Қавлаи таъолӣ : «у исӣлўнки ани зии алқрнин » анмои сأлаҳи аҳли Маккаи ман талқини алиҳўд , мушрикони Макка аз талқин ҷуҳудон пурседанд аз Мустафо ( с ) ки дар гузаштагону пешинёни мардии тавоф буд ки бшрқ ва ғарб расед он мард кисту қисса вай чист ? раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод : « қул сأтлўо алайкум манеҳ зкро »

قوله تعالی: «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ» انّما سأله اهل مکّة من تلقین الیهود، مشرکان مکّه از تلقین جهودان پرسیدند از مصطفی (ص) که در گذشتگان و پیشینیان مردی طوّاف بود که بشرق و غرب رسید آن مرد کیست و قصّه وی چیست؟ ربّ العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد: «قُلْ سَأَتْلُوا عَلَیْکُمْ مِنْهُ ذِکْراً»

Сأхбркми ман аллоҳ ,у қили ман зии алқрнин эй Муҳамади эшонро ҷавоби даҳ ки оре бар шумо хонам қисса ӯу огоҳии даҳуми шуморо аз аҳволу сари гузашт ӯ ин зўи алқрнини номи ваии бърбии Амр буд ва гуфтаанд айёш буду бъбронии Искандару Искандарияи буи боз хонанд ки ваии баннои ниҳод бар баҳри рӯм ва ҳамчунин Мадинаи ҷаии базмин Исфаҳону Самарқанду Марву Ҳироти базмин хуросони ваии баннои ниҳодау номи падари ваии Филқўс буд малики Юнонён ва аз рӯм буду рӯмёни ҳама аз фарзандони ъиси бен исҳоқи бен абрҳиманд . Вҳб мнбаҳ гуфт : кони зўи алқрнини рҷлои ман алрўми ибни ъҷўзи ман ъҷоӣзҳои лӣси лҳои валади ғайра . Ва дар набуввати ваии уламо мухталифанд , қавмӣ гуфтанд пайғомбар буд ки аллоҳ таъолӣ гуфт : « қлно ё зои алқрнин » ва ин хитоби ҷуз бо пайғомбарон набӯд , қавмӣ гуфтанд пайғомбар набӯд аммо мардии басомон буд неки мард , носеҳ , мулкии одилу фозил . Ва хитоб « қлно ё зои алқрнин » бмънӣ илҳомаст чунонк гуфт : « أўҳии рбки إлии алнҳл ё Марями ақнтии лрбк » .

سأخبرکم من اللَّه، و قیل من ذی القرنین ای محمد ایشان را جواب ده که آری بر شما خوانم قصّه او و آگاهی دهم شما را از احوال و سر گذشت او این ذو القرنین نام وی بعربی عمرو بود و گفته‌اند عیّاش بود و بعبرانی اسکندر و اسکندریه بوی باز خوانند که وی بنا نهاد بر بحر روم و همچنین مدینه جیّ بزمین اصفهان و سمرقند و مرو و هرات بزمین خراسان وی بنا نهاده و نام پدر وی فیلقوس بود ملک یونانیان و از روم بود و رومیان همه از فرزندان عیص بن اسحاق بن ابرهیم‌اند. وهب منبه گفت: کان ذو القرنین رجلا من الرّوم ابن عجوز من عجائزها لیس لها ولد غیره. و در نبوّت وی علما مختلف‌اند، قومی گفتند پیغامبر بود که اللَّه تعالی گفت: «قُلْنا یا ذَا الْقَرْنَیْنِ» و این خطاب جز با پیغامبران نبود، قومی گفتند پیغامبر نبود اما مردی بسامان بود نیک مرد، ناصح، ملکی عادل و فاضل. و خطاب «قُلْنا یا ذَا الْقَرْنَیْنِ» بمعنی الهامست چنانک گفت: «أَوْحی‌ رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ یا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ».

Қавмӣ гуфтанд пайғомбар буд аммо на мурсал буд ва ин қавли бсҳту савоби наздик тараст . Ва дар хабарии омада ки расӯли худо ( с ) гуфт : лои адрии аи кони зў алқрнин набиёам ло , агар ин хабар дурустаст пас хавз кардан дар он такаллуф ва тъсФаст .

قومی گفتند پیغامبر بود اما نه مرسل بود و این قول بصحّت و صواب نزدیک تر است. و در خبری آمده که رسول خدا (ص) گفت: لا ادری ا کان ذو القرنین نبیّا ام لا،اگر این خبر درستست پس خوض کردن در آن تکلّف و تعسّف است.

Ва гуфтаанд чаҳор касанд ки малики эшон баҳама ҷаҳон барисед ду муъмин : сулаймони бен Довӯду зўи алқрнин , ва ду кофар : намруду бахти наср . Ва сабаби он ки ӯро зў алқрнин гуфтанд уламоро дар он ақволаст як қавл онаст ки : блғи қарнии аларзи алмшрқу алмғрби бадви гӯша замин расед ҳам машриқ ва ҳам мағриби чунон ки қуръон баён карда , ва гуфтаанд ӯро ду гесу буд сахти тамому некӯи бмрўориди бофта , эй канти ?лаи зўобтону алзؤобаҳи тсмии қрно . Ва қили кони алии раъсаи шабаҳи қарнин сағирин тўориҳмои алъмомаҳ .

و گفته‌اند چهار کس‌اند که ملک ایشان بهمه جهان برسید دو مؤمن: سلیمان بن داود و ذو القرنین، و دو کافر: نمرود و بخت‌نصر. و سبب آن که او را ذو القرنین گفتند علما را در آن اقوالست یک قول آنست که: بلغ قرنی الارض المشرق و المغرب بدو گوشه زمین رسید هم مشرق و هم مغرب چنان که قرآن بیان کرده، و گفته‌اند او را دو گیسو بود سخت تمام و نیکو بمروارید بافته، ای کانت له ذوابتان و الذّؤابة تسمّی قرنا. و قیل کان علی رأسه شبه قرنین صغیرین تواریهما العمامة.

Вҳб мнбаҳ гуфт ду гӯшаи пешонии вай аз мис буд ва ин қавлӣ баъӣдаст .

وهب منبه گفت دو گوشه پیشانی وی از مس بود و این قولی بعید است.

Амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) гуфт : ъоши моӣаҳи санаи Фқтли сами эҳёаи аллоҳу ъоши моӣаҳи ахрии Фсҳби фии алднёи қарнин .

امیر المؤمنین علی (ع) گفت: عاش مائة سنة فقتل ثمّ احیاه اللَّه و عاش مائة اخری فصحب فی الدّنیا قرنین.

Ва қили лонаи малики Форсу алрўм ,у қили кони Карими алтрФин ,у қили лонаи аътии илми аззоҳиру алботн ,у қили лонаи дахли алнўру алзлмаҳ ,у қили раъии фии алмноми конаи ахзи бқрнии алшмси Фохбри брؤёҳи Фсмии зўи алқрнин .

و قیل لانّه ملک فارس و الرّوم، و قیل کان کریم الطّرفین، و قیل لانّه اعطی علم الظّاهر و الباطن، و قیل لانّه دخل النّور و الظّلمة، و قیل رأی فی المنام کانّه اخذ بقرنی الشّمس فاخبر برؤیاه فسمّی ذو القرنین.

« إнои мкнои ?лаи фии алأрз » эй мкноаҳи ман алтсрФи фӣҳо алии ҳасби иродата ,у қили сҳлнои алайҳи уссайри фӣҳоу дллнои ?лаи туруқҳо , «у отиноаҳи ман кули шайъи ءи сббо » эй отиноаҳи ман кули шайъи ءи иҳтоҷи илайҳи алхлқи ҳилау уламои итсбб ба илайҳ .

«إِنَّا مَکَّنَّا لَهُ فِی الْأَرْضِ» ای مکّنّاه من التّصرف فیها علی حسب ارادته، و قیل سهلنا علیه السّیر فیها و دلّلنا له طرقها، «وَ آتَیْناهُ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ سَبَباً» ای آتیناه من کلّ شی‌ء یحتاج الیه الخلق حیلة و علما یتسبّب به الیه.

« Фأтбъ » сами атбъ , бўсли алифу ташдид то қроءти ибни касӣру нофеъу абӯи Амр ва ёқӯбаст боқӣ « Фأтбъ » сами атбъ , бқтъ хонанд беташдиду маънии қатъ идрокасту маънии васли атбоъи асар агар чаҳ идрок набӯд , тқўли алъараби атбътаҳ ҳатто атбътаҳ эй атбъти асара ҳатто азои адрктаҳ ,у алмънӣ « Фأтбъи сббо » эй триқои байни алмшрқу алмғрбу мслкои лФтҳи алмдоӣну қатли алоъдоء , гуфтаанд маънии тамкини вай дар замин онаст ки об дар зери қадами вай баста доштанду замин аз баҳри вай дар навиштанду меғ дар ҳаво ӯро мусаххар карданд ва ӯро умр дароз доданд ва дар бару баҳр роҳҳо бирав кушода карданду ақтори замин дар ҳақи ваии чунон буд ки бод дар ҳақи сулаймони мусаххару нарм .

«فَأَتْبَعَ» ثمّ اتّبع، بوصل الف و تشدید تا قراءت ابن کثیر و نافع و ابو عمرو و یعقوب است باقی «فَأَتْبَعَ» ثمّ اتبع، بقطع خوانند بی تشدید و معنی قطع ادراک است و معنی وصل اتّباع اثر اگر چه ادراک نبود، تقول العرب اتّبعته حتّی اتبعته ای اتّبعت اثره حتّی اذا ادرکته، و المعنی «فَأَتْبَعَ سَبَباً» ای طریقا بین المشرق و المغرب و مسلکا لفتح المدائن و قتل الاعداء، گفته‌اند معنی تمکین وی در زمین آنست که آب در زیر قدم وی بسته داشتند و زمین از بهر وی در نوشتند و میغ در هوا او را مسخّر کردند و او را عمر دراز دادند و در برّ و بحر راهها برو گشاده کردند و اقطار زمین در حقّ وی چنان بود که باد در حقّ سلیمان مسخّر و نرم.

Ва гуфтаанд ки чаҳор илми бчҳор кас доданд : илми أсмоء ба одам , лқўлаҳ : «у илми одами алأсмоء » . Ва илми таъбир ба Юсуф : «у иълмки ман таъвили алأҳодис » . Ва илми ғайб ба Хизр «у ълмноаҳи ман лднои уламо » . Ва илми тилисм ба зўи алқрнин : «у отиноаҳи ман кули шайъи ءи сббо » .

و گفته‌اند که چهار علم بچهار کس دادند: علم أسماء به آدم، لقوله: «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ». و علم تعبیر به یوسف: «وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ». و علم غیب به خضر «وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً». و علم طلسم به ذو القرنین: «وَ آتَیْناهُ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ سَبَباً».

. . . « Фأтбъи сббо » сабаб дар қуръон бар вуҷӯҳаст : яке бмънии боби чунон ки гуфт : « лаълии أблғи алأсбоб , أсбоби алсмоўот » эй абвобҳо . Дигари бмънии дӯстӣ : «у тқтъти баҳами алأсбоб » эй алмўдот . Сеюм бмънии расан : « Флимдди бсбб » эй бҳбл . Чаҳоруми бмънии тариқ чунонк гуфт : « Фأтбъи сббо » эй триқои илои алблдон .

... «فَأَتْبَعَ سَبَباً» سبب در قرآن بر وجوه است: یکی بمعنی باب چنان که گفت: «لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبابَ، أَسْبابَ السَّماواتِ» ای ابوابها. دیگر بمعنی دوستی: «وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ» ای المودّات. سوم بمعنی رسن: «فَلْیَمْدُدْ بِسَبَبٍ»ای بحبل. چهارم بمعنی طریق چنانک گفت: «فَأَتْبَعَ سَبَباً» ای طریقا الی البلدان.

Ривоят кунанд аз вҳби мнбаҳ ки раби Алъоламин зўи алқрнинро гуфт : ё зои алқрнини ин заминро чаҳор каронааст : яке машриқи онҷо умматӣанд ки эшонро носк гӯйанд . Дигари карона мағрибаст умматӣ доранд ки эшонро мнск гӯйанд миёни ин ду уммати тӯл заминаст . Каронаи сеюм ҷоблқоаст қавмӣ доранд ки эшонро ҳоўил гӯйанд . Каронаи чаҳорум ҷобрсоаст дар муқобили ҷоблқо қавмӣ доранд ки эшонро тоўил гӯйанду миёни ин ду қавм арз заминаст ,у беруни азин чаҳор уммат умматҳои дигараст дар миёни замин ки эшонро ҷин ва инс гӯйанду ёҷўҷу моҷўҷ , турои бойени замини миФрстм то подшоҳ бошӣу халқро бар дайни ҳақи хуоне ва бар сунани савоби ронӣ , зў алқрнин гуфт : илоҳии анки қади ндбтнии илои амри азими лои иқдри қадараи аҳаду анати алрءўФи арраҳими алзии ло такаллуф наФасо алои вусъҳоу лои таҳаммулҳо алои тоқатҳо бали анати тараҳҳумҳо бои қувваи акосрҳму бои ҳилаи акобрҳму бои лисони анотқҳму бои ҳаҷаи ахосмҳми бори худоёи доне ки ман заъифаму онч маро мефармое корӣаст азими бузург ва ту худовандии Карими меҳрбон ки ҳар касеро бори он бар наҳй ки бартобад ва он фармое ки тавонад , худовандо чун сухан гӯям бо эшон ? ва эшонро луғатҳо мухталиф ки ман дар наёбам , бачаи ҳуҷҷат бо эшон хусумати гирам ? бкдоми қӯту ъдт бо эшон биковам ? бачаи ҳиялати кор аз пеши бабрам ва дар роҳҳои мухталиф чун роҳ барам ? аллоҳ таъолӣ гуфт ҷли ҷалола ё зои алқрнини ту андӯҳи мадор ва матарс ки ман турои қӯти дили даҳуму фасоҳати забону камоли ақлу ҳуҷҷати равшану бурҳони содиқу созу ъдти тамом , ва он гуҳи нуру зулмати турои мусаххари гардонам то нур аз пеш ҳаме раваду роҳ май бараду зулмат аз пай ҳаме ояду ҳаётат ҳаме кунад , ореи вилояти азим буду роҳи саъбу душмани қавӣу тани заъиф , локин чун мавлои ёр буд , ҳамаи корҳо чуннигор буд . Зўи алқрнини бФрмони аллоҳи таъолии фарои роҳ буд нур дар пешу зулмат дар қафо ва бо ваии ҳазор ҳазор ва чаҳор сад ҳазор мард буд ҷангӣ , рафт сӯии мағриб чунонк раб алъзаҳ гуфт : « ҳатто إзои блғи мағриби алшмс » то он гуҳ ки расед онҷо ки офтоб фурӯ мешавад , чашма Эй дид азим , обии торику гулии сиёҳ ки офтоб дар миёни он чашма фурӯ мешуд ва он чашма ҳамчун дег миҷўшид инаст ки раб Алъоламин гуфт : « ваҷдҳо тғрби фии айни ҳмӣаҳ » ибни касӣру нофеъу абӯи Амру ҳФсу ёқӯб ҳмӣаҳ хонанд бҳмзаҳ беалиф , эй зоти ҳмأаҳу ҳўи алтини алосўд ,у фии злки иқўли алшоър :

روایت کنند از وهب منبه که ربّ العالمین ذو القرنین را گفت: یا ذا القرنین این زمین را چهار کرانه است: یکی مشرق آنجا امتی‌اند که ایشان را ناسک گویند. دیگر کرانه مغرب است امتی دارند که ایشان را منسک گویند میان این دو امت طول زمین است. کرانه سوم جابلقا است قومی دارند که ایشان را هاویل گویند. کرانه چهارم جابرسا است در مقابل جابلقا قومی دارند که ایشان را تاویل گویند و میان این دو قوم عرض زمینست، و بیرون ازین چهار امّت امّتهای دیگرست در میان زمین که ایشان را جن و انس گویند و یاجوج و ماجوج، ترا باین زمین میفرستم تا پادشاه باشی و خلق را بر دین حق خوانی و بر سنن صواب رانی، ذو القرنین گفت: الهی انّک قد ندبتنی الی امر عظیم لا یقدر قدره احد و انت الرّءوف الرّحیم الّذی لا تکلّف نفسا الّا وسعها و لا تحملها الّا طاقتها بل انت ترحمها بایّ قوة اکاثرهم و بایّ حیلة اکابرهم و بایّ لسان اناطقهم و بایّ حجّة اخاصمهم بار خدایا دانی که من ضعیفم و آنچ مرا می‌فرمایی کاریست عظیم بزرگ و تو خداوندی کریم مهربان که هر کسی را بار آن بر نهی که برتابد و آن فرمایی که تواند، خداوندا چون سخن گویم با ایشان؟ و ایشان را لغتها مختلف که من در نیابم، بچه حجّت با ایشان خصومت گیرم؟ بکدام قوّت و عدّت با ایشان بکاوم؟ بچه حیلت کار از پیش ببرم و در راههای مختلف چون راه برم؟ اللَّه تعالی گفت جلّ جلاله یا ذا القرنین تو اندوه مدار و مترس که من ترا قوّت دل دهم و فصاحت زبان و کمال عقل و حجت روشن و برهان صادق و ساز و عدّت تمام، و آن گه نور و ظلمت ترا مسخّر گردانم تا نور از پیش همی‌رود و راه می‌برد و ظلمت از پی همی‌آید و حیاطت همی‌کند، آری ولایت عظیم بود و راه صعب و دشمن قوی و تن ضعیف، لکن چون مولی یار بود، همه کارها چون نگار بود. ذو القرنین بفرمان اللَّه تعالی فرا راه بود نور در پیش و ظلمت در قفا و با وی هزار هزار و چهار صد هزار مرد بود جنگی، رفت سوی مغرب چنانک ربّ العزّه گفت: «حَتَّی إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ» تا آن گه که رسید آنجا که آفتاب فرو می‌شود، چشمه‌ای دید عظیم، آبی تاریک و گلی سیاه که آفتاب در میان آن چشمه فرو می‌شد و آن چشمه همچون دیگ میجوشید اینست که ربّ العالمین گفت: «وَجَدَها تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَةٍ» ابن کثیر و نافع و ابو عمرو و حفص و یعقوب حمئة خوانند بهمزه بی الف، ای ذات حمأة و هو الطّین الاسود، و فی ذلک یقول الشّاعر:

Алхлби алтину алсأти алҳмأаҳу алҳрмди алосўд ,у қрأи албоқўн « фии айни ҳомӣа » бололФи ман ғайри ҳамз эй ҳора .

الخلب الطّین و الثأط الحمأة و الحرمد الاسود، و قرأ الباقون «فی عین حامیة» بالالف من غیر همز ای حارّة.

Рӯй абӯи зри қоли канти рдФ алнабӣ ( с ) Фқол ё бо зри ин тғрби ҳзаҳ ?

روی ابو ذر قال کنت ردف النّبی (ص) فقال یا با ذر این تغرب هذه؟

Қиллати аллоҳу расӯлаи аълам , қоли ?фонҳо тғрби фии айни ҳомӣа .

قلت اللَّه و رسوله اعلم، قال فانّها تغرب فی عین حامیة.

Ва гуфтаанд маънӣ оят онаст ки зўи алқрнинро чунон намӯд ки офтоби бони чашма фурӯ мешавад ҳамчун касе ки дар дарё буд чунон намояд ки офтоб аз дарё бар меояд ва ҳам бдрё фурӯ мешавад , ё дар биёбон буд чунон намояд ки офтоб аз биёбон бар меояд ва ҳам ббёбон фурӯ мешавад , бичишам нигаранд чунин намояду ҳақиқати хилоф ин бошад .

و گفته‌اند معنی آیت آنست که ذو القرنین را چنان نمود که آفتاب بآن چشمه فرو می‌شود همچون کسی که در دریا بود چنان نماید که آفتاب از دریا بر می‌آید و هم بدریا فرو می‌شود، یا در بیابان بود چنان نماید که آفتاب از بیابان بر می‌آید و هم ببیابان فرو میشود، بچشم نگرند چنین نماید و حقیقت خلاف این باشد.

. . . «у ваҷди ъндҳои қўмо » зўи алқрнин ки онҷо расед бнздики он чашма қавмӣ ёфт яъне шористонӣ азим дид дар он халқии азим фаровон буданд яъне носк , эшонро қӯту қомати тамому силаҳу сози ҷанги сохта , забонҳошони мухталифу ҳавоҳошони пароканда , ҷомаҳоашон пӯсти сайдӣ ва таомҳо сайди дарёӣ , ҳамаи кофар ки дар миёни эшон як муъмин на , зўи алқрнини эшонро бар тавҳид даъват карду дайни ҳақ бар эшон арза кард , қавмии бгрўиднду қавмӣ на , пас раб Алъоламин гуфт : « ё зои алқрнини إмои أни тъзб »

... «وَ وَجَدَ عِنْدَها قَوْماً» ذو القرنین که آنجا رسید بنزدیک آن چشمه قومی یافت یعنی شارستانی عظیم دید در آن خلقی عظیم فراوان بودند یعنی ناسک، ایشان را قوت و قامت تمام و سلاح و ساز جنگ ساخته، زبانهاشان مختلف و هواهاشان پراکنده، جامه‌هاشان پوست صیدی و طعامها صید دریایی، همه کافر که در میان ایشان یک مؤمن نه، ذو القرنین ایشان را بر توحید دعوت کرد و دین حق بر ایشان عرضه کرد، قومی بگرویدند و قومی نه، پس ربّ العالمین گفت: «یا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ»

Он кас ки гуяд зўи алқрнини пайғомбар буд ин қавли бмънӣ ваҳй бошад , яъне аўҳии аллоҳи илайҳи бҳзо , ва он кас ки гуяд пайғомбар набӯд , пас онро ду қавл гуфтаанд : яке аўҳии аллоҳи илои набии Фомраҳ алнабӣ ба ,у ассонии кони алҳомоу илқоъи фии алқлб : « қлно ё зои алқрнини إмои أни тъзб » эй аммо ани тъзбҳми болсиФи ани асрўои алии кФрҳму лами идхлўои фии алислом , «у إмои أни ттхзи Фиҳми ҳусно » бокромҳму тълимҳми шароеъи аддӣни ани омнўо . Ва қили алъзоби алқтлу иттихози алҳсни алоср , яъне тأсрҳми Фтълмҳми алҳдӣу табсираами алршод .

آن کس که گوید ذو القرنین پیغامبر بود این قول بمعنی وحی باشد، یعنی اوحی اللَّه الیه بهذا، و آن کس که گوید پیغامبر نبود، پس آن را دو قول گفته‌اند: یکی اوحی اللَّه الی نبیّ فامره النّبیّ به، و الثانی کان الهاما و القاء فی القلب: «قُلْنا یا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ» ای امّا ان تعذّبهم بالسّیف ان اصرّوا علی کفرهم و لم یدخلوا فی الاسلام، «وَ إِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْناً» باکرامهم و تعلیمهم شرایع الدّین ان آمنوا. و قیل العذاب القتل و اتّخاذ الحسن الاسر، یعنی تأسرهم فتعلمهم الهدی و تبصرهم الرّشاد.

« қол » зўи алқрнин , « أмои ман зулм » эй куфр , « ФсўФи нъзбаҳ » ано ва ман маъаии болқтл , « сами ирди إлии рабаи Фиъзбаҳи ъзобои нкро » фии алқёмаҳи лами иъҳд мислаи .

«قالَ» ذو القرنین، «أَمَّا مَنْ ظَلَمَ» ای کفر، «فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ» انا و من معی بالقتل، «ثُمَّ یُرَدُّ إِلی‌ رَبِّهِ فَیُعَذِّبُهُ عَذاباً نُکْراً» فی القیامة لم یعهد مثله.

«у أмои ман омну амали солҳои фалаи ҷзоءи алҳснӣ » амали солеҳ ӣнҷо шаҳодатасту қурбону хатон ки эълом дайнанд , « фалаи ҷзоءи алҳснӣ » Ҳамзау ксоиӣу ҳФсу ёқӯби ҷзоءи бнсб ва тнўин хонанд яъне фалаи алҳснии ҷзоءи икўни мсдрои фии мавзеи улҳол , эй фалаи алҳснии мҷзёи баҳоу алҳснии сафа ва мавсуфҳо алхлол ӯ алмкоФоаҳу алтқдири фалаи алхлол ӯ алмкоФоаҳи алҳснӣ ,у қрأи албоқўн « ҷзоءи алҳснӣ » брФъи ҷзоءу азоФтаҳу алўҷаҳи ани ҷзоءи мбтдоءу ?лаи хубрау алҳснии музофи илоҳоу ҳаии сафаи алхлоли аизоу тақдираи фалаи ҷзоءи алхлоли алҳснӣу алхлолҳо ҳнои алоъмоли алсолҳаҳ ,у фии алқроءаҳи алаввалии анвоъи алсўоб . Ва қили алҳснии фии алқроءаҳи алаввалии алҷнаҳ ,у сҳи фии алхбри ани алҳснии алҷнаҳ , «у снқўли ?лаи ман أмрнои исро » эй телин ?лаи алқўлу тҳўни алайҳи аламр ,у қили нстъмлаҳи мо итисри ?ла ,у қили тأмраҳи бтоъаҳи аллоҳи маъаи аҳсоннои илайҳ .

«وَ أَمَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنی‌» عمل صالح اینجا شهادتست و قربان و ختان که اعلام دین‌اند، «فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنی‌» حمزه و کسایی و حفص و یعقوب جزاء بنصب و تنوین خوانند یعنی فله الحسنی جزاء یکون مصدرا فی موضع الحال، ای فله الحسنی مجزیا بها و الحسنی صفة و موصوفها الخلال او المکافاة و التّقدیر فله الخلال او المکافاة الحسنی، و قرأ الباقون «جَزاءً الْحُسْنی‌» برفع جزاء و اضافته و الوجه انّ جزاء مبتداء و له خبره و الحسنی مضاف الیها و هی صفة الخلال ایضا و تقدیره فله جزاء الخلال الحسنی و الخلال ها هنا الاعمال الصّالحة، و فی القراءة الاولی انواع الثّواب. و قیل الحسنی فی القراءة الاولی الجنّة، و صحّ فی الخبر انّ الحسنی الجنّة، «وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا یُسْراً» ای تلین له القول و تهوّن علیه الامر، و قیل نستعمله ما یتیسّر له، و قیل تأمره بطاعة اللَّه مع احساننا الیه.

« сами أтбъи сббо » қоли ибни аббоси сами силки триқои охири иўслаҳи илои алмшрқ .

«ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً» قال ابن عباس ثمّ سلک طریقا آخر یوصله الی المشرق.

« ҳатто إзои блғи матлаъи алшмс »сор ман алмғрби наҳви алмшрқи ҳайси занни алшмс ттлъ манеҳ ,у қил ҳатто лами ибқи байнау байни матлаъи алшмси аҳад , « ваҷдҳо ттлъи алии қавм лам наҷаъл ?лаами ман дунҳо стро »

«حَتَّی إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ» سار من المغرب نحو المشرق حیث ظنّ الشّمس تطلع منه، و قیل حتّی لم یبق بینه و بین مطلع الشّمس احد، «وَجَدَها تَطْلُعُ عَلی‌ قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً»

Қоли қтодаҳи лами икни бинҳму байни алшмси стару злки анҳми конўои фии макони лои истқри алайҳими бноءу анҳми конўои фии асроби ?лаам ҳатто азои золати алшмси анҳуам хрҷўои илои мъоишҳму ҳрўсҳм . Қоли алҳсни канти арзҳми ирзои лои яҳтамили албноءу конўои азои талъати алайҳими алшмси тҳўрўои фии алмоءи Фозои артФъти анҳуам хрҷўои Фтроъўои комаи троъии албҳоӣм . Ва қили истодўни алсмки Фитрҳўнаҳи фии алшмси Финзбҳи Фзлки тъомҳм .

قال قتادة لم یکن بینهم و بین الشّمس ستر و ذلک انّهم کانوا فی مکان لا یستقرّ علیهم بناء و انّهم کانوا فی اسراب لهم حتّی اذا زالت الشّمس عنهم خرجوا الی معایشهم و حروثهم. قال الحسن کانت ارضهم ارضا لا یحتمل البناء و کانوا اذا طلعت علیهم الشّمس تهوّروا فی الماء فاذا ارتفعت عنهم خرجوا فتراعوا کما تراعی البهائم. و قیل یصطادون السّمک فیطرحونه فی الشّمس فینضبح فذلک طعامهم.

Мигўинди ин замин ки матлаъ шамсасту роء чинаст ва дар он замини кӯҳу дарахту нботист ки офтоб азишон боз дорад ,у ҳарорат офтоб чунонаст ки бар ҳар кас ки тобад дар вақт бисӯзад , раби алъзаҳи онҷои халқии офарӣда ки эшонро мнск гӯйанд , ва гуфтаанд : ториси ъроаҳи ҳФоаҳи ътоаҳи ан алҳақ , сёҳоннд бар мисоли знҷ , брҳнгоннди миёни пӯсти тани эшону шуъоъи офтоби ҳеҷ ҳиҷоб нест аз либосу ғайри он магари гӯшҳои эшон ки гӯшҳои бузург доранду болои эшон кӯтоҳаст , як гӯши хеш бар замини фарши созанд ва яке бар зибри хеши либоси созанд , ва гуфтаанд ки аз халқи худои ҷомаи пӯшон дар ҷанби эшон кам аз ъушр эшонанд .

میگویند این زمین که مطلع شمس است و راء چین است و در آن زمین کوه و درخت و نباتیست که آفتاب ازیشان باز دارد، و حرارت آفتاب چنانست که بر هر کس که تابد در وقت بسوزد، ربّ العزّه آنجا خلقی آفریده که ایشان را منسک گویند، و گفته‌اند: تاریس عراة حفاة عتاة عن الحقّ، سیاهانند بر مثال زنج، برهنگانند میان پوست تن ایشان و شعاع آفتاب هیچ حجاب نیست از لباس و غیر آن مگر گوشهای ایشان که گوشهای بزرگ دارند و بالای ایشان کوتاه است، یک گوش خویش بر زمین فرش سازند و یکی بر زبر خویش لباس سازند، و گفته‌اند که از خلق خدا جامه پوشان در جنب ایشان کم از عشر ایشانند.

« кзлк » эй комаи блғи мағриби алшмси Фкзлки блғи матлаъҳо ,у қили комаи ваҷд алқбил ъанд мағриби алшмси фии алкФру ҳукми Фиҳми кзлк ваҷд ъанд матлаъи алшмси Фҳкми Фиҳми бҳкми аўлӣк ,у қили ани аллоҳи ъзу ҷли лмои қси алайҳи хубраами қоли кзлк эй кзлки амрҳму алхбри анҳуам комаи қсснои алейк , сами астأнФи Фқол : «у қади أҳтнои бмои лдиаҳ » эй бмо ъанд зии алқрнини ман алҷнўду алъдаҳ , « хбро » эй уламои лами ихФи ълинои шайъи ءи минҳои лонои аътиноаҳи злк ,у хброи насби алии алмсдри лони фии аҳтнои маънии хбрноаҳ .

«کَذلِکَ» ای کما بلغ مغرب الشّمس فکذلک بلغ مطلعها، و قیل کما وجد القبیل عند مغرب الشّمس فی الکفر و حکم فیهم کذلک وجد عند مطلع الشّمس فحکم فیهم بحکم اولئک، و قیل انّ اللَّه عزّ و جل لمّا قصّ علیه خبرهم قال کذلک ای کذلک امرهم و الخبر عنهم کما قصصنا علیک، ثمّ استأنف فقال: «وَ قَدْ أَحَطْنا بِما لَدَیْهِ» ای بما عند ذی القرنین من الجنود و العدّة، «خُبْراً» ای علما لم یخف علینا شی‌ء منها لانّا اعطیناه ذلک، و خبرا نصب علی المصدر لانّ فی احطنا معنی خبرناه.

« сами أтбъи сббо » эйсор ързо .

«ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً» ای سار عرضا.

« ҳатто إзои блғи байни Ассадин » эй алмкони алзӣ банӣ фӣаи Ассаду ҳўи байни ҷабалии арминиаҳу озрбиҷон ,у қили Ассадони ҷабалони мниФони ман вроӣҳмои ёҷўҷу моҷўҷ .

«حَتَّی إِذا بَلَغَ بَیْنَ السَّدَّیْنِ» ای المکان الّذی بنی فیه السّدّ و هو بین جبلی‌ ارمینیّة و آذربیجان، و قیل السدّان جبلان منیفان من ورائهما یاجوج و ماجوج.

Қрأи ибни касӣру абӯи Амри Ассадин бФтҳи алсин ,у кзлк : « бинҳми сдо »у қрأи фии ис : « сдо ва ман хлФҳми сдо » бФтҳи алсин ,у қрأи нофеъу ибни омиру абӯи бикру ёқӯби бзми алсини фии алоҳрФи алорбъаҳ ,у қрأи Ҳамзау алксоӣӣ « байни Ассадин » бзми алсину фатҳи алсини фии алслосаҳи албоқӣа ,у қрأи ҳФси ани ъосми бФтҳи алсини фии алоҳрФи алорбъаҳу Ассаду Ассади луғатони бмънии воҳиди колзъФу алзъФу алФқру алФқр . Ва қоли абӯи убайди мо кони ман аллоҳи колҷболу алшъоби Фҳўи сади болзм ва мо кони ман алодмии Фҳўи сади болФтҳ . Ва қоли алохФши Ассади болФтҳи аксари астъмолои ман Ассади болзм . Ва қоли абӯи алии Ассади болФтҳи масдари сддтаҳу Ассади болзми алмсдўди колоклу алокл , « ваҷди ман дўнҳмо » эй ман дуни аҳли алғрбу аҳли ашшарқ , « қўмои лои икодўни иФқҳўни қўло » эй лои иълмўнаҳу лои иФҳмўни маъноа , қрأи Ҳамзау алксоӣӣ « иФқҳўн » болзми алёءу касри алқоФ эй лои иФҳмўни ғайриҳам .

قرأ ابن کثیر و ابو عمرو السّدّین بفتح السّین، و کذلک: «بَیْنَهُمْ سَدًّا» و قرأ فی یس: «سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا» بفتح السین، و قرأ نافع و ابن عامر و ابو بکر و یعقوب بضمّ السّین فی الاحرف الاربعة، و قرأ حمزة و الکسائی «بَیْنَ السَّدَّیْنِ» بضم السّین و فتح السّین فی الثلاثة الباقیة، و قرأ حفص عن عاصم بفتح السّین فی الاحرف الاربعة و السدّ و السدّ لغتان بمعنی واحد کالضّعف و الضّعف و الفقر و الفقر. و قال ابو عبید ما کان من اللَّه کالجبال و الشّعاب فهو سدّ بالضمّ و ما کان من الآدمی فهو سدّ بالفتح. و قال الاخفش السدّ بالفتح اکثر استعمالا من السدّ بالضّمّ. و قال ابو علی السّدّ بالفتح مصدر سددته و السّدّ بالضم المسدود کالاکل و الاکل، «وَجَدَ مِنْ دُونِهِما» ای من دون اهل الغرب و اهل الشرق، «قَوْماً لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ قَوْلًا» ای لا یعلمونه و لا یفهمون معناه، قرأ حمزة و الکسائی «یَفْقَهُونَ» بالضمّ الیاء و کسر القاف ای لا یفهمون غیرهم.

« қолўо ё зои алқрнин » агар касе гуяд чунаст ки раби алъзаҳ азишон хабар дод ки : лои иФқҳўни қўлои ҳеҷ сухан намедонистанд , он гуҳ гуфт : « қолўо ё зои алқрнин » яъне эшон бо зў алқрнин гуфтанду зўи алқрнин бо эшон гуфт , ҷавоб онаст ки : « лои икодўни иФқҳўни қўло » маънӣ онаст ки лои иълмўни хирои ман шару лои злолои ман ҳудо . Ва қили лои иФқҳўни ғайри лғтҳми ҷузи луғат худ надонистанд ва дар наёфтанду гӯяндае аз эшон мутарҷими эшон буд чунонк дар мусҳафи ибн масъӯдаст : қоли алзии ман дўнҳм ё зои алқрнин , « إни иأҷўҷу мأҷўҷ » қрأи ҳумои ъосми мҳмўзину кзлки фии алонбёء : « фатҳати иأҷўҷу мأҷўҷ » болҳмзу алўҷаҳи анҳмои алии ҳзаҳи алқроءаҳи арабятони Фиأҷўҷи алии ҳозои иФъўли кирбўъу мأҷўҷи мафъӯлу ҳумои ҷмиъои ман аҷи алзлими азои асраъ ӯ ман аҷиҳи алнору ҳўи тўқдҳои фаҳмои ман асли воҳиду ълаҳи манъи алсрФи Фиҳмои алтъриФу алтأниси ?фони кули воҳиди мнҳмои илми лқбилаҳу анмои шбҳўои боҷиҷи алзлму аҷиҷи алнори лсрътҳму ксртҳму шдтҳму қрأи албоқўни ёҷўҷу моҷўҷи бғири ҳамзи фии алсўртину алўҷаҳи анаи иҷўзи ани икўни аслҳмои алҳмзу ҳумои алии мо сабақи локини алҳмзаҳи хФФти бони қалбати алФои кросу аслаи раъси болҳмзу иҷўзи ани икўни ёҷўҷи Фоъўлои ман ӣ ҷи ҷу моҷўҷи Фоъўлои ман ми ҷи ҷи фаҳмои ҳинӣзи ман аслин мухталифину тарки срФҳмои ллтъриФу алтأнис .

«قالُوا یا ذَا الْقَرْنَیْنِ» اگر کسی گوید چونست که ربّ العزّه ازیشان خبر داد که: لا یفقهون قولا هیچ سخن نمی‌دانستند، آن گه گفت: «قالُوا یا ذَا الْقَرْنَیْنِ» یعنی ایشان با ذو القرنین گفتند و ذو القرنین با ایشان گفت، جواب آنست که: «لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ قَوْلًا» معنی آنست که لا یعلمون خیرا من شرّ و لا ضلالا من هدی. و قیل لا یفقهون غیر لغتهم جز لغت خود ندانستند و در نیافتند و گوینده‌ای از ایشان مترجم ایشان بود چنانک در مصحف ابن مسعود است: قال الذی من دونهم یا ذا القرنین، «إِنَّ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ» قرأ هما عاصم مهموزین و کذلک فی الانبیاء: «فُتِحَتْ یَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ» بالهمز و الوجه انهما علی هذه القراءة عربیّتان فیأجوج علی هذا یفعول کیربوع و مأجوج مفعول و هما جمیعا من اجّ الظلیم اذا اسرع او من اجیح النّار و هو توقدها فهما من اصل واحد و علّة منع الصرف فیهما التّعریف و التّأنیث فانّ کلّ واحد منهما علم لقبیلة و انّما شبّهوا باجیج الظلم و اجیج النّار لسرعتهم و کثرتهم و شدّتهم و قرأ الباقون یاجوج و ماجوج بغیر همز فی السّورتین و الوجه انّه یجوز ان یکون اصلهما الهمز و هما علی ما سبق لکنّ الهمزة خففت بان قلبت الفا کراس و اصله رأس بالهمز و یجوز ان یکون یاجوج فاعولا من ی ج ج و ماجوج فاعولا من م ج ج فهما حینئذ من اصلین مختلفین و ترک صرفهما للتّعریف و التّأنیث.

Ва қили ҳумои исмони аъҷмён мисли толуту ҷолўту Њоруту моруту ълаҳи манъи алсрФи Фиҳмои алъҷмаҳу алтъриФу алозҳри ани икўнои аъҷмиини Флои иштқону лои иўзнон .

و قیل هما اسمان اعجمیان مثل طالوت و جالوت و هاروت و ماروت و علّة منع الصرف فیهما العجمة و التّعریف و الاظهر ان یکونا اعجمیین فلا یشتقّان و لا یوزنان.

Қоли ибни умри ани аллоҳи ъзу ҷли ҷзأи алонси ъушраи аҷзоъи Фтсъаҳи аҷзоъи ёҷўҷу моҷўҷу соири анноси ҷузъи воҳид .

قال ابن عمر انّ اللَّه عزّ و جل جزّأ الانس عشرة اجزاء فتسعة اجزاء یاجوج و ماجوج و سایر النّاس جزء واحد.

Ва гуфтаанд ёҷўҷу моҷўҷи лақаби ду писари ёФси бен Нӯҳанд , номи ёҷўҷ камӣнасту номи моҷўҷи мъмъ . Заҳҳок гуфт гуруҳеанд аз таркони қабӣлае аз қабӣлаҳои эшон аз валади ёФс . Каъб гуфт эшон фарзанд одаманд на аз ҳаввои зода ки одамро алайҳи ассалом вақте аҳтлом раседу нутфае ки аз вай ҷудо шуд бо хоки омехтаи гашт , одам чун аз хоби бедори гашт бар он нутфа ки аз вай биёмад ғамгини гашт , раби алъзаҳ аз он нутфаи ёҷўҷу моҷўҷи бёФрид , фаҳми итслўни баннои ман ҷҳаҳи алأби дуни алоам .

و گفته‌اند یاجوج و ماجوج لقب دو پسر یافث بن نوح‌اند، نام یاجوج کمین است و نام ماجوج معمع. ضحّاک گفت گروهی‌اند از ترکان قبیله‌ای از قبیله‌های ایشان از ولد یافث. کعب گفت ایشان فرزند آدم‌اند نه از حوّا زاده که آدم را علیه السّلام وقتی احتلام رسید و نطفه‌ای که از وی جدا شد با خاک آمیخته گشت، آدم چون از خواب بیدار گشت بر آن نطفه که از وی بیامد غمگین گشت، ربّ العزّه از آن نطفه یاجوج و ماجوج بیافرید، فهم یتّصلون بنا من جهة الأب دون الامّ.

. . . « мФсдўни фии алأрз » эй арзноу блодноу конўои иأклўни лҳўми аннос ,у ани алоъмши ани шқиқи ани абди аллоҳи қоли сأлт алнабӣ ( с ) ани ёҷўҷу моҷўҷи Фқоли ёҷўҷи ИМАу моҷўҷи ИМАи кули ИМАи арбъи моӣаҳи алифи ИМАи лои имўт алрҷл манеҳам ҳатто инзри илои алифи зикри ман сулбаи каллаами қади ҳамли алслоҳ , Фқил ё расӯли аллоҳи сФҳми лнои қоли ҳам салосаи асноф : синф манеҳам амсоли алорз , қил ё расӯли аллоҳ ва мо алорз ? қоли шаҷараи болшоми тӯли алшҷраҳи моӣаҳу ъшрўни зроъои фии алсмоء , ва синф манеҳам арзау тӯлаи сўоءу моӣаҳу ъшрўни зроъоу ҳؤлоءи лои иқўми ?лаами ҷабалу лои ҳадид , ва синф манеҳам иФтрши аҳдҳми аҳадии азниаҳу илтҳФи болохрии лои имрўни бФилу лои ваҳшу лои хнзири алои аклўаҳ ва ман моти аклўаҳ , мқдмтҳми болшому соқтҳми бхросони ишрбўни анҳори алмшрқу бҳираҳи алтбриаҳ .

... «مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ» ای ارضنا و بلادنا و کانوا یأکلون لحوم النّاس، و عن الاعمش عن شقیق عن عبد اللَّه قال سألت النّبی (ص) عن یاجوج و ماجوج فقال یاجوج امّة و ماجوج امّة کلّ امّة اربع مائة الف امّة لا یموت الرّجل منهم حتّی ینظر الی الف ذکر من صلبه کلّهم قد حمل السّلاح، فقیل یا رسول اللَّه صفهم لنا قال هم ثلاثة اصناف: صنف منهم امثال الارز، قیل یا رسول اللَّه و ما الارز؟ قال شجرة بالشّام طول الشّجرة مائة و عشرون ذراعا فی السّماء، و صنف منهم عرضه و طوله سواء و مائة و عشرون ذراعا و هؤلاء لا یقوم لهم جبل و لا حدید، و صنف منهم یفترش احدهم احدی اذنیه و یلتحف بالآخری لا یمرّون بفیل و لا وحش و لا خنزیر الّا اکلوه و من مات اکلوه، مقدّمتهم بالشّام و ساقتهم بخراسان یشربون انهار المشرق و بحیرة الطّبریّة.

Амири алмؤмнини алии бен абии толиб ( ъ ) дар васфи ёҷўҷ ва моҷўҷ гуфта ки азишон кас ҳаст ки болои эшон як шбраст ва ҳаст ки аз ҳад дар гузаштаи бдрозӣу боФрот боло кашида , бар сӯрат одамӣанд локин мӯӣ доранд , биҷои ҷомаи хештанро бон мӯӣ бапушанд ҳамчун бҳоӣму биҷои нохун чангол доранд чун сбоъ , неш доранд чун палангу шер , овоз диҳанд чун гург , бсроинд чун кабӯтар , ва ҳар чаҳ бенанд аз мардуму чаҳорпоӣу ҳашароти замини ҳамаи ҷонвар нопухта бихӯранд , ва бо ҷуфти хеш гшнӣ кунанд чун бҳоӣм ҳар ҷо ки бар ҳам расанд , ва гӯшҳо доранд дарози яке фарш кунанд ва яке бар худ афкананд ва ҳеҷ кас аз эшон намирад то ҳазор бача наёрад , чун ҳазор бача оварад донад ки вайро марг наздик омад .

امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب (ع) در وصف یاجوج و ماجوج گفته که ازیشان کس هست که بالای ایشان یک شبر است و هست که از حد در گذشته بدرازی و بافراط بالا کشیده، بر صورت آدمی‌اند لکن موی دارند، بجای جامه خویشتن را بآن موی بپوشند همچون بهائم و بجای ناخن چنگال دارند چون سباع، نیش دارند چون پلنگ و شیر، آواز دهند چون گرگ، بسرایند چون کبوتر، و هر چه بینند از مردم و چهارپای و حشرات زمین همه جانور ناپخته بخورند، و با جفت خویش گشنی کنند چون بهائم هر جا که بر هم رسند، و گوشها دارند دراز یکی فرش کنند و یکی بر خود افکنند و هیچ کس از ایشان نمیرد تا هزار بچه نیارد، چون هزار بچه آورد داند که وی را مرگ نزدیک آمد.

« ҳатто إзои блғи байни Ассадин » зўи алқрнин чун дар атрофи олами бгшт ваамам атроф дар таҳти қаҳру малик худ оварад аз онҷои баргашт то расед миёни ду ӯ рози он ду кӯҳ , қавмиро дид мусулмонони басомони неки мардони муъминон ки аз ёҷўҷ ва моҷўҷ биноледанд ва аз ранҷу азии эшон бзориднд гуфтанд : « ё зои алқрнини إни иأҷўҷу мأҷўҷи мФсдўни фии алأрз » болнҳбу албғӣ , « Фҳл наҷаъл лаки хрҷо » қрأи Ҳамзау алксоӣии хроҷои бололФ ,у кзлки фии алмؤмнин «ам тсӣлҳми хроҷо »у қрأи албоқўни хрҷои бғири алифи фии алсўртину каллаами қрأи фии алмؤмнин « Фхроҷи рбк » бололФи алои ибни омири ?фонаи қрأ « Фхрҷи рбки хайр » бғири алифу ҳумои фии алмънии воҳиди колнбту алнботу ҳўи мо ихрҷи ман фии ء ӯ ҷузия ӯ ғалла ӯ зариба . Ва қили алхроҷи алии аларзу алзмаҳу алхрҷи алмсдр . Ва қили алхрҷи алҷълу алоҷру алътиаҳ ,у алмънӣ ҳилл наҷаъл лаки ътиаҳи нхрҷҳои алики ман амўолно , « тҷъли бинноу бинҳми сдо » .

«حَتَّی إِذا بَلَغَ بَیْنَ السَّدَّیْنِ» ذو القرنین چون در اطراف عالم بگشت و امم اطراف در تحت قهر و ملک خود آورد از آنجا برگشت تا رسید میان دو او راز آن دو کوه، قومی را دید مسلمانان بسامان نیک مردان مؤمنان که از یاجوج و ماجوج بنالیدند و از رنج و اذی ایشان بزاریدند گفتند: «یا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِنَّ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ» بالنّهب و البغی، «فَهَلْ نَجْعَلُ لَکَ خَرْجاً» قرأ حمزة و الکسائی خراجا بالالف، و کذلک فی المؤمنین «ام تسئلهم خراجا» و قرأ الباقون خرجا بغیر الف فی السّورتین و کلّهم قرأ فی المؤمنین «فَخَراجُ رَبِّکَ» بالالف الّا ابن عامر فانه قرأ «فخرج ربک خیر» بغیر الف و هما فی المعنی واحد کالنّبت و النبات و هو ما یخرج من فی‌ء او جزیة او غلّة او ضریبة. و قیل الخراج علی الارض و الذّمة و الخرج المصدر. و قیل الخرج الجعل و الاجر و العطیّة، و المعنی هل نجعل لک عطیّة نخرجها الیک من اموالنا، «تَجْعَلَ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُمْ سَدًّا».

« қол мо макунӣ » қрأи ибни касӣри вҳдаҳ « макунӣ » бнўнини алии аласлу тарки алодғому лами иътди боҷтмоъи алнўнини лони ассонӣаи ғайри лозимаи алотарӣ анк тқўл макунау мкнки Флои исбти ҳзаҳи алнўни ассонӣа ,у қрأи албоқўн « макунӣ » бнўни воҳидаи мшддаҳ ,у алўҷаҳи анаи лмои аҷтмъти алнўнону ҳумои алмислони адғмти аҳдиҳмои фии алأхрӣу алмънии мо аътониаҳи аллоҳи субҳонаи ман алтмкни хайри ман ътиткм ,у қили тамкини аллоҳу мъўнтаҳи лии хайри ммои тързўни алии ман алоҷру алҷълу алзмири фии фӣаи иъўди илои Ассади алмсӣўл , « Фأъинўнии бқўаҳ » эй бқўаҳи абдонкм . Ва қили бмои атқўӣ ба алӣ мо аред ман алолаҳу алъамалау алсноъи аллазӣнаи иҳснўни албноء , « أҷъли бинкму бинҳми рдмо » эй сдои мтрокбои баъзаи алии баъзи алмрдми алсўби алзии вақъи фии рқъаҳи алрқоъи алии алрқоъ . Чун эшон мол бар зўи алқрнин арза карданд сар во зад гуфт мол гирифтан ришват бошаду дасти ёрии хост ки дар он мсўбт бошад , ва гуфтаанд ҳафтод ҳазор мард дар кор истоданд ва сад фарсанг буд миёни он ду кӯҳ , сад фарсанги батӯли ва панҷоҳ фарсанги бърз ҳаме канданд то боби расиданд .

«قالَ ما مَکَّنِّی» قرأ ابن کثیر وحده «مَکَّنِّی» بنونین علی الاصل و ترک‌ الادغام و لم یعتد باجتماع النّونین لانّ الثّانیة غیر لازمة الا تری انّک تقول مکّنه و مکّنک فلا یثبت هذه النّون الثّانیة، و قرأ الباقون «مَکَّنِّی» بنون واحدة مشدّدة، و الوجه انّه لمّا اجتمعت النّونان و هما المثلان ادغمت احدیهما فی الأخری و المعنی ما اعطانیه اللَّه سبحانه من التّمکّن خیر من عطیتکم، و قیل تمکین اللَّه و معونته لی خیر ممّا تعرضون علیّ من الاجر و الجعل و الضّمیر فی فیه یعود الی السّدّ المسئول، «فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ» ای بقوّة ابدانکم. و قیل بما اتقوّی به علی ما ارید من الآلة و العملة و الصّنّاع الذین یحسنون البناء، «أَجْعَلْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ رَدْماً» ای سدّا متراکبا بعضه علی بعض المردم الثوب الذی وقع فی رقعه الرّقاع علی الرّقاع. چون ایشان مال بر ذو القرنین عرضه کردند سر وا زد گفت مال گرفتن رشوت باشد و دست یاری خواست که در آن مثوبت باشد، و گفته‌اند هفتاد هزار مرد در کار ایستادند و صد فرسنگ بود میان آن دو کوه، صد فرسنگ بطول و پنجاه فرسنگ بعرض همی‌کندند تا بآب رسیدند.

Пас гуфт : « отўнии зибри алҳдид » рдмо « аӣтўнӣ » бксри алтнўини мавсулаи алолФи равоҳо абӯи бикри ани ъосму ахтлФи фӣҳоу алўҷаҳи ани маънии аӣтўнии ҷиӣўнӣу албоءи мҳзўФи ман алмФъўл бау ҳўи зибри алҳдиду алтқдири аӣтўнии бзбри алҳдиди комаи тқўли амртки алхир эй амртки болхир ,у қрأи албоқўну ҳФси ани ъосм « отўнӣ » Бамади алолФи алии алқтъу алўҷаҳи ани алмънии аътўнӣу зибри алҳдиди мансӯби алии анаи мафъӯли сон ,у зибри алҳдиди қатъ алҳдид мегуяд марои хоиҳои пӯлод ва оҳан диҳед , ӣнҷо ихтисораст яъне Фأтўаҳи фардами ҷдоро , пораҳои оҳан бар ҳам мениҳоданду раҳгии мису раҳгӣ рӯйу миёнаи санг , ва гӯйанд хиштии азину хиштӣ аз он ва дар миёни ҳамаи ҳизум таъбия карданд , « ҳатто إзои соўии байни алсдФин » то он гуҳ бар ҳам мениҳоданд ки он замин бо канорҳои кӯҳ рост карданд ва бо сар ҳар ду кӯҳ баробар сохтанд , нофеъу Ҳамзау ксоиӣу ҳФс « алсдФин » бФтҳтин хонанд боқӣ бзмтин хонанд магари абӯи бикр ки бзми соду сукӯн дол хонду маънии ҳама яксонаст , алсдФону алсдФону алсдФони воҳиду ҳумои вҷҳои алҷблини аллзони итсодФон эй итқоблон , « қоли анФхўо » эй қоли зўи алқрнини ллъмлаҳи анФхўои фии алҳдид , « ҳатто إзои ҷаъла » эй алмнФўхи фӣау ҳўи алҳдид , « норо » эй колнори болоҳмоء , қол : « отўнӣ » қрأи Ҳамза « аӣтўнӣ » мавсулаи алолФу алўҷаҳи ани алмънии ҷиӣўнии бқтри аФрғаҳи алайҳи Фҳўи алии тақдири ҳазфи алҷори комаи сабақу алъамали анмои ҳўи ллФъли ассонӣу ҳў « أФрғ »у қавла : « қтро » мансӯб ба ,у қрأи албоқўн « отўнӣ » бқтъи алолФи алои أбои бикри ани ъосми ?фона рӯй бқсри алолФи мавсулаи кҳмзаҳу қади ахтлФи анҳуу алўҷаҳи фӣ « отўнӣ » болқтъу алмди алии мо қдмноаҳи ман анаи ман алоитоءу ҳўи мунсарифи илои маънии алмноўлаҳи лои алътиаҳ эй ноўлўнӣ , « қтро » аФрғаҳи алайҳи илои асббаҳи алайҳи ксби алмоءу алъамали аизои ллФъли ассонӣу ҳўи аФрғи комаи сабақу ҳўи ихтиёри сибўиаҳ ,у алқтри алнҳоси алмзоб ҳатто азо Фрғ манеҳ ҷдорои слдои ман ҳадиду нҳоси трсси баъзаи фии баъзи Фсори сдо .

پس گفت: «آتُونِی زُبَرَ الْحَدِیدِ» ردما «ائتونی» بکسر التّنوین موصولة الالف رواها ابو بکر عن عاصم و اختلف فیها و الوجه ان معنی ائتونی جیئونی و الباء محذوف من المفعول به و هو زبر الحدید و التّقدیر ائتونی بزبر الحدید کما تقول امرتک الخیر ای امرتک بالخیر، و قرأ الباقون و حفص عن عاصم «آتونی» بمدّ الالف علی القطع و الوجه انّ المعنی اعطونی و زبر الحدید منصوب علی انّه مفعول ثان، و زبر الحدید قطع الحدید می‌گوید مرا خایها پولاد و آهن دهید، اینجا اختصارست یعنی فأتوه فردم جدارا، پاره‌های آهن بر هم می‌نهادند و رگی مس و رگی روی و میانه سنگ، و گویند خشتی ازین و خشتی از آن و در میان همه هیزم تعبیه کردند، «حَتَّی إِذا ساوی‌ بَیْنَ الصَّدَفَیْنِ» تا آن گه بر هم می‌نهادند که آن زمین با کنارهای کوه راست کردند و با سر هر دو کوه برابر ساختند، نافع و حمزه و کسایی و حفص «الصَّدَفَیْنِ» بفتحتین خوانند باقی بضمتین خوانند مگر ابو بکر که بضم صاد و سکون دال خواند و معنی همه یکسان است، الصدفان و الصدفان و الصدفان واحد و هما وجها الجبلین اللّذان یتصادفان ای یتقابلان، «قالَ انْفُخُوا» ای قال ذو القرنین للعملة انفخوا فی الحدید، «حَتَّی إِذا جَعَلَهُ» ای المنفوخ فیه و هو الحدید، «ناراً» ای کالنّار بالاحماء، قال: «آتُونِی» قرأ حمزة «ائتونی» موصولة الالف و الوجه انّ المعنی جیئونی بقطر افرغه علیه فهو علی تقدیر حذف الجار کما سبق و العمل انّما هو للفعل الثّانی و هو «أُفْرِغْ» و قوله: «قِطْراً» منصوب به، و قرأ الباقون «آتُونِی» بقطع الالف الّا أبا بکر عن عاصم فانّه روی بقصر الالف موصولة کحمزة و قد اختلف عنه و الوجه فی «آتونی» بالقطع و المدّ علی ما قدّمناه من انّه من الایتاء و هو منصرف الی معنی المناولة لا العطیّة ای ناولونی، «قطرا» افرغه علیه الی اصببه علیه کصبّ الماء و العمل ایضا للفعل الثّانی و هو افرغ کما سبق و هو اختیار سیبویه، و القطر النّحاس المذاب حتّی اذا فرغ منه جدارا صلدا من حدید و نحاس ترصّص بعضه فی بعض فصار سدّا.

« Фмои астоъўо » бтшдиди алтоءи алии алодғоми қрأҳои Ҳамзаи вҳдаҳу алўҷаҳи ани аслаи асттоъўои Фодғми алтоءи фии алтоءи лоҷтмоъҳмоу ҳумои мутақорибону лами инқли ҳркаҳи алтоءи илои алсини баъди алодғоми лӣлои иҳрки мо лои итҳрки фии мавзеу ҳўи сини астФъли бтшдиди алтоءи маъаи ани алсокни алзӣ қабл алмдғми лӣси бҳрФи маду қади ҷоءи фии қавлаи таъолӣ : « Фнъмои ҳай » ъанд ман қрأҳои бскўни алъайну қрأи албоқўн « Фмои астоъўо » бтхФиФи алтоءу алўҷаҳи ани аслаи аизои асттоъўои алии вазни астФълўои комаи сабақи алои анҳми крҳўои иҷтимои алмтқорбину ҳумои алтоءу алтоءи ФҳзФўои алтоءу лами идғмўаҳи фии алтоءи лонаи кони иؤдии идғомаи илои таҳрики алсини алзии лами итҳрки фии мавзе ӯ илои тбқитаҳи сокноу ҳўи ғайри ҳарфи маду клоҳмои макрӯҳони ъндҳм .

«فَمَا اسْطاعُوا» بتشدید الطّاء علی الادغام قرأها حمزة وحده و الوجه انّ اصله استطاعوا فادغم التّاء فی الطّاء لاجتماعهما و هما متقاربان و لم ینقل حرکة التّاء الی السّین بعد الادغام لئلا یحرّک ما لا یتحرّک فی موضع و هو سین استفعل بتشدید الطّاء مع انّ الساکن الّذی قبل المدغم لیس بحرف مدّ و قد جاء فی قوله تعالی: «فَنِعِمَّا هِیَ» عند من قرأها بسکون العین و قرأ الباقون «فَمَا اسْطاعُوا» بتخفیف الطّاء و الوجه انّ اصله ایضا استطاعوا علی وزن استفعلوا کما سبق الّا انّهم کرهوا اجتماع المتقاربین و هما التّاء و الطّاء فحذفوا التّاء و لم یدغموه فی الطّاء لانّه کان یؤدی ادغامه الی تحریک السّین الّذی لم یتحرّک فی موضع او الی تبقیته ساکنا و هو غیر حرف مد و کلاهما مکروهان عندهم.

« Фмои астоъўои أни изҳрўаҳ » эй лами иқдрўои ани иълўои Ассад , « ва мо асттоъўо ?ла нақабо » лами иқдрўои ани инқбўаҳи ман таҳта . Қоли қтодаҳи зикри лнои ани рҷлои қол ё набии аллоҳи қади раъйати сади ёҷўҷу моҷўҷ , қоли анътаҳи лии колбрди алҳбри тариқаи сўдоءу тариқаи ҳмроء , қоли қади рأитаҳ « қоли ҳозои раҳмаи ман рабӣ » Флмои Фрғи ман бноءи Ассаду ҷоءи комаи аҳби зўои алқрнини қоли ҳозои раҳмаи ман рабӣ эй ҳозо алъамал наамма ман аллоҳи алӣу алии ман хоФи мъраҳи ёҷўҷу моҷўҷ , « Фإзои ҷоءи въди рабии ҷаълаи дкоء » ҳўи қавлаи таъолӣ : « ҳатто إзои фатҳати иأҷўҷу мأҷўҷ ва ҳам ман кули ҳдби инслўн » . Қрأи ъосму Ҳамзау алксоӣӣ « дкоء » ммдўдаҳи мҳмўзаҳу алўҷаҳи анаи алии тақдири мҳзўФи лони дкоءи алӣу зани Фълоء , иқоли ноқаи дкоءи лои сенаами лҳои шбҳўаҳи бҳзаҳи алноқаҳу ҳўи алии ҳазфи алмзоФи конаи қол мисли дкоء ӯ алии ҳазфи алмўсўФи конаи қоли ҷаълаи буқъаи дкоء ӯ ирзои дкоءу ҳаии алмлсоء ,у қрأи албоқўн « дко » мнўно ,у алўҷаҳи ани алмънии ҷаълаи зои дк эй мдкўко яъне мксўро , ман қавлаи таъолӣ : «у ҳамлати алأрзу алҷболи Фдктои даккаи воҳида »у қавла : « куллан إзои дкти алأрзи дкои дко » Фҳўи алии ҳазфи алмзоФ ӯ алии тақдири даккаи дкои Фҳўи алии сиғаи алмсдри лони ҷаълҳо ҳнои итъдии илои мафъӯли воҳид мисли халқ .

«فَمَا اسْطاعُوا أَنْ یَظْهَرُوهُ» ای لم یقدروا ان یعلوا السّدّ، «وَ مَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً» لم یقدروا ان ینقبوه من تحته. قال قتادة ذکر لنا انّ رجلا قال یا نبیّ اللَّه قد رأیت سدّ یاجوج و ماجوج، قال انعته لی کالبرد الحبر طریقة سوداء و طریقة حمراء، قال قد رأیته «قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّی» فلمّا فرغ من بناء السّدّ و جاء کما احبّ ذوا القرنین قال هذا رحمة من ربّی ای هذا العمل نعمة من اللَّه علیّ و علی من خاف معرّة یاجوج و ماجوج، «فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّی جَعَلَهُ دَکَّاءَ» هو قوله تعالی: «حَتَّی إِذا فُتِحَتْ یَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ هُمْ مِنْ کُلِّ حَدَبٍ یَنْسِلُونَ». قرأ عاصم و حمزة و الکسائی «دکاء» ممدودة مهموزة و الوجه انّه علی تقدیر محذوف لانّ دکّاء علی و زن فعلاء، یقال ناقة دکّاء لا سنام لها شبّهوه بهذه النّاقة و هو علی حذف المضاف کانّه قال مثل دکّاء او علی حذف الموصوف کانّه قال جعله بقعة دکّاء او ارضا دکّاء و هی الملساء، و قرأ الباقون «دکا» منونا، و الوجه انّ المعنی جعله ذا دکّ ای مدکوکا یعنی مکسورا، من قوله تعالی: «وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ فَدُکَّتا دَکَّةً واحِدَةً» و قوله: «کَلَّا إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا» فهو علی حذف المضاف او علی تقدیر دکّة دکّا فهو علی صیغة المصدر لانّ جعل ها هنا یتعدّی الی مفعول واحد مثل خلق.

Рӯй абӯи ҳрираҳи ан алнабӣ ( с ) ани ёҷўҷу моҷўҷи иҳФрўни алрдми кули явм ҳатто ирўои шуъоъи алшмси ман алҷонби алохри Фиқўли алзии алайҳими арҷъўои Фстхрҷўни ғдои Фиъидаҳи аллоҳи кошади мо кони илои ҳайни ириди аллоҳи хрўҷҳми Флои иъидаҳи Фихрҷўни алии анноси Фишрбўни алмёҳи кулҳо ҳатто лои ибқии минҳои бақияу итҳсн аннос манеҳам фии ҳсўнҳму иқтлўни ман идркўни Фозои лами ирўои аҳдои рмўои бсҳомҳми наҳви алсмоءи Фиъўди алайҳими кҳиӣаҳи алдми Фиқўлўни қҳрнои аҳли аларзу ълўнои аҳли алсмоءи Фибъси аллоҳи нғФои алайҳими фии ақФитҳм эй дўдои Фиқтлҳм , Фқоли расӯли аллоҳ ( с )у алзии нафасии бедаи ани дўоби аларзи лтсмну ташаккури шкрои ман лҳўмҳм .

روی ابو هریرة عن النّبی (ص) انّ یاجوج و ماجوج یحفرون الرّدم کلّ یوم حتّی یروا شعاع الشّمس من الجانب الآخر فیقول الّذی علیهم ارجعوا فستخرجون غدا فیعیده اللَّه کاشد ما کان الی حین یرید اللَّه خروجهم فلا یعیده فیخرجون علی النّاس فیشربون المیاه کلّها حتّی لا یبقی منها بقیّة و یتحصّن النّاس منهم فی حصونهم و یقتلون من یدرکون فاذا لم یروا احدا رموا بسهامهم نحو السّماء فیعود علیهم کهیئة الدّم فیقولون قهرنا اهل الارض و علونا اهل السّماء فیبعث اللَّه نغفا علیهم فی اقفیتهم ای دودا فیقتلهم، فقال رسول اللَّه (ص) و الّذی نفسی بیده انّ دوابّ الارض لتسمن و تشکر شکرا من لحومهم.

Ва қоли вҳби анҳми иأтўни албҳори Фишрбўни моءҳоу иأклўни дўобҳои сами иأклўни алхшбу алшҷр ва ман зФрўо ба ман анносу лои иқдрўни ани иأтўои Маккау лои алмдинаҳу лои байти алмуқаддас .

و قال وهب انّهم یأتون البحار فیشربون ماءها و یأکلون دوابّها ثمّ یأکلون الخشب و الشّجر و من ظفروا به من النّاس و لا یقدرون ان یأتوا مکّة و لا المدینة و لا بیت المقدس.

. . . «у кони въди рабии ҳқо » эй коӣно .

... «وَ کانَ وَعْدُ رَبِّی حَقًّا» ای کائنا.

«у тркнои бъзҳми иўмӣзи имўҷи фии баъз » фӣаи салосаи ақвол : аҳадҳо ани ибни аббоси анаи тарки ёҷўҷу моҷўҷи имўҷи бъзҳми фии баъзу фии алоиаҳи тақдиму таъхир эй соўии байни алсдФин «у тркнои бъзҳми иўмӣзи имўҷи фии баъз » . Қоли алзҷоҷ эй тркҳми имўҷўни мутаъаҷҷибин ман Ассади Фиҷўзи ани икўни лёҷўҷу моҷўҷу иҷўзи ани икўни ллзини аҷтмъўои ллсд ,у алқўли ассонии анаи тарки явм банӣ зўи алқрнини Ассади баъзи ёҷўҷу моҷўҷи хориҷи Ассади лои ҳоҷзи бинҳму байни соир банӣ одами имўҷўни ани ихтлтўни бсоӣри аннос , қол ва ҳам аллазӣнаи иърФўни болтрку смўои тркои лтрки зии алқрнини аёҳми маъаи анноси лонаи лам ихФ манеҳам мо хиФи ман мъзмҳм ,у алқўли алсолси ани ҳозои баъди хурӯҷи ёҷўҷу моҷўҷи лои имнъҳми аллоҳи ани анноси бали итркҳми имўҷўни фии аннос эй ихтлтўни баҳаму иФсдўни Фиҳм , иқоли моҷи анноси азои дахли бъзҳми фии баъзи ҳёрии кмўҷи алмоء . Қоли ибни ҷриҳи инсФи аллоҳи алҷболи Физўли Ассад . Ва қили имўҷи алонси фии алҷну алҷни фии алонс . Ва қил «у тркнои бъзҳм » муттасили бкломи зии алқрнин , «у нафхи фии алсўр » лқёми алсоъаҳ , « Фҷмъноҳми ҷмъо » фии съиди воҳиди ллсўобу алъқоб .

«وَ تَرَکْنا بَعْضَهُمْ یَوْمَئِذٍ یَمُوجُ فِی بَعْضٍ» فیه ثلاثة اقوال: احدها عن ابن عباس انّه ترک یاجوج و ماجوج یموج بعضهم فی بعض و فی الآیة تقدیم و تأخیر ای ساوی بین الصّدفین «وَ تَرَکْنا بَعْضَهُمْ یَوْمَئِذٍ یَمُوجُ فِی بَعْضٍ». قال الزجاج ای ترکهم یموجون متعجّبین من السّدّ فیجوز ان یکون لیاجوج و ماجوج و یجوز ان یکون للّذین اجتمعوا للسدّ، و القول الثّانی انّه ترک یوم بنی ذو القرنین السّدّ بعض یاجوج و ماجوج خارج السّدّ لا حاجز بینهم و بین سائر بنی آدم یموجون ان یختلطون بسائر النّاس، قال و هم الّذین یعرفون بالتّرک و سمّوا ترکا لترک ذی القرنین ایّاهم مع النّاس لانّه لم یخف منهم ما خیف من معظمهم، و القول الثّالث انّ هذا بعد خروج یاجوج و ماجوج لا یمنعهم اللَّه عن النّاس بل یترکهم یموجون فی النّاس ای یختلطون بهم و یفسدون فیهم، یقال ماج النّاس اذا دخل بعضهم فی بعض حیاری کموج الماء. قال ابن جریح ینسف اللَّه الجبال فیزول السّدّ. و قیل یموج الانس فی الجنّ و الجنّ فی الانس. و قیل «وَ تَرَکْنا بَعْضَهُمْ» متّصل بکلام ذی القرنین، «وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ» لقیام السّاعة، «فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً» فی صعید واحد للثّواب و العقاب.

«у ързнои ҷаҳаннами иўмӣзи ллкоФрини ързо » эй азҳрноҳои ?лаами явми алқёмаҳ қабл ани идхлўҳои зҷроу тҳўило , сами всФҳми Фқол : « аллазӣнаи канти أъинҳми фии ғтоءи ани зикрӣ » эй фии ғшоўаҳи лои иътбрўни боётии Физкрўнии болтўҳид . Ва қили ириди ъиўни улқулуби кқўлаҳ : «у локини тъмии улқулуби алтии фии алсдўр » , «у конўои лои исттиъўни смъо » эй лои исттиъўни истимоъи алқуръони астсқолои ллқрону мқтои ллнбӣ . Ва қили ҳҷбўои ман алсмъи азои озўои расӯли аллоҳ ( с ) ман қавла : «у إзои қрأти алқуръони ҷълнои бинк » алоиаҳ . . . ,у қили лои итиқўни ани исмъўои китоби аллоҳу итдбрўаҳу иؤмнўо ба лғлбаҳи алшқоءи алайҳим .

«وَ عَرَضْنا جَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ لِلْکافِرِینَ عَرْضاً» ای اظهرناها لهم یوم القیامة قبل ان یدخلوها زجرا و تهویلا، ثمّ وصفهم فقال: «الَّذِینَ کانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطاءٍ عَنْ ذِکْرِی» ای فی غشاوة لا یعتبرون بآیاتی فیذکرونی بالتّوحید. و قیل یرید عیون القلوب کقوله: «وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ»، «وَ کانُوا لا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً» ای لا یستطیعون استماع القرآن استثقالا للقرآن و مقتا للنّبی. و قیل حجبوا من السّمع اذا آذوا رسول اللَّه (ص) من قوله: «وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَیْنَکَ» الآیة...، و قیل لا یطیقون ان یسمعوا کتاب اللَّه و یتدبّروه و یؤمنوا به لغلبة الشّقاء علیهم.

« أи Фҳсби аллазӣнаи кФрўо » истифҳоми бмънии алонкори иқўли أи изни алкФори атхозҳм , « ибодӣ » яъне алмлоӣкаҳу исоу ъзирои авлиёъи ноФъҳми бӣси мо знўоу алмФъўли ассонии мҳзўФу ҳў ноФъҳм мегуяд кофарони занни бурданд ки эшон бандагони ман Фриштгону исоу азиз бхдоиӣ гиранд фурӯд аз ман , он ибодати эшонро суд хоҳад дошт ё эшонро бакор ояд ба пиндошт ки аишонросту бади заннӣ ки мебаранд , ва гуфтаанд тақдир чунинаст : أи Фзнўои ани итхзўҳми авлиёъи дунии сами лои аъзбҳм куллан мепиндоранд ки эшонро бхдоиӣ гиранд фурӯд аз ман пас ман эшонро азоб накунам куллан на чунонаст ки эшон занн мебаранд бал ки ман эшонро азоб сохтаам , « إнои أътднои ҷаҳаннами ллкоФрини нзло »у қили маънии алоиаҳ : أи Фзнўои анҳми маъаи кФрҳми иўолиҳми болнсраҳу алмъўнаҳи аҳади ман ибодии алмхлсин куллан ?фони ибодии иъодўн алкФор мепиндоранд ин кофарон ки бо куфру ширки эшон яке аз бандагони мухлиси ман эшонро дӯст хоҳад дошт ё нусрат хоҳад дод куллан на чунонаст ки занн эшонаст ки муъминони кофаронро душмананду миёни эшон мъодотст на мўолоаҳ , ҷой дигар гуфт : « лои ттхзўои адуӣу ъдўкми أўлёء » . Ва қавла : « нзло » эй мнзло .

«أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا» استفهام بمعنی الانکار یقول أ یظن الکفّار اتّخاذهم، «عِبادِی» یعنی الملائکة و عیسی و عزیرا اولیاء نافعهم بئس ما ظنّوا و المفعول الثّانی محذوف و هو نافعهم می‌گوید کافران ظن بردند که ایشان بندگان من فریشتگان و عیسی و عزیز بخدایی گیرند فرود از من، آن عبادت ایشان را سود خواهد داشت یا ایشان را بکار آید به پنداشت که ایشانراست و بد ظنّی که می‌برند، و گفته‌اند تقدیر چنین است: أ فظنّوا ان یتّخذوهم اولیاء دونی ثمّ لا اعذّبهم کلا می‌پندارند که ایشان را بخدایی گیرند فرود از من پس من ایشان را عذاب نکنم کلّا نه چنانست که ایشان ظنّ می‌برند بل که من ایشان را عذاب ساخته‌ام، «إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِینَ نُزُلًا» و قیل معنی الآیة: أ فظنّوا انّهم مع کفرهم یوالیهم بالنّصرة و المعونة احد من عبادی المخلصین کلّا فانّ عبادی یعادون الکفّار می‌پندارند این کافران که با کفر و شرک ایشان یکی از بندگان مخلص من ایشان را دوست خواهد داشت یا نصرت خواهد داد کلّا نه چنانست که ظنّ ایشانست که مؤمنان کافران را دشمن‌اند و میان ایشان معاداتست نه موالاة، جای دیگر گفت: «لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ». و قوله: «نُزُلًا» ای منزلا.

Ва қили мأкўлои мъдлои ?лаами ллзиФ ,у қили ҷамъи нозилу насбаи алии улҳолу ириди бҷҳнми мо фӣҳо ман алзқўму алғслину ғайри злк .

و قیل مأکولا معدّلا لهم للضّیف، و قیل جمع نازل و نصبه علی الحال و یرید بجهنّم ما فیها من الزّقوم و الغسلین و غیر ذلک.

« қул ҳилли ннбӣкми болأхсрини أъмоло » алхсрони зиди алрбҳу аъмолои насби алии алтмиизу алқёси ани икўни мФрдои локинаи ҷамъи лохтлоФи аҷноси алоъмол эй хсрўои фӣҳо кулҳоу алохсри ман атъб нафса тлбои ллнҷоаҳи Фиؤдиаҳи илои алнор . Ин оят дар шаъни асҳоб сўомъаст аз зоҳидии тарсоён , қсисину рҳбон ки хештанро дар савмиъаҳо боз доштанду риёзиёту муҷоҳидоти азим бар худ ниҳоданд ва эшонро аз он ҳеҷ нафъ нау саранҷоми эшон ҷузи ҳалоку азоб на ки ба Муҳамад ( с ) нгрўиднд ва қуръон напазируфтанд , ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : « омилаи носбаҳи тслӣ норо ҳомӣа » « аллазӣнаи зли съиҳм » ҳбти ъмлҳм , « фии алҳёҳи алднё ва ҳам иҳсбўни أнҳми иҳснўни Санъо » иҳсбўни анҳми алӣ алҳақу анҳми бФълҳм мтиъўн мепиндоранд ки бар ҳақанд ва бонч мекунанд фармон бурдоранд , на чунонаст ки эшон мепиндоранд , пас зиёни кор бҳқиқт эшонанд . Қавмӣ гуфтанд ӣнони аҳли аҳўоонд , ва қавмӣ гуфтанд хавориҷанд ва гуфтаанд : кули ман дони бад-ӣни ғайри алисломи Фҳўи ман алохсрини аъмолои фии алохраҳ , пас баён кард ки эшон кианд : « أўлӣки аллазӣнаи кФрўои боёти рбҳм » яъне бдлоӣли тавҳидаи ман алқуръону ғайра , «у лқоӣаҳ » эй болбъсу алншўр . Ва қили бҷзоءи аъмолҳму аллқоءи қурби алшии ءи ман ғайри фазл , « Фҳбтти أъмолҳм » эй бтлти аъмолҳми алсолҳаҳи лои исобўни алайҳо , « Фло нақайи ?лаами явми алқёмаҳи взно » эй лои тсқли мўозинҳми боъмолҳм . Ва қили маъноаи лои икўни ?лаами манзалау лои ҷоҳи ман қўлҳми лои вазн лФлон ъанд аннос .

«قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا» الخسران ضدّ الرّبح و اعمالا نصب علی التّمییز و القیاس ان یکون مفردا لکنّه جمع لاختلاف اجناس الاعمال ای خسروا فیها کلّها و الاخسر من اتعب نفسه طلبا للنّجاة فیؤدّیه الی النّار. این آیت در شأن اصحاب صوامع است از زاهدان ترسایان، قسّیسین و رهبان که خویشتن را در صومعه‌ها باز داشتند و ریاضیات و مجاهدات عظیم بر خود نهادند و ایشان را از آن هیچ نفع نه و سرانجام ایشان جز هلاک و عذاب نه که به محمّد (ص) نگرویدند و قرآن نپذیرفتند، همانست که جای دیگر گفت: «عامِلَةٌ ناصِبَةٌ تَصْلی‌ ناراً حامِیَةً» «الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ» حبط عملهم، «فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً» یحسبون انّهم علی الحقّ و انّهم بفعلهم مطیعون می‌پندارند که بر حقّ‌اند و بآنچ میکنند فرمان بردارند، نه چنانست که ایشان می‌پندارند، پس زیان کار بحقیقت ایشانند. قومی گفتند اینان اهل اهوااند، و قومی گفتند خوارج‌اند و گفته‌اند: کلّ من دان بدین غیر الاسلام فهو من الاخسرین اعمالا فی الآخرة، پس بیان کرد که ایشان که‌اند: «أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ» یعنی بدلائل توحیده من القرآن و غیره، «و لقائه» ای بالبعث و النّشور. و قیل بجزاء اعمالهم و اللّقاء قرب الشّی‌ء من غیر فضل، «فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ» ای بطلت اعمالهم الصّالحة لا یثابون علیها، «فَلا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَزْناً» ای لا تثقل موازینهم باعمالهم. و قیل معناه لا یکون لهم منزلة و لا جاه من قولهم لا وزن لفلان عند النّاس.

Қоли абӯи Саиди иأтии носи явми алқёмаҳи боуммоли ҳаии ъндҳми фии алъзми кҷболи тҳомаҳи Фозои взнўҳои лами тзни шиӣо , Фзлки қавла : « Фло нақайи ?лаами явми алқёмаҳи взно » . Ва фии алхбри ани расӯли аллоҳ ( с ) қоли иҷоءи явми алқёмаҳи болрҷли алсмини алъзими Фиўзъи фии алмизони Флои изни ҷиноҳи бъўзаҳ .

قال ابو سعید یأتی ناس یوم القیامة باعمال هی عندهم فی العظم کجبال تهامة فاذا وزنوها لم تزن شیئا، فذلک قوله: «فَلا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَزْناً». و فی الخبر انّ رسول اللَّه (ص) قال یجاء یوم القیامة بالرّجل السّمین العظیم فیوضع فی المیزان فلا یزن جناح بعوضة.

« злки ҷзоؤҳм » эй злки алостҳқоқи ?лааму ҳўи ани лои иҷъли ?лаами вазн . Ва қили злки бмънии аўлӣк эй аўлӣки ҷзоؤҳм , « ҷаҳаннами бмои кФрўоу атхзўои оётӣу русулии ҳзўо » яъне ҷзоؤҳми алъзоби бкФрҳму астҳзоӣҳми брсли аллоҳу оёта .

«ذلِکَ جَزاؤُهُمْ» ای ذلک الاستحقاق لهم و هو ان لا یجعل لهم وزن. و قیل ذلک بمعنی اولئک ای اولئک جزاؤهم، «جَهَنَّمُ بِما کَفَرُوا وَ اتَّخَذُوا آیاتِی وَ رُسُلِی هُزُواً» یعنی جزاؤهم العذاب بکفرهم و استهزائهم برسل اللَّه و آیاته.

« إни аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти канти ?лаами ҷиноти алФрдўси нзло » кантҳо ҳнои бмънии сабақи ?лаами въди аллоҳи баҳоу алФрдўси албстони иҷмъи алкрму алнхл .

«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ کانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا» کانت ها هنا بمعنی سبق لهم وعد اللَّه بها و الفردوس البستان یجمع الکرم و النّخل.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) алҷнаҳи моӣаҳи дараҷаи байни кули дрҷтини комаи байни алсмоءу аларзи аълоҳо алФрдўс ,у минҳои тФҷри анҳори алҷнаҳ ва фавқҳо арши арраҳмони Фозои сأлтми аллоҳи Фсӣлўаҳи алФрдўс .

قال رسول اللَّه (ص) الجنّة مائة درجة بین کلّ درجتین کما بین السّماء و الارض اعلاها الفردوس، و منها تفجّر انهار الجنّة و فوقها عرش الرّحمن فاذا سألتم اللَّه فسئلوه الفردوس.

Ва ани абди аллоҳи бен Қайси ан алнабӣ ( с ) қол : ҷиноти алФрдўси арбъ : ҷинатони ман Фзаҳи онитҳмо ва мо Фиҳмоу ҷинатони ман зҳби онитҳмо ва мо Фиҳмо ва мо байни алқўму байни ани инзрўои илои рбҳми алои рдоءи алкбрёءи алии виҷҳаи фии ҷинаи адан .

و عن عبد اللَّه بن قیس عن النّبی (ص) قال: جنّات الفردوس اربع: جنّتان من فضّة آنیتهما و ما فیهما و جنّتان من ذهب آنیتهما و ما فیهما و ما بین القوم و بین ان ینظروا الی ربّهم الّا رداء الکبریاء علی وجهه فی جنّة عدن.

Ва қоли шимури халқи аллоҳи ҷинаи алФрдўси бедаи Фҳўи иФтҳҳои фии кули явми хмиси Фиқўли аздодии тибоу ҳуснои лоўлёӣӣ . Ва қоли қтодаҳи алФрдўси рбўаҳи алҷнаҳу аўстҳо ва афзалҳоу арФъҳо . Ва қоли каъби лӣси фии алҷанони ҷинаи аъло ман ҷинаи алФрдўс ва фӣҳо аломрўни болмърўФу алноҳўни ани алмнкр . Қоли алзҳоки алФрдўси алҷнаҳи алмлтФаҳи алошҷор ,у қили ҳаии алрўзаҳи алмстҳснаҳ .

و قال شمر خلق اللَّه جنّة الفردوس بیده فهو یفتحها فی کلّ یوم خمیس فیقول ازدادی طیبا و حسنا لاولیائی. و قال قتادة الفردوس ربوة الجنّة و اوسطها و افضلها و ارفعها. و قال کعب لیس فی الجنان جنّة اعلی من جنّة الفردوس و فیها الآمرون بالمعروف و النّاهون عن المنکر. قال الضحّاک الفردوس الجنّة الملتفّة الاشجار، و قیل هی الرّوضة المستحسنة.

« холидин фӣҳо лои ибғўни анҳо ҳўло » эй лои итлбўни ҳилаи линқлўои илоғайриҳо лони фӣҳо мо тштҳии алонФсу тлзи алоъин ва мо ихтри бқлби албшр ,у алҳўли олҳила . Ва қили маъноаи лои итлбўни анҳо тҳўлои илоғайриҳо , масдар мисли алсғру алъўҷ .

«خالِدِینَ فِیها لا یَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا» ای لا یطلبون حیلة لینقلوا الی غیرها لانّ فیها ما تشتهی الانفس و تلذّ الاعین و ما یخطر بقلب البشر، و الحول الحیلة. و قیل معناه لا یطلبون عنها تحوّلا الی غیرها، مصدر مثل الصّغر و العوج.

« қул луи кони албҳри мдодо » сабаби нузули ин ояти он буд ки ҷуҳудон гуфтанд ё Муҳамади ту май гӯйӣ ва дар китоби хеши михўонӣ : « ва мо أўтитми ман алълми إлои қлило » шуморо аз илм надоданд магари андакӣ ва моро таврот додаанд ва ҳар кро таврот доданд ӯро хайри фаровону илм тамом доданд , ин ояти бҷўоб эшон омад : « қул луи кони албҳр » эй албҳри алмҳити алзии алайҳи аларз , « мдодои лклмоти рабӣ » алмдоди мо иктб бау алклмоти ҳаии въди аллоҳи аҳли алҷнаҳи ман алсўобу алкромаҳу аҳли алнори ман алъқобу алъломаҳ . Ва қили калимоти аллоҳи зикри мо халқ ва мо ихлқу аллоҳи таъолии ҷли ҷалолаи мутакаллими бкломи маттии шоءи такаллум ба ,у тақдири алоиаҳ : луи кони албҳри мдодои лклмоти рабӣу кутубат ба , « лнФди албҳр қабл أни тнФди калимоти рабӣ »у ҳукмау ъҷоӣбаҳ , қрأи Ҳамзау алксоӣӣ « ани инФд » болёءи лтқдми алФълу лони алтأниси ғайри ҳақиқӣ ,у қрأи албоқўн « тнФд » болтоءу алўҷаҳи ани алФоъли мؤнси лонаи ҷамъи калимаи Фолоҳсни тأниси алФъл , «у луи ҷӣнои бмслаҳ » эй бмсли албҳри мдодои зиёдаи алии албҳри назира : «у луи أни мо фии алأрзи ман шаҷараи أқлом » алоиаҳ . . . Ва ҳозои ради алии алиҳўди ҳайни адъўои анҳми аўтўои алълми алксири факонаи қили ?лаам эй шайъи ءи алзии аўтитми ман илми аллоҳу калимотаи алтии луи тнФди луи канти бмоءи албҳр .

«قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً» سبب نزول این آیت آن بود که جهودان گفتند یا محمد تو می‌گویی و در کتاب خویش میخوانی: «وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا» شما را از علم ندادند مگر اندکی و ما را تورات داده‌اند و هر کرا تورات دادند او را خیر فراوان و علم تمام دادند، این آیت بجواب ایشان آمد: «قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ» ای البحر المحیط الّذی علیه الارض، «مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی» المداد ما یکتب به و الکلمات هی وعد اللَّه اهل الجنّة من الثّواب و الکرامة و اهل النّار من العقاب و العلامة. و قیل کلمات اللَّه ذکر ما خلق و ما یخلق و اللَّه تعالی جلّ جلاله متکلّم بکلام متی شاء تکلّم به، و تقدیر الآیة: لو کان البحر مدادا لکلمات ربّی و کتبت به، «لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی» و حکمه و عجائبه، قرأ حمزة و الکسائی «ان ینفد» بالیاء لتقدّم الفعل و لانّ التأنیث غیر حقیقی، و قرأ الباقون «تَنْفَدَ» بالتّاء و الوجه انّ الفاعل مؤنّث لانّه جمع کلمة فالاحسن تأنیث الفعل، «وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ» ای بمثل البحر مدادا زیادة علی البحر نظیره: «وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ» الآیة... و هذا ردّ علی الیهود حین ادّعوا انّهم اوتوا العلم الکثیر فکانّه قیل لهم ایّ شی‌ء الّذی اوتیتم من علم اللَّه و کلماته الّتی لو تنفد لو کنت بماء البحر.

« қул إнмои أнои башари мслкм » ибн аббос гуфт илми аллоҳи расӯлаи алтўозъи лӣлои изҳии алии халқаи Фомраҳи ани иқри алӣ нафса бона одамии кғираҳи алои анаи акрами болавҳӣ ,у ҳўи қавла : иўҳии إлии أнмои إлҳкми إлаҳи воҳиди Фмни кони ирҷўои лқоءи рабаи ин оят дар шаъни ҷндби бен зуҳайр фурӯ омад ки гуфт : ё расӯли аллоҳи ании аъмли алъамали ллаҳи Фозои атлъи алайҳи исрнӣ дӯст дорам ки аз баҳри худои таъолӣ амал кунаму худоиро тоъат дор бошам аммо агар касе он тоъат аз ман бидонад ва он амал аз ман бинад шод шавам , расӯли худо ҷавоб дод ки : ани аллоҳи ъзу ҷли таййиби лои иқбли алои алтибу лои иқбли мо шўрки фӣа . Ва қоли тоўси қоли раҷул ё набии аллоҳи ании аҳби алҷҳоди фии сиблати аллоҳу аҳби ани ирии маконеи Фонзли аллоҳи таъолӣ : Фмни кони ирҷўои лқоءи раба

«قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ» ابن عباس گفت علّم اللَّه رسوله التّواضع لئلّا یزهی علی خلقه فامره ان یقرّ علی نفسه بانّه آدمیّ کغیره الّا انّه اکرم بالوحی، و هو قوله: یُوحی‌ إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ این آیت در شأن جندب بن زهیر فرو آمد که گفت: یا رسول اللَّه انّی اعمل العمل للَّه فاذا اطّلع علیه یسرّنی دوست دارم که از بهر خدای تعالی عمل کنم و خدای را طاعت دار باشم امّا اگر کسی آن طاعت از من بداند و آن عمل از من بیند شاد شوم، رسول خدا جواب داد که: انّ اللَّه عزّ و جلّ طیّب لا یقبل الّا الطّیّب و لا یقبل ما شورک فیه. و قال طاوس قال رجل یا نبیّ اللَّه انّی احبّ الجهاد فی سبیل اللَّه و احبّ ان یری مکانی فانزل اللَّه تعالی: فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ‌

Алоиаҳ . . .

الآیة...

Ва қоли муҷоҳиди ҷоءи раҷули ило алнабӣ ( с ) Фқол : ании атсдқу асли алрҳму лои аснъи зоки алои ллаҳи Физкри злки манӣу Аҳмади алайҳи Фисрнии злку аъҷб ба Фскту лами иқли шиӣои Фонзли ъзу ҷли ҳзаҳи алоиаҳ : қул ё Муҳамади إнмои أнои башари мслкми иўҳии إлии أнмои إлҳкми إлаҳи воҳид эй алмстҳқи ллъбодаҳи ҳўи вҳдаҳи лои итсФи ғайраи бўсФаҳ , Фмни кони ирҷўои лқоءи рабае итмъи савоби рабау солеҳи алмнқлби ъндаҳ .

و قال مجاهد جاء رجل الی النّبی (ص) فقال: انّی اتصدّق و اصل الرّحم و لا اصنع ذاک الّا للَّه فیذکر ذلک منّی و احمد علیه فیسرّنی ذلک و اعجب به فسکت و لم یقل شیئا فانزل عزّ و جلّ هذه الآیة: قل یا محمّد إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی‌ إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ ای المستحق للعبادة هو وحده لا یتّصف غیره بوصفه، فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ ای یطمع ثواب ربّه و صالح المنقلب عنده.

Ва қили ихоФи алмсири илайҳ , раҷои бмънии тамаъ истеъмол кунанду бмънии биму тарс ва дарин як байт ҳар ду маънӣ мавҷӯдаст :

و قیل یخاف المصیر الیه، رجا بمعنی طمع استعمال کنند و بمعنی بیم و ترس و درین یک بیت هر دو معنی موجود است:

Ва гуфтаанд раҷои бмънии хавфи ало дар нафй набошад , Флиъмл амалан солҳои холсо эй Фликсри ман алъамали алсолҳу ҳўи алтоъаҳи ллаҳ ,у лои ишрки бъбодаҳи рабаи أҳдо эй лои ироء : маънӣ оят наҳйаст аз риёу риёи ширк хФӣаст , он рӯз ки ин оят фурӯ омад Мустафо ( с ) гуфт : ани ахўФи мо ахоФи алайкуми алшрки алхФӣу аёкму ширки алсроӣри ?фони алшрки ахФии фии умматии ман дбиби алнмли алии алсФои фии аллилаҳи алзлмоء , ва ман слии ироӣии Фқди ашрк ва ман соми ироӣии Фқди ашрк ва ман тсдқи ироӣии Фқди ашрк , қоли Фишқи злки алии алқўм , Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : أи Флои адлкми алии мо изҳби ънкми сағири алшрку кабӣраи қолўои балӣ ё расӯли аллоҳи қоли қўлўои аллоҳами ании аъўзи бки ани ашрки бку анои аъламу астғФрки лмои лои аълам .

و گفته‌اند رجا بمعنی خوف الّا در نفی نباشد، فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً خالصا ای فلیکثر من العمل الصّالح و هو الطّاعة للَّه، وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً ای لا یراء: معنی آیت نهی است از ریا و ریا شرک خفی است، آن روز که این آیت فرو آمد مصطفی (ص) گفت: ان اخوف ما اخاف علیکم الشّرک الخفیّ و ایّاکم و شرک السّرائر فانّ الشّرک اخفی فی امّتی من دبیب النّمل علی الصّفا فی اللّیلة الظّلماء، و من صلّی یرائی فقد اشرک و من صام یرائی فقد اشرک و من تصدّق یرائی فقد اشرک، قال فیشقّ ذلک علی القوم، فقال رسول اللَّه (ص): أ فلا ادلّکم علی ما یذهب عنکم صغیر الشّرک و کبیره قالوا بلی یا رسول اللَّه قال قولوا اللّهم انّی اعوذ بک ان اشرک بک و انا اعلم و استغفرک لما لا اعلم.

Ва ани Амри бен Қайси алкндии қол : самъати мъўиаҳи бен абии Сафёни алии алмнбри телаи ҳзаҳи алоиаҳ : Фмни кони ирҷўои лқоءи рабаи Фқоли анҳо охири ояи нзлти ман алқуръон .

و عن عمرو بن قیس الکندی قال: سمعت معویة بن ابی سفیان علی المنبر تلا هذه الآیة: فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فقال انّها آخر آیة نزلت من القرآن.

Ва қоли расӯли аллоҳ ( с ) ман қрأи сӯраи алкҳФи Фҳўи маъсӯми смониаҳи айёми ман кули фитнаи ткўни ?фони харҷи алдҷоли фии тлки алсмониаҳи ъсмаҳи аллоҳи ман фитнаи алдҷол , ва ман қрأи алоиаҳи алтии фии охирҳо : қул إнмои أнои башари мслкми илои охирҳо ҳайни иأхзи мзҷъаҳи канти ?лаи нурои итлأлأи ман мзҷъаҳи илои Маккаи ҳшўи злки алнўри малоикаи ислўни алайҳ ҳатто иқўми ман мзҷъаҳ , ?фони кон мзҷъаҳ бимика Фтлоҳои канти ?лаи нурои итлأлأи ман мзҷъаҳи илои байти алмъмўри ҳшўи злки алнўри малоикаи ислўни алайҳу истғФрўни ?ла ҳатто истиқз .

و قال رسول اللَّه (ص) من قرأ سورة الکهف فهو معصوم ثمانیة ایّام من کلّ فتنة تکون فان خرج الدجّال فی تلک الثّمانیة عصمة اللَّه من فتنة الدجّال، و من قرأ الآیة الّتی فی آخرها: قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ الی آخرها حین یأخذ مضجعه کانت له نورا یتلألأ من مضجعه الی مکّة حشو ذلک النّور ملائکة یصلّون علیه حتّی یقوم من مضجعه، فان کان مضجعه بمکّة فتلاها کانت له نورا یتلألأ من مضجعه الی بیت المعمور حشو ذلک النّور ملائکة یصلّون علیه و یستغفرون له حتّی یستیقظ.

Ва рӯй ман қрأи аввали сӯраи алкҳФ ва охирҳо конои ?лаи нурои ман қарнаи илои қадама ва ман қрأҳои кулҳо канти ?лаи нурои ман аларзи илои алсмоء .

و روی من قرأ اوّل سورة الکهف و آخرها کانا له نورا من قرنه الی قدمه و من قرأها کلّها کانت له نورا من الارض الی السّماء.