Қавлаи таъолӣ : «у إзи қоли Мӯсои лФтоаҳ » алоиаҳ . . . Мӯсоро ( ъ ) чаҳор сафар буд : яке сафари ҳрби чунон ки аллоҳ таъолӣ гуфт ҳикоят аз Мӯсо : « ФФррти мнкми лмои хФткм » . Дувуми сафари талаби лайлаи алнору злки қавла : « Флмои أтоҳои навадӣ ман шотии алўоди алأимн » . Сеюм сафари тараб : «у лмои ҷоءи Мӯсои лмиқотно » чаҳоруми сафари тъб .

قوله تعالی: «وَ إِذْ قالَ مُوسی‌ لِفَتاهُ» الآیة... موسی را (ع) چهار سفر بود: یکی سفر هرب چنان که اللَّه تعالی گفت حکایت از موسی: «فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ». دوم سفر طلب لیلة النّار و ذلک قوله: «فَلَمَّا أَتاها نُودِیَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ». سوم سفر طرب: «وَ لَمَّا جاءَ مُوسی‌ لِمِیقاتِنا» چهارم سفر تعب.

« лақади лқинои ман сФрно ҳозо насабо » .

«لَقَدْ لَقِینا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً».

Аммо сафари ҳрб ӯро дар бадви кор буд аз душман бигурехта ва рӯй ба мадин ниҳода ва он марди қибтии кушта чунонк раб алъзаҳ гуфт : « Фўкзаҳи Мӯсои Фқзии алайҳ » онҷо ки аноят буд фалоҳу пирӯзиро чаҳ ниҳоят буд , чун аллоҳи таъолиро дар кори Мӯсои аноят буд ӯро дар он қатл узр биниҳод гуфт Мӯсои даст буи зад қзоءи ман дарав расед , он гуҳ гуфт Мӯсоро дар он гуноҳ набӯд гуноҳи девро буд ва он феъл аз дев буд : « қоли ҳозои ман амали алшитон » . Ҳамчунин бандаи муъминро бФзли худ узр биниҳоду афви худ дар вай расонид гуфт : « астзлҳми алшитони ббъзи мо ксбўоу лақади ъФои аллоҳи анҳуам » аллоҳи таъолии гуноҳ аз эшон дар гузошт он васвасаи шайтон буду амали дев .

امّا سفر هرب او را در بدو کار بود از دشمن بگریخته و روی به مدین نهاده و آن مرد قبطی کشته چنانک ربّ العزّه گفت: «فَوَکَزَهُ مُوسی‌ فَقَضی‌ عَلَیْهِ» آنجا که عنایت بود فلاح و پیروزی را چه نهایت بود، چون اللَّه تعالی را در کار موسی عنایت بود او را در آن قتل عذر بنهاد گفت موسی دست بوی زد قضاء من درو رسید، آن گه گفت موسی را در آن گناه نبود گناه دیو را بود و آن فعل از دیو بود: «قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ». همچنین بنده مؤمن را بفضل خود عذر بنهاد و عفو خود در وی رسانید گفت: «اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطانُ بِبَعْضِ ما کَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ» اللَّه تعالی گناه از ایشان در گذاشت آن وسوسه شیطان بود و عمل دیو.

Дигари сафари талаб буд лайлаи алнор ки Мӯсо баталаб оташ мешуд , он чаҳ оташ буд ки ҳамаи олам бар оташи нишонд ? ҳар ҷо ки ҳадиси оташ Мӯсо равад аз шӯр ӯ ҳамаи олами буи ишқ гирад , Мӯсо баталаб нор шуд нур ёфт , ин ҷавонмард баталаб нур шуд нор ёфт , агар Мӯсоро бе воситаи ҳаловати самоъи калом ҳақ расад , чаҳ аҷаб агар дӯстон ӯро аз он бӯе расад , агар оташи Мӯсои ошкоро буд , оташи ин ҷавонмардон ниҳонаст , вари оташи Мӯсо дар дарахт буд , оташи ин ҷавонмардон дар ҷонаст , ӯ ки дорад донад ки чунонаст , ҳамаи оташҳо тани сӯзаду оташи дӯстии ҷон , бо оташи ҷонсӯз шикебе натавон .

دیگر سفر طلب بود لیلة النّار که موسی بطلب آتش می‌شد، آن چه آتش بود که همه عالم بر آتش نشاند؟ هر جا که حدیث آتش موسی رود از شور او همه عالم بوی عشق گیرد، موسی بطلب نار شد نور یافت، این جوانمرد بطلب نور شد نار یافت، اگر موسی را بی واسطه حلاوت سماع کلام حق رسد، چه عجب اگر دوستان او را از آن بویی رسد، اگر آتش موسی آشکارا بود، آتش این جوانمردان نهانست، ور آتش موسی در درخت بود، آتش این جوانمردان در جانست، او که دارد داند که چنانست، همه آتشها تن سوزد و آتش دوستی جان، با آتش جانسوز شکیبایی نتوان.

Ва аммо сафари алтрби Фқди сабақи зикраи фии қавла : «у лмои ҷоءи Мӯсои лмиқотно » алоиаҳ . . .

و امّا سفر الطرب فقد سبق ذکره فی قوله: «وَ لَمَّا جاءَ مُوسی‌ لِمِیقاتِنا» الآیة...

Сафари чаҳоруми Мӯсо , сафари тъб буд ишоратаст бсФри мурӣдон дар бдоити иродат , сафари риёзату эҳтимоли машаққат , таҳзиби се чизро : нафасро ,у хуйро ,у дилро таҳзиби нафаси се чизаст : аз гилаи вои озодӣ овардан , ва аз ғифлати вои бедорӣ , ва аз газофи вои ҳушёрӣ . Ва таҳзиби хуии се чизаст : аз зҷри вои сброӣӣ , ва аз бухли вои базл , ва аз мукофот бо афв . Ва таҳзиби дили се чизаст : аз ҳалоки амн бо тарси ое , ва аз шавамӣ навмидии вои баракати умеди ое . Ва аз меҳнати парокандагии дил бо озодии дили ое . Ва Модати ин таҳзиб се чизаст : атбоъи илм ,у ғзоءи ҳалол ,у давоми вирду самараи он се чизаст : сиррии ботлоъи мавлои ороста ,у ҷонии бмҳри сармадяти афрӯхта ,у илми ладуннӣ бевосита ёфта .

سفر چهارم موسی، سفر تعب بود اشارتست بسفر مریدان در بدایت ارادت، سفر ریاضت و احتمال مشقّت، تهذیب سه چیز را: نفس را، و خوی را، و دل را تهذیب نفس سه چیز است: از گله وا آزادی آوردن، و از غفلت وا بیداری، و از گزاف وا هشیاری. و تهذیب خوی سه چیز است: از ضجر وا صبرآئی، و از بخل وا بذل، و از مکافات با عفو. و تهذیب دل سه چیز است: از هلاک امن با ترس آیی، و از شومی نومیدی وا برکت امید آیی. و از محنت پراکندگی دل با آزادی دل آیی. و مادّت این تهذیب سه چیزست: اتّباع علم، و غذاء حلال، و دوام ورد و ثمره آن سه چیزست: سرّی باطلاع مولی آراسته، و جانی بمهر سرمدّیت افروخته، و علم لدنی بی واسطه یافته.

Инаст ки раби Алъоламин бо Хизр каромат кард ва дар ҳақ вай гуфт : «у ълмноаҳи ман лднои уламо » ҳар ки сифоти худ қурбони шаръ муқаддас тавонад кард мо асрори улӯми ҳақиқат бар дил ӯ нақш гардонем ки : «у ълмноаҳи ман лднои уламо » гӯяндаи ин илм муҳаққиқаст ки аз ёфт сухан гуяд , нур бар сухани ваии пайдоу ошноӣ бар рӯй ваии пайдоу убудийят дар сирати ваии пайдо , барқӣ аз нури аъзам дар дили ваии тофтау чароғи маърифати ваии афрӯхтау асрори ғайбӣ ӯро макшуф шуда чунонк Хизрро буд дар кори киштӣу ғулому девор , нигар то занн набарӣ ки Мӯсо кулем бо онкӣ ӯро бдбирстон Хизр фиристоданд Хизрро бар ваии мазид буд куллану лмо ки бар даргоҳи иззати баъд аз Мустафо ( с ) ҳеҷ пайғомбарро он мбостт ва қурбат набӯд ки Мӯсоро буд , аммо Хизрро кӯраи риёзат Мӯсо гардонид чунонк касе хоҳад то нуқра бо халоси барад дар кӯраи оташ наад он гуҳи фазли нуқраро буд бар кӯраи оташ на кӯрау оташро бар нуқра ,у онч Хизр гуфт : « إнки лни тсттиъи маъаии сбро » бар маънии фаҳм ишорат мекунад ки ё Мӯсои сари фитрати ту бо шавоҳиди илоҳяти чандон инбисот дорад ки гӯйӣ : « أрнии أнзри إлик » ва ман ки Хизрами қудрату қӯт он надорам ки ин ҳадисро бар дили худ гузари даҳум ё андешаи худ бо он пардозам , салтанати ту бо ғуссаи ҳурмони ман дар насозад : « إнки лни тсттиъи маъаии сбро » .

اینست که ربّ العالمین با خضر کرامت کرد و در حقّ وی گفت: «وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً» هر که صفات خود قربان شرع مقدّس تواند کرد ما اسرار علوم حقیقت بر دل او نقش گردانیم که: «وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً» گوینده این علم محقّق است که از یافت سخن گوید، نور بر سخن وی پیدا و آشنایی بر روی وی پیدا و عبودیت در سیرت وی پیدا، برقی از نور اعظم در دل وی تافته و چراغ معرفت وی افروخته و اسرار غیبی او را مکشوف شده چنانک خضر را بود در کار کشتی و غلام و دیوار، نگر تا ظنّ نبری که موسی کلیم با آنکه او را بدبیرستان خضر فرستادند خضر را بر وی مزید بود کلّا و لمّا که بر درگاه عزّت بعد از مصطفی (ص) هیچ پیغامبر را آن مباسطت و قربت نبود که موسی را بود، امّا خضر را کوره ریاضت موسی گردانید چنانک کسی خواهد تا نقره با خلاص برد در کوره آتش نهد آن گه فضل نقره را بود بر کوره آتش نه کوره و آتش را بر نقره، و آنچ خضر گفت: «إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً» بر معنی فهم اشارت میکند که یا موسی سرّ فطرت تو با شواهد الهیّت چندان انبساط دارد که گویی: «أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ» و من که خضرم قدرت و قوّت آن ندارم که این حدیث را بر دل خود گذر دهم یا اندیشه خود با آن پردازم، سلطنت تو با غصّه حرمان من در نسازد: «إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً».

Аммо шикастани киштӣ дар дарёу куштани ғулому боз кардани девор , ин ҳар яке аз рӯй фаҳм бар завқ аҳл маввоҷед ишорати бослӣ азим дорад , гуфтаанд ки дарё дарёӣ маърифатаст , ки сад ҳазор ва бист ваанд ҳазор нуқтаи исмат ҳар яке бо уммати хешу қавми хеш дар он дарё ғаввосӣ карданд бомед онки магари ҷавоҳири тавҳид аз он дарё дар доман талаб гиранд ки : « ман урф нафса Фқди урфи раба »

امّا شکستن کشتی در دریا و کشتن غلام و باز کردن دیوار، این هر یکی از روی فهم بر ذوق اهل مواجید اشارت باصلی عظیم دارد، گفته‌اند که دریا دریای معرفتست، که صد هزار و بیست و اند هزار نقطه عصمت هر یکی با امّت خویش و قوم خویش در آن دریا غوّاصی کردند بامید آنک مگر جواهر توحید از آن دریا در دامن طلب گیرند که: «من عرف نفسه فقد عرف ربه»

Ва он киштии киштӣ инсониятаст ки Хизр май хост то бадасти шафқати онро хароб кунаду бишиканаду худовандони он сафина масокин буданд , сакинаи сифати эшон , ва аз боргоҳи қадам бо эшон ин хитоби рафта ки : « ҳўи алзии أнзли алскинаҳи фии қулӯби алмؤмнин »у Мустафо ( с ) чун иқболи таҷаллии ҷалол ҳақ дид бар дилҳои эшон гуфт : аллоҳами аҳинии мскиноу амтнии мскиноу аҳшрнии фии зумраи алмсокин , Хизр чун бадасти шафқати киштии инсоният хароб кард , Мӯсо ( ъ ) зоҳири он бпироиаҳи шариъату тариқати ороста ва ободон дид гуфт : « أи хрқтҳои лтғрқи أҳлҳо » ? Хизр ҷавоб дод ки : «у кони вроءҳми малик » аз пас ин ободонӣ мулкӣаст шайтонӣ ки дар ҷавори киштии камӣни қаҳри сохта то бқҳру макри худ сафинаро бастанду рӯзу шаб дар вай роҳ кунад ки : ани алшитони иҷрии ман ибни одами муҷрии алдм , ин оростагӣу ободонии бадаст шафқат бардорем то чун шайтон бияёд малики вори зоҳир хароб бинад пиромн он нагардад .

و آن کشتی کشتی انسانیّت است که خضر می‌خواست تا بدست شفقت آن را خراب کند و بشکند و خداوندان آن سفینه مساکین بودند، سکینه صفت ایشان، و از بارگاه قدم با ایشان این خطاب رفته که: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ» و مصطفی (ص) چون اقبال تجلّی جلال حق دید بر دلهای ایشان گفت: اللّهم احینی مسکینا و امتنی مسکینا و احشرنی فی زمرة المساکین، خضر چون بدست شفقت کشتی انسانیّت خراب کرد، موسی (ع) ظاهر آن بپیرایه شریعت و طریقت آراسته و آبادان دید گفت: «أَ خَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها»؟ خضر جواب داد که: «وَ کانَ وَراءَهُمْ مَلِکٌ» از پس این آبادانی ملکی است شیطانی که در جوار کشتی کمین قهر ساخته تا بقهر و مکر خود سفینه را بستاند و روز و شب در وی راه کند که: انّ الشّیطان یجری من ابن آدم مجری الدّم، این آراستگی و آبادانی بدست شفقت برداریم تا چون شیطان بیاید ملک وار ظاهر خراب بیند پیرامن آن نگردد.

Ва он ғулом ки Хизр ӯро кишту Мӯсо ( ъ ) бар вай инкор кард ишоратаст ба манӣу пиндошт ки дар майдони риёзату кӯраи муҷоҳидат аз ниҳоди марди сар бар занад , гуфт моро фармӯдаанд то ҳар чаҳ на нисбат имонаст сараш ба теғ ғайрат бардорем , натиҷаи пиндошт чун дар пиндошти хеш бблўғ расед кофар тариқат гардад , мо худ дар олами бдоити роҳи куфр бар вай занем то бҳди хеш боз равад .

و آن غلام که خضر او را کشت و موسی (ع) بر وی انکار کرد اشارتست به منی و پنداشت که در میدان ریاضت و کوره مجاهدت از نهاد مرد سر بر زند، گفت ما را فرموده‌اند تا هر چه نه نسبت ایمانست سرش به تیغ غیرت برداریم، نتیجه پنداشت چون در پنداشت خویش ببلوغ رسید کافر طریقت گردد، ما خود در عالم بدایت راه کفر بر وی زنیم تا بحدّ خویش باز رود.

Ва аммо девор ки онро иморат кард ишоратаст бнФси мутмаина , чун дид ки дар кӯраи муҷоҳидати пок ва полуда гашта ва нест хоҳад шуд гуфт ё Мӯсо магузор ки нест гардад ки ӯро бар он даргоҳи ҳуқуқ хизматаст , иморати зоҳир ӯу мурооти ботин ӯ фарз айнаст ки : « ани лнФски алейк ҳқо » ва дар таҳти ваии хзоӣни асрори қадам ниҳодаанд , агар ин девори нафсонӣ паст шавад , хазинаи асрори раббонӣ бар саҳро уфтад ва ҳар бе қадре ва нокасе дар вай тамаъ кунад ,у сари ин калимот онаст ки ганҷи ҳақиқатро дар сифоти башарият ниҳодаанд , атвори тинати даравишони пардаи он сохта , ҳамонаст ки он ҷавонмард гуфта :

و امّا دیوار که آن را عمارت کرد اشارتست بنفس مطمئنّه، چون دید که در کوره مجاهدت پاک و پالوده گشته و نیست خواهد شد گفت یا موسی مگذار که نیست گردد که او را بر آن درگاه حقوق خدمت است، عمارت ظاهر او و مراعات باطن او فرض عین است که: «ان لنفسک علیک حقا» و در تحت وی خزائن اسرار قدم نهاده‌اند، اگر این دیوار نفسانی پست شود، خزینه اسرار ربّانی بر صحرا افتد و هر بی قدری و ناکسی در وی طمع کند، و سرّ این کلمات آنست که گنج حقیقت را در صفات بشریت نهاده‌اند، اطوار طینت درویشان پرده آن ساخته،همانست که آن جوانمرد گفته:

Ва иқоли лмои канти алсФинаҳи қоли алхзри ардти ани айбҳо ахбри ан нафса алонФроди болородаҳи фӣаи ҳайси қоли форадати ани аъибҳои мроъоаҳи ллодби ҳайни азоФи ило нафса иродаи алъиби Флмои антҳии илои ҳадиси алғломи алмқтўл , қоли Форднои лмои кони фӣаи алқтлу алхлқ алқтл манеҳ ксбоу алхлқи ман аллоҳи фузалоу лмои антҳии илои ҳадиси алитимини қол : « Фأроди рбки أни иблғои أшдҳмо » лонаи лами икни лтксбаҳи фӣаи шайъи ء . Ва қоли ибни ътоءи лмои қоли алхзри форадати аўҳии илайҳи фии алсри ман анат ҳатто ткўни лаки иродаи Фқоли фии ассонӣаи Форднои Фоўҳии лҳои фии алсри ман анату Мӯсо ҳатто ткўни лкмои иродаи Фрҷъу қол : « Фأроди рбк » .

و یقال لمّا کانت السّفینة قال الخضر اردت ان عیبها اخبر عن نفسه الانفراد بالارادة فیه حیث قال فاردت ان اعیبها مراعاة للادب حین اضاف الی نفسه ارادة العیب فلما انتهی الی حدیث الغلام المقتول، قال فاردنا لمّا کان فیه القتل و الخلق القتل منه کسبا و الخلق من اللَّه فضلا و لمّا انتهی الی حدیث الیتیمین قال: «فَأَرادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغا أَشُدَّهُما» لانّه لم یکن لتکسّبه فیه شی‌ء. و قال ابن عطاء لمّا قال الخضر فاردت اوحی الیه فی السّرّ من انت حتّی تکون لک ارادة فقال فی الثانیة فاردنا فاوحی لها فی السرّ من انت و موسی حتّی تکون لکما ارادة فرجع و قال: «فَأَرادَ رَبُّکَ».