Қавлаи таъолӣ : «у лои тқўлни лшии ءи إнии фоили злки ғдо » раби алъзаҳи ҷли ҷалолаи андарин ояти Мустафо ( с )ро тأдиб мекунад то дар ҳар чаҳ гуяд ва ҳар кор ки кунад дар он истиснои биҷои орад , яъне ки бо машйати аллоҳи таъолии афканд ва гуяд : ани шоءи аллоҳ ,у сабаби нузули ин ояти он буд ки чун ӯро аз қиссаи асҳоби алкҳФу зўи алқрнин ва рӯҳ пурседанд ваъдаи ҷавоб бФрдо дод ва нагуфт ани шоءи аллоҳ то Ҷабраили чиҳил рӯз аз вай боз монад ,у брўоитии понздаҳи рӯз ,у брўоитии се рӯз ,у расӯли худо ( с ) аз вои истодани Ҷабраил ( ъ ) ғамгину андўҳгни гашт ва мушрикон гуфтанд : ани мҳмдои қади вдъаҳи рабау қлоаҳ , пас Ҷабраил фурӯ омаду таскини дили Мустафоро ( с )у таслияти вайро ин оят фурӯ оварад : « мо вдъки рбк ва мо қулӣ » ва ӯро истисно фармуд дар ҳар кор ки пеш гирад бойени оят ки : «у лои тқўлни лшии ءи إнии фоили злки ғдо , إлои أни ишоءи аллоҳ » яъне азои қиллати лшии ءи ании фоили ғдои Фқли ани шоءи аллоҳи лонки лои тдрии ?итам злкам иъўқи дуни вуқуъаи ъоӣқи Фидхли фии миъодки халаф ,у ҳозои Улуғади исми лкли ҳайни тстқблаҳу луи илои синӣн .
قوله تعالی: «وَ لا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فاعِلٌ ذلِکَ غَداً» ربّ العزّه جلّ جلاله اندرین آیت مصطفی (ص) را تأدیب میکند تا در هر چه گوید و هر کار که کند در آن استثنا بجای آرد، یعنی که با مشیّت اللَّه تعالی افکند و گوید: ان شاء اللَّه، و سبب نزول این آیت آن بود که چون او را از قصّه اصحاب الکهف و ذو القرنین و روح پرسیدند وعده جواب بفردا داد و نگفت ان شاء اللَّه تا جبرئیل چهل روز از وی باز ماند، و بروایتی پانزده روز، و بروایتی سه روز، و رسول خدا (ص) از وا ایستادن جبرئیل (ع) غمگین و اندوهگن گشت و مشرکان گفتند: انّ محمّدا قد ودّعه ربّه و قلاه، پس جبرئیل فرو آمد و تسکین دل مصطفی را (ص) و تسلیت وی را این آیت فرو آورد: «ما وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَ ما قَلی» و او را استثنا فرمود در هر کار که پیش گیرد باین آیت که: «وَ لا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فاعِلٌ ذلِکَ غَداً، إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ» یعنی اذا قلت لشیء انّی فاعل غدا فقل ان شاء اللَّه لانّک لا تدری ایتم ذلک ام یعوق دون وقوعه عائق فیدخل فی میعادک خلف، و هذا الغد اسم لکل حین تستقبله و لو الی سنین.
Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : лои итми имони алъбд ҳатто истснии фии кули калома .
روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): لا یتمّ ایمان العبد حتّی یستثنی فی کلّ کلامه.
Ва рӯй ани сулаймони набии аллоҳ ( ъ ) қоли атўФи аллилаҳи алии моӣаҳи амрأаҳи кули амрأаҳи мнҳни телади ғломои изрби болсиФи фии сиблати аллоҳи ФтоФи лилтӣзи алии моӣаҳи амрأаҳи Флми таҳаммули мнҳни амрأаҳи ғайри воҳидаи валадати нисфи инсону луи астснии лўлди моӣаҳи ғуломи кули ғуломи иқотли Форсо .
و روی انّ سلیمان نبیّ اللَّه (ع) قال اطوف اللّیلة علی مائة امرأة کلّ امرأة منهنّ تلد غلاما یضرب بالسّیف فی سبیل اللَّه فطاف لیلتئذ علی مائة امرأة فلم تحمل منهنّ امرأة غیر واحدة ولدت نصف انسان و لو استثنی لولد مائة غلام کلّ غلام یقاتل فارسا.
. . . «у азкри рбки إзои нсит » қавли ибни аббос ва ҳасан онаст ки : азои нсити алостсноءи сами тазаккурати Фостсн чун истисно фаромӯш кунӣ он гуҳ ки бо ёд ояд истисно кун , азинҷост ки бмзҳби ибни аббос агар касе савганд ёд кунад ва пас аз як сол истисно кунад , истисно дуруст бошад . Ва бқўли ҳасан то дар он маҷлис ки дар он савганд меравад нишаста бошад истиснои дуруст буд , чун аз он маҷлис бархест пас аз он дуруст набошад ,у мазҳаби фуқаҳоу аҳл фатво онаст ки истисно дар савганди муттасил бояд ва гарна дуруст набошад .
... «وَ اذْکُرْ رَبَّکَ إِذا نَسِیتَ» قول ابن عباس و حسن آنست که: اذا نسیت الاستثناء ثمّ تذکرت فاستثن چون استثنا فراموش کنی آن گه که با یاد آید استثنا کن، ازینجاست که بمذهب ابن عباس اگر کسی سوگند یاد کند و پس از یک سال استثنا کند، استثنا درست باشد. و بقول حسن تا در آن مجلس که در آن سوگند میرود نشسته باشد استثنا درست بود، چون از آن مجلس برخاست پس از آن درست نباشد، و مذهب فقها و اهل فتوی آنست که استثنا در سوگند متصل باید و گرنه درست نباشد.
Аммо астсноء дар имони иҷмоъи аъимма салафасту шиори аҳли суннат , чунонк гӯйӣ : анои муъмини ани шоءи аллоҳ , на онк дар асли имони бандаи шак май даройад ки шак дар асл имон куфраст , локин дар хотамати он шак май даройад ва дар камоли он банда надонад ки хотамати кори вайу саранҷоми имони вай чун хоҳад буд , ва низ камоли имон худ надонад ки камоли имон дар камол аъмоласт ва дар броءт аз нифоқ , ва ин ҳар ду хислат бар банда пӯшидааст . Ва қили анмои сҳи алостсноءи фии алоямони тأдбои бзкри аллоҳи фии кули ҳолу аҳолаҳи лломўри кулҳо илои машйаи аллоҳи Фқди адаби аллоҳи субҳонаи набӣаи Фқол , «у лои тқўлни лшии ءи إнии фоили злки ғдо , إлои أни ишоءи аллоҳ » Фтأдби расӯли аллоҳ ( с ) фии кули мо кони ихбри анҳу мълўмои кон ӯ мшкўко ҳатто
امّا استثناء در ایمان اجماع ائمّه سلف است و شعار اهل سنّت، چنانک گویی: انا مؤمن ان شاء اللَّه، نه آنک در اصل ایمان بنده شک میدرآید که شک در اصل ایمان کفرست، لکن در خاتمت آن شک میدرآید و در کمال آن بنده نداند که خاتمت کار وی و سرانجام ایمان وی چون خواهد بود، و نیز کمال ایمان خود نداند که کمال ایمان در کمال اعمالست و در براءت از نفاق، و این هر دو خصلت بر بنده پوشیده است. و قیل انّما صحّ الاستثناء فی الایمان تأدّبا بذکر اللَّه فی کلّ حال و احالة للامور کلّها الی مشیة اللَّه فقد ادّب اللَّه سبحانه نبیّه فقال، «وَ لا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فاعِلٌ ذلِکَ غَداً، إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ» فتأدّب رسول اللَّه (ص) فی کلّ ما کان یخبر عنه معلوما کان او مشکوکا حتّی
Қоли лмои дахли алмқобр : ассаломи алайкуми аҳли дори қавми муъминину анои ани шоءи аллоҳи бкми лои ҳуқуқ ,у аллҳўқи баҳами ғайри машкӯки фӣау локини муқтазии алодби бзкри аллоҳу рабти аломўр ба .
قال لمّا دخل المقابر: السّلام علیکم اهل دار قوم مؤمنین و انا ان شاء اللَّه بکم لا حقوق، و اللّحوق بهم غیر مشکوک فیه و لکن مقتضی الادب بذکر اللَّه و ربط الامور به.
. . . «у азкри рбки إзои нсит » қоли ъкрмаҳи маъноа : азкри рбки азои ғазабат .
... «وَ اذْکُرْ رَبَّکَ إِذا نَسِیتَ» قال عکرمة معناه: اذکر ربّک اذا غضبت.
Ва қоли вҳби мактуби фии алонҷил : ибни одами азкрнии ҳайни тғзби азкрки ҳайни ағзби Флои амҳқки Фимни амҳқу азои зулмати Флои тнтсри ?фони нусратии лаки хайри ман нсртки лнФск . Қоли Ассадӣу алзҳоки ҳозои фии алслоаҳ
و قال وهب مکتوب فی الانجیل: ابن آدم اذکرنی حین تغضب اذکرک حین اغضب فلا امحقک فیمن امحق و اذا ظلمت فلا تنتصر فانّ نصرتی لک خیر من نصرتک لنفسک. قال السدی و الضحّاک هذا فی الصلاة
Лқўлаҳ ( с ) : ман насӣ салоа ӯ номи анҳо Флислҳои азои зикрҳо .
لقوله (ص): من نسی صلاة او نام عنها فلیصلّها اذا ذکرها.
Ва қили маъноаи азкри рбки азои нсити шиӣоу силаи ани изкрки злки ?фони зкрку ало « ва қул ъсии أни иҳдини рабии лأқрби ман ҳозои ршдо » эй ъсии ани идлнии алии мо ҳўи аршади ман ҳозои алзии нситаҳ ва мо ҳўи аслаҳ лӣ манеҳ . Қоли алҳсн : « лأқрби ман ҳозои ршдо » яъне ман ибодаи алоўсон ,у қоли алзҷоҷи қул ъсии ани иътинии рабии ман алоёту алдлолоти алии набувватии мо икўни ақрби ман алршду адли ман қиссаи асҳоби алкҳФу злки ани алқўми сأлўаҳи ани қиссаи асҳоби алкҳФи алии ваҷҳи алъбод .
و قیل معناه اذکر ربّک اذا نسیت شیئا و سله ان یذکرک ذلک فان ذکرک و الّا «وَ قُلْ عَسی أَنْ یَهْدِیَنِ رَبِّی لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً» ای عسی ان یدلّنی علی ما هو ارشد من هذا الذی نسیته و ما هو اصلح لی منه. قال الحسن: «لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً» یعنی من عبادة الاوثان، و قال الزجاج قل عسی ان یعطینی ربّی من الآیات و الدّلالات علی نبوّتی ما یکون اقرب من الرّشد و ادلّ من قصّة اصحاب الکهف و ذلک انّ القوم سألوه عن قصّة اصحاب الکهف علی وجه العباد.
«у лбсўои фии кҳФҳми слоси моӣаҳи синӣн » қтодаҳ гуфт : ин ҳам сухан аҳл китобаст ки дар муддати лбси асҳоби Каҳф мухталиф буданд , ҳамчунонк дар адади эшон мухталиф буданд , то қавмӣ гуфтанд : « слоси моӣаҳ » ва қавмӣ гуфтанд : слосмоӣаҳу тсъи синӣн , раби Алъоламин бҷўоб эшон гуфт : « қул аллоҳи أълми бмои лбсўо » яъне анҳми лами иълмўоу ан илмҳо ъанд аллоҳ ,у далел бар қавли қтодаҳи қроءти ибн масъӯдаст : «у қолўоу лбсўои фии кҳФҳм » аммо қавли ҷумҳӯр муфассирон онаст ки ин ахбор ҳақаст ҷли ҷалола аз муддати лбс эшон мегуяд диранги эшон дар он ғор аз он рӯз ки дар ғор шуданд то он рӯз ки эшонро бингихтнди сесад ва на сол буд ,у бойени қавл « қул аллоҳи أълми бмои лбсўо » маънӣ онаст ки : қул лмни ҷоءку заъми анҳо аксар ӯ ақали аллоҳи аълами бмои лбсўоу қади ахбри бзлк эй Муҳамади эшонро бигӯӣ ки дар муддати лбси эшон бхлоФ афтодаанд , аллоҳи таъолӣ донотараст бони муддат ва он чунонаст ки аллоҳи таъолӣ хабар дод сесад ва на сол .
«وَ لَبِثُوا فِی کَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِینَ» قتادة گفت: این هم سخن اهل کتابست که در مدّت لبث اصحاب کهف مختلف بودند، همچنانک در عدد ایشان مختلف بودند، تا قومی گفتند: «ثَلاثَ مِائَةٍ» و قومی گفتند: ثلاثمائة و تسع سنین، ربّ العالمین بجواب ایشان گفت: «قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا» یعنی انّهم لم یعلموا و انّ علمها عند اللَّه، و دلیل بر قول قتاده قراءت ابن مسعود است: «و قالوا و لبثوا فی کهفهم» امّا قول جمهور مفسران آنست که این اخبار حقّ است جلّ جلاله از مدت لبث ایشان میگوید درنگ ایشان در آن غار از آن روز که در غار شدند تا آن روز که ایشان را بینگیختند سیصد و نه سال بود، و باین قول «قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا» معنی آنست که: قل لمن جاءک و زعم انّها اکثر او اقلّ اللَّه اعلم بما لبثوا و قد اخبر بذلک ای محمّد ایشان را بگوی که در مدّت لبث ایشان بخلاف افتادهاند، اللَّه تعالی داناتر است بآن مدّت و آن چنانست که اللَّه تعالی خبر داد سیصد و نه سال.
Ва қил « аллоҳи أълми бмои лбсўо » анҳо ҳўи ллбсҳми баъди мўтҳми илои замони Муҳамад ( с ) ,у қоли ибни ҷрири қолати алиҳўди анҳми лбсўои мнзи дхлўои алкҳФи илои иўмнои слосмоӣаҳи сана , Фқоли аллоҳи бали лбсўои фии кҳФҳми илои явми мўтҳми слосмоӣаҳи санау тсъу синӣну аллоҳи аълами бмои лбсўои баъди мўтҳми илои иўмно .
و قیل «اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا» انّها هو للبثهم بعد موتهم الی زمان محمّد (ص)، و قال ابن جریر قالت الیهود انّهم لبثوا منذ دخلوا الکهف الی یومنا ثلاثمائة سنة، فقال اللَّه بل لبثوا فی کهفهم الی یوم موتهم ثلاثمائة سنة و تسع و سنین و اللَّه اعلم بما لبثوا بعد موتهم الی یومنا.
Қроءти Ҳамзау ксоиӣ : « слоси моӣаҳи синӣн » музофаст бе тнўини боқӣ бтнўин хонанд ,у анмои ҳасани алтнўини фии алмоӣаҳи лонҳои нзлту лӣси фӣҳо зикри алснини Флмои аштбаҳи алии алсомъини алслосмоӣаҳи анҳо аъўомам шҳўрам айёми нзлти синӣни Фобқии злки макона , комаи феъли бтнўини алқўорири фии сӯраи алонсони Фикўни бдлои ман слосмоӣаҳу қили фӣаи тақдиму таъхир эй лбсўои фии кҳФҳми синӣни слосмоӣаҳ ва ман лами инўни ҷаъли слосмоӣаҳи музофаи илои синӣни лони алҷмъи ҳўи аласлу ҳўи алмроди ази алмънии слосмоӣаҳи ман алснин ,у анмои қили слосмоӣаҳи санаи актФоءи блФзи алвоҳади ани лафзи алҷмъи лонаи иълми ани алмоӣаҳи лои изоФи илои алвоҳади фии алмънӣу ани рҷлоу амрأаҳи фии қўлки моӣаҳи раҷулу моӣаҳи амрأаҳи ирод ба алҷмъу алксраҳ , «у аздодўои тсъо » эй аздодўои алии слосмоӣаҳи лбси тсъи синӣн . Қили анмои ҳаии слосмоӣаҳи санаи болшмсиаҳу аздодўои тсъои болқмриаҳи лони фии кули санаи итФоўти аҳади ъушри иўмои Фикўни маҷмӯи злки тсъи синӣну ашҳрои Фозрби ани зикри алошҳри лони алкломи фии зикри алснин .
قراءت حمزة و کسایی: «ثَلاثَ مِائَةٍ سِنِینَ» مضاف است بی تنوین باقی بتنوین خوانند، و انّما حسن التّنوین فی المائة لانّها نزلت و لیس فیها ذکر السّنین فلمّا اشتبه علی السّامعین الثلاثمائة انّها اعوام ام شهور ام ایّام نزلت سنین فابقی ذلک مکانه، کما فعل بتنوین القواریر فی سورة الانسان فیکون بدلا من ثلاثمائة و قیل فیه تقدیم و تأخیر ای لبثوا فی کهفهم سنین ثلاثمائة و من لم ینون جعل ثلاثمائة مضافة الی سنین لانّ الجمع هو الاصل و هو المراد اذ المعنی ثلاثمائة من السّنین، و انّما قیل ثلاثمائة سنة اکتفاء بلفظ الواحد عن لفظ الجمع لانّه یعلم انّ المائة لا یضاف الی الواحد فی المعنی و انّ رجلا و امرأة فی قولک مائة رجل و مائة امرأة یراد به الجمع و الکثرة، «وَ ازْدَادُوا تِسْعاً» ای ازدادوا علی ثلاثمائة لبث تسع سنین. قیل انّما هی ثلاثمائة سنة بالشّمسیّة و ازدادوا تسعا بالقمریة لانّ فی کلّ سنة یتفاوت احد عشر یوما فیکون مجموع ذلک تسع سنین و اشهرا فاضرب عن ذکر الاشهر لانّ الکلام فی ذکر السّنین.
« қул аллоҳи أълми бмои лбсўо » ммни ихтлФи фии злк , « ?лаи ғайби алсмоўоту алأрз » мо ғоби фӣҳо ани алъбод , « أбср бау أсмъ » аллФзи лафзи аламру алмънии алтъҷб , эй мо абсри аллоҳи таъолии лкли мавҷӯд ва мо асмъаҳи лкли мсмўъ , « мо ?лаам » эй лоҳли алсмоўоту аларз , « ман дуна » дуни аллоҳ , « ман вале » Носир , «у лои ишрки фии ҳукмаи أҳдо » Флиси лоҳди ани иҳкми бҳкми лами иҳкм ба аллоҳ ,у қрأи шомӣ : «у лои тшрк » болҷзми алии алнҳӣ эй лои тшрки аиҳо алонсони фии ҳукмаи аҳдо .
«قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا» ممّن یختلف فی ذلک، «لَهُ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» ما غاب فیها عن العباد، «أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسْمِعْ» اللفظ لفظ الامر و المعنی التعجّب، ای ما ابصر اللَّه تعالی لکل موجود و ما اسمعه لکل مسموع، «ما لَهُمْ» ای لاهل السّماوات و الارض، «مِنْ دُونِهِ» دون اللَّه، «مِنْ وَلِیٍّ» ناصر، «وَ لا یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَداً» فلیس لاحد ان یحکم بحکم لم یحکم به اللَّه، و قرأ شامی: «و لا تشرک» بالجزم علی النهی ای لا تشرک ایّها الانسان فی حکمه احدا.
«у атли мо أўҳии إлик » эй ақрأи алқуръон ё Муҳамаду атбъи мо фӣа « лои мубаддили лклмотаҳ » яъне мо ибдли ҳозои алқуръони мубаддили иўмои комаи бадали алиҳўди аллазӣнаи злмўои қўлои ғайри алзии қили ?лаам : қоли аллоҳи ъзу ҷл : « إнои нҳни нзлнои аззикру إнои ?лаи лҳоФзўн » .
«وَ اتْلُ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ» ای اقرأ القرآن یا محمّد و اتّبع ما فیه «لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ» یعنی ما یبدل هذا القرآن مبدل یوما کما بدّل الیهود الذین ظلموا قولا غیر الذی قیل لهم: قال اللَّه عزّ و جل: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ».
Ва қил « лои мубаддили лклмотаҳ » эй лои кизби фии меодау лои халафи лқўлаҳ , «у лни тҷди ман дунаи млтҳдо » яъне вузароу млҷоء , млтҳди алрҷли мо иъдли илайҳи ман Заҳиру алолтҳоди алонҳроФи илои мавзе ӯ ило Авн манеҳ , саммии аллҳди лъдўлаҳи ани сўоءи алснну алмлҳди алмнҳрФи ани алсроти алмстқиму кзлки аллоҳду алмлтҳд .
و قیل «لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ» ای لا کذب فی میعاده و لا خلف لقوله، «وَ لَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً» یعنی وزرا و ملجاء، ملتحد الرّجل ما یعدل الیه من ظهیر و الالتحاد الانحراف الی موضع او الی عون منه، سمّی اللّحد لعدوله عن سواء السّنن و الملحد المنحرف عن الصراط المستقیم و کذلک اللاحد و الملتحد.
«у асбри нФск » нзлти фии алмؤлФаҳ ва ҳам ъиинаҳи бен ҳсни алФзорӣу алоқръи бен ҳобсу зўи ваҳму злки анҳми атўо алнабӣ ( с ) қабл ани аслмўоу ъндаҳи сҳибу хбобу аммору омири бен Фҳираҳу мҳҷъу абӯи зру салмони алфорисӣ ,у алии салмони шмлаҳи қади арақи фӣҳоу бедаи хўсаҳи ишқҳои сами инсҷҳо , Фқоли ъиинаҳ аммо иўзик ё Муҳамади риҳи ҳؤлоءи Фўи аллоҳи лақади озонои риҳҳм , сами қоли нҳни содоти музир ва ашрофҳо ?фони аслмнои аслми анносу ани абинои абии аннос ва мо имнънои ман атбоъки алои ҳؤлоءи Фнҳи ҳؤлоء ҳатто нтбък ӯ аҷъли лнои мҷлсоу ?лаами мҷлсо , Фонзли аллоҳи таъолӣ : «у асбри нФск » алоиаҳ . . . Ва қади мзии фии сӯраи алонъом . Ва қоли қтодаҳи ҳзаҳи алоиаҳи маданӣау қади нзлти фии асҳоби алсФаҳу конўои сабъи моӣаҳи раҷули Фқроءи фии масҷиди расӯли аллоҳ ( с )у лзмўаҳи лои ирҷъўни илои туҷҷорау лои илои заръу лои илои зръ , ислўни салоау интзрўни ахрии Флмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳи атоҳми расӯли аллоҳ ( с ) Фқол : алмҳёи мҳёкму алммоти ммоткми марҳабои болзини амрати ани асбри нафасии мъҳми Фҷлси илайҳаму кони баъди злки иأтиҳму иҷлси илайҳаму конўои исмўни азёФи алислому самяти алсўФиаҳи фии аҳадии алмқолтини баҳаму аслаи сафии Фодркти алзмаҳи алўоў .
«وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ» نزلت فی المؤلّفة و هم عیینة بن حصن الفزاری و الاقرع بن حابس و ذو وهم و ذلک انهم اتوا النّبی (ص) قبل ان اسلموا و عنده صهیب و خباب و عمّار و عامر بن فهیرة و مهجع و ابو ذر و سلمان الفارسی، و علی سلمان شملة قد عرق فیها و بیده خوصة یشقّها ثمّ ینسجها، فقال عیینة اما یوذیک یا محمّد ریح هؤلاء فو اللَّه لقد آذانا ریحهم، ثمّ قال نحن سادات مضر و اشرافها فان اسلمنا اسلم النّاس و ان ابینا ابی النّاس و ما یمنعنا من اتّباعک الّا هؤلاء فنح هؤلاء حتّی نتّبعک او اجعل لنا مجلسا و لهم مجلسا، فانزل اللَّه تعالی: «وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ» الآیة... و قد مضی فی سورة الانعام. و قال قتادة هذه الآیة مدنیّة و قد نزلت فی اصحاب الصفّة و کانوا سبع مائة رجل فقراء فی مسجد رسول اللَّه (ص) و لزموه لا یرجعون الی تجارة و لا الی زرع و لا الی ضرع، یصلّون صلاة و ینتظرون اخری فلمّا نزلت هذه الآیة اتاهم رسول اللَّه (ص) فقال: المحیا محیاکم و الممات مماتکم مرحبا بالذین امرت ان اصبر نفسی معهم فجلس الیهم و کان بعد ذلک یأتیهم و یجلس الیهم و کانوا یسمون اضیاف الاسلام و سمّیت الصّوفیّة فی احدی المقالتین بهم و اصله صفیّ فادرکت الضمّة الواو.
«у асбри нФск » эй аҳбси нФск ё Муҳамад , « маъаи аллазӣнаи идъўни рбҳм » иъбдўну изкрўни рбҳм , « болғдоаҳу алъшӣ » тарафии алнҳор яъне салоаи алсбҳу алъср ,у қили ҳам аллазӣнаи ишҳдўни алслоаҳи алмктўбаҳ ,у қили ?ераади алоҷтмоъи ллзкр . Ва ани ибни аббоси қоли мар алнабӣ ( с ) бъбди аллоҳи бен равоҳау ҳўи изкри асҳоба . Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) аммо анкми алмлأи аллазӣнаи амрнии аллоҳи ани асбри нафасии мъҳм , сами телаи ҳзаҳи алоиаҳ : «у асбри нФск » илои қавла : «у кони أмраҳи Фрто » , « иридўни виҷҳа » яъне иридўнаҳ ва мо ъндаҳ , «у лои тъди ъиноки анҳуам » эй лои тасарруфи бсрки илои ғайриҳам ман зўии алҳиӣоту алзинаҳ , тқўли ъдои кзои азои ҷоўзаҳу ъдои анҳу азои ансрФи анҳу ,у ҳўи лозиму мтъду алнҳии ллъину алмроди соҳибҳо , « таред зинаи алҳёҳи алднё » эй мридои маҷолисаи алоғнёء , ҳоли сарфи илои алостқболи лои анаи ҳукми алии набӣаи бородтаҳ , « зинаи алҳёҳи алднёу лои ттъи ман أғФлно » яъне Умияи бен халафи алҷмҳӣ , « أғФлнои қалба » эй хзлноаҳи лтркаҳи алтоъаҳу ахлиноаҳи ани аззикру ҳўи алқуръон . Ва қил : « أғФлнои қалба » эй вҷдноаҳи ғоФлои соҳёу лами нсмаҳ бмо насам ба қулӯби алмؤмнини ммои ибини Флоҳҳм , комаи қол : « кутуби фии қлўбҳми алإимон » ман қўлҳми бъири ғФли лами икни алайҳи самау китоби ғФли лами икни алайҳи аъҷом , «у кони أмраҳи Фрто » тҷоўзои ллҳқу хрўҷои анҳуу аслаи ман алсбқу алъҷлаҳ , иқоли фарси фарт эй сабқати алхилу фарти манӣ қавл эй сабақ . Ва қили ?ераади тФритоу тзииъоу амри фарти мзиъи мтҳоўн бау маъноаи зиъи амрау ътли айёмаи ази тарки алоямону алостдлоли боёти аллоҳ .
«وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ» ای احبس نفسک یا محمّد، «مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ» یعبدون و یذکرون ربّهم، «بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ» طرفی النّهار یعنی صلاة الصّبح و العصر، و قیل هم الذین یشهدون الصلاة المکتوبة، و قیل اراد الاجتماع للذّکر. و عن ابن عباس قال مرّ النّبی (ص) بعبد اللَّه بن رواحة و هو یذکر اصحابه. فقال رسول اللَّه (ص) اما انّکم الملأ الذین امرنی اللَّه ان اصبر نفسی معهم، ثمّ تلا هذه الآیة: «وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ» الی قوله: «وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً»، «یُرِیدُونَ وَجْهَهُ» یعنی یریدونه و ما عنده، «وَ لا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْ» ای لا تصرف بصرک الی غیرهم من ذوی الهیئات و الزّینة، تقول عدا کذا اذا جاوزه و عدا عنه اذا انصرف عنه، و هو لازم و متعدّ و النّهی للعین و المراد صاحبها، «تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا» ای مریدا مجالسة الاغنیاء، حال صرف الی الاستقبال لا انّه حکم علی نبیه بارادته، «زِینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا» یعنی امیة بن خلف الجمحی، «أَغْفَلْنا قَلْبَهُ» ای خذلناه لترکه الطاعة و اخلیناه عن الذّکر و هو القرآن. و قیل: «أَغْفَلْنا قَلْبَهُ» ای وجدناه غافلا ساهیا و لم نسمه بما نسم به قلوب المؤمنین ممّا یبین فلاحهم، کما قال: «کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ» من قولهم بعیر غفل لم یکن علیه سمة و کتاب غفل لم یکن علیه اعجام، «وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً» تجاوزا للحقّ و خروجا عنه و اصله من السّبق و العجله، یقال فرس فرط ای سبقت الخیل و فرط منّی قول ای سبق. و قیل اراد تفریطا و تضییعا و امر فرط مضیّع متهاون به و معناه ضیّع امره و عطل ایّامه اذ ترک الایمان و الاستدلال بآیات اللَّه.
« ва қул алҳақ ман рбкм » эй табин алҳақ ман рбкму ҳозои алкитоби ҳў алҳақ ман рбкм , « Фмни шоءи Флиؤмн ва ман шоءи ФликФр » ҳозои ваъиду астғноءи лои ризоу адн , кқўлаҳ : « омнўо ба أўи лои тؤмнўо » , «у қили маъноаи қул ё Муҳамади лҳؤлоءи аллазӣнаи ағФлнои қлўбҳми ани зкрно алҳақ ман рбкму илайҳи алтўФиқу алхзлону бедаи алҳдӣу алозлоли иҳдии ман ишоءи Фиؤмну изли ман ишоءи ФикФру лӣси илои ман злки шайъи ءу лсти бторди алмؤмнини лҳўокми ?фони шӣтми Фомнўоу ани шӣтми ФокФрўои Фонкми ани кФртми Фқди аъди лаками рбкми алии кФркм норо аҳоти бкми сродқҳоу ани омнтму атътми ?фони лаками мо васфи лоҳли тоъата .
«وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ» ای تبیّن الحقّ من ربّکم و هذا الکتاب هو الحقّ من ربّکم، «فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ» هذا وعید و استغناء لا رضا و ادن، کقوله: «آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا»، «و قیل معناه قل یا محمّد لهؤلاء الذین اغفلنا قلوبهم عن ذکرنا الحقّ من ربّکم و الیه التّوفیق و الخذلان و بیده الهدی و الاضلال یهدی من یشاء فیؤمن و یضلّ من یشاء فیکفر و لیس الی من ذلک شیء و لست بطارد المؤمنین لهواکم فان شئتم فآمنوا و ان شئتم فاکفروا فانّکم ان کفرتم فقد اعدّ لکم ربّکم علی کفرکم نارا احاط بکم سرادقها و ان آمنتم و اطعتم فانّ لکم ما وصف لاهل طاعته.
Ва қоли ибни аббос : « Фмни шоءи Флиؤмн » яъне ман шоءи аллоҳи ?лаи алоямони омн ва ман шоءи ?лаи алкФри куфр ,у ҳўи қавла : « ва мо тшоؤни إлои أни ишоءи аллоҳи раби Алъоламин » .
و قال ابن عباس: «فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ» یعنی من شاء اللَّه له الایمان آمن و من شاء له الکفر کفر، و هو قوله: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ».
« إнои أътдно » эй ҳёноу ҷълнои ътодоу алътоди алмъди алсобти аллозм , « ллзолмин » аллазӣнаи ъбдўои ғайри аллоҳ , « норо أҳоти баҳами сродқҳо » эй аҳдқти баҳами алнори ман ҷамеъи ҷўонбҳм , кқўлаҳ : « ?лаами ман ҷаҳаннами мҳод ва ман Фўқҳми ғўош » . Ва қили алдхону аллҳби иҳити баҳам қабл вусӯли алнори илайҳаму ҳўи алзли алзии зикри аллоҳи ъзу ҷли фии қавла : « антлқўои إлии зилли зии слоси шуъаб » ,у қоли алклбии ҳўи ънқи ихрҷи ман алнори Фиҳити болкФори колҳзираҳ . Ва қоли ибни аббоси ҳўи ҳоӣти ман нор . Ва ани абии Саиди алхдрии қол : сродқи алнори арбаъаи ҷдри ксоФаҳи кули воҳиди минҳои масираи арбаъӣни сана , « إни истғисўои иғосўо » яънеу ани истмтрўои имтрўо , « бмоءи колмҳл » кдрдии алзит ӯ алнҳоси алмзоб , таъвила :у ани истсқўои исқўо . Қоли муҷоҳид : алмҳли алқиҳу алдм . Ва қоли алзҳок : моءи асваду ани ҷаҳаннами сўдоءу моؤҳои асвад ва шаҷарҳо суд ва аҳлҳо суд , « ишўии алўҷўаҳ » эй инзҷҳо ҳатто исқти лаҳмҳо .
«إِنَّا أَعْتَدْنا» ای هیّانا و جعلنا عتادا و العتاد المعدّ الثابت اللازم، «لِلظَّالِمِینَ» الّذین عبدوا غیر اللَّه، «ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها» ای احدقت بهم النّار من جمیع جوانبهم، کقوله: «لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ». و قیل الدّخان و اللّهب یحیط بهم قبل وصول النّار الیهم و هو الظلّ الّذی ذکر اللَّه عزّ و جل فی قوله: «انْطَلِقُوا إِلی ظِلٍّ ذِی ثَلاثِ شُعَبٍ»، و قال الکلبی هو عنق یخرج من النّار فیحیط بالکفّار کالحظیرة. و قال ابن عباس هو حائط من نار. و عن ابی سعید الخدری قال: سرادق النّار اربعة جدر کثافة کلّ واحد منها مسیرة اربعین سنة، «إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغاثُوا» یعنی و ان یستمطروا یمطروا، «بِماءٍ کَالْمُهْلِ» کدردی الزّیت او النّحاس المذاب، تأویله: و ان یستسقوا یسقوا. قال مجاهد: المهل القیح و الدّم. و قال الضحاک: ماء اسود و انّ جهنّم سوداء و ماؤها اسود و شجرها سود و اهلها سود، «یَشْوِی الْوُجُوهَ» ای ینضجها حتّی یسقط لحمها.
Қоли Саиди бен ҷбири азои ҷоъи аҳли алнори астғосўои бшҷраҳи алзқўми Фиأклўни минҳои сами исби алайҳими алътши Фистғисўни Фиғосўни бмоءи алмҳлу ҳўи алзии қади антҳии ҳураи Фозои аднўаҳи ман аФўоҳҳми антсрти ман ҳураи лҳўми вҷўҳҳми алтии қади сиқтати анҳо алҷлўд , « бӣси алшроб » эй алмҳл , «у соءти мртФқо » эй соءти алнори мткأ , тқўли артФқ эй тўкأи алии мрФқаҳ . Қоли муҷоҳиди соءти мҷтмъои ман маънии алмроФқаҳ . Ва қили соءти алнори мҷлсоу мстқрои сами зикри мо въди алмؤмнин , Фқол : « إни аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти إнои лои нзиъи أҷри ман أҳсн амалан » яъне аҷри ман аҳсан амалан манеҳам ФҳзФи алъоӣд ,у қил « إнои лои нзиъи أҷри ман أҳсн амалан » эътирозу алхбри мо баъда .
قال سعید بن جبیر اذا جاع اهل النّار استغاثوا بشجرة الزّقوم فیأکلون منها ثمّ یصب علیهم العطش فیستغیثون فیغاثون بماء المهل و هو الّذی قد انتهی حرّه فاذا ادنوه من افواههم انتثرت من حرّه لحوم وجوههم التی قد سقطت عنها الجلود، «بِئْسَ الشَّرابُ» ای المهل، «وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً» ای ساءت النّار متّکأ، تقول ارتفق ای توکّأ علی مرفقه. قال مجاهد ساءت مجتمعا من معنی المرافقة. و قیل ساءت النّار مجلسا و مستقرّا ثمّ ذکر ما وعد المؤمنین، فقال: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا» یعنی اجر من احسن عملا منهم فحذف العائد، و قیل «إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا» اعتراض و الخبر ما بعده.
Ва ҳўи қавла : « أўлӣки ?лаами ҷиноти адан » эй иқома , « тҷрии ман тҳтҳми алأнҳори иҳлўни фӣҳо » эй илбсўни фии алҷнаҳ , « ман أсоўри ман зҳб » ҷамъи асўраҳу асўраҳи ҷамъи савор . Қоли Саиди бен ҷбир : иҳлии кул воҳид манеҳам салосаи ман алосоўр : воҳиди ман Фзаҳу воҳиди ман зҳбу воҳиди ман лؤлؤу иўоқиту канти алосоўраҳи ман зинаи алмулуки фии алднё .
و هو قوله: «أُولئِکَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ» ای اقامة، «تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ یُحَلَّوْنَ فِیها» ای یلبسون فی الجنة، «مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ» جمع اسورة و اسورة جمع سوار. قال سعید بن جبیر: یحلی کلّ واحد منهم ثلاثة من الاساور: واحد من فضّة و واحد من ذهب و واحد من لؤلؤ و یواقیت و کانت الاساورة من زینة الملوک فی الدّنیا.
Қол алнабӣ ( с ) луи ани рҷлои ман аҳли алҷнаҳи атлъи Фбдти асоўраҳи лтмси зўӣаҳи зўءи алшмси комаи ттмси алшмси зўءи алнҷўм , «у илбсўни сёбои хзро » лонҳои Фимои қили аҳсани алвони алосўоб , « ман сндсу إстбрқ »у алсндси алҳриру алостбрқи алдибоҷи алрўмӣ ,у қили алсндси алрқиқи ман алдибоҷу алостбрқи алсФиқи алъайн . Ва қили алостбрқи дибоҷи иъмли болзҳби конаи араби ман астбр « мткӣини фӣҳо » эй фии алҷнот , « алии алأроӣк »у ҳаии алсрри фии алҳҷол ,у қили ҳаии алсрри алайҳои ҳҷол , воҳдтҳои арика ва иштиқоқҳо ман арки азои ақом , « нъми алсўоб » алҷнаҳ , «у ҳасанат » алороӣк , « мртФқо » мавзеи алортФоқ .
قال النّبی (ص) لو انّ رجلا من اهل الجنّة اطّلع فبدت اساوره لطمس ضوئه ضوء الشمس کما تطمس الشّمس ضوء النّجوم، «وَ یَلْبَسُونَ ثِیاباً خُضْراً» لانّها فیما قیل احسن الوان الاثواب، «مِنْ سُنْدُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ» و السّندس الحریر و الاستبرق الدّیباج الرّومی، و قیل السّندس الرّقیق من الدّیباج و الاستبرق الصفیق العین. و قیل الاستبرق دیباج یعمل بالذّهب کانّه عرّب من استبر «مُتَّکِئِینَ فِیها» ای فی الجنات، «عَلَی الْأَرائِکِ» و هی السرر فی الحجال، و قیل هی السرر علیها حجال، واحدتها اریکة و اشتقاقها من ارک اذا اقام، «نِعْمَ الثَّوابُ» الجنّة، «وَ حَسُنَتْ» الارائک، «مُرْتَفَقاً» موضع الارتفاق.