا جئته ضیفا و اضفته اذا دعوته الی ضیافتک و کذلک ضیّفته و الضّیف و الضّیفوفة المیل و سمّی الضّیف لانّه عدل من منزله الی منزل غیره، «فَوَجَدا فِیها» ای فی القریة، «جِداراً یُرِیدُ أَنْ یَنْقَضَّ» لفظ الارادة ها هنا مجاز و المراد به یقرب و یکاد و هذا واسع فی العربیّة یقول ترید الشّمس ان تمیل، و قال الشّاعر:
Ириди алрмҳи садр банӣ броء
یرید الرّمح صدر بنی براء
Ва имски ани дмоء банӣ Ақил
و یمسک عن دماء بنی عقیل
. . . « أни инқз » эй инкср , қззти алшии ءи ксртаҳи Фонқз эй анкср ,у қили инқзи исқт ва манеҳ анқзози алкўокб , « Фأқомаҳ » эй мисаи алхзри бедаи Фостўии алҷдор ,у қили ҳдмаҳу ҷадади банноау иъодаи сҳиҳо . Ва ан алнабӣ ( с ) ҳдмаҳи сами қъди ибниаҳ . Мӯсоу Хизр чун бони шаҳри расиданд меҳмонӣ хостанд ва эшонро меҳмонӣ накарданд ва таом надоданд , Мустафо ( с ) гуфт лӣимон буданд қавми он шаҳр ки эшонро таом надоданд , пас Хизр деворӣ дид дар он шаҳри тӯли он сад газу наздик буд ки он девори биФтодӣ , Хизри дасти буии бози ниҳод ва рост кард ва ё онро бикунаду бози некӯ ва дуруст кард , Мӯсо гуфт : « луи шӣти лотхзти алайҳи أҷро » эй луи шӣти лотхзти алии ислоҳаи аҷрау ҷъло . Ва қили қрӣу зёФаҳ , қрأи ?маккейу басарӣ « лтхзт » мухаффафаи алтоءи мксўраҳи алхоء ,у қрأи албоқўн « лотхзт » мшддаҳи алтоءи мафтӯҳаи алхоءу алўҷаҳи ани атхзи алии аФтълу тхзи алии феъли клоҳмои воҳиди фии алмънии ктбъу атбъ , иқоли атхзти молои атхзаҳи атхозоу тхзтаҳи атхзаҳи тхзои алии феъли бксри алъайн ,у азҳари ибни касӣру ҳФси алзолу кзлки ёқӯб , ҳозои алҳрФи вҳдаҳу адғми албоқўни алзоли фии алтоء .
... «أَنْ یَنْقَضَّ» ای ینکسر، قضضت الشّیء کسرته فانقضّ ای انکسر، و قیل ینقضّ یسقط و منه انقضاض الکواکب، «فَأَقامَهُ» ای مسّه الخضر بیده فاستوی الجدار، و قیل هدمه و جدّد بناه و اعاده صحیحا. و عن النّبی (ص) هدمه ثمّ قعد یبنیه. موسی و خضر چون بآن شهر رسیدند مهمانی خواستند و ایشان را مهمانی نکردند و طعام ندادند، مصطفی (ص) گفت لئیمان بودند قوم آن شهر که ایشان را طعام ندادند، پس خضر دیواری دید در آن شهر طول آن صد گز و نزدیک بود که آن دیوار بیفتادی، خضر دست بوی باز نهاد و راست کرد و یا آن را بکند و باز نیکو و درست کرد، موسی گفت: «لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً» ای لو شئت لاتّخذت علی اصلاحه اجرة و جعلا. و قیل قری و ضیافة، قرأ مکّی و بصری «لتخذت» مخفّفة التّاء مکسورة الخاء، و قرأ الباقون «لَاتَّخَذْتَ» مشدّدة التّاء مفتوحة الخاء و الوجه ان اتّخذ علی افتعل و تخذ علی فعل کلاهما واحد فی المعنی کتبع و اتّبع، یقال اتّخذت مالا اتّخذه اتّخاذا و تخذته اتّخذه تخذا علی فعل بکسر العین، و اظهر ابن کثیر و حفص الذّال و کذلک یعقوب، هذا الحرف وحده و ادغم الباقون الذّال فی التّاء.
« қоли ҳозои фироқ » эй ҳозои вақти фироқ , « бинӣу бинк » . Ва қили ҳозои алсؤоли мнки баъди ъҳдку шртки сабаби Фроқноу лои асҳбки баъди ҳозоу анмои крртини тأкидои маъноаи фироқи биннои комаи иқоли лаъни аллоҳи алғодри манӣу мнк эй алғодри мно , « сأнбӣк » эй сохбрк қабл ани ттФрқ , « бтأўили мо лами тсттъи алайҳи сбро » эй бмоли мо сأлтаҳи анҳуу лами тсбри алайҳ , Хизр гуфт акнӯн тафсир кунам турои онч бар он сабр натавонистӣ кард ва бар ман инкор кардӣ : аммо киштӣ аз он чанд дарвеш буд яъне даҳ бародар , панҷ аз эшон змн ва панҷ азишон коргарон дар дарё яъне ки дар дарё ғаввосӣ мекунанд ё киштӣ бкро медиҳанду бағалаи он зиндагонӣ мекунанд , ва гуфтаанд ки киштии вақф буд бар эшон , « Фأрдти أни أъибҳо » эй аҷълҳои зоти айб , иқоли ъбтаҳи азои ҷълтаҳи зои айби ?фонати ъоӣбу злки мъиб , «у кони вроءҳм » эй амомҳм , « малик » кофари исмаи ҷлндӣ , « иأхзи кули сафина » солеҳа , « ғсбо » . Ва қрأи Усмон « кули сафинаи солеҳа » қилу амри Усмони Фктби илои билоди алмуслимӣни бони иктби фии алмсоҳФ : « солеҳа »у қоли қади қомати ъндии албинаи баҳоу кони злки фии охири умраи Флми интшр . Ва фии алоиаҳи далели алии ани алмскину ани кони имлки шиӣои Флои изўли анҳу исми алмскнаҳи азои кант ба ҳоҷаи илои мо ҳўи зиёдаи алии малакау иҷўзи ?лаи ахзи алзкоаҳу сӣли ибни аббоси Киеви конўои масокину алсФинаҳи қади тасовии алифи динор , Фқоли алмсоФри мискину ани кони маъааи алифи динор .
«قالَ هذا فِراقُ» ای هذا وقت فراق، «بَیْنِی وَ بَیْنِکَ». و قیل هذا السؤال منک بعد عهدک و شرطک سبب فراقنا و لا اصحبک بعد هذا و انّما کرّرتین تأکیدا معناه فراق بیننا کما یقال لعن اللَّه الغادر منّی و منک ای الغادر منّا، «سَأُنَبِّئُکَ» ای ساخبرک قبل ان تتفرّق، «بِتَأْوِیلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً» ای بمآل ما سألته عنه و لم تصبر علیه، خضر گفت اکنون تفسیر کنم ترا آنچ بر آن صبر نتوانستیکرد و بر من انکار کردی: اما کشتی از آن چند درویش بود یعنی ده برادر، پنج از ایشان زمن و پنج ازیشان کارگران در دریا یعنی که در دریا غوّاصی میکنند یا کشتی بکرا میدهند و بغلّه آن زندگانی میکنند، و گفتهاند که کشتی وقف بود بر ایشان، «فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَها» ای اجعلها ذات عیب، یقال عبته اذا جعلته ذا عیب فانت عائب و ذلک معیب، «وَ کانَ وَراءَهُمْ» ای امامهم، «مَلِکٌ» کافر اسمه جلندی، «یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ» صالحة، «غَصْباً». و قرأ عثمان «کل سفینة صالحة» قیل و امر عثمان فکتب الی بلاد المسلمین بان یکتب فی المصاحف: «صالحة» و قال قد قامت عندی البیّنة بها و کان ذلک فی آخر عمره فلم ینتشر. و فی الآیة دلیل علی انّ المسکین و ان کان یملک شیئا فلا یزول عنه اسم المسکنة اذا کانت به حاجة الی ما هو زیادة علی ملکه و یجوز له اخذ الزّکاة و سئل ابن عباس کیف کانوا مساکین و السّفینة قد تساوی الف دینار، فقال المسافر مسکین و ان کان معه الف دینار.
«у أмои алғломи факони أбўоаҳи муъминин Фхшино » эй ълмнои ани ъоши ани исири сббои лкФри волдиаҳу ъсёнҳмои аллоҳи лонҳмои конои шадидии алҳби ?ла ,у маънӣ « ирҳқҳмо » иғшиҳмо . Ва қоли алзҷоҷи иҳмлҳмои алии алрҳқу ҳўи алҷҳл .
«وَ أَمَّا الْغُلامُ فَکانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینا» ای علمنا ان عاش ان یصیر سببا لکفر والدیه و عصیانهما اللَّه لانّهما کانا شدیدی الحبّ له، و معنی «یُرْهِقَهُما» یغشیهما. و قال الزجاج یحملهما علی الرّهق و هو الجهل.
« Фأрднои أни ибдлҳмои рбҳмо » қрأи нофеъу абӯи Амр « ибдлҳмо » болтшдиду кзлки фии алнўр : «у либдлнҳм »у фии алтҳрим : « أни ибдлаҳ »у фии алқлм : « أни ибдлно »у қрأи албоқўн « ибдлҳмо » болтхФиФу кзлки фии алҷмиъи алои ибни омиру Ҳамзау алксоӣӣу ҳФси ани ъосми Фонҳми қрءўои фии алнўри вҳдаҳи болтшдиду фии албоқии болтхФиФ ,у алўҷаҳи ани бадал мисли абдлу клоҳмои қади ҷоءи фии алқуръону алтбдили фӣаи аксари ман алإбдолу алмънии арднои ани ирзқҳмои аллоҳи влдои икўн , « хиро манеҳ зкоаҳ » эй атуми слоҳоу атҳари дино , «у أқрби рҳмо » қрأи ибни омиру ёқӯб « рҳмо » бзми алҳоءу қрأи албоқўн « рҳмо » бскўни алҳоءу алўҷаҳи ани рҳмоу рҳмои воҳиду алмзмўми айнаи аслу алмскн мухаффаф манеҳу колшғлу алшғл эй раҳмау ътФои алрҳму алрҳмаҳу алмрҳмаҳи бмънии воҳид .
«فَأَرَدْنا أَنْ یُبْدِلَهُما رَبُّهُما» قرأ نافع و ابو عمرو «یُبْدِلَهُما» بالتّشدید و کذلک فی النّور: «وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ» و فی التّحریم: «أَنْ یُبْدِلَهُ» و فی القلم: «أَنْ یُبْدِلَنا» و قرأ الباقون «یُبْدِلَهُما» بالتّخفیف و کذلک فی الجمیع الّا ابن عامر و حمزة و الکسائی و حفص عن عاصم فانّهم قرءوا فی النّور وحده بالتّشدید و فی الباقی بالتّخفیف، و الوجه انّ بدّل مثل ابدل و کلاهما قد جاء فی القرآن و التّبدیل فیه اکثر من الإبدال و المعنی اردنا ان یرزقهما اللَّه ولدا یکون، «خَیْراً مِنْهُ زَکاةً» ای اتمّ صلاحا و اطهر دینا، «وَ أَقْرَبَ رُحْماً» قرأ ابن عامر و یعقوب «رُحْماً» بضمّ الحاء و قرأ الباقون «رُحْماً» بسکون الحاء و الوجه انّ رحما و رحما واحد و المضموم عینه اصل و المسکّن مخفّف منه و کالشّغل و الشّغل ای رحمة و عطفا الرّحم و الرّحمة و المرحمة بمعنی واحد.
Ва қили ҳўи ман алрҳму алқробаҳ эй абри бўолдиаҳу аўсли ллрҳм .
و قیل هو من الرّحم و القرابة ای ابر بوالدیه و اوصل للرّحم.
Клбӣ гуфт аллоҳи таъолии биҷои ин писари эшонро духтарӣ дод ки пайғомбарӣ ӯро бизанӣ кард ва ҳафтод пайғомбар аз фарзандон ӯ падед омад , ва гуфтаанд чаҳор сад пайғомбар аз насл вай буданд , ва гуфтаанд ин духтари Юнуси маттиро дарёфту бсбби ваии умматии азими бҳдоити ҳақи расиданд ва он писар ки Хизр ӯро бикушт кофар буду салоҳи падару модар дар куштани вай буд .
کلبی گفت اللَّه تعالی بجای این پسر ایشان را دختری داد که پیغامبری او را بزنی کرد و هفتاد پیغامبر از فرزندان او پدید آمد، و گفتهاند چهار صد پیغامبر از نسل وی بودند، و گفتهاند این دختر یونس متّی را دریافت و بسبب وی امّتی عظیم بهدایت حق رسیدند و آن پسر که خضر او را بکشت کافر بود و صلاح پدر و مادر در کشتن وی بود.
Қоли қтодаҳи қади фараҳ ба Абуаҳи ҳайни валаду ҳзнои алайҳи ҳайни қатлу луи бқии кони фӣаи ҳлокҳмои Флирзи амрؤи бқзоءи аллоҳи ?фони қзоءи аллоҳи ллмؤмни Фимои икраҳи хайри ?лаи ман қзоӣаҳи Фимои иҳб .
قال قتادة قد فرح به ابواه حین ولد و حزنا علیه حین قتل و لو بقی کان فیه هلاکهما فلیرض امرؤ بقضاء اللَّه فانّ قضاء اللَّه للمؤمن فیما یکره خیر له من قضائه فیما یحبّ.
«у أмои алҷдори факони лғломини ятемин фии алмдинаҳ » Хизр гуфт аммо он девор ки ислоҳ он кардам ройгон « 1 » аз он ду ятем буд дар он шаҳри номи эшон асрму срим , «у кони таҳтаи канзи лҳмо » ва дар зери он ганҷии ниҳодаи эшонро .
«وَ أَمَّا الْجِدارُ فَکانَ لِغُلامَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ» خضر گفت اما آن دیوار که اصلاح آن کردم رایگان «۱» از آن دو یتیم بود در آن شهر نام ایشان اصرم و صریم، «وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما» و در زیر آن گنجی نهاده ایشان را.
Рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : кони зҳбоу Фзаҳ , қоли ибни аббосу алҳсни кони лўҳои ман зҳби мактуби фӣа аҷабо лмни иؤмни болқдри Киеви иҳзн , ва аҷабо лмни иўқни болрзқи Киеви итъб , ва аҷабо лмни иؤмни болмўти Киеви иФрҳ , ва аҷабо лмни иؤмни болҳсоби Киеви иғФл , ва аҷабо лмни иърФи алднё ва тақаллубҳо боҳлҳои Киеви итмӣни илоҳо , лои илоҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳ ,у фии алшқи алохри анои аллоҳи лои илоҳи алои анои вҳдии лои шарики лии хилқати алхиру алшри Фтўбии лмни хилқатаи ллхиру аҷритаҳи алии идиаҳу алўили лмни хилқатаи ллшру аҷритаҳи алии идиаҳ .
روی انّ النّبی (ص) قال: کان ذهبا و فضّة، قال ابن عباس و الحسن کان لوحا من ذهب مکتوب فیه عجبا لمن یؤمن بالقدر کیف یحزن، و عجبا لمن یوقن بالرّزق کیف یتعب، و عجبا لمن یؤمن بالموت کیف یفرح، و عجبا لمن یؤمن بالحساب کیف یغفل، و عجبا لمن یعرف الدّنیا و تقلّبها باهلها کیف یطمئنّ الیها، لا اله الّا اللَّه محمد رسول اللَّه، و فی الشّق الآخر انا اللَّه لا اله الّا انا وحدی لا شریک لی خلقت الخیر و الشرّ فطوبی لمن خلقته للخیر و اجریته علی یدیه و الویل لمن خلقته للشرّ و اجریته علی یدیه.
Ва қоли бъзҳми алкнз алмтлқ ъанд алъараби ҳўи алмоли алои ани иқиди бозоФаҳи Фиқоли канзи илму канзи ҳукмау канзи ҷӯад , сами қол : «у кони أбўҳмои солҳо » қоли ибни аббоси Абуҳумои алсобъу исмаи кошҳу кон сёҳо мегуяд падари ҳафтумин эшон нек мард бӯда бслоҳ , раби алъзаҳи баракати салоҳи он падари ҳафтумин бойени ду ятем дар расонид ва он ганҷи эшонро нгоҳдошт .
و قال بعضهم الکنز المطلق عند العرب هو المال الّا ان یقیّد باضافة فیقال کنز علم و کنز حکمة و کنز جود، ثمّ قال: «وَ کانَ أَبُوهُما صالِحاً» قال ابن عباس ابوهما السّابع و اسمه کاشح و کان سیّاحا میگوید پدر هفتمین ایشان نیک مرد بوده بصلاح، ربّ العزّه برکت صلاح آن پدر هفتمین باین دو یتیم در رسانید و آن گنج ایشان را نگاهداشت.
Ва фии баъзи алосори ани аллоҳи ъзу ҷли лиҳФзи бслоҳи алрҷли алсолҳи валадау валади валадау мшрбтаҳи алтии ҳўи фӣҳоу алдўироти ҳавлаи Фимои изолўни фии ҳифзи ман аллоҳи ъзу ҷл ва стар . Ва ани Саиди бен алмсиби анаи кони азои рои ибнаи қол эй банӣ лозидни салоҳии ман аҷлки рҷоءи ани аҳФзи Фику итлўои ҳзаҳи алоиаҳ . Ва иҳкии ани баъзи алълўиаҳи дахли алии ҳорӯни алрашеду қади ҳам бқтлаҳи Флмои дахли алайҳи акрамау хулии сиблатаи Фқили ?лаи Бами даъвати ҳайси нҷоки аллоҳи қоли қиллат ё ман ҳифзи алкнзи алии алсбиини бслоҳи абиҳмо аҳФзнӣ манеҳ бслоҳи обоӣӣ , « Фأроди рбк » ё Мӯсо « أни иблғои أшдҳмо » эй алҳлму вуфӯри алъқлу тадбири алмъош , «у истхрҷои кнзҳмо » эйу ихрҷои молҳмо , « раҳмаи ман рбк » қили ҳўи муттасили бостхроҷи алкнз ,у қили муттасили бФълаҳ яъне феълати мо феълати раҳмаи ман рбк , « ва мо Фълтаҳи ани أмрӣ » эй ани раъйӣу тадбирӣ , « злк » эй алоҷўбаҳи алслосаҳ , « таъвили мо лами тстъи алайҳи сбро » ҳазфи алтоءи тхФиФоу лмои ?ераади Мӯсои ани иФорқаҳи қоли ?лаи аўснӣ Фқол кун нФоъоу лои ткни зророи арҷъи ани аллҷоҷаҳу лои темаши фии ғайри ҳоҷау лои тзҳки ман ғайри аҷабу лои тъирни аҳдои бхтиӣаҳ ё бен умрон . Ва рӯй анаи лмои Форқи Мӯсои алхзри рҷъи илои қавма ва ҳам фии алтиаҳ .
و فی بعض الآثار انّ اللَّه عزّ و جل لیحفظ بصلاح الرّجل الصّالح ولده و ولد ولده و مشربته الّتی هو فیها و الدّویرات حوله فیما یزالون فی حفظ من اللَّه عزّ و جل و ستر. و عن سعید بن المسیّب انّه کان اذا رای ابنه قال ای بنیّ لازیدن صلاحی من اجلک رجاء ان احفظ فیک و یتلوا هذه الآیة. و یحکی انّ بعض العلویة دخل علی هارون الرّشید و قد همّ بقتله فلمّا دخل علیه اکرمه و خلّی سبیله فقیل له بم دعوت حیث نجّاک اللَّه قال قلت یا من حفظ الکنز علی الصبیین بصلاح ابیهما احفظنی منه بصلاح آبائی، «فَأَرادَ رَبُّکَ» یا موسی «أَنْ یَبْلُغا أَشُدَّهُما» ای الحلم و وفور العقل و تدبیر المعاش، «وَ یَسْتَخْرِجا کَنزَهُما» ای و یخرجا مالهما، «رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ» قیل هو متّصل باستخراج الکنز، و قیل متصل بفعله یعنی فعلت ما فعلت رحمة من ربّک، «وَ ما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِی» ای عن رأیی و تدبیری، «ذلِکَ» ای الاجوبة الثلاثة، «تَأْوِیلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً» حذف التّاء تخفیفا و لمّا اراد موسی ان یفارقه قال له اوصنی فقال کن نفّاعا و لا تکن ضرّارا ارجع عن اللّجاجة و لا تمش فی غیر حاجة و لا تضحک من غیر عجب و لا تعیرنّ احدا بخطیئة یا بن عمران. و روی انّه لمّا فارق موسی الخضر رجع الی قومه و هم فی التّیه.