Қавлаи таъолӣ : « нҳни нақси алейк » иқоли қасасати алқсаҳи азои татаббуъати алҳдис , « нбأҳми болҳқ » эй хубраами болсдқ . Ва қили болиқин . « إнҳми Фтиаҳ » ҳукми аллоҳи ?лаами болФтўаҳи ҳайни омнўои балои восита , кзлки қоли бъзҳми раъси алФтўаҳи алоямон , « омнўои брбҳму здноҳми ҳудо » аимоноу басирау аиқоно . Ва қили сбтноҳми алии злк .

قوله تعالی: «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ» یقال قصصت القصة اذا تتبّعت الحدیث، «نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ» ای خبرهم بالصّدق. و قیل بالیقین. «إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ» حکم اللَّه لهم بالفتوّة حین آمنوا بلا واسطة، کذلک قال بعضهم رأس الفتوة الایمان، «آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدیً» ایمانا و بصیرة و ایقانا. و قیل ثبّتناهم علی ذلک.

«у рбтнои алии қлўбҳм » эй қўинои қлўбҳми алии итмоми мо лўўо . Ва қили қўиноҳми бнўри алоямон ҳатто сбрўои алии ҳиҷрони дори қўмҳму фироқи мо конўои фӣаи ман хФзи алъишу Фрўои бдинҳми илои алкҳФ . Ва қили алҳмноҳми алсбр , « إзи қомўо » болдъўаҳи илои алоямони саро . Ва қили қомўои алии арҷлҳм . Ва қили қомўои ман рқдтҳм . Ва қили қомўои алии аимонҳму лами иртдўо . Ва қили қомўои байни ядии дқёнўси алмалики алзии кони иФтни аҳли алоямони ани динҳм , « Фқолўои рбнои раби алсмоўоту алأрз лн надаъво » эй лн наабд , « ман дунаи إлҳои лақади қлнои إзои штто » кзбоу ҷўроу хтأ , алштти исми ллҷўр феълан ӯ қўлои ахзи ман алштўту ҳўи албъд , иқоли шати ишти азои баъд .

«وَ رَبَطْنا عَلی‌ قُلُوبِهِمْ» ای قوّینا قلوبهم علی اتمام ما لووا. و قیل قوّیناهم بنور الایمان حتّی صبروا علی هجران دار قومهم و فراق ما کانوا فیه من خفض العیش و فروا بدینهم الی الکهف. و قیل الهمناهم الصبر، «إِذْ قامُوا» بالدّعوة الی الایمان سرّا. و قیل قاموا علی ارجلهم. و قیل قاموا من رقدتهم. و قیل قاموا علی ایمانهم و لم یرتدوا. و قیل قاموا بین یدی دقیانوس الملک الذی کان یفتن اهل الایمان عن دینهم، «فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا» ای لن نعبد، «مِنْ دُونِهِ إِلهاً لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً» کذبا و جورا و خطأ، الشّطط اسم للجور فعلا او قولا اخذ من الشّطوط و هو البعد، یقال شطّ یشطّ اذا بعد.

Қоли алшоър :

قال الشّاعر:

Тшти ғдои дори ҷиронно

تشطّ غدا دار جیراننا

Ва ?илдори баъди ғди абъд

و الدّار بعد غد ابعد

Маънӣ оят онаст ки эшонро имону басират ва яқин афзудем ва бар он бдоштиму қӯти дили додем то он кор ки дар гирифтанд басари бурданд , аз хону мону касон худ бибареданду нозу Наиму коми дунёи бгзоштнд ва бо дайни ислому тавҳид бо ғор гурехтанд , дар даъвати ислом ӣстодагӣ намуданд ва бар онч гуфтанд боистоднд ва барнагаштанд ,у пеши дқёнўси ҷаббор бар пои истода бо қӯти дилу нур имон гуфтанд : « рбнои раби алсмоўоту алأрз лн надаъво ман дунаи إлҳои лақади қлнои إзои штто » .

معنی آیت آنست که ایشان را ایمان و بصیرت و یقین افزودیم و بر آن بداشتیم و قوّت دل دادیم تا آن کار که در گرفتند بسر بردند، از خان و مان و کسان خود ببریدند و ناز و نعیم و کام دنیا بگذاشتند و با دین اسلام و توحید با غار گریختند، در دعوت اسلام ایستادگی نمودند و بر آنچ گفتند بایستادند و برنگشتند، و پیش دقیانوس جبّار بر پای ایستاده با قوّت دل و نور ایمان گفتند: «رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلهاً لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً».

« ҳؤлоءи қўмно » фии алнсб , « атхзўои ман дуна » эй ман дуни аллоҳ , « ?алааи луи лои иأтўн » ?ҳуллои иأтўн , « алайҳим » эй алии ъбодтҳм , « бслтони байн » бҳҷаҳи зоҳира , бктоби мубин , бъзри возеҳ . Қоли қтодаҳи кули султони фии алқуръони Фмъноаҳи алҳҷаҳ , « Фмни أзлми ммни аФтрии алии аллоҳи кзбо » фии ашрокаҳи маъаи аллоҳи ?алаа , то ӣнҷо сухан эшонаст .

«هؤُلاءِ قَوْمُنَا» فی النّسب، «اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ» ای من دون اللَّه، «آلِهَةً لَوْ لا یَأْتُونَ» هلّا یأتون، «عَلَیْهِمْ» ای علی عبادتهم، «بِسُلْطانٍ بَیِّنٍ» بحجّة ظاهرة، بکتاب مبین، بعذر واضح. قال قتادة کل سلطان فی القرآن فمعناه الحجّة، «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری‌ عَلَی اللَّهِ کَذِباً» فی اشراکه مع اللَّه آلهة، تا اینجا سخن ایشانست.

«у إзи аътзлтмўҳм » ин азлат , муҳоҷиратаст , ҳамчун азлати иброҳӣм аз падару қавми хеш ки гуфт : «у أътзлкм ва мо тдъўни ман дуни аллоҳ » . «у إзи аътзлтмўҳм » яъне азои бъдтми ани алқўм , « ва мо иъбдўни إлои аллоҳ » эй дуни аллоҳ ,у фии мусҳафи ибни масъӯд : « ва мо иъбдўни дуни аллоҳ » . Ва раво бошад ки он қавми ҳам бут май парастиданад ва ҳам аллоҳро ҷли ҷалолау онкии астсноء муттасил бошад яъне аътзлтми қўмкм , « ва мо иъбдўни إлои аллоҳ » Фонкми лами ттркўои ибодата , « Фأўўои إлии алкҳФ » сирўои илайҳ , « иншри лаками рбкм » ибсту иўсъи алайкум , « ман раҳмата » эй ризқа . Ва қили ман тавфиқа , «у иҳиии лаками ман أмркми мрФқо » эй исҳли лаками мо тридўни ман амри аддӣн . Ва қил « мрФқо » рзқои рғдоу ғзоءи тأклўнаҳ , мрФқо бФтҳ мему касри Фои қроءти маданӣ ва шомӣаст , боқӣ бкср мему фатҳ Фо хонанд , ФолмрФқи бФтҳи алмими масдари колмтлъу алмрҷъу алмҳису алмҳизу бксри алмими исми лмои иртФқ ба колмхиту алмқтъу ҳўи мо иртФқу истъон ба .

«وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ» این عزلت، مهاجرت است، همچون عزلت ابراهیم از پدر و قوم خویش که گفت: «وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ». «وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ» یعنی اذا بعدتم عن القوم، «وَ ما یَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ» ای دون اللَّه، و فی مصحف ابن مسعود: «و ما یعبدون دون اللَّه». و روا باشد که آن قوم هم بت می‌پرستیدند و هم اللَّه را جلّ جلاله و آنکه استثناء متّصل باشد یعنی اعتزلتم قومکم، «وَ ما یَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ» فانّکم لم تترکوا عبادته، «فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ» صیروا الیه، «یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ» یبسط و یوسّع علیکم، «مِنْ رَحْمَتِهِ» ای رزقه. و قیل من توفیقه، «وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرفَقاً» ای یسهل لکم ما تریدون من امر الدّین. و قیل «مِرفَقاً» رزقا رغدا و غذاء تأکلونه، مرفقا بفتح میم و کسر فا قراءت مدنی و شامی است، باقی بکسر میم و فتح فا خوانند، فالمرفق بفتح المیم مصدر کالمطلع و المرجع و المحیص و المحیض و بکسر المیم اسم لما یرتفق به کالمخیط و المقطع و هو ما یرتفق و یستعان به.

« ватарӣ алшмс »тарӣ калимаи арабӣаи тФттҳи баҳои тзъҳои мавзеи алълм . Ва қили маъноаи луи рأитҳм ё Муҳамади лрأитҳми бҳзаҳи алсФаҳ , « إзои талъати ттзоўр » беалиф бар вазни тсФр : қроءти шомӣ ва ёқӯбаст , « ттзоўр » болФу тахфифи қроءти ъосму Ҳамзау ксоиӣ , боқӣ « тзоўр » бтшдиди зо ва алиф хонанд , эй ттзоўри ман алзўру ҳўи алмил эй тмилу тнҳрФи алшмси ани ҳарфи алкҳФ , « إзои талъат » фии атўли айёми ман айёми алсиФи лони алкҳФи фии муқобилаи бенот алнъш , « зоти алимин » эй ноҳияи ямини алқоӣми ббоби алкҳФ , «у إзои ғурбати тқрзҳм » эй ттркҳму тъдли анҳуам , « зоти алшмол » маънӣ онаст ки раби алъзаҳи шахсу сӯрати эшон дар он ғор аз ҳарорати шуъоъи офтоб нигаҳ дошт ки он ғори баробари бенот алнъш буд , офтоби буқати тулӯъу ғуруб аз эшон дар мегузашт , равшаноӣ медоду шуъоъ бар эшон намеафтоду аллоҳи таъолии эшонро нигаҳ медошт , « ва ҳам фӣ Фҷўаҳ манеҳ » эй фии мтсъу Фзоءи ман алкҳФи инолҳми насими алриҳу баради алҳؤоءу тнФии анҳуам крбаҳи алғору ғмўмаҳ , « злки ман оёти аллоҳ » эй злки алзии зикрати ман амри алФтиаҳи ман ъҷоӣби сунъи аллоҳи таъолӣу даллолоти қудратау ҳикмата , « ман иҳди аллоҳи Фҳўи алмҳтд » ман иўФқаҳи Фҳўи алзии аҳтдӣу асоби ашори илои анаи ҳўи алзии тўлии ҳдоитҳму луи лои злки лами иҳтдўо , « ва ман излли Флни тҷди ?лаи влёи мршдо » эй ман азлаҳи Флои ҳодии ?лаи лони алтўФиқу алхзлони беди аллоҳ .

«وَ تَرَی الشَّمْسَ» تری کلمة عربیّة تفتتح بها تضعها موضع العلم. و قیل معناه لو رأیتهم یا محمّد لرأیتهم بهذه الصّفة، «إِذا طَلَعَتْ تَتَزاوَرُ» بی الف بر وزن تصفر: قراءت شامی و یعقوب است، «تَتَزاوَرُ» بالف و تخفیف قراءت عاصم و حمزه و کسایی، باقی «تزاور» بتشدید زا و الف خوانند، ای تتزاور من الزّور و هو المیل ای تمیل و تنحرف الشّمس عن حرف الکهف، «إِذا طَلَعَتْ» فی اطول ایّام من ایّام الصیف لانّ الکهف فی مقابلة بنات النعش، «ذاتَ الْیَمِینِ» ای ناحیة یمین القائم بباب الکهف، «وَ إِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ» ای تترکهم و تعدل عنهم، «ذاتَ الشِّمالِ» معنی آنست که ربّ العزّه شخص و صورت ایشان در آن غار از حرارت شعاع آفتاب نگه داشت که آن غار برابر بنات النّعش بود، آفتاب بوقت طلوع و غروب از ایشان در میگذشت، روشنایی می‌داد و شعاع بر ایشان نمی‌افتاد و اللَّه تعالی ایشان را نگه می‌داشت، «وَ هُمْ فِی فَجْوَةٍ مِنْهُ» ای فی متّسع و فضاء من الکهف ینالهم نسیم الرّیح و برد الهؤاء و تنفی عنهم کربة الغار و غمومه، «ذلِکَ مِنْ آیاتِ اللَّهِ» ای ذلک الذی ذکرت من امر الفتیة من عجائب صنع اللَّه تعالی و دلالات قدرته و حکمته، «مَنْ یَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ» من یوفقه فهو الذی اهتدی و اصاب اشار الی انّه هو الذی تولی هدایتهم و لو لا ذلک لم یهتدوا، «وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً» ای من اضلّه فلا هادی له لانّ التوفیق و الخذلان بید اللَّه.

«у тҳсбҳми أиқозо » ҷамъи иқзу иқз мисли қўлк раҷул наҷад ва наҷад ллшҷоъу ҷумъаи анҷод , « ва ҳам рқўд » эй ниёам , ҷамъро қад мисли қоъду қууд , яъне луи рأитҳми мушоҳидаи лзннти злки лони ъиўнҳми кони мафтӯҳаи конҳми аҳёءи инзрўн , «у нқлбҳми зоти алимину зоти алшмол » ириди фии рқдтҳм кӣ лои тأкли аларзи мо илиҳои ман абдонҳми алии тӯли алмдаҳу зоти алимини сафаи албқъаҳ эй ман албқъаҳи алтии телии аимонҳми илои албқъаҳи алтии телии шмолҳму ҳаии насби алии зарфи алмкон ,у иқоли ани явми ъошўроءи кони явми тқлибҳм . Ва ани қтодаҳи қоли ани алтқлиби кони фии алрқдаҳи алаввалӣ . Ва қоли ибни аббоси ани ?лаами фии кули оми тқлибини сетаи ашҳри алии зии алҷнбу сетаи ашҳри алии зии алҷнб .

«وَ تَحْسَبُهُمْ أَیْقاظاً» جمع یقظ و یقظ مثل قولک رجل نجد و نجد للشّجاع و جمعه انجاد، «وَ هُمْ رُقُودٌ» ای نیام، جمع را قد مثل قاعد و قعود، یعنی لو رأیتهم مشاهدة لظننت ذلک لانّ عیونهم کان مفتوحة کانّهم احیاء ینظرون، «وَ نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْیَمِینِ وَ ذاتَ الشِّمالِ» یرید فی رقدتهم کی لا تأکل الارض ما یلیها من ابدانهم علی طول المدّة و ذات الیمین صفة البقعة ای من البقعة الّتی تلی ایمانهم الی البقعة الّتی تلی شمالهم و هی نصب علی ظرف المکان، و یقال انّ یوم عاشوراء کان یوم تقلیبهم. و عن قتادة قال انّ التّقلیب کان فی الرّقدة الاولی. و قال ابن عباس انّ لهم فی کلّ عام تقلیبین ستّة اشهر علی ذی الجنب و ستّة اشهر علی ذی الجنب.

. . . Қавла : «у кулбаами бости зроъиаҳ » идиаҳ , иқоли илҳсҳмои Фтшбъаҳи аҳдиҳмоу трўиаҳи алأхрӣ ,у алўсиди мавзеи алътбаҳи кант ӯ лами ткну алоисоди алоғлоқ , самяти алътбаҳи всидои лони албоби алайҳои иғлқ , қавла : « луи атлъти алайҳим » яъне луи ашрафати алайҳими Фнзрти илайҳам , « лўлит манеҳам Фроро » лои арзати анҳуам ва ҳрбт манеҳам , « ва лмлӣт манеҳам ръбо » эй амтлӣт манеҳам хўФои лони азФорҳму шъўрҳми толту аъинҳми муфаттиҳаи колмстиқзи алзии ириди ани итклм ва ҳам ниёам . Ва қил « ръбо » ман ваҳшаи алмкони алзии ҳам фӣа . Ва қили ани аллоҳи таъолии мнъҳми болръби лӣлои ироҳми аҳаду лои тмсҳми яди ломс ҳатто иблғи алкитоби аҷалаи Фиўқзҳми аллоҳи ъзу ҷли ман рқдтҳми лородаҳи аллоҳи субҳонаи ани иҷълҳми ояу ибраи лмни шоءи ман халқа : « лиълмўои أни въди аллоҳи ҳақу أни алсоъаҳи лои риби фӣҳо » . Қрأи ибни касӣру нофеъ : «у лмлӣт » болтшдиду алўҷаҳи ани млоءи болтшдиди лғаҳи фии млоءи болтхФиФу ани канти лғаҳи қалила , қоли алмхбли алсъдӣ :

... قوله: «وَ کَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَیْهِ» یدیه، یقال یلحسهما فتشبعه احدیهما و ترویه الأخری، و الوصید موضع العتبة کانت او لم تکن و الایصاد الاغلاق، سمّیت العتبة وصیدا لانّ الباب علیها یغلق، قوله: «لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَیْهِمْ» یعنی لو اشرفت علیهم فنظرت الیهم، «لَوَلَّیْتَ مِنْهُمْ فِراراً» لا عرضت عنهم و هربت منهم، «وَ لَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً» ای امتلئت منهم خوفا لانّ اظفارهم و شعورهم طالت و اعینهم مفتحة کالمستیقظ الّذی یرید ان یتکلّم و هم نیام. و قیل «رُعْباً» من وحشة المکان الّذی هم فیه. و قیل انّ اللَّه تعالی منعهم بالرّعب لئلّا یراهم احد و لا تمسّهم ید لامس حتّی یبلغ الکتاب اجله فیوقظهم اللَّه عزّ و جل من رقدتهم لارادة اللَّه سبحانه ان یجعلهم آیة و عبرة لمن شاء من خلقه: «لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَیْبَ فِیها». قرأ ابن کثیر و نافع: «وَ لَمُلِئْتَ» بالتشدید و الوجه انّ ملّاء بالتشدید لغة فی ملاء بالتّخفیف و ان کانت لغة قلیلة، قال المخبّل السعدیّ:

Ва ҷоӣзи ани иқоли ани алмшдди лксраҳи алФъли Фикўн алмрод манеҳ млоءи баъди мли ءу алии ҳозои иҳмли мо фии албити лони алслосли ҷамъ ,у қрأи албоқўн : «у лмлӣт » мухаффафау алўҷаҳи анаи аллғаҳи алҷидаҳу ҳаии алмшҳўраҳи ъндҳм . Қоли алҳсни алхФиФаҳи аҷўди фии алкломи алъараби иқўли млأнии ръбоу лои икодўни иърФўни млأнӣ , қоли алшоър :

و جائز ان یقال ان المشدّد لکثرة الفعل فیکون المراد منه ملاء بعد مل‌ء و علی هذا یحمل ما فی البیت لانّ السلاسل جمع، و قرأ الباقون: «وَ لَمُلِئْتَ» مخفّفة و الوجه انّه اللّغة الجیّدة و هی المشهورة عندهم. قال الحسن الخفیفة اجود فی الکلام العرب یقول ملأنی رعبا و لا یکادون یعرفون ملأنی، قال الشّاعر:

Ва қоли аллоҳи таъолӣ : « явм нақавл лҷҳнми ҳилли амтлأт »у ҳўи мтоўъи малаъ . « ръбо » бтҳрики алъайни қрأҳои ибни омиру алксоӣӣу ёқӯбу қрأи албоқўн « ръбо » бтскини алъайну алўҷаҳи анҳмои луғатони алръбу алръби колшғлу алшғлу иҷўзи ани икўни алръби болтскини мхФФои ман алръби болтҳрик .

و قال اللَّه تعالی: «یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ» و هو مطاوع ملأ. «رُعْباً» بتحریک العین قرأها ابن عامر و الکسائی و یعقوب و قرأ الباقون «رُعْباً» بتسکین العین و الوجه انّهما لغتان الرّعب و الرّعب کالشّغل و الشّغل و یجوز ان یکون الرّعب بالتّسکین مخفّفا من الرّعب بالتّحریک.

Рӯй Саиди бен ҷбири ани ибни аббоси қол : ғзўнои маъаи Муъовияи ғазваи алмзиқи наҳви алрўми Фмррнои болкҳФи алзии фӣаи асҳоби алкҳФ , Фқоли Муъовияи луи кашфи лнои ани ҳؤлоءи Фнзрнои илайҳам , Фқоли ибни аббоси лӣси лаки злки қади манъи аллоҳи таъолии ман ҳўи хайри мнк , Фқол : « луи атлъти алайҳим лўлит манеҳам Фроро ва лмлӣт манеҳам ръбо » , Фқоли Муъовияи лои антҳӣ ҳатто аълами ълмҳми Фбъси насаи Фқоли азҳбўои Фонзрўои Флмои дхлўои алкҳФи баъси аллоҳи ъзу ҷли алайҳими риҳои Фохрҷтҳм .

روی سعید بن جبیر عن ابن عباس قال: غزونا مع معاویة غزوة المضیق نحو الرّوم فمررنا بالکهف الّذی فیه اصحاب الکهف، فقال معاویة لو کشف لنا عن هؤلاء فنظرنا الیهم، فقال ابن عباس لیس لک ذلک قد منع اللَّه تعالی من هو خیر منک، فقال: «لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَیْهِمْ لَوَلَّیْتَ مِنْهُمْ فِراراً وَ لَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً»، فقال معاویة لا انتهی حتّی اعلم علمهم فبعث ناسا فقال اذهبوا فانظروا فلمّا دخلوا الکهف بعث اللَّه عزّ و جل علیهم ریحا فاخرجتهم.

«у кзлки бъсноҳм » эй комаи анмноҳми фии алкҳФу мнънои ҳам ман улвусули илайҳаму ҳФзнои аҷсомҳми ман алблии алии тӯл алзмону сёбҳми ман алъФни алии мари алоёми бқдртнои Фкзлки бъснои ҳам ман алнўмаҳи алтии ташаббуҳи аламут , « литсоӣлўои бинҳм » литҳдсўоу исأли бъзҳм баъзан яъне алҷأнои ҳам илои ани исأли бъзҳм баъзан ани мадаи лбсҳми ФиърФўои мо ҷирии алайҳиму иълмўои қадараи аллоҳи ъзу ҷлу лиълми соири анноси аизои ҳолҳм , « қол қоил манеҳам » яъне раисаами мкслмино , « кам лбстм » эй кам лбстми мада , кам мари ълинои мнзи дхлнои алкҳФ , « қолўои лбснои иўмо » лонаами дхлўои алкҳФи ғдўаҳ , Флмои рأўои алшмси қолўо , « أўи баъзи явм » тўқёи ман алкзбу кони қади бақиятаи ман алшмси бақия , Флмои нзрўои илои азФорҳму ашъорҳми тиқнўои ани лбсҳми аксари ман явм ва ман баъзи явми Фоҳолўои алии аллоҳи муъаррифаи злк , « қолўои рбкми أълми бмои лбстм »у қили ани раисаами лмои раъии ахтлоФҳми қол : « рбкми أълми бмои лбстм » . . . « Фобъсўои أҳдкми бўрқкм » эй бдроҳмкм , « ҳзаҳи إлии алмдинаҳ »у канти дроҳми кохФоФи алإбли ман зарби малакаами дқёнўс , қрأи абӯи Амру Ҳамзау абӯи бикру рӯҳи ани ёқӯб : « бўрқкм » бскўни алроء ва ман бқии бксри алроءу ҳумои луғатон мисли кабиду кабиду китфу китф . Ва қили алўрқи алФзаҳи мазрубаи кант ӯ ғайри мазруба , далелаи ани ърФҷаҳи бен асъади асиби анФаҳи явми алклоби Фотхзи анФои ману рқи Фонтни алайҳи Фомраҳ алнабӣ ( с ) ани итхзи анФои ман зҳб , « Флинзри أиҳо » эй боиъии аҳли алмдинаҳ , « أзкии тъомо » эй аҳли тъомоу атҳару атиби ман ҷҳаҳи анаи забеҳаи муъмин ӯ ман ҷҳаҳи анаи ғайри мғсўб . Ва қил « أзкӣ » эй аксару архс , « Флиأткм брзқ манеҳ » эй бтъому қӯт , «у литлтФ » эйу литрФқи фии шроаҳ ӯ фии духули алмдинаҳу ихФ нафса ва мо иштриаҳи лӣлои иълм ба , «у лои ишърни бкми أҳдо » эй лои иФъли мо икўни сббои лмърФаҳи алқўми боҳўолкм .

«وَ کَذلِکَ بَعَثْناهُمْ» ای کما انمناهم فی الکهف و منعنا هم من الوصول الیهم و حفظنا اجسامهم من البلی علی طول الزّمان و ثیابهم من العفن علی مرّ الایّام بقدرتنا فکذلک بعثنا هم من النّومة التی تشبه الموت، «لِیَتَسائَلُوا بَیْنَهُمْ» لیتحدّثوا و یسأل بعضهم بعضا یعنی الجأنا هم الی ان یسأل بعضهم بعضا عن مدة لبثهم فیعرفوا ما جری علیهم و یعلموا قدرة اللَّه عزّ و جل و لیعلم سائر النّاس ایضا حالهم، «قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ» یعنی رئیسهم مکسلمینا، «کَمْ لَبِثْتُمْ» ای کم لبثتم مدّة، کم مرّ علینا منذ دخلنا الکهف، «قالُوا لَبِثْنا یَوْماً» لانّهم دخلوا الکهف غدوة، فلمّا رأوا الشّمس قالوا، «أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ» توقّیا من الکذب و کان قد بقیت من الشّمس بقیّة، فلمّا نظروا الی اظفارهم و اشعارهم تیقّنوا انّ لبثهم اکثر من یوم و من بعض یوم فاحالوا علی اللَّه معرفة ذلک، «قالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ» و قیل انّ رئیسهم لمّا رأی اختلافهم قال: «رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ»... «فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ» ای بدراهمکم، «هذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ» و کانت دراهم کاخفاف الإبل من ضرب ملکهم دقیانوس، قرأ ابو عمرو و حمزة و ابو بکر و روح عن یعقوب: «بِوَرِقِکُمْ» بسکون الرّاء و من بقی بکسر الرّاء و هما لغتان مثل کبد و کبد و کتف و کتف. و قیل الورق الفضّة مضروبة کانت او غیر مضروبة، دلیله ان عرفجة بن اسعد اصیب انفه یوم الکلاب فاتّخذ انفا من و رق فانتن علیه فامره النّبی (ص) ان یتّخذ انفا من ذهب، «فَلْیَنْظُرْ أَیُّها» ای بایعی اهل المدینة، «أَزْکی‌ طَعاماً» ای احلّ طعاما و اطهر و اطیب من جهة انّه ذبیحة مؤمن او من جهة انّه غیر مغصوب. و قیل «أَزْکی‌» ای اکثر و ارخص، «فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ» ای بطعام و قوت، «وَ لْیَتَلَطَّفْ» ای و لیترّفق فی شراه او فی دخول المدینة و یخف نفسه و ما یشتریه لئلّا یعلم به، «وَ لا یُشْعِرَنَّ بِکُمْ أَحَداً» ای لا یفعل ما یکون سببا لمعرفة القوم باحوالکم.

« إнҳм » яъне аҳли алқриаҳ , « إни изҳрўои алайкум » иълўкму изФрўои бкм , иқоли зуҳри алайҳи азои ълоаҳу ғалаба . Ва қил : « إни изҳрўои алайкум » ишрФўои алайкуми Фиълмўои бмконкм , « ирҷмўкм » исбўкм . Ва қили иқтлўкми рҷмои болҳҷораҳу кони ман ъодтҳми алқтли болрҷму ҳўи ахбси алқтл , « أўи иъидўкми фии млтҳм » иклФўкми алъўди илои алкФр , «у лни тФлҳўои إзо » баъди алъўди илои алкФр , « أбдо » доимо .

«إِنَّهُمْ» یعنی اهل القریة، «إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ» یعلوکم و یظفروا بکم، یقال ظهر علیه اذا علاه و غلبه. و قیل: «إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ» یشرفوا علیکم فیعلموا بمکانکم، «یَرْجُمُوکُمْ» یسبوکم. و قیل یقتلوکم رجما بالحجارة و کان من عادتهم القتل بالرّجم و هو اخبث القتل، «أَوْ یُعِیدُوکُمْ فِی مِلَّتِهِمْ» یکلّفوکم العود الی الکفر، «وَ لَنْ تُفْلِحُوا إِذاً» بعد العود الی الکفر، «أَبَداً» دائما.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) анаи қол : сулс ман кун фӣаи ваҷди ҳлоўаҳи алоямони ман кони аллоҳу расӯлаи аҳби илайҳи ммои сўоҳмо ва ман аҳби ъбдои лои иҳбаҳи алои аллоҳ ва ман икраҳи ани иъўди фии алкФри баъди ази анқзаҳ аллоҳ манеҳ комаи икраҳи ани илқии фии алнор .

روی عن النّبی (ص) انّه قال: ثلث من کنّ فیه وجد حلاوة الایمان من کان اللَّه و رسوله احبّ الیه ممّا سواهما و من احبّ عبدا لا یحبّه الّا اللَّه و من یکره ان یعود فی الکفر بعد اذ انقذه اللَّه منه کما یکره ان یلقی فی النّار.

Ривояти вҳби бен мнбаҳ дар қиссаи асҳоб алкҳФ онаст ки мардӣ аз ҳўорёни исо ( ъ ) қасди он Мадина кард ки асҳоби алкҳФ аз онҷо буданд , ӯро гуфтанд бар дарвозаи ин шаҳри бутӣ ниҳодаанд ва ҳечкасро дастурӣ нест ки дар шаҳр шавад то аввали он бутро суҷуд кунад , ин мард аз худ раво надошт ки бутро суҷуд кунад ва дар шаҳр шавад , гармобае буд наздики шаҳр дар он гармоба рафт ва худро бмздўрии бсоҳб гармоба дод , соҳиби гармобаи баъд аз он бондки рӯзгор дар касбу кори худ баракат диду рӯзии фароху маоши тамом , гуфт муборак мардӣасту хуҷастаи пай ки чандини хайру баракат аз омадани вай бар мо пайдои гашт , пас он ҷавонмардони асҳоби алкҳФи як як буии ҳамеи пайваст то ҳама бар вай муҷтамаъ шуданду сухан вай бишуниданд ки аз осмону замину аҳволу аҳўоли қиёмат хабар медод , эшон ӯро тасдиқ карданду буи имон овараданд ва бар дайни вайу сирату тариқат вай бирафтанду имони худ аз аҳли шаҳр пинҳон медоштанд , пас рӯзии писари малики эшон бо занӣ дар он гармоба рафт ва ҳар ду дар он гармоба ҳалок шуданд , бо малик гуфтанд соҳиби гармобаи писари туро ҳалок кард , малик ӯро талаб кард ва наёфт , гуфт дар он гармобаи ёри вай ки буд ва бо ки суҳбат медошт , гуфтанд ҷавонӣ чанд пайвастаи бойен гармоба меомаданд , кории нави сохтау динии нави гирифта , гуфт эшонро талаб кунед ва бар ман оред , эшон аз малики бтрсиднд ки аз бтши ваии эмини набуданд , бигурехтанд ва рӯй бсҳро ниҳоданд , бмзръаҳ эй расиданд , соҳиби он мазраъаи аҳвол эшон пурсед , эшон қисса худ бигуфтанд , он соҳиби мазраъа низ имон оварад ва бо эшон бирафт , ва бо ваии сегӣ буд дар он мазраъаи он саги ҳам чунон бар пай вай мерафт то шаб дар омад ва эшон бидон ғор расида буданд , дар ғор шуданд , бар қасди онкии шаб дар ғор бошанду бомдоди тадбири кор хеш кунанд , ҳаме бо якдигар сухан мегуфтанд ки ногоҳ дар хоб шуданд , ва дар он хоби сесад ва на сол бимонаданд .

روایت وهب بن منبه در قصّه اصحاب الکهف آنست که مردی از حواریان عیسی (ع) قصد آن مدینه کرد که اصحاب الکهف از آنجا بودند، او را گفتند بر دروازه این شهر بتی نهاده‌اند و هیچکس را دستوری نیست که در شهر شود تا اوّل آن بت را سجود کند، این مرد از خود روا نداشت که بت را سجود کند و در شهر شود، گرمابه‌ای بود نزدیک شهر در آن گرمابه رفت و خود را بمزدوری بصاحب گرمابه داد، صاحب گرمابه بعد از آن باندک روزگار در کسب و کار خود برکت دید و روزی فراخ و معاش تمام، گفت مبارک مردی است و خجسته پی که چندین خیر و برکت از آمدن وی بر ما پیدا گشت، پس آن جوانمردان اصحاب الکهف یک یک بوی همی‌پیوست تا همه بر وی مجتمع شدند و سخن وی بشنیدند که از آسمان و زمین و احوال و اهوال قیامت خبر می‌داد، ایشان او را تصدیق کردند و بوی ایمان آوردند و بر دین وی و سیرت و طریقت وی برفتند و ایمان خود از اهل شهر پنهان می‌داشتند، پس روزی پسر ملک ایشان با زنی در آن گرمابه رفت و هر دو در آن گرمابه هلاک شدند، با ملک گفتند صاحب گرمابه پسر ترا هلاک کرد، ملک او را طلب کرد و نیافت، گفت در آن گرمابه یار وی که بود و با که صحبت می‌داشت، گفتند جوانی چند پیوسته باین گرمابه می‌آمدند، کاری نو ساخته و دینی نو گرفته، گفت ایشان را طلب کنید و بر من آرید، ایشان از ملک بترسیدند که از بطش وی ایمن نبودند، بگریختند و روی بصحرا نهادند، بمزرعه‌ای رسیدند، صاحب آن مزرعه احوال ایشان پرسید، ایشان قصّه خود بگفتند، آن صاحب مزرعه نیز ایمان آورد و با ایشان برفت، و با وی سگی بود در آن مزرعه آن سگ هم چنان بر پی وی می‌رفت تا شب در آمد و ایشان بدان غار رسیده بودند، در غار شدند، بر قصد آنکه شب در غار باشند و بامداد تدبیر کار خویش کنند، همی با یکدیگر سخن می‌گفتند که ناگاه در خواب شدند، و در آن خواب سیصد و نه سال بماندند.

Дигари рӯзи бомдоди малик бо лашкару ҳашами хеш дар паии эшон ҳаме омаданд то бадари ғор , ҳар он кас ки хост то дар ғор шавад руъбии азим дар дилаш меафтод ки ҳам бар ҷой мемонад ва тоқат надошт ки дар ғор шавад , пас малик бифармуд то дар ғор бар эшон бигирифтанду бшҳри бози гашт , чун рӯзгор бар омаду қрнои баъди қарн дар гузашт , рӯзии шабонеи онҷои гӯсфандонро бчро дошт борон гирифт , паноҳ бо дар ғори барад , бо худ гуфт ӣнҷо ғорӣ бӯда ва дар бароварда , акнӯн дар он фарои гушойам ва дар он нишинам , биҷаҳадӣу ранҷӣ бисёр он дар ғор бикшод ,у раби Алъоламин эшонро дар он ғор аз хоб бедор кард . Як қавл инаст ки гуфтем .

دیگر روز بامداد ملک با لشکر و حشم خویش در پی ایشان همی‌آمدند تا بدر غار، هر آن کس که خواست تا در غار شود رعبی عظیم در دلش می‌افتاد که هم بر جای می‌ماند و طاقت نداشت که در غار شود، پس ملک بفرمود تا در غار بر ایشان بگرفتند و بشهر باز گشت، چون روزگار بر آمد و قرنا بعد قرن در گذشت، روزی شبانی آنجا گوسفندان را بچرا داشت باران گرفت، پناه با در غار برد، با خود گفت اینجا غاری بوده و در برآورده، اکنون در آن فرا گشایم و در آن نشینم، بجهدی و رنجی بسیار آن در غار بگشاد، و ربّ العالمین ایشان را در آن غار از خواب بیدار کرد. یک قول اینست که گفتیم.

Ва бқўлии дигар чун муддати диранги эшон басар омад ва сесад ва на сол тамом шуд , аз хоб дар омаданд , гуфтанд оҳ ки вақти намоз бмо даргузашт ки дар хоб дайр бимонадем , ва эшон чун дар ғор мешуданд чашмаи обу дарахтон дида буданд бар дар ғор , гуфтанд то рӯему об даст кунем , чун берун омаданд он чашмаро хушки диданд ва аз он дарахтон ҳеҷ намонда , бо худ таъаҷҷуб ҳаме карданд ки дирузи мо ӣнҷои чашмаи обу дарахтони дидему имрӯз чунинаст ! ! бо якдигар гуфтанд : « кам лбстми қолўои лбснои иўмои أўи баъзи явм » бойени сухан дар хилофи афтоданд , меҳтар эшон гуфт : лои тхтлФўои ?фонаи лами ихтлФи қавми алои ҳлкўо , пас он дирам ки доштанд аз зарби дқёнўс ба имлихо доданд то бшҳр равад ва таом оварад , инаст ки раб Алъоламин гуфт : « Флиأткм брзқ манеҳу литлтФу лои ишърни бкми أҳдо » таомии ҳалол талаб карданд аз збоиҳи муъминон ва аз он ки дар он ҳеҷ ғасб нарафта ки эшон дар аҳди дқёнўс дида буданд ки гӯшт хӯк мехӯрданду пиҳи хӯк дар миён таомҳо мекарданд , имлихои дирами бардошт ва рӯй бшҳри ниҳод , ҳама он дид ки надида буд ! баъзе харобҳо бъморт дид ва баъзе иморат хароб дид : ҳам чунон мутафаккир мерафту таъаҷҷуб ҳаме кард то бдрўозаҳ шаҳр расед , илмӣ дид насб карда бар он илми набишта ки : лои илоҳи алои аллоҳи исои расӯли аллоҳ , замонии боистоду тафаккур ҳаме кард пас дар он шаҳр шуд ва ҳеҷ касро наме шинохт , бқўмӣ бар гузашт ки китоби Инҷил май хонданду ибодат ҳаме карданд , на чунон ки ваии дида буд , ҳаме рафт дар бозор то бдкон хбоз расед , онҷо бинишасту хбозро гуфт ин шаҳрро чаҳ гӯйанд ? гуфт : афсӯс , гуфт номи малик шумо чист ? гуфт : абди арраҳмон .

و بقولی دیگر چون مدّت درنگ ایشان بسر آمد و سیصد و نه سال تمام شد، از خواب در آمدند، گفتند آه که وقت نماز بما درگذشت که در خواب دیر بماندیم، و ایشان چون در غار می‌شدند چشمه آب و درختان دیده بودند بر در غار، گفتند تا رویم و آب دست کنیم، چون بیرون آمدند آن چشمه را خشک دیدند و از آن درختان هیچ نمانده، با خود تعجب همی‌کردند که دیروز ما اینجا چشمه آب و درختان دیدیم و امروز چنین است!! با یکدیگر گفتند: «کَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ» باین سخن در خلاف افتادند، مهتر ایشان گفت: لا تختلفوا فانّه لم یختلف قوم الّا هلکوا، پس آن درم که داشتند از ضرب دقیانوس به یملیخا دادند تا بشهر رود و طعام آورد، اینست که ربّ العالمین گفت: «فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَ لْیَتَلَطَّفْ وَ لا یُشْعِرَنَّ بِکُمْ أَحَداً» طعامی حلال طلب کردند از ذبایح مؤمنان و از آن که در آن هیچ غصب نرفته که ایشان در عهد دقیانوس دیده بودند که گوشت خوک می‌خوردند و پیه خوک در میان طعامها می‌کردند، یملیخا درم برداشت و روی بشهر نهاد، همه آن دید که ندیده بود! بعضی خرابها بعمارت دید و بعضی عمارت خراب دید: هم چنان متفکر می‌رفت و تعجب همی‌کرد تا بدروازه شهر رسید، علمی دید نصب کرده بر آن علم نبشته که: لا اله الّا اللَّه عیسی رسول اللَّه، زمانی بایستاد و تفکر همی‌کرد پس در آن شهر شد و هیچ کس را نمی‌شناخت، بقومی بر گذشت که کتاب انجیل می‌خواندند و عبادت همی‌کردند، نه چنان که وی دیده بود، همی‌رفت در بازار تا بدکان خبّاز رسید، آنجا بنشست و خبّاز را گفت این شهر را چه گویند؟ گفت: افسوس، گفت نام ملک شما چیست؟ گفت: عبد الرّحمن.

Пас имлихои дирам буи дод то бидон таоми хирад , хбоз дар он нигараст зарб дқёнўс дид , гуфт ту ганҷӣ ёфтае агар маро аз он баҳра кунӣ ва гарна турои бподшоаҳ шаҳр сипорам , имлихо гуфт ман ганҷ наёфтаам , аммо корӣ аҷабаст кори ману ҳолеи турфа ! ва баъзе қисса хеш бигуфт , хбози даст вай бигирифт ва ӯро бқҳри пеши малики абди арраҳмони барад , малик аз ҳоли вай боз пурсед ва гуфт дарин шаҳри ҳеҷ касро доне ? имлихо гуфт ҳазор кас донам ва номҳои эшон бар шимурд , малик гуфт ин номҳо худ на номи аҳл ин замонаст , дарин шаҳри ҳеҷ сарои дорӣ ? гуфт дорам , имлихо мерафту малики абди арраҳмон бо арқони давлат бо ваии ҳамеи рафтанд то бадари сароеи расиданд ки аз он олитар сарое набӯд , гуфт ин сарой манаст , перӣ аз он сарой берун омад ъсобаҳ эй бар пешонии баста , гуфт чаҳ бӯдааст ки амир бо лашкари ӣнҷо омадааст , гуфтанд ин мард ҳаме гуяд ки ин сарой манаст , он пер гуфт ман ин сарой бмирос дорам аз обоу аҷдоди хеш , имлихо гуфт аз он обоу аҷдоди хеши ҳечкасро номи бадонеи гуфтан ? гуфт оре аз фарзандони имлихоом , имлихо гуфт пас бидон ки ман имлихоом , он пери буи дар афтоду бӯса бар сару чашми вай май ниҳод ва мегуфт бони худоӣ ки яктост ки ӯ рост мегуяд ва ин ҷад манаст .

پس یملیخا درم بوی داد تا بدان طعام خرد، خبّاز در آن نگرست ضرب دقیانوس دید، گفت تو گنجی یافته‌ای اگر مرا از آن بهره کنی و گرنه ترا بپادشاه شهر سپارم، یملیخا گفت من گنج نیافته‌ام، امّا کاری عجبست کار من و حالی طرفه! و بعضی قصّه خویش بگفت، خبّاز دست وی بگرفت و او را بقهر پیش ملک عبد الرّحمن برد، ملک از حال وی باز پرسید و گفت درین شهر هیچ کس را دانی؟ یملیخا گفت هزار کس دانم و نامهای ایشان بر شمرد، ملک گفت این نامها خود نه نام اهل این زمانست، درین شهر هیچ سرای داری؟ گفت دارم، یملیخا می‌رفت و ملک عبد الرّحمن با ارکان دولت با وی همی‌رفتند تا بدر سرایی رسیدند که از آن عالی‌تر سرایی نبود، گفت این سرای منست، پیری از آن سرای بیرون آمد عصابه‌ای بر پیشانی بسته، گفت چه بوده است که امیر با لشکر اینجا آمده است، گفتند این مرد همی‌گوید که این سرای منست، آن پیر گفت من این سرای بمیراث دارم از آبا و اجداد خویش، یملیخا گفت از آن آبا و اجداد خویش هیچکس را نام بدانی گفتن؟ گفت آری از فرزندان یملیخاام، یملیخا گفت پس بدان که من یملیخاام، آن پیر بوی در افتاد و بوسه بر سر و چشم وی می‌نهاد و میگفت بآن خدای که یکتاست که او راست می‌گوید و این جدّ منست.

Ва қавмӣ аз мусулмонон гуфтанд оре ки мо аз падарон хеш шунидаем ва эшон аз падарон худ шунида ки ҷамъии мусулмонон дар рӯзгор дқёнўс бигурехтанд ва пинҳон шуданд , магари вай аз эшонаст ва он лавҳ низ бо даст овараданд ки номҳои эшону сирати эшон бар он набишта буду таърих он гуфта , пас эшонро яқин шуд ки вай рост мегуяд амир аз асб фурӯд омаду буи тақаррубҳо кард ва ӯро бар гардан гирифтанду аҳли шаҳр бо вай бирафтанд то ёрони худро боишон намояд ,у аҳли шаҳр дар он замони ду гуруҳ буданд : гуруҳеи тарсоёни салиби параст ,у гуруҳеи мусулмонон бар дайни исо ( ъ ) , пас ҳама бо вай бирафтанд , мусулмонону тарсоён чун наздики ғори расиданд имлихо гуфт то ман аз пеш биравам ва аз ин аҳволи эшонро хабари даҳум то эшон огоҳ шаванд ки ин ҷамъ дқёнўс несту ало аз тарсу бими дқёнўс ҳалок шаванд , имлихо рафту аҳвол бо эшон бигуфт ки рӯзгор на онасту подшоҳ на он ки шумо диданд ,у мардумони шаҳри ҷумла омадаанд ки шуморо бибинанд , эшон гуфтанд пас моро дар фитна афкананд , дастҳо бардоштанд ва дуо карданд ки бори худоёи моро бо он ҳол бар ки будем , раби алъзаҳи дъоءи эшон иҷобат кард ва бо он ҳоли барад ки буданд , ва эшон имлихоро диданд ки дар он ғор шуд ва низ эшонро боз наёфтанд ва ҳечкас Зуҳра надошт ки дар он ғор шавад , пас мусулмонон гуфтанд ки бар дайн мо буданд ва тарсоён гуфтанд малики зодагон мо буданд , мо боишон аўлитрим ҳарб сохтанд ,у мусулмонони ғолиби гаштанд , онҷои масҷидӣ банно карданд , инаст ки раб Алъоламин гуфт : « лнтхзни алайҳими мсҷдо » .

و قومی از مسلمانان گفتند آری که ما از پدران خویش شنیده‌ایم و ایشان از پدران خود شنیده که جمعی مسلمانان در روزگار دقیانوس بگریختند و پنهان شدند، مگر وی از ایشانست و آن لوح نیز با دست آوردند که نامهای ایشان و سیرت ایشان بر آن نبشته بود و تاریخ آن گفته، پس ایشان را یقین شد که وی راست میگوید امیر از اسب فرود آمد و بوی تقرّبها کرد و او را بر گردن گرفتند و اهل شهر با وی برفتند تا یاران خود را بایشان نماید، و اهل شهر در آن زمان دو گروه بودند: گروهی ترسایان صلیب پرست، و گروهی مسلمانان بر دین عیسی (ع)، پس همه با وی برفتند، مسلمانان و ترسایان چون نزدیک غار رسیدند یملیخا گفت تا من از پیش بروم و از این احوال ایشان را خبر دهم تا ایشان آگاه شوند که این جمع دقیانوس نیست و الّا از ترس و بیم دقیانوس هلاک شوند، یملیخا رفت و احوال با ایشان بگفت که روزگار نه آنست و پادشاه نه آن که شما دیدند، و مردمان شهر جمله آمده‌اند که شما را ببینند، ایشان گفتند پس ما را در فتنه افکنند، دستها برداشتند و دعا کردند که بار خدایا ما را با آن حال بر که بودیم، ربّ العزّه دعاء ایشان اجابت کرد و با آن حال برد که بودند، و ایشان یملیخا را دیدند که در آن غار شد و نیز ایشان را باز نیافتند و هیچکس زهره نداشت که در آن غار شود، پس مسلمانان گفتند که بر دین ما بودند و ترسایان گفتند ملک زادگان ما بودند، ما بایشان اولیتریم حرب ساختند، و مسلمانان غالب گشتند، آنجا مسجدی بنا کردند، اینست که ربّ العالمین گفت: «لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً».

Ва гуфтаанд аҳли он шаҳри се гуруҳ буданд : баъзе мункирони баъс , ва баъзе на мункир буданд локин мегуфтанд баъси арвоҳро буд на аҷсодро , баъзе гуфтанд ки ҳам аҷсодро баъсаст ва ҳам арвоҳро , ва он малики эшон аз он хилофи зҷр ҳаме шуд ва ӯро шабаҳати падед ҳаме омаду мусулмон буд , пас рӯзӣ бсҳро шуд ва бар хок нишаст ва дуо кард гуфт илоҳӣ бинмоӣ аломатии моро чндонки ин хилоф бар хезад , раби Алъоламин эшонро аз он хоб бедор кард ва он ҳол боишон намӯд то ббъс ва нашӯр яқин шуданд , инаст ки раб Алъоламин гуфт : «у кзлки أъсрнои алайҳими лиълмўои أни въди аллоҳи ҳақу أни алсоъаҳи лои риби фӣҳо » эй комаи бъснои ҳам ман нўмҳми атлънои алайҳим яъне аълмнои анноси бҳолҳми листдлўои алии саҳаи албъс , иқоли ъсри алии кзои ъсўрои азои илмау аъсри ғайраи аълама , « лиълмўои أни въди аллоҳи ҳақ » яъне лиздоди асҳоби алкҳФи уламои бқёми алсоъаҳу муъаррифа бақадра аллоҳи ъзу ҷл . Ва қили лиълми аҳли алқриаҳи азои рأўои асҳоби алкҳФи бъсўои баъди тсъу слосмоӣаҳи санаи ани баъсаи явми алқёмаҳи ҳақ , «у أни алсоъаҳи лои риби фӣҳо إзи итнозъўн » ази мансӯби боъсрно эй Фълнои злки ази вақъи алтнозъи фии амрҳму тнозъҳми ани қоли бъзҳми қади мотўои фии алкҳФу бъзҳми қоли бали ҳам ниёами комаи номўои аввали мара . Ва қили алтнозъи ҳўи анҳми лмои азҳрўои алайҳим , қоли бъзҳм « абнўои алайҳими бнёно » иърФўн ба ,у қоли охрўни атхзўо « алайҳими мсҷдо » . Ва қили тнозъўои Фқол алмؤмнўн набанӣ ъндҳми мсҷдои лонаами алии динно ,у қолат алнсорӣ набанӣ канисаи лонаами алии динно .

و گفته‌اند اهل آن شهر سه گروه بودند: بعضی منکران بعث، و بعضی نه منکر بودند لکن میگفتند بعث ارواح را بود نه اجساد را، بعضی گفتند که هم اجساد را بعث است و هم ارواح را، و آن ملک ایشان از آن خلاف ضجر همی شد و او را شبهت پدید همی‌آمد و مسلمان بود، پس روزی بصحرا شد و بر خاک نشست و دعا کرد گفت الهی بنمای علامتی ما را چندانک این خلاف بر خیزد، ربّ العالمین ایشان را از آن خواب بیدار کرد و آن حال بایشان نمود تا ببعث و نشور یقین شدند، اینست که ربّ العالمین گفت: «وَ کَذلِکَ أَعْثَرْنا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَیْبَ فِیها» ای کما بعثنا هم من نومهم اطلعنا علیهم یعنی اعلمنا النّاس بحالهم لیستدلّوا علی صحّة البعث، یقال عثر علی کذا عثورا اذا علمه و اعثر غیره اعلمه، «لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ» یعنی لیزداد اصحاب الکهف علما بقیام السّاعة و معرفة بقدرة اللَّه عزّ و جل. و قیل لیعلم اهل القریة اذا رأوا اصحاب الکهف بعثوا بعد تسع و ثلاثمائة سنة انّ بعثة یوم القیامة حقّ، «وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَیْبَ فِیها إِذْ یَتَنازَعُونَ» اذ منصوب باعثرنا ای فعلنا ذلک اذ وقع التّنازع فی امرهم و تنازعهم ان قال‌ بعضهم قد ماتوا فی الکهف و بعضهم قال بل هم نیام کما ناموا اوّل مرّة. و قیل التّنازع هو انّهم لمّا اظهروا علیهم، قال بعضهم «ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیاناً» یعرفون به، و قال آخرون اتّخذوا «عَلَیْهِمْ مَسْجِداً». و قیل تنازعوا فقال المؤمنون نبنی عندهم مسجدا لانّهم علی دیننا، و قالت النّصاری نبنی کنیسة لانّهم علی دیننا.

Ва қили конўои ихтлФўни фии мадаи мксҳму ъддҳми идли алайҳи қавла : « рбҳми أълми баҳам »у қавла : « рабии أълми бъдтҳм » .

و قیل کانوا یختلفون فی مدّة مکثهم و عددهم یدل علیه قوله: «رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ» و قوله: «رَبِّی أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ».

. . . « қоли аллазӣнаи ғлбўои алии أмрҳм » ва ҳам алмؤмнўн , « лнтхзни алайҳим » эй ъндҳм , « мсҷдо » . Ва зикри анаи ҷаъли алии боби алкҳФи масҷиди ислии фӣа .

... «قالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلی‌ أَمْرِهِمْ» و هم المؤمنون، «لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ» ای عندهم، «مَسْجِداً». و ذکر انّه جعل علی باب الکهف مسجد یصلّی فیه.

« сиқўлўни салосаи робиъаами кулбаам » эй ҳам салосаи риҷолу клб ,у маънии робиъаами ирбъҳми бонзмомаҳи илайҳам ,у кзлки хомси алорбъаҳу содси алхмсаҳи илои ъошри алтсъаҳ , ва аммо солиси салосау робъи арбаъау сонии аснини Фолмънии воҳиди алслосаҳу воҳиди алорбъаҳу воҳиди алоснин .

«سَیَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ» ای هم ثلاثة رجال و کلب، و معنی رابعهم یربعهم بانضمامه الیهم، و کذلک خامس الاربعة و سادس الخمسة الی عاشر التّسعة، و امّا ثالث ثلاثة و رابع اربعة و ثانی اثنین فالمعنی واحد الثّلاثة و واحد الاربعة و واحد الاثنین.

Ибн аббос гуфт ду мард омаданд аз тарсоёни Наҷрон аз донишмандони эшон бар Мустафо ( с ) номи эшон Сайиду оқиб , расӯли худоӣ азишон пурсед ки адади асҳоби алкҳФ чанд буд ? Сайид гуфт се мард буданд чаҳоруми эшон саги эшон , ва ин Сайид аз тарсоёни ёқӯбӣ буд . Ва оқиб гуфт панҷ буданд шашуми эшон саги эшон , ва ин оқибат , нстўрӣ буд , ва мусулмонон гуфтанд ҳафт тан мард буданду ҳаштуми эшон саги эшон , раби Алъоламин аз қавли тарсоёни ҳикоят боз кард ва бар ақаб гуфт : « рҷмои болғиб » эй қзФои болзни ман ғайри яқини ончи мигўинди бзни мигўинд аз пӯшидагӣ на аз яқин . Ин далеласт ки раби алъзаҳи қавли мусулмонон дар онч гуфтанд : « сабъа » рост кард ва бипасандед ки агар сабъа ҳамчун хумсау салоса будӣ , « рҷмои болғиб » бохр гуфтӣ , пас гуфт : «у сомнҳми кулбаам » ҳзаҳи алўоў ваов алсмониаҳу злки лони алъараби тқўл , воҳид , аснон , салоса , арбаъа , хумса , сета , сабъау смониаҳи лони алъқди кони ъндҳми сабъаи комаи ҳўи алиўми ънднои ъушра ,у назираи қавлаи таъолӣ : « алтоӣбўни алъобдўн » илои қавла : «у алноҳўни ани алмнкр »у қавла : « мусалламоти муъминот » илои қавла : «у أбкоро » . Ва қили ҳзаҳ ваов алҳкму алтҳқиқи дахлати фии охирҳо аъломои бонқтоъи алқсаҳу ани алшии ءи қади тем . Кأни аллоҳи субҳонаи ҳққи қавли алмуслимӣну садақаами баъди мо ҳакии қавли алнсорӣу ахтлоФҳми Фтм алклом ъанд қавла : « сабъа » сами ҳукми бон « сомнҳми кулбаам »у алсомни лои икўни алои баъди алсбъаҳи Фҳзои таҳқиқи қавли алмуслимӣн .

ابن عباس گفت دو مرد آمدند از ترسایان نجران از دانشمندان ایشان بر مصطفی (ص) نام ایشان سیّد و عاقب، رسول خدای ازیشان پرسید که عدد اصحاب الکهف چند بود؟ سید گفت سه مرد بودند چهارم ایشان سگ ایشان، و این سیّد از ترسایان یعقوبی بود. و عاقب گفت پنج بودند ششم ایشان سگ ایشان، و این عاقبت، نسطوری بود، و مسلمانان گفتند هفت تن مرد بودند و هشتم ایشان سگ ایشان، ربّ العالمین از قول ترسایان حکایت باز کرد و بر عقب گفت: «رَجْماً بِالْغَیْبِ» ای قذفا بالظنّ من غیر یقین آنچ میگویند بظنّ میگویند از پوشیدگی نه از یقین. این دلیلست که ربّ العزّه قول مسلمانان در آنچ گفتند: «سَبْعَةٌ» راست کرد و بپسندید که اگر سبعة همچون خمسة و ثلاثة بودی، «رَجْماً بِالْغَیْبِ» بآخر گفتی، پس گفت: «وَ ثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ» هذه الواو واو الثّمانیة و ذلک لانّ العرب تقول، واحد، اثنان، ثلاثة، اربعة، خمسة، ستّة، سبعة و ثمانیة لانّ العقد کان عندهم سبعة کما هو الیوم عندنا عشرة، و نظیره قوله تعالی: «التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ» الی قوله: «وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ» و قوله: «مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ» الی قوله: «وَ أَبْکاراً». و قیل هذه واو الحکم و التّحقیق دخلت فی آخرها اعلاما بانقطاع القصّة و انّ الشّی‌ء قد تمّ. کأنّ اللَّه سبحانه حقّق قول المسلمین و صدقهم بعد ما حکی قول النّصاری و اختلافهم فتمّ الکلام عند قوله: «سَبْعَةٌ» ثمّ حکم بانّ «ثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ» و الثّامن لا یکون الّا بعد السّبعة فهذا تحقیق قول المسلمین.

. . . « қул рабии أълми бъдтҳми мо иълмҳми إлои қалил » ман анносу ҳў алнабӣ ( с ) ,у қили ҳам аҳли алкитоб . Ва қоли ибни аббоси анои ман злки алқлили сами зкрҳми босомиҳми Фзкри сабъа , « Флои тмори Фиҳми إлои мроء зоҳиран » алмроءи ихроҷи мо фии қалби алмнозри ман алхтои бтриқи алҳҷоҷу алмънии лои иأти фии амрҳми бғири мо аўҳии алик , эй уфти фии қстҳми болзоҳри алзии анзли алейк ва қул : « мо иълмҳми إлои қалил »у ло ттърФ азед ман злки ман алиҳўду алнсорӣ , «у лои тстФти Фиҳм » эй лои ттлби алФтўии фии асҳоби алкҳФ , « манеҳам أҳдо » эй ман аҳли алкитоб ,у қили ман алмуслимӣн . Қоли ибни аббоси маъноаи ҳсбки мо қасасати алейк .

... «قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ ما یَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِیلٌ» من النّاس و هو النّبی (ص)، و قیل هم اهل الکتاب. و قال ابن عباس انا من ذلک القلیل ثمّ ذکرهم باسامیهم فذکر سبعة، «فَلا تُمارِ فِیهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً» المراء اخراج ما فی قلب المناظر من الخطا بطریق الحجاج و المعنی لا یأت فی امرهم بغیر ما اوحی الیک، ای افت فی قصّتهم بالظاهر الّذی انزل علیک و قل: «ما یَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِیلٌ» و لا تتعرّف ازید من ذلک من الیهود و النّصاری، «وَ لا تَسْتَفْتِ فِیهِمْ» ای لا تطلب الفتوی فی اصحاب الکهف، «مِنْهُمْ أَحَداً» ای من اهل الکتاب، و قیل من المسلمین. قال ابن عباس معناه حسبک ما قصصت علیک.