Қавлаи таъолӣ : « ҷиноти адан » насби бадали ман қавлаи алҷнаҳ ,у қили ҳўи насби алии алмдҳ ,у адани фии маънии иқома , иқоли адани болмкон , азои ақом ба . Ҷинот бҷмъ гуфт аз баҳри он ки ҳар муъминиро ҷудои гона биҳиштӣ хоҳад буд , ва гуфтаанд ҳар муъминиро чаҳор биҳиштаст чунон ки дар сӯраи арраҳмони онро баён кард ва гуфт : «у лмни хоФи мақоми рабаи ҷинатон » пас аз он гуфт : « ва ман дўнҳмои ҷинатон » ,у пайғомбар ( с ) онро баён карда ва гуфта : « ҷинатони ман зҳби онитҳмо ва мо фӣҳо ,у ҷинатони ман Фзаҳи онитҳо ва мо фӣҳо . Ва мо байни алқўму байни ани инзрўои илои рбҳми алои рдоءи алкбрёءи алии виҷҳаи фии ҷинаи адан » .
قوله تعالی: «جَنَّاتِ عَدْنٍ» نصب بدل من قوله الجنّة، و قیل هو نصب علی المدح، و عدن فی معنی اقامة، یقال عدن بالمکان، اذا اقام به. جنّات بجمع گفت از بهر آن که هر مؤمنی را جدا گانه بهشتی خواهد بود، و گفتهاند هر مؤمنی را چهار بهشت است چنان که در سورة الرّحمن آن را بیان کرد و گفت: «وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ» پس از آن گفت: «وَ مِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ»، و پیغامبر (ص) آن را بیان کرده و گفته: «جنتان من ذهب آنیتهما و ما فیها، و جنتان من فضة آنیتها و ما فیها. و ما بین القوم و بین ان ینظروا الی ربهم الا رداء الکبریاء علی وجهه فی جنة عدن».
Ва қили алъдни батнони алҷнаҳу злки васатҳоу соири алҷанони мҳдқаҳи баҳо , ва фӣҳо айни алтсним , инзлҳои алсдиқўну алшҳдоء вау алсолҳўн . Муҷоҳид гуфт : аз ибни аббоси пурсидам ки биҳишт худованд куҷост ? гуфт .
و قیل العدن بطنان الجنّة و ذلک وسطها و سائر الجنان محدقة بها، و فیها عین التسنیم، ینزلها الصدّیقون و الشّهداء و و الصّالحون. مجاهد گفت: از ابن عباس پرسیدم که بهشت خداوند کجاست؟ گفت.
Фавқи сабъи самовот . Болои ҳафт осмон . Абди аллоҳ масъӯд гуфт : имрӯзи болои ҳафт осмонаст аммо фардо дар қиёмати онҷо буд ки аллоҳ таъолӣ хоҳад . « алтии въди арраҳмони ибодаи болғиб » эй болмғиби анҳуаму лами ирўҳо , эй ҳам фии алднёу алмўъўди фии ҳоли ғайбаи анҳуам , яъне дар дунёанд биҳиштро нодида ва аз аллоҳи таъолӣ ваъда ёфта ки бон расанд , « إнаҳи кони ваъдаи мأтё » иؤтии мо ваъдаи лои маҳола , бандагони бончаҳи аллоҳи таъолӣ ваъда дод расӣданӣанд , ва раво бошад ки мафъӯли бмънӣ фоил бошад эй ваъдаи оати лои маҳола . Ончии аллоҳи таъолӣ ваъда дод омаданӣаст лои маҳола .
فوق سبع سماوات. بالای هفت آسمان. عبد اللَّه مسعود گفت: امروز بالای هفت آسمان است امّا فردا در قیامت آنجا بود که اللَّه تعالی خواهد. «الَّتِی وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَیْبِ» ای بالمغیب عنهم و لم یروها، ای هم فی الدّنیا و الموعود فی حال غیبة عنهم، یعنی در دنیااند بهشت را نادیده و از اللَّه تعالی وعده یافته که بآن رسند، «إِنَّهُ کانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا» یؤتی ما وعده لا محالة، بندگان بآنچه اللَّه تعالی وعده داد رسیدنیاند، و روا باشد که مفعول بمعنی فاعل باشد ای وعده آت لا محالة. آنچه اللَّه تعالی وعده داد آمدنی است لا محالة.
« лои исмъўни фӣҳо лғўо » эй қбиҳои ман алқўл . Аллғўи мо илқии ман алклому иؤсми фӣа . Лағви сухан нобакорасту сухани фӯҳш ки мардуми бон гуноҳкор шаванд , ва гуфтаанд ки лағв онаст ки онро маънӣ набошад ва аз шунидани он ҳеҷ фоида набӯд , раб Алъоламин мегуяд дар биҳишти ин чунин суханҳои беҳуда бе фоидаи нгўинд ва нашунаванд . « إлои сломо » .
«لا یَسْمَعُونَ فِیها لَغْواً» ای قبیحا من القول. اللّغو ما یلقی من الکلام و یؤثم فیه. لغو سخن نابکار است و سخن فحش که مردم بآن گناهکار شوند، و گفتهاند که لغو آن است که آن را معنی نباشد و از شنیدن آن هیچ فایده نبود، ربّ العالمین میگوید در بهشت این چنین سخنهای بیهوده بیفایده نگویند و نشنوند. «إِلَّا سَلاماً».
Ин истисно мунқатиъаст тақдираи локини исмъўни қўлои ҳусно ислмўн манеҳ . Ҳар чаҳ гӯйанд ва шунаванд дар биҳишт аз айбу таъни руста , ва шунаванда аз гуноҳу маломати эмин ва гуфтаанд « إлои сломо » саломаст ки биҳиштён бар якдигар мекунанд ва низ Фриштгон бар эшон салом мекунанд чунон ки гуфт : «у алмлоӣкаҳи идхлўни алайҳими ман кули боби саломи алайкум » ва гуфтаанд салом маликаст ҷли ҷалола бар банда ки мегуяд : « саломи қўлои ман раби раҳим » . «у ?лаами рзқҳми фӣҳо бикрау ъшё » эй фии алоўқоти алтии луи канти аёмоу лиёлии муътода , ?лаккони злки бикрау ъшё , кқўлаҳи таъолӣ : « халқи алсмоўоту алأрзи фии сетаи أём »у лами икни ҳноки айёму лои замон , локини бмънии анаи халқҳо фии мадаи луи канти мадаи вақту замони ?лаккони злки сетаи айём . Ва қили лӣси фии алҷнаҳи лайл , ҳам фии нур абадану анмои иърФўни миқдори аллили борхоءи алҳҷбу миқдори алнҳори брФъи алҳҷб . Ва қили тхдмҳми боллили алҷўорӣу болнҳори алғлмон , Фзоки ояи аллилу алнҳор .
این استثنا منقطع است تقدیره لکن یسمعون قولا حسنا یسلمون منه. هر چه گویند و شنوند در بهشت از عیب و طعن رسته، و شنونده از گناه و ملامت ایمن و گفتهاند «إِلَّا سَلاماً» سلام است که بهشتیان بر یکدیگر میکنند و نیز فریشتگان بر ایشان سلام میکنند چنان که گفت: «وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ» و گفتهاند سلام ملک است جلّ جلاله بر بنده که میگوید: «سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ». «وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیها بُکْرَةً وَ عَشِیًّا» ای فی الاوقات الّتی لو کانت ایاما و لیالی معتادة، لکان ذلک بکرة و عشیّا، کقوله تعالی: «خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ» و لم یکن هناک ایّام و لا زمان، لکن بمعنی انّه خلقها فی مدة لو کانت مدة وقت و زمان لکان ذلک ستة ایّام. و قیل لیس فی الجنّة لیل، هم فی نور ابدا و انّما یعرفون مقدار اللیل بارخاء الحجب و مقدار النهار برفع الحجب. و قیل تخدمهم باللّیل الجواری و بالنّهار الغلمان، فذاک آیة اللّیل و النهار.
Дар биҳишт шаб нест ҳама нурасту равшаноӣ . Гуҳии пардаҳо фурӯ гузоранд , биҷои оранд ки шабаст , гуҳии парда ҳо бурдоранд , донанд ки рӯзаст . Ва гуфтаанд чун канизакони эшонро хизмат кунанд ва бар сари эшон пироиҳоӣ шароб гардонанд онро шаб шимуранд , ва чун ғулмону валадони эшонро хизмат кунанд онро рӯз шимурданд . Ва чун маълуми гашт ки дар биҳишт шаб нест пас бомдоду шабонгоҳро маънӣ онаст ки эшонро таом ва шароб диҳанд бадви вақт , бар миқдори бомдоду шомгоҳ , чунон ки одати мардум мутинаъимаст . Ва қили маъноаи алдўом ,у зикри тарафии алнҳору ?ераад ба калла , кқўлаҳ : « раби алмшрқу алмғрб »у ирид ба алднёи кулҳо , идли алии ҳозои қавла : « أклҳои доим ва зиллҳо »у бҳзои алмънии қавла : « алнори иързўни алайҳои ғдўоу ъшё » қавла : « тлки алҷнаҳи алтии нўрси ман ъбодно » эй тлки алҷнаҳи алтии васфат , ҳаии алтии нътӣ аламтқин аллазӣнаи итқўни алшрк . Қрأи рўиси ани ёқӯби нўрси болтшдид ,у ҳумои луғатон мисли васӣу аўсӣу алохтёри алтхФиФ , кқўлаҳ : « аўрстмўҳоу أўрснои алأрзи нтбўأи ман алҷнаҳ »у алўросаҳи ақўии лафзаи тстъмли фии ҳозои албоби лои тъқби бФсху нақзу астрҷоъ . Ва қили алмؤмнўни ирсўнҳои ман алкФор . ?фони аллоҳи таъолии халқи лкли мукаллафи қсрои фии алҷнаҳи Фмни омни скни қасра ва ман куфри ҷаъли қасраи лмؤмни зиёдаи фии дрҷтаҳу каромата .
در بهشت شب نیست همه نورست و روشنایی. گهی پردهها فرو گذارند، بجای آرند که شبست، گهی پردهها بردارند، دانند که روزست. و گفتهاند چون کنیزکان ایشان را خدمت کنند و بر سر ایشان پیرایهای شراب گردانند آن را شب شمرند، و چون غلمان و ولدان ایشان را خدمت کنند آن را روز شمردند. و چون معلوم گشت که در بهشت شب نیست پس بامداد و شبانگاه را معنی آنست که ایشان را طعام و شراب دهند بدو وقت، بر مقدار بامداد و شامگاه، چنان که عادت مردم متنعّم است. و قیل معناه الدّوام، و ذکر طرفی النّهار و اراد به کله، کقوله: «رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ» و یرید به الدّنیا کلّها، یدلّ علی هذا قوله: «أُکُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها» و بهذا المعنی قوله: «النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْها غُدُوًّا وَ عَشِیًّا» قوله: «تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا» ای تلک الجنة الّتی وصفت، هی التی نعطی المتّقین الّذین یتقون الشّرک. قرأ رویس عن یعقوب نورّث بالتّشدید، و هما لغتان مثل وصی و اوصی و الاختیار التخفیف، کقوله: «اورثتموها وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ» و الوراثة اقوی لفظة تستعمل فی هذا الباب لا تعقب بفسخ و نقض و استرجاع. و قیل المؤمنون یرثونها من الکفار. فانّ اللَّه تعالی خلق لکلّ مکلف قصرا فی الجنّة فمن آمن سکن قصره و من کفر جعل قصره لمؤمن زیادة فی درجته و کرامته.
Рӯй абӯи ҳрираҳи разии аллоҳи анҳу қол : « қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « мо ман ғдоаҳи ман ғдўоти алҷнаҳу кули алҷнаҳи ғдўоти алои трФи ило вале аллоҳи ҳўроء ,у ани ман алҳўри алъайни аднои ҳни алтии хилқати ман холиси алмску алзъФрон »
روی ابو هریره رضی اللَّه عنه قال: «قال رسول اللَّه (ص): «ما من غداة من غدوات الجنة و کل الجنة غدوات الّا ترفّ الی ولّی اللَّه حوراء، و انّ من الحور العین ادنا هنّ الّتی خلقت من خالص المسک و الزعفران»
Ва қоли слии аллоҳи алайҳу силам : « ман идхли алҷнаҳи инъми лои ибؤси яҳёи лои имўти лои тблии сёбаҳу лои иФнии шабоба » .
و قال صلی اللَّه علیه و سلّم: «من یدخل الجنّة ینعم لا یبؤس یحیی لا یموت لا تبلی ثیابه و لا یفنی شبابه».
Ва қолати ъоӣшаҳ : « алҷнаҳи сҷсҷи лӣси фӣҳо бараду лои ҳур , туробҳо алзъФрон »у қоли алҳсн : нахли алҷнаҳи ҷзўъҳои зҳбу крбҳои зумурраду ёқӯту съФҳои ҳлл , тхрҷи алртби амсоли алқлоли аҳлии ман алъслу абизи ман аллбн .
و قالت عائشة: «الجنّة سجسج لیس فیها برد و لا حرّ، ترابها الزّعفران» و قال الحسن: نخل الجنّة جذوعها ذهب و کربها زمرد و یاقوت و سعفها حلل، تخرج الرّطب امثال القلال احلی من العسل و ابیض من اللّبن.
Қавла : « ва мо натаназзул إлои бأмри рбк » сабаби нузули ин ояти он буд ки муддатӣ бигузашт ки Ҷабраил ( ъ ) брсўли худоӣ ( с ) наомад ва ваҳй наёвард , гуфтаанд чиҳил рӯз буду брўоитии понздаҳи рӯзу брўоитии дувоздаҳ рӯз ,у кофарони занни бади бурданд ва гуфтанд : « ани мҳмдоу дъаҳи рабау қлоаҳ »у расӯли худоӣ ( с ) аз ноомадани Ҷабраили дилтангу ранҷури гашт ва бар вай дшхўор омад . То раби алъзаҳи Ҷабраилро фиристод ва оят оварад : «у алзҳӣу аллили إзои сҷии мо вдъки рбк ва мо қулӣ » расӯл ( с ) гуфт : « абтأти алӣ ҳатто соءи заннӣу аштқти алик »
قوله: «وَ ما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّکَ» سبب نزول این آیت آن بود که مدتی بگذشت که جبرئیل (ع) برسول خدای (ص) نیامد و وحی نیاورد، گفتهاند چهل روز بود و بروایتی پانزده روز و بروایتی دوازده روز، و کافران ظنّ بد بردند و گفتند: «انّ محمّدا و دعه ربّه و قلاه» و رسول خدای (ص) از ناآمدن جبرئیل دلتنگ و رنجور گشت و بر وی دشخوار آمد. تا ربّ العزة جبرئیل را فرستاد و آیت آورد: «وَ الضُّحی وَ اللَّیْلِ إِذا سَجی ما وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَ ما قَلی» رسول (ص) گفت: «ابطأت علیّ حتی ساء ظنی و اشتقت الیک»
Дайр омадӣ эй Ҷабраил ва муштоқ будам бомдни ту . Раби Алъоламин бҷўоби вай оят фиристод « ва мо натаназзул إлои бأмри рбк » эй қул ё Ҷабраили лмҳмд : « ва мо натаназзул إлои бأмри рбк » аллоҳи таъолии Ҷабраилро гуфт ки Муҳамадро ҷавоби даҳ ки мо ки Фриштгоними фурӯ наме оӣим . Магари бФрмони худои ту , он гуҳ тавонем омадан ки фармоед ва фиристад .
دیر آمدی ای جبرئیل و مشتاق بودم بآمدن تو. ربّ العالمین بجواب وی آیت فرستاد «وَ ما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّکَ» ای قل یا جبرئیل لمحمد: «وَ ما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّکَ» اللَّه تعالی جبرئیل را گفت که محمّد را جواب ده که ما که فریشتگانیم فرو نمیآئیم. مگر بفرمان خدای تو، آن گه توانیم آمدن که فرماید و فرستد.
Ва хилофаст миёни уламо ки бозмондани Ҷабраилро сабаб чаҳ буд ? мақотилу клбӣу қтодаҳу заҳҳок ва ъкрмаҳ гуфтанд : Қурайш аз расӯл худоӣ пурседанд қиссаи асҳоби алкҳФу зўи алқрнин ва аз рӯҳ . Ва расӯл гуфт : « арҷъўои ғдои ахбркм »
و خلافست میان علما که بازماندن جبرئیل را سبب چه بود؟ مقاتل و کلبی و قتاده و ضحاک و عکرمه گفتند: قریش از رسول خدای پرسیدند قصّه اصحاب الکهف و ذو القرنین و از روح. و رسول گفت: «ارجعوا غدا اخبرکم»
Ва лами иқли ани шоءи аллоҳ , Фобтأи Ҷабраилу лами инзли алайҳи илои арбаъӣни иўмо .
و لم یقل ان شاء اللَّه، فابطأ جبرئیل و لم ینزل علیه الی اربعین یوما.
Ва қоли муҷоҳид : абтأи алмалики алии расӯл ( с ) сами атоаҳи Фқоли лаълии абтأт ? қоли қади феълати қолу лами лои аФълу антми лои ттсўкўну лои тқсўни азФор каму лои тнқўни броҷмкму лои тأхзўни броҷмкм ,у қол : « ва мо натаназзул إлои бأмри рбк » .
و قال مجاهد: ابطأ الملک علی رسول (ص) ثم اتاه فقال لعلی ابطأت؟ قال قد فعلت قال و لم لا افعل و انتم لا تتسوّکون و لا تقصّون اظفار کم و لا تنقّون براجمکم و لا تأخذون براجمکم، و قال: «وَ ما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّکَ».
Ва қили ҳозои ахбори ани аҳли алҷнаҳи анҳм иқўлўн ъанд духулҳо : ва мо натаназзул ҳзаҳи алҷанони алои бомари аллоҳ , қавла : « ?лаи мо байни أидино » ман амри алохраҳ , « ва мо хлФно » эй мо мзии ман амри алднё , « ва мо байни злк » ман вқтнои ҳозои илои явми алқёмаҳ . Ва қил « ва мо байни злк » эй мо байни нФхтин . Ва қил « ?лаи мо байни أидино » мо сикўн , « ва мо хлФно » мо кон , « ва мо байни злк » фии улҳол . Ва қил « ?лаи мо байни أидино » эй мо тқдмно қабл ан нахалқ , « ва мо хлФно » эй мо икўни баъди Фноӣно , « ва мо байни злк » ман вақти хлқнои илои ани нимуват . « ва мо кон рбк насиё » эй мо нсики рбк ё Муҳамаду ани тأхри ънки алўҳӣ .
و قیل هذا اخبار عن اهل الجنّة انّهم یقولون عند دخولها: و ما نتنزّل هذه الجنان الّا بامر اللَّه، قوله: «لَهُ ما بَیْنَ أَیْدِینا» من امر الآخرة، «وَ ما خَلْفَنا» ای ما مضی من امر الدنیا، «وَ ما بَیْنَ ذلِکَ» من وقتنا هذا الی یوم القیامة. و قیل «وَ ما بَیْنَ ذلِکَ» ای ما بین نفختین. و قیل «لَهُ ما بَیْنَ أَیْدِینا» ما سیکون، «وَ ما خَلْفَنا» ما کان، «وَ ما بَیْنَ ذلِکَ» فی الحال. و قیل «لَهُ ما بَیْنَ أَیْدِینا» ای ما تقدّمنا قبل ان نخلق، «وَ ما خَلْفَنا» ای ما یکون بعد فنائنا، «وَ ما بَیْنَ ذلِکَ» من وقت خلقنا الی ان نموت. «وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِیًّا» ای ما نسیک ربّک یا محمد و ان تأخر عنک الوحی.
Ва ани абии алдрдоءи қол : қоли расӯл ( с ) : « мо аҳли аллоҳи фии китобаи Фҳўи ҳалол , ва мо ҳарами Фҳўи ҳаром ва мо скти анҳу Фҳўи ъоФиаҳ , Фоқблўои ман аллоҳи офиятаи ?фони аллоҳи лами икни линсии шиӣо , сами телаи ҳзаҳи алоиаҳ : « ва мо кон рбк насиё » .
و عن ابی الدرداء قال: قال رسول (ص): «ما احلّ اللَّه فی کتابه فهو حلال، و ما حرّم فهو حرام و ما سکت عنه فهو عافیة، فاقبلوا من اللَّه عافیته فانّ اللَّه لم یکن لینسی شیئا، ثم تلا هذه الایة: «وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِیًّا».
Қавла : « раби алсмоўоту алأрз ва мо бинҳмо » эй холиқҳо ва моликҳо « Фоъбдаҳ » эй вҳдаҳ .
قوله: «رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما» ای خالقها و مالکها «فَاعْبُدْهُ» ای وحّده.
«у астбри лъбодтаҳ » ҳатто иأтики аламути кқўлаҳ : «у аъбди рбк ҳатто иأтики алиқин »у иқол , «у астбри лъбодтаҳ » далели алии ани алъбодаҳи сақилаи ммлўлаҳу алмؤмни маъмури болсбри алайҳои лони алсбри лои икўни алои мқрўнои болкроҳаҳу алсъўбаҳ .
«وَ اصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ» حتی یأتیک الموت کقوله: «وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ» و یقال، «وَ اصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ» دلیل علی انّ العبادة ثقیلة مملولة و المؤمن مأمور بالصبر علیها لانّ الصبر لا یکون الّا مقرونا بالکراهة و الصعوبة.
Қавла : « ҳилли тааллуми ?лаи смё » эй Маслану қили аҳдои исмии аллоҳ ,у қили аҳади исмии арраҳмони Фонҳмои исмони мумтанеъони алии алхлиқаҳ ,у қили маъноаи ҳилли тааллуми аҳдои истҳқи ани иўсФи бсФоти аллоҳи ъзу ҷл , Фиқоли ?лаи холиқу қодиру олами бмои кон ва мо икўни Фзлки лои икўни алои ман сафаи аллоҳи ъзу ҷл .
قوله: «هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا» ای مثلا و قیل احدا یسمّی اللَّه، و قیل احد یسمّی الرحمن فانّهما اسمان ممتنعان علی الخلیقة، و قیل معناه هل تعلم احدا یستحقّ ان یوصف بصفات اللَّه عزّ و جل، فیقال له خالق و قادر و عالم بما کان و ما یکون فذلک لا یکون الّا من صفة اللَّه عزّ و جل.
Қавла : «у иқўли алإнсони أи إзои мо мат » қроءти оммаи أи азо бҳмзтинаст бар истифҳом , магари қроءти ибни омир ки вай азо хонд бики ҳамза бар лафзи хабари мо мат , мо салаасту асли сухани азо матаст . « лсўФ » ин лоам , лоам мҷозоаҳасту муъориза на лоами таъкӣд ,у инсони дарин ояи абии бен халаф алҷмҳӣаст ки баъсро мункир буд ва ин сухан бар сиблати астҳзоء ва такзиб гуфт . Устихони ризидаҳи порае бар дасти ниҳоду реза реза мекард ва мегуфт : изъми лаками мҳмдо ано набаъс баъди мо нимуват . Муҳамад ( с ) мегуяд ки пас аз онкӣ бимирем моро зинда хоҳанд кард , ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : « ман иҳии алъзом ва ҳай Ромем » раби алъзаҳ ӯро ҷавоб дод ва бар вай ҳуҷҷат оварад ки : « أу лои изкри алإнсон » мухаффаф бар қроءти маданӣу шомӣу ъосм . Мегуяд ёд намедорад мардум « أнои хлқноаҳи ман қабл » . Бар қроءти боқӣ « أу лои изкри алонсон » бтшдид , аслаи итзкр , Фондрҷи алтоءи фии алзол . Мегуяд наяндешад ва дар ёд наёвард абии халаф ки мо ӯро нахусти бёФридим ва худ ҳичиз набӯд , он кас ки бар ншأти аввалии қодир буд бар ншأти ахрии ҳам қодир бошад , ҳамонаст ки гуфт : «у ҳўи алзии ибдؤои алхлқи сами иъидаҳу ҳўи أҳўни алайҳ » ҷой дигар гуфт : « қул яҳёҳо алзии أншأҳои أўли мара » .
قوله: «وَ یَقُولُ الْإِنْسانُ أَ إِذا ما مِتُّ» قراءت عامّه أ اذا بهمزتین است بر استفهام، مگر قراءت ابن عامر که وی اذا خواند بیک همزه بر لفظ خبر ما متّ، ما صله است و اصل سخن اذا متّ است. «لَسَوْفَ» این لام، لام مجازاة است و معارضه نه لام تأکید، و انسان درین آیة ابیّ بن خلف الجمحی است که بعث را منکر بود و این سخن بر سبیل استهزاء و تکذیب گفت. استخوان ریزیده پارهای بر دست نهاد و ریزه ریزه میکرد و میگفت: یزعم لکم محمدا انّا نبعث بعد ما نموت. محمّد (ص) میگوید که پس از آنکه بمیریم ما را زنده خواهند کرد، همانست که جای دیگر گفت: «مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ» ربّ العزّة او را جواب داد و بر وی حجّت آورد که: «أَ وَ لا یَذْکُرُ الْإِنْسانُ» مخفف بر قراءت مدنی و شامی و عاصم. میگوید یاد نمیدارد مردم «أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ». بر قراءت باقی «أ و لا یذّکر الانسان» بتشدید، اصله یتذکر، فاندرج التاء فی الذّال. میگوید نیندیشد و در یاد نیاورد ابی خلف که ما او را نخست بیافریدیم و خود هیچیز نبود، آن کس که بر نشأت اولی قادر بود بر نشأت اخری هم قادر باشد، همانست که گفت: «وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ» جای دیگر گفت: «قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ».
Қавла : «у лами як шиӣо » далели алии ани алмъдўми лӣси бшии ءи фии ҳоли адама . Он гуҳи раби алъзаҳи савганд ёд кард ки бар ангезами ин кофаронро рӯзи қиёмати ночор бо шаётин , ки ҳамсар ва ҳамроҳ эшонанд , ҳар кофарӣ бо шайтони худ дар як силсилаи баста ва ҳозир карда , инаст ки аллоҳ таъолӣ гуфт .
قوله: «وَ لَمْ یَکُ شَیْئاً» دلیل علی انّ المعدوم لیس بشیء فی حال عدمه. آن گه ربّ العزّة سوگند یاد کرد که بر انگیزم این کافران را روز قیامت ناچار با شیاطین، که همسر و همراه ایشانند، هر کافری با شیطان خود در یک سلسله بسته و حاضر کرده، اینست که اللَّه تعالی گفت.
« Фўи рбки лнҳшрнҳм » эй лнҷмънҳми фии алмъоду алшётин . Ин ваов бмънӣ маъааст эй лнҳшрнҳми маъаи алшётин , ва ҳам қрноؤҳми аллазӣнаи азлўҳм . « сами лнҳзрнҳми ҳавли ҷаҳаннами ҷсё » эй ҳбсўои ҳавлҳо Фأҳдқўои баҳои ҷсёи алии ркбҳм ҳатто идФъўои фӣҳо алаввали Фолоўл .
«فَوَ رَبِّکَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ» ای لنجمعنّهم فی المعاد و الشیاطین. این واو بمعنی مع است ای لنحشرنّهم مع الشیاطین، و هم قرناؤهم الّذین اضلوهم. «ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِیًّا» ای حبسوا حولها فأحدقوا بها جثیا علی رکبهم حتّی یدفعوا فیها الاوّل فالاوّل.
Он кофаронро ҳамаи гардани бастау бзонўҳо дар нишаста гирди дӯзах дар нишонанд , ҳамаи баҳами оранд , ва он гуҳи алаввали Фолоўл бдўзх меандозанд . « ҷсё » эй ҷосиаҳи алии ркбҳм . Ва қили ҷимоъоти ҷимоъоти ҷамъи ҷсўаҳ .
آن کافران را همه گردن بسته و بزانوها در نشسته گرد دوزخ در نشانند، همه بهم آرند، و آن گه الاول فالاوّل بدوزخ میاندازند. «جِثِیًّا» ای جاثیة علی رکبهم. و قیل جماعات جماعات جمع جثوة.
Қавла . « сами лннзъни ман кули шиъа » эй ҷимоъаи мтъоўнаҳи алии алшрку алмъсиаҳ .
قوله. «ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ کُلِّ شِیعَةٍ» ای جماعة متعاونة علی الشّرک و المعصیة.
« أиҳми أшд » абтдоءу хабари алии арраҳмон « ътё » эй ътўоу тҷброи фии алкФру ғлўо ,у алмънии нбдأи фии алтъзиби болоътии Фолоътӣу алокбри Фолокбри ҷрмои брؤсоءи алзлолаҳи авло , сами ботбоъҳму ашёъҳм .
«أَیُّهُمْ أَشَدُّ» ابتداء و خبر علی الرّحمن «عِتِیًّا» ای عتوا و تجبّرا فی الکفر و غلوّا، و المعنی نبدأ فی التّعذیب بالاعتی فالاعتی و الاکبر فالاکبر جرما برؤساء الضّلالة اولا، ثم باتباعهم و اشیاعهم.
« сами лнҳни أълм » сами ҳоҳнои листи ммои тўҷби тъқибо , ҳозои кқўлки фалони фоҷири моради сами ҳўи маъаи ҳозои ман ғайри рушдаи иқўли таъолӣ : « сами лнҳни أълм » ани аллазӣнаи ҳамашад ътё , « ҳам أўлии баҳои слё » эй дхўло ва лузуман . Иқоли слии ислии слё мисли лақии илқии лқё ,у слёи насби алии алтмииз .
«ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ» ثمّ هاهنا لیست مما توجب تعقیبا، هذا کقولک فلان فاجر مارد ثم هو مع هذا من غیر رشدة یقول تعالی: «ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ» انّ الّذین هم اشدّ عتیّا، «هُمْ أَوْلی بِها صِلِیًّا» ای دخولا و لزوما. یقال صلی یصلی صلیّا مثل لقی یلقی لقیّا، و صلیا نصب علی التمییز.
Рӯй абӯи Саиди алхдрии қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ихрҷи ман алнори ънқашад сўодои ман алқори Фиқўли ании вклти бслосаҳи нафар : бакул ҷаббор анед . Ва ман дуои маъаи аллоҳи ?илҳо охир .
روی ابو سعید الخدری قال: قال رسول اللَّه (ص): «یخرج من النار عنق اشدّ سوادا من القار فیقول انّی وکّلت بثلاثة نفر: بکلّ جبّار عنید. و من دعا مع اللَّه الها آخر.
Ва ман қатл наФасо бғири нафас . Қоли Фтнтбқи алайҳими алнори бмқдори хумси моӣаҳи сана » .
و من قتل نفسا بغیر نفس. قال فتنطبق علیهم النّار بمقدار خمس مائة سنة».
Қавлаи таъолӣ : «у إни мнкми إлои воридҳо » эй мо мнкми аҳади алои вориди ҷаҳаннам , « алии рбк » кони вуруд кам алнор , « алии рбк ҳатман мқзё » ҳатми злку қзии қзоءи лои мҳиси анҳу . Дар маънии вуруди аҳл илм мухталифанд қавмӣ гуфтанд духуласт , қавмӣ гуфтанд ашрофасту мурӯр бедухул яъне ки фарои сар он расанд ва бигузаранд ва дар онҷо нашаванд . Ва манша хилоф онаст ки въидиаҳ мӯътазила гӯйанд : ман дахли алнори ман алмуваҳидини лои ихрҷи минҳо абадан . Гуфтанд муваҳҳид ки дар оташ шавад ҳаргиз берун наёяд , ва мараҷён гӯйанд : лои идхлҳои муъмин . Муъмини худ дар оташ нашавад . Ва аҳл суннат гӯйанд ҷоизаст ки муъминон дар оташ шаванд ва эшонро бмъсит ки кардаанд уқубат кунанд , он гуҳ аз оташи беруни оранд ,у бқўли аҳли суннати вуруд , духуласту ҳуҷҷати эшон аз қирони қавлаи таъолӣ : « иқдми қавмаи явми алқёмаҳи Фأўрдҳми алнору бӣси алўрди алмўрўд »у қоли таъолӣ : « إнкм ва мо тъбдўни ман дуни аллоҳи ҳсби ҷаҳаннами أнтми лҳои вордўни луи кони ҳؤлоءи ?алааи мо врдўҳо » хилоф нест ки фиръавн ва батон ва бут прессатон ки андари ин оёт аз эшон хабар медиҳад дар дӯзах шаванд на онҷо бигузаранд , ки агар бгзштндӣ дар биҳишт шудандӣ ки баъд аз дунёи ҷузи дӯзаху биҳишти сарой дигар нест , ва шак нест ки эшон ҳаргиз ба биҳишт нашаванду ҷузи дӯзахи ҷой эшон несту маънии вуруди ҷуз духул нест .
قوله تعالی: «وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها» ای ما منکم احد الّا وارد جهنّم، «عَلی رَبِّکَ» کان ورود کم النّار، «عَلی رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیًّا» حتم ذلک و قضی قضاء لا محیص عنه. در معنی ورود اهل علم مختلفند قومی گفتند دخولست، قومی گفتند اشرافست و مرور بیدخول یعنی که فرا سر آن رسند و بگذرند و در آنجا نشوند. و منشأ خلاف آنست که وعیدیه معتزله گویند: من دخل النّار من الموحّدین لا یخرج منها ابدا. گفتند موحّد که در آتش شود هرگز بیرون نیاید، و مرجیان گویند: لا یدخلها مؤمن. مؤمن خود در آتش نشود. و اهل سنّت گویند جایز است که مؤمنان در آتش شوند و ایشان را بمعصیت که کردهاند عقوبت کنند، آن گه از آتش بیرون آرند، و بقول اهل سنّت ورود، دخول است و حجّت ایشان از قران قوله تعالی: «یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ» و قال تعالی: «إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ لَوْ کانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها» خلاف نیست که فرعون و بتان و بت پرستان که اندر این آیات از ایشان خبر میدهد در دوزخ شوند نه آنجا بگذرند، که اگر بگذشتندی در بهشت شدندی که بعد از دنیا جز دوزخ و بهشت سرای دیگر نیست، و شک نیست که ایشان هرگز به بهشت نشوند و جز دوزخ جای ایشان نیست و معنی ورود جز دخول نیست.
Ва далели барин қавл саёқ оятаст ки гуфт : « сами ннҷии аллазӣнаи атқўо »у наҷоти баъд аз духул бошад , нахуст дар миён кор шаванд он гуҳи берун омаданро наҷот гӯйанд , чунон ки гуфт : «у нҷиноаҳи ман Улуғаму кзлки ннҷии алмؤмнин »у хабар дурустаст аз пайғамбар ( с ) ки гуфт : « алўрўди алдхўли лои ибқӣ бару лои фоҷири алои дахлҳо Фткўни алии алмؤмнини брдоу сломои комаи канти алии иброҳӣм ҳатто ани ллнор ӯ лҷҳнми зҷиҷои ман барадҳо » .
و دلیل برین قول سیاق آیتست که گفت: «ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا» و نجات بعد از دخول باشد، نخست در میان کار شوند آن گه بیرون آمدن را نجات گویند، چنان که گفت: «وَ نَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ» و خبر درست است از پیغمبر (ص) که گفت: «الورود الدّخول لا یبقی برّ و لا فاجر الّا دخلها فتکون علی المؤمنین بردا و سلاما کما کانت علی ابراهیم حتّی انّ للنّار او لجهنم ضجیجا من بردها».
« сами ннҷии аллазӣнаи атқўоу назри алзолмини фӣҳо ҷсё »
«ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمِینَ فِیها جِثِیًّا»
Ани ибни масъӯди қол : қол алнабӣ ( с ) : « ирди анноси алнору исдўни анҳо боъмолҳм , Фоўлҳми клмъи албрқи сами колриҳи сами кхзри алғрс сам кашад алрҷли сами кмшиаҳ » .
عن ابن مسعود قال: قال النبیّ (ص): «یرد النّاس النّار و یصدّون عنها باعمالهم، فاوّلهم کلمع البرق ثمّ کالرّیح ثم کخضر الغرس ثم کشدّ الرجل ثم کمشیه».
Ва ани инси қол : қол алнабӣ ( с ) : « ихрҷи ман алнори ман қол : « лои إлаҳи إлои аллоҳ »у кони фии қалбаи ман алхири мо изни шъираҳ , сами ихрҷи ман алнори ман қол « лои إлаҳи إлои аллоҳ »у кони фии қалбаи ман алхири мо изни барра , сами ихрҷи ман алнори ман қол : « лои إлаҳи إлои аллоҳ »у кони фии қалбаи ман алхири мо изни зарра » .
و عن انس قال: قال النّبی (ص): «یخرج من النّار من قال: «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» و کان فی قلبه من الخیر ما یزن شعیرة، ثمّ یخرج من النّار من قال «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» و کان فی قلبه من الخیر ما یزن برّة، ثمّ یخرج من النّار من قال: «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» و کان فی قلبه من الخیر ما یزن ذرة».
Ва ани абии ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « мо ман мусаллами имўти ?лаи салосаи ман алўлди алои лами илҷи алнори алои тҳлаҳи алқсм , сами қрأу إни мнкми إлои воридҳо »
و عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «ما من مسلم یموت له ثلاثة من الولد الّا لم یلج النّار الّا تحلة القسم، ثم قرأ وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها»
Ва рӯй ани Амри бен динори қол : « тмории ибни аббосу нофеъи бен алозрқ , Фқоли нофеъи лӣси алўрўди алдхўл , Фқоли ибни аббос : ҳўи алдхўл , أи раъйати қавли аллоҳи таъолӣ ?
و روی عن عمرو بن دینار قال: «تماری ابن عباس و نافع بن الازرق، فقال نافع لیس الورود الدخول، فقال ابن عباس: هو الدخول، أ رأیت قول اللَّه تعالی؟
« إнкм ва мо тъбдўни ман дуни аллоҳи ҳсби ҷаҳаннами أнтми лҳои вордўн » адхлўоам ло ?у қавла : «у бӣси алўрди алмўрўд » адхл ҳؤлоءам ло ? аммоу аллоҳи аноу анати снрдҳоу ано арҷу ани ихрҷнии аллоҳи минҳоу лои ихрҷки минҳои лткзибк » .
«إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ» ادخلوا ام لا؟ و قوله: «وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ» ادخل هؤلاء ام لا؟ اما و اللَّه انا و انت سنردها و انا ارجو ان یخرجنی اللَّه منها و لا یخرجک منها لتکذیبک».
Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) сӣли ани маънии ҳзаҳи алоиаҳу ани кайфияти алўрўди Фқол : « ани аллоҳи таъолии иҷъли алнори колсмни алҷомду иҷмъи алайҳои халқи алаввалину алохрини сами инодии алмнодии ани хзии асҳобку дарии асҳобии Фўи алзии нафаси Муҳамади бедаи ?лаии аърФи босҳобҳои ман алўолдаҳи бўлдҳо » .
و روی انّ النّبیّ (ص) سئل عن معنی هذه الایة و عن کیفیت الورود فقال: «انّ اللَّه تعالی یجعل النار کالسّمن الجامد و یجمع علیها خلق الاولین و الآخرین ثمّ ینادی المنادی ان خذی اصحابک و دری اصحابی فو الّذی نفس محمّد بیده لهی اعرف باصحابها من الوالدة بولدها».
Ва ҳакии ани абии ҷаъфари алнҳоси қол : « إлои воридҳо » иъўди илои явми алқёмаҳ . Ва қоли муҷоҳид : ҳўи алҳмӣу аломрози тأхзи алмؤмн « сами ннҷии аллазӣнаи атқўо » алшрк , «у назри алзолмин » эй алмшркин , « фӣҳо ҷсё » , эй боркини алии ркбҳми соғрин .
و حکی عن ابی جعفر النحاس قال: «إِلَّا وارِدُها» یعود الی یوم القیامة. و قال مجاهد: هو الحمّی و الامراض تأخذ المؤمن «ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا» الشّرک، «وَ نَذَرُ الظَّالِمِینَ» ای المشرکین، «فِیها جِثِیًّا»، ای بارکین علی رکبهم صاغرین.
Ва қил « ннҷии аллазӣнаи атқўо » фии мсирҳми алии алсроти ман алвуқуъи фӣҳоу алтأзии баҳрҳо , ва ман дахли алсроти Фқди дахли алнори қоли ибни аббос : алўрўди алии алсроту алсроти алии ҷаҳаннам . Ва қоли алҳусайн бен алФзл : тафаккурати фии куни алсроти алии алнору кайфиятаи синӣн , Флми итсўри злки илои ани вақъи лии зоти явми ани алсроти фии алнори шабаҳи алорҷўҳаҳи фии ?илдор » .
و قیل «نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا» فی مسیرهم علی الصّراط من الوقوع فیها و التأذی بحرها، و من دخل الصراط فقد دخل النّار قال ابن عباس: الورود علی الصّراط و الصّراط علی جهنم. و قال الحسین بن الفضل: تفکرت فی کون الصّراط علی النّار و کیفیته سنین، فلم یتصوّر ذلک الی ان وقع لی ذات یوم انّ الصّراط فی النار شبه الارجوحة فی الدّار».
«у назри алзолмини фӣҳо » Эй натарк алкФори фии алнор , « ҷсё » ҷмиъо . Ва қоли ибни зайди алҷсии шари алҷлўс .
«وَ نَذَرُ الظَّالِمِینَ فِیها» ای نترک الکفّار فی النار، «جِثِیًّا» جمیعا. و قال ابن زید الجثی شرّ الجلوس.
Қавла . « إзои ттлии алайҳими оётно » эй азои қрӣти алии ҳؤлоءи алкФори оёти алқуръони байноти возеҳоти алдлоӣл ва фӣҳо зикри алмؤмнину ани аллоҳи влиҳму носрҳм , « қоли аллазӣнаи кФрўо » яъне алнзри бен алҳорсу асҳоба , ллзини омнўо » эй лФқроءи лсҳобаҳ « أии алФриқин » яъне алмؤмнину алкоФрин . « хайри мқомо » мнзлоу ҳоло «у أҳсни ндё » азин мҷлсоу мконо .
قوله. «إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا» ای اذا قرئت علی هؤلاء الکفّار آیات القرآن بیّنات واضحات الدلائل و فیها ذکر المؤمنین و انّ اللَّه ولیهم و ناصرهم، «قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا» یعنی النضر بن الحارث و اصحابه، للّذین آمنوا» ای لفقراء لصحابة «أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ» یعنی المؤمنین و الکافرین. «خَیْرٌ مَقاماً» منزلا و حالا «وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا» ازین مجلسا و مکانا.
Мушрикони Қурайши асҳоби молу зинати дунёу айши фароху ҷои хуши тнъм ва ноз буданду даравишони саҳобаи асҳоби фақру Фоқт ва хушунат буданду бони молу зинати худро бар даравишони саҳобаи фазли диданд ва ифтихор овараданд . Пас маънӣ оят онаст ки чун мо оёти қуръон фурӯ фиристем , ки дар он зикри муъминон буд ва навохтан эшон ва дар он далоилу ъбр буд эшон дар он тадаббур ва тафаккур накунанд балки аз он ифтихор ва мкосрт бимол ва сирват карданд ва гӯйанд бингаред , ки аз мо ва шумо кадом гуруҳаст ки ҷойу манзили ваии хуштару моли ваии бештару неъмату ҷоҳи ваии тамомтар , яъне ки мо ба аз шмоӣиму ҳоли мо бнздики аллоҳи таъолӣ аз ҳоли шумо некӯтар . Алндӣу алнодии алмҷлси алзии иҷмъи алқўми лҳодсаҳ ӯ машвара ва манеҳ дори алндўаҳ , лони алмшркини конўои иҷлсўни фӣҳоу итшоўрўни фии амўрҳм . Ва қрأи ?маккеии мқомои бзми алмиму ҳумои луғатони фии алмънии воҳиди лонҳмои ирҷъони илои исми алмкон .
مشرکان قریش اصحاب مال و زینت دنیا و عیش فراخ و جای خوش تنعّم و ناز بودند و درویشان صحابه اصحاب فقر و فاقت و خشونت بودند و بآن مال و زینت خود را بر درویشان صحابه فضل دیدند و افتخار آوردند. پس معنی آیت آنست که چون ما آیات قرآن فرو فرستیم، که در آن ذکر مؤمنان بود و نواختن ایشان و در آن دلایل و عبر بود ایشان در آن تدبّر و تفکّر نکنند بلکه از آن افتخار و مکاثرت بمال و ثروت کردند و گویند بنگرید، که از ما و شما کدام گروهست که جای و منزل وی خوشتر و مال وی بیشتر و نعمت و جاه وی تمامتر، یعنی که ما به از شمائیم و حال ما بنزدیک اللَّه تعالی از حال شما نیکوتر. النّدی و النادی المجلس الّذی یجمع القوم لحادثة او مشورة و منه دار الندوة، لانّ المشرکین کانوا یجلسون فیها و یتشاورون فی امورهم. و قرأ مکی مقاما بضمّ المیم و هما لغتان فی المعنی واحد لانّهما یرجعان الی اسم المکان.
Пас раби Алъоламин эшонро ҷавоб дод : « ва кам أҳлкнои қиблаами ман қарни ҳам أҳсни أсосоу рءё » эй қади аҳлкнои аслоФҳму конўои фии алднё аксар нааммау аўФри зинаи Флми инФъҳми ман аллоҳу лами иқрбҳми ман раҳмата вау алнҷоаҳи ман азоба . Қоли аҳли аллғаҳ : алососи матоъи албити мо итмтъ ба алонсони ман адоаи лои ғании анҳо , муштақи ман асису ҳўи алксиру риёи бтшдиди қроءт шомӣаст ,у қолўну Исмоил аз нофеъ . Боқии қроء рӣё хонанд бҳмзу ҳўи алмнзр , муштақи ман раъйат эй мо ирии фии сувараи алонсону либоса . Ва қили ҳўи ман қўлки рӯят эй манзараи мртўи ман алнъмаҳ эй ани алайҳи нзораҳ . Ва интисоби асосоу рӣёи алии алтФсир .
پس ربّ العالمین ایشان را جواب داد: «وَ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْیاً» ای قد اهلکنا اسلافهم و کانوا فی الدّنیا اکثر نعمة و اوفر زینة فلم ینفعهم من اللَّه و لم یقرّبهم من رحمته و و النّجاة من عذابه. قال اهل اللّغة: الاثاث متاع البیت ما یتمتّع به الانسان من اداة لا غنی عنها، مشتقّ من اثیث و هو الکثیر و ریّا بتشدید قراءت شامی است، و قالون و اسماعیل از نافع. باقی قرّاء رئیا خوانند بهمز و هو المنظر، مشتقّ من رأیت ای ما یری فی صورة الانسان و لباسه. و قیل هو من قولک رویت ای منظره مرتو من النعمة ای انّ علیه نضارة. و انتصاب اثاثا و رئیا علی التفسیر.
Қавла : « қул ман кони фии алзлолаҳи Флимдд » . Алсиғаҳ , сиғаи аламру алмънии алхбр , эй ман кони фии алшрку алҷҳолаҳи мадаи аллоҳи фии куфрау мтъаҳи батӯлии умраи лиздоди тғёноу злоло , яъне ҷаъли аллоҳи ҷзоءи залолатаи ани итркаҳу имдаҳи фӣҳо . Кқўлаҳ : « ман излли аллоҳи Флои ҳодии ?лау изрҳми фии тғёнҳми иъмҳўн » . Ва қили маъноаи ман кони фии алзлолаҳи зодаи аллоҳи злоло . Ва қили маъноаи Флиъши мо шоءи ?фони мсираҳи илои алнор .
قوله: «قُلْ مَنْ کانَ فِی الضَّلالَةِ فَلْیَمْدُدْ». الصیغة، صیغة الامر و المعنی الخبر، ای من کان فی الشّرک و الجهالة مدّه اللَّه فی کفره و متّعه بطول عمره لیزداد طغیانا و ضلالا، یعنی جعل اللَّه جزاء ضلالته ان یترکه و یمدّه فیها. کقوله: «مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِیَ لَهُ وَ یَذَرُهُمْ فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ». و قیل معناه من کان فی الضّلالة زاده اللَّه ضلالا. و قیل معناه فلیعش ما شاء فانّ مصیره الی النّار.
Қавла : « ҳатто إзои рأўои мо иўъдўн » эй илои ани иأтиҳми мо иўъдўни ман алҷзоءи алии кФрҳм , сами фасли Фқол : « إмои алъзобу إмои алсоъаҳ » фаҳмои мансӯбони алии албдли ман « мо иўъдўн »у алмънӣ ҳатто азои рأўои алъзоб ӯ рأўои алсоъаҳ , Фолъзоби мо въдўо ба ман насри алмؤмнини алайҳими бонуҳуми иъзбўнҳми қтлоу усаро . Ва алсоъаҳ яъне алқёмаҳ ва мо въдўои фӣҳо ман алхлўди фии алнор . Маънӣ оят онаст ки ҳар ки дар залолат ва куфраст раби алъзаҳи бҷзоءи куфри вай ӯро рӯзгори дароз фаро гузорад то туғёну залолат вай меафзоед , он гуҳ ё дар дунёи азоби қатлу сбӣ буи расад ё дар қиёмат бдўзх шавад ҷовид . « Фсиълмўни ман ҳўи шари мконо » ҷавоб онаст ки гуфтанд : « хайри мқомо » . «у أзъФи ҷндо » ҷавоб онаст ки гуфтанд : «у أҳсни ндё » .
قوله: «حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ» ای الی ان یأتیهم ما یوعدون من الجزاء علی کفرهم، ثمّ فصّل فقال: «إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ» فهما منصوبان علی البدل من «ما یُوعَدُونَ» و المعنی حتّی اذا رأوا العذاب او رأوا السّاعة، فالعذاب ما وعدوا به من نصر المؤمنین علیهم بانهم یعذّبونهم قتلا و اسرا. و الساعة یعنی القیامة و ما وعدوا فیها من الخلود فی النّار. معنی آیت آنست که هر که در ضلالت و کفرست ربّ العزّة بجزاء کفر وی او را روزگار دراز فرا گذارد تا طغیان و ضلالت وی میافزاید، آن گه یا در دنیا عذاب قتل و سبی بوی رسد یا در قیامت بدوزخ شود جاوید. «فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً» جواب آنست که گفتند: «خَیْرٌ مَقاماً». «وَ أَضْعَفُ جُنْداً» جواب آنست که گفتند: «وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا».
Қавлаи таъолӣ : «у язиди аллоҳи аллазӣнаи аҳтдўо » болмнсўх , « ҳудо » болносх ,у қили иҷъли ҷзоҳми ани изидҳми фии иқинҳми ҳудои комаи أзли алФосқи бФсқаҳ .
قوله تعالی: «وَ یَزِیدُ اللَّهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا» بالمنسوخ، «هدی» بالنّاسخ، و قیل یجعل جزاهم ان یزیدهم فی یقینهم هدی کما أضلّ الفاسق بفسقه.
«у албоқӣоти алсолҳот » қили алслўоти алхмс ,у қили адоءи алФроӣз ,у қил « субҳони аллоҳу алҳмди ллаҳу лои илоҳи алои аллоҳу аллоҳи Акбар » ҳаии албоқӣоти алсолҳоти лони савобҳо ибқӣ абадан . « хайр ъанд рбки сўобо » эй хайри ммои фӣаи алкФори ман алмолу ҳасани улҳол . «у хайри мрдо » оқибау мрҷъо .
«وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ» قیل الصلوات الخمس، و قیل اداء الفرائض، و قیل «سبحان اللَّه و الحمد للَّه و لا اله الا اللَّه و اللَّه اکبر» هی الباقیات الصّالحات لانّ ثوابها یبقی ابدا. «خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً» ای خیر ممّا فیه الکفّار من المال و حسن الحال. «وَ خَیْرٌ مَرَدًّا» عاقبة و مرجعا.
« أи Фрأити алзии куфри боётно » ин кофари алъоси бен воӣл алсҳмӣаст . Мардӣ буд зиндиқи мункири баъс аз ҷумлаи мстҳзءон . Хбобро бирав динӣ буд бтқозо шуд ҷавоб вай дод бостҳзо ки : на шумо май гўӣид ки дар биҳишти зару сим ва ҳарираст ? хбоб гуфт : балии мо май гўӣим ва дар китоб худост . Ъос гуфт бостҳзо акнӯн сабр кун то ббҳшт расем ки аллоҳи таъолии марои онҷои мол ва фарзанд диҳад дайни ту бгзорм , раби Алъоламин дар шаъни ваии ин оят фиристод : « أи Фрأити алзии куфри боётноу қоли лأўтин яъне фии алҷнаҳ , « молоу влдо » ҷой дигар гуфт : «у лӣни рддти إлии рабии лأҷдни хирои минҳои мнқлбо » «у лӣни раҷъати إлии рабии إни лии ъндаҳи ллҳснӣ » қрأи Ҳамзау алксоӣӣ ,у влдои болзму алоскону қрأи алохрўн . Ва влдои бФтҳи алўоўу аллому ҳумои луғатон мисли алъарабу алъараб ,у алъҷму алъҷм , ва манеҳам ман иҳъли алўлди болзми ҷмъоу алўлди болФтҳи воҳдо , мисли асаду асад ,у қили алўлди болФтҳи алобну алобнаҳу болзми алоҳлу алўлд .
«أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی کَفَرَ بِآیاتِنا» این کافر العاص بن وائل السهمی است. مردی بود زندیق منکر بعث از جمله مستهزءان. خباب را برو دینی بود بتقاضا شد جواب وی داد باستهزا که: نه شما میگوئید که در بهشت زر و سیم و حریرست؟ خباب گفت: بلی ما میگوئیم و در کتاب خداست. عاص گفت باستهزا اکنون صبر کن تا ببهشت رسیم که اللَّه تعالی مرا آنجا مال و فرزند دهد دین تو بگزارم، ربّ العالمین در شأن وی این آیت فرستاد: «أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی کَفَرَ بِآیاتِنا وَ قالَ لَأُوتَیَنَّ یعنی فی الجنّة، «مالًا وَ وَلَداً» جای دیگر گفت: «وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلی رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْها مُنْقَلَباً» «وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلی رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنی» قرأ حمزه و الکسائی، و ولدا بالضمّ و الاسکان و قرأ الآخرون. و ولدا بفتح الواو و اللام و هما لغتان مثل العرب و العرب، و العجم و العجم، و منهم من یحعل الولد بالضمّ جمعا و الولد بالفتح واحدا، مثل اسد و اسد، و قیل الولد بالفتح الابن و الابنة و بالضم الاهل و الولد.
Қавла : « أтлъи алғиб » яъне анзри фии аллўҳи алмҳФўз . Ва қили аълами илми алғиб ҳатто иълми фии алҷнаҳи ҳў ,ам ло , « أм атхз ъанд арраҳмони ъҳдо » яънеам қол : « лои ?алаи алои аллоҳ »у қадам амалан солҳо . Ва қили аъҳди аллоҳи илайҳи ани идхлаҳи алҷнаҳ .
قوله: «أَطَّلَعَ الْغَیْبَ» یعنی انظر فی اللوح المحفوظ. و قیل اعلم علم الغیب حتّی یعلم فی الجنّة هو، ام لا، «أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً» یعنی ام قال: «لا آله الا اللَّه» و قدّم عملا صالحا. و قیل اعهد اللَّه الیه ان یدخله الجنّة.
Рӯй ибни аббоси қол : « қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман адхли алии муъмини срўрои Фқди срнӣ , ва ман срнии Фқд атхз ъанд аллоҳи ъҳдои Флои тмсаҳи алнор , « إни аллоҳи лои ихлФи алмиъод » .
روی ابن عباس قال: «قال رسول اللَّه (ص): «من ادخل علی مؤمن سرورا فقد سرّنی، و من سرّنی فقد اتّخذ عند اللَّه عهدا فلا تمسّه النّار، «إِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمِیعادَ».
Ва ани алосўди бен язиди қол : қоли абди аллоҳ : иқўли аллоҳи ъзу ҷли явми алқёмаҳи ман кони ?лаи ъндии аҳди Флиқм , Фқолўо ё абои абди арраҳмони Фълмнои қол : қўлўо : « аллоҳами фотири алсмоўоту алأрз , олами алғибу алшҳодаҳ , ании аъҳди алики фии ҳзаҳи алҳёҳи алднёи бонии ашҳади анки лои илоҳи алои анати вҳдки лои шарики лаку ани мҳмдои ъбдку рсўлку анки ани тклнии илои нафасии тқрбнии ман алшру тбоъднии ман алхир ,у ании лои асқи алои брҳмтк , Фоҷъли лии ъндки ъҳдои тؤдиаҳи илои явми алқёмаҳи анки лои тахаллуфи алмиъод » .
و عن الاسود بن یزید قال: قال عبد اللَّه: یقول اللَّه عزّ و جلّ یوم القیامة من کان له عندی عهد فلیقم، فقالوا یا ابا عبد الرحمن فعلمنا قال: قولوا: «اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، عالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ، انّی اعهد الیک فی هذه الحیاة الدّنیا بانّی اشهد انّک لا اله الّا انت وحدک لا شریک لک و انّ محمدا عبدک و رسولک و انّک ان تکلنی الی نفسی تقربنی من الشرّ و تباعدنی من الخیر، و انّی لا اثق الّا برحمتک، فاجعل لی عندک عهدا تؤدیه الیّ یوم القیامة انّک لا تخلف المیعاد».
« куллан » ради лқўли алъос , эй лӣси аламри комаи иқўл , « снктби мо иқўл » эй снҳФзи алайҳ « мо иқўл » Фнҷозиаҳ ба фии алохраҳ . « ва намад ?лаи ман алъзоби мдо » Эй назайд ?лаи ман алъзоби зиёдаи лои инқитоъи лҳо , эй нзидаҳи ъзобои фавқи алъзоб , «у нрсаҳи мо иқўл » яъне нслбаҳи мо иФтхр ба ман алмолу алнъмаҳ ,у нътиаҳи ғайраи ман алмؤмнин , «у иأтино » эй фии алохраҳ , « фардо » лои исҳбаҳи шайъи ءи ман амволау лои инФъаҳи аҳади ман авлода ,у қили алтқдир « нрсаҳи мо иқўл » анаи фии алднёи имлкаҳу иътии фии алохраҳ мислаиу злки анаи қоли лхбоб , лӣни кони мо тқўли ҳқои фонии фии алохраҳи афзали нсибо .
«کَلَّا» رد لقول العاص، ای لیس الامر کما یقول، «سَنَکْتُبُ ما یَقُولُ» ای سنحفظ علیه «ما یَقُولُ» فنجازیه به فی الآخرة. «وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا» ای نزید له من العذاب زیادة لا انقطاع لها، ای نزیده عذابا فوق العذاب، «وَ نَرِثُهُ ما یَقُولُ» یعنی نسلبه ما یفتخر به من المال و النّعمة، و نعطیه غیره من المؤمنین، «وَ یَأْتِینا» ای فی الآخرة، «فَرْداً» لا یصحبه شیء من امواله و لا ینفعه احد من اولاده، و قیل التقدیر «نَرِثُهُ ما یَقُولُ» انّه فی الدنیا یملکه و یعطی فی الآخرة مثله و ذلک انّه قال لخباب، لئن کان ما تقول حقا فانّی فی الآخرة افضل نصیبا.
«у атхзўои ман дуни аллоҳи ?алааи ликўнўои ?лаами азо » эй абди алкФори алосному алшётину алмлоӣкаҳу исо , литъззўои фии алднё . Ва исирўои илои алъзи алдоӣми фии алъқбӣ ,у қили ликўнўои ?лаами иддаи фии алқёмаҳу шФъоءи ?лаами кқўлаҳ : « ҳؤлоء шФъоؤно ъанд аллоҳ » ,у қавла : « мо нъбдҳми إлои лиқрбўнои إлии аллоҳи зулфӣ » . Кофарони парастидаҳо ки парастиданади фурӯд аз аллоҳи таъолии бон парастиданад то эшонро аз он ъз бошаду ҷоҳу анбӯҳӣ дар дунёу бқёмт ёроиашон бошанд дар дафъи азоби худо аз эшону шафиъи эшон . Раб Алъоламин гуфт : « куллан » на чунонаст ки эшон мепиндоранд ки эшон на ъзнд ва на ёр ва на шафиъ , на дар дунё бакор оянд на дар уқбо .
«وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا» ای عبد الکفار الاصنام و الشّیاطین و الملائکة و عیسی، لیتعززوا فی الدّنیا. و یصیروا الی العزّ الدائم فی العقبی، و قیل لیکونوا لهم عدة فی القیامة و شفعاء لهم کقوله: «هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ»، و قوله: «ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونا إِلَی اللَّهِ زُلْفی». کافران پرستیدهها که پرستیدند فرود از اللَّه تعالی بآن پرستیدند تا ایشان را از آن عزّ باشد و جاه و انبوهی در دنیا و بقیامت یارایشان باشند در دفع عذاب خدا از ایشان و شفیع ایشان. رب العالمین گفت: «کَلَّا» نه چنان است که ایشان میپندارند که ایشان نه عزّند و نه یار و نه شفیع، نه در دنیا بکار آیند نه در عقبی.
« сикФрўни бъбодтҳм » фардо дар қиёмати ҳама аз якдигар безор шаванду бикдигри кофар , ҳам обид аз маъбуд ва ҳам маъбуд аз обид , ва дар қуръон аз ин нмт фаровонаст «у қоли шркоؤҳми мо кантами إёнои тъбдўн »
«سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ» فردا در قیامت همه از یکدیگر بیزار شوند و بیکدیگر کافر، هم عابد از معبود و هم معبود از عابد، و در قرآن از این نمط فراوانست «وَ قالَ شُرَکاؤُهُمْ ما کُنْتُمْ إِیَّانا تَعْبُدُونَ»
« қолўои сбҳонки мо кони инбғии лнои أни нтхзи ман дўнки ман أўлёء » « إзи тбрأи аллазӣнаи атбъўои ман аллазӣнаи атбъўо » « сами явми алқёмаҳи икФри бъзкми ббъз » «у явми алқёмаҳи икФрўни бшрккм » .
«قالُوا سُبْحانَکَ ما کانَ یَنْبَغِی لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیاءَ» «إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا» «ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ» «وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُونَ بِشِرْکِکُمْ».
Қавла : «у икўнўни алайҳими здо » эй аъўонои алайҳиму аъдоءи ародўои ани икўнўои ?лаами шФъоءи Фисирўни ?лаами хсмоء . Алзди иқъи алии алвоҳаду алҷмъ . Фардои қиёмати раби алъзаҳ батонро бо кофарон ҳашар кунад ва эшонро ақл ва нутқ диҳад то дар дӯзахи обидони худро хасмӣ кунанд ва гӯйанд : рбнои ъзби ҳؤлоءи аллазӣнаи ъбдўнои ман дўнк . Ва қил « икўнўни алайҳими здо » эй қрноءи фии алнори алии ҳиӣаҳи иъзбўни баҳо , комаи қоли таъолии фии монеъии алзкоаҳ : « явми иҳмии алайҳои фии нори ҷаҳаннами Фткўии баҳои ҷбоҳҳму ҷнўбҳму зҳўрҳм » .
قوله: «وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا» ای اعوانا علیهم و اعداء ارادوا ان یکونوا لهم شفعاء فیصیرون لهم خصماء. الضدّ یقع علی الواحد و الجمع. فردای قیامت رب العزّة بتان را با کافران حشر کند و ایشان را عقل و نطق دهد تا در دوزخ عابدان خود را خصمی کنند و گویند: ربّنا عذّب هؤلاء الّذین عبدونا من دونک. و قیل «یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا» ای قرناء فی النّار علی هیئة یعذّبون بها، کما قال تعالی فی مانعی الزّکاة: «یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ».
Қавла : « أи ламтар » ё Муҳамад : « أнои أрслнои алшётини алии алкоФрин » , эй слтноҳми алайҳими болоғўоءу злки қавла : «у астФззи ман асттът манеҳам » алоиаҳ . . . Ва қили қизнои ?лаами алшётини мҷозоаҳи алии кФрҳми кқўлаҳ : «у қизнои ?лаами қрноءи нақизи ?лаи шитонои Фҳўи ?лаи қарин »у қил « арслнои алшётини алайҳим » эй хлинои алшётину аёҳми Флми нъсмҳм . Қавла : « тؤзҳми أзо » эй тзъҷҳми азъоҷо ҳатто иркбўои алмъосӣ . Ва алозу алҳзи воҳиду ҳўи алтҳрику алозизи алғлён , ва манеҳ алхбр
قوله: «أَ لَمْ تَرَ» یا محمد: «أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّیاطِینَ عَلَی الْکافِرِینَ»، ای سلطناهم علیهم بالاغواء و ذلک قوله: «وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ» الایه... و قیل قیضنا لهم الشّیاطین مجازاة علی کفرهم کقوله: «وَ قَیَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ» و قیل «ارسلنا الشیاطین علیهم» ای خلینا الشّیاطین و ایاهم فلم نعصمهم. قوله: «تَؤُزُّهُمْ أَزًّا» ای تزعجهم ازعاجا حتی یرکبوا المعاصی. و الازّ و الهزّ واحد و هو التحریک و الازیز الغلیان، و منه الخبر
Кон алнабӣ ( с ) ислӣу лҷўФаҳи азизи козизи алмрҷли ман албкоء .
کان النبی (ص) یصلّی و لجوفه ازیز کازیز المرجل من البکاء.
Ва маънии алоиаҳи мкнои алшётини ман дъоءи алкФори болўсоўси илои алкФру алшрк ва тизин алмъосии болтмўиҳот .
و معنی الایة مکنّا الشیاطین من دعاء الکفّار بالوساوس الی الکفر و الشرک و تزیّن المعاصی بالتّمویهات.
« Флои тъҷли алайҳим » ин дарашон қавмӣаст ки астҳзомӣ карданд бмؤмнону бқрону расӯли худоӣ аз он зҷр мешуд мехост ки эшонро базӯдӣ азоб расад ва ҳалок шаванд .
«فَلا تَعْجَلْ عَلَیْهِمْ» این درشان قومی است که استهزامی کردند بمؤمنان و بقرآن و رسول خدای از آن ضجر میشد میخواست که ایشان را بزودی عذاب رسد و هلاک شوند.
Раб Алъоламин гуфт : « Флои тъҷли алайҳим » алъқўбаҳи ?лаам , « إнмои нъди ?лаам » алоёму алснин ҳатто тнқзии оҷолҳми Финқлўои илои алнор ,у қили нъди аъмолҳми нҳсии анФосҳму нмҳлҳм , лиздодўои асмо , Фнҷозиҳми алии ҷамеъи злк .
ربّ العالمین گفت: «فَلا تَعْجَلْ عَلَیْهِمْ» العقوبة لهم، «إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ» الایام و السنین حتی تنقضی آجالهم فینقلوا الی النّار، و قیل نعد اعمالهم نحصی انفاسهم و نمهلهم، لیزدادوا اثما، فنجازیهم علی جمیع ذلک.
Ҳакии ани алмأмўни кони иқрأи сӯраи Маряму ъндаҳи алълмоءи Флмои антҳии илои ҳзаҳи алоиаҳи алтФти илои Муҳамади бен алсмоки мширои илайҳи бони иъзаҳи Фқол : азои канти алонФоси болъдду лами икни лҳои мадади Фмои асраъи мо инФд .
حکی انّ المأمون کان یقرأ سورة مریم و عنده العلماء فلما انتهی الی هذه الایة التفت الی محمد بن السماک مشیرا الیه بان یعظه فقال: اذا کانت الانفاس بالعدد و لم یکن لها مدد فما اسرع ما ینفد.
Қавла : « явм наҳашар аламтқин إлии арраҳмони вФдо » рокибин алии алнўқ ,у қили алии нҷоиб . Ва алўФди масдар , вФди вФдоу вФўдоу вФодаҳи азои зори алмулуку алошроФ . Ва қили ҷамъи воФди ксоҳбу сҳб .
قوله: «یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمنِ وَفْداً» راکبین علی النوق، و قیل علی نجایب. و الوفد مصدر، وفد وفدا و وفودا و وفادة اذا زار الملوک و الاشراف. و قیل جمع وافد کصاحب و صحب.
« ва насӯқ алмҷрмин » комаи тсоқи албҳоӣм , « إлии ҷаҳаннам » қоли субҳонаи фии муқобилаи алҳшр , алсўқи лмои фии злки ман алкромаҳу фии ҳозои ман алоҳонаҳ , эй исоқўни бънФи илои зл , комаи тсоқи алإбли алътоши илои алмоء . « врдо » эй ?машааи аФродои ътошо , лони алворади ирди лозолаҳи алътш . Қоли аҳли аллғаҳи врдои масдар ,у алтқдири зўии вирд ,у қили врдои бмънии воридин .
«وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمِینَ» کما تساق البهائم، «إِلی جَهَنَّمَ» قال سبحانه فی مقابلة الحشر، السوق لما فی ذلک من الکرامة و فی هذا من الاهانة، ای یساقون بعنف الی ذلّ، کما تساق الإبل العطاش الی الماء. «وِرْداً» ای مشاة افرادا عطاشا، لانّ الوارد یرد لازالة العطش. قال اهل اللغة وردا مصدر، و التقدیر ذوی ورد، و قیل وردا بمعنی واردین.
Ва қили алўрди алнсиб , эй икўнўни врдои лҳо , эй нсибоу ҳзо , эй ҳам насиби ҷаҳаннам ,у алмؤмнўни насиби алҷнаҳ . Қоли алрбиъи бен инс : аммо алмтқўни ФиФдўни илои рбҳми Фикрмўну иътўну иҳиўну ишФъўн . Ва алмҷрмини исоқўни рҷолои ътошои қади тқтъти аъноқҳми ман алътш .
و قیل الورد النصیب، ای یکونون وردا لها، ای نصیبا و حظا، ای هم نصیب جهنم، و المؤمنون نصیب الجنة. قال الربیع بن انس: امّا المتّقون فیفدون الی ربهم فیکرمون و یعطون و یحیّون و یشفعون. و المجرمین یساقون رجالا عطاشا قد تقطعت اعناقهم من العطش.
Рӯй ани алии бен абии толиб ( ъ ) қол : лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳ , қиллат ё расӯли аллоҳи ании раъйати алмулуку вФўдҳм , Флм ар вФдои алои ркбонои Фмои вФди аллоҳ ? Фқоли расӯли аллоҳ ё алии азои ҳони алмнсрФи ман байни ядии аллоҳи таъолии тлқти алмлоӣкаҳи алмؤмнини бнўқи биз , рҳолҳоу азмтҳои алзҳб , алии кули мураккаби ҳалаи лои тасовӣҳо алднё , Филбси кули муъмини ҳала , сами истўўни алии мрокбҳми Фтҳўии баҳами алнўқ ҳатто тнтҳии баҳами илои алҷнаҳ , Фттлқоҳми алмлоӣкаҳ « саломи алайкуми тбтми Фодхлўҳои холидин » .
روی انّ علی بن ابی طالب (ع) قال: لمّا نزلت هذه الایة، قلت یا رسول اللَّه انّی رأیت الملوک و وفودهم، فلم ار وفدا الّا رکبانا فما وفد اللَّه؟ فقال رسول اللَّه یا علی اذا حان المنصرف من بین یدی اللَّه تعالی تلقّت الملائکة المؤمنین بنوق بیض، رحالها و ازمّتها الذهب، علی کلّ مرکب حلة لا تساویها الدّنیا، فیلبس کلّ مؤمن حلة، ثم یستوون علی مراکبهم فتهوی بهم النّوق حتی تنتهی بهم الی الجنّة، فتتلقاهم الملائکة «سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ».
Рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : « ё алӣу алзии нафасии беда , анҳми азои хрҷўои ман қбўрҳм , астқблўои бнўқи алайҳои рҳоли алзҳб , шроки нъолҳми нури итлأлأ , Фисирўни алайҳо , Финтлқўн ҳатто интҳўои илои боби алҷнаҳ » .
روی انّ النبی (ص) قال: «یا علی و الّذی نفسی بیده، انّهم اذا خرجوا من قبورهم، استقبلوا بنوق علیها رحال الذهب، شراک نعالهم نور یتلألأ، فیسیرون علیها، فینطلقون حتی ینتهوا الی باب الجنّة».
Ва ани абии мрзўқи фии қавла : « явм наҳашар аламтқин إлии арраҳмони вФдо » қол : истқбл алмؤмн ъанд хурӯҷаи ман қабраи аҳсани сувараи вҷҳоу атибҳои риҳо , Фиқўл , ман анат ? Фиқўл , أмои търФнӣ ? Фиқўл , ло , алои ани аллоҳи таййиби риҳку ҳасани вҷҳк , Фиқўли анои ъмлки алсолҳ , ҳоказо канти фии алднёи ҳасани алъамали тайиба , толмои ркбтки фии алднёи Фҳлми Форкбнӣ , Фиркбаҳ , Фзлки қавла : « явм наҳашар аламтқин إлии арраҳмони вФдо » .
و عن ابی مرزوق فی قوله: «یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمنِ وَفْداً» قال: یستقبل المؤمن عند خروجه من قبره احسن صورة وجها و اطیبها ریحا، فیقول، من انت؟ فیقول، أما تعرفنی؟ فیقول، لا، الّا انّ اللَّه طیّب ریحک و حسن وجهک، فیقول انا عملک الصّالح، هکذا کنت فی الدّنیا حسن العمل طیّبه، طالما رکبتک فی الدّنیا فهلم فارکبنی، فیرکبه، فذلک قوله: «یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمنِ وَفْداً».
Қавлаи таъолӣ : « лои имлкўни алшФоъаҳ » эй лои имлки алшФоъаҳ , « إлои ман атхз ъанд арраҳмони ъҳдо » , алъҳди ҳоҳнои тавҳиди аллоҳи ъзу ҷлу алоямон ба маънӣ онаст ки шафоат натавонад кард дар ҳақи ҳечкас алои муъмини муваҳҳид . Яъне ки муъмини мўҳдҳми худ шафоат кунад аз баҳри дигарон ва ҳам барои вай шафоат кунанд биллоҳи таъолӣ , ва раво бошад ки « лои имлкўн » замир муҷримон ниҳанд , эй лои имлки алмҷрмўни алшФоъаҳ , яъне лои ишФъўни лои ҳаду лои ишФъи ?лаами аҳад , комаи ишФъи алмؤмнўни бъзҳми лбъз , « إлои ман атхз » бойени қавли астсноء мунқатиъаст , эй локини ман атхз ъанд арраҳмони ъҳдо , анаи имлки алшФоъаҳ .
قوله تعالی: «لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ» ای لا یملک الشفاعة، «إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً»، العهد هاهنا توحید اللَّه عزّ و جلّ و الایمان به معنی آن است که شفاعت نتواند کرد در حق هیچکس الّا مؤمن موحّد. یعنی که مؤمن موحّدهم خود شفاعت کند از بهر دیگران و هم برای وی شفاعت کنند باللّه تعالی، و روا باشد که «لا یَمْلِکُونَ» ضمیر مجرمان نهند، ای لا یملک المجرمون الشفاعة، یعنی لا یشفعون لا حد و لا یشفع لهم احد، کما یشفع المؤمنون بعضهم لبعض، «إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ» باین قول استثناء منقطع است، ای لکن مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً، انّه یملک الشّفاعة.
Самяти шФоъаҳи шФоъаҳ , лони алшФиъи иأтии фардоу инсрФи шФъо . Порсии шафоати ҷуфт шуданаст , ва манеҳ алшФъаҳи фии алрбоъ . Қоли ибни аббос : лои ишФъи алои ман шаҳди ани лои илоҳи алои аллоҳ ,у тброи ман алҳўлу алқўаҳ , лои ирҷўи алои аллоҳи ъзу ҷл .
سمّیت شفاعة شفاعة، لانّ الشفیع یأتی فردا و ینصرف شفعا. پارسی شفاعت جفت شدن است، و منه الشّفعه فی الرّباع. قال ابن عباس: لا یشفع الّا من شهد ان لا اله الّا اللَّه، و تبرا من الحول و القوّة، لا یرجو الّا اللَّه عزّ و جلّ.
Рӯй ибни масъӯди қол : самъат алнабӣ ( с ) иқўли лосҳобаҳи зоти явм : أи иъҷзи аҳдкми ани итхзи кули сабоҳ ва мсоء ъанд аллоҳи ъҳдо ? қолўо :у Киеви злк ё расӯли аллоҳ ? қол : иқўли кули сабоҳу мсоء : « аллоҳами фотири алсмоўоту алأрзи олами алғибу алшҳодаҳи ании аъҳди алики фии ҳзаҳи алҳёҳи алднёи бонии ашҳади анки лои ?алаи алои анат , вҳдки лои шарики лаку ани мҳмдои ъбдку рсўлку анки ани тклнии илои нафасии тқрбнии ман алшр ,у тбоъднии ман алхир ,у ании лои асқи алои брҳмтки Фоҷъли лии ъндки ъҳдои тўФинаҳи явми алқёмаҳи анк ло нахалаф алмиъод » . Фозои қоли злки табъи алайҳи тобъ ,у вазъи таҳти алърш , Фозои кони явми алқёмаҳи нодаии мнод : ин аллазӣна ?лаам ъанд аллоҳи аҳд ? Фидхлўни алҷнаҳ .
روی ابن مسعود قال: سمعت النّبی (ص) یقول لاصحابه ذات یوم: أ یعجز احدکم ان یتّخذ کلّ صباح و مساء عند اللَّه عهدا؟ قالوا: و کیف ذلک یا رسول اللَّه؟ قال: یقول کلّ صباح و مساء: «اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ عالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ انی اعهد الیک فی هذه الحیاة الدنیا بانی اشهد انک لا آله الا انت، وحدک لا شریک لک و ان محمدا عبدک و رسولک و انک ان تکلنی الی نفسی تقربنی من الشر، و تباعدنی من الخیر، و انی لا اثق الا برحمتک فاجعل لی عندک عهدا توفینه یوم القیامة انک لا نخلف المیعاد». فاذا قال ذلک طبع علیه طابع، و وضع تحت العرش، فاذا کان یوم القیامة نادی مناد: این الّذین لهم عند اللَّه عهد؟ فیدخلون الجنّة.
Ани каъби бен аҷзаи ан алнабӣ ( с ) қол : қоли аллоҳи таъолӣ : « ман слии салоаи лўқтҳоу лами изрҳои астхФоФои баҳо , лқинии явми алқёмаҳу ?лаи ъндии аҳди ани адхлаҳи алҷнаҳ , ва ман лами ислҳои лўқтҳо ва таркҳо астхФоФои баҳо , лқинии явми алқёмаҳу лӣси ?лаи ъндии аҳд , ани шӣти ъзбтаҳу ани шӣти ғФрти ?ла » .
عن کعب بن عجزة عن النّبی (ص) قال: قال اللَّه تعالی: «من صلی صلاة لوقتها و لم یذرها استخفافا بها، لقینی یوم القیامة و له عندی عهد ان ادخله الجنة، و من لم یصلها لوقتها و ترکها استخفافا بها، لقینی یوم القیامة و لیس له عندی عهد، ان شئت عذبته و ان شئت غفرت له».
Қавла : «у қолўои атхзи арраҳмони влдо » яъне алнсорӣу қбоӣли ман алъараби конўои изъмўни ани алмлоӣкаҳи бенот аллоҳи лзлки стрҳми ани алъиўн .
قوله: «وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً» یعنی النصاری و قبائل من العرب کانوا یزعمون انّ الملائکة بنات اللَّه لذلک سترهم عن العیون.
« лақади ҷӣтми шиӣо » эй қул ?лаам ё Муҳамади лақади ҷӣтми шиӣо « إдо » отитми умарои мнкроу қиллатами қўлои ъзимо , эй кФрои ъзимо . Ва алоади алдоҳиаҳ ,у ҳаии аламри алшдид , иқол : ади аламри иӣди азои азм .
«لَقَدْ جِئْتُمْ شَیْئاً» ای قل لهم یا محمّد لقد جئتم شیئا «إِدًّا» آتیتم امرا منکرا و قلتم قولا عظیما، ای کفرا عظیما. و الاد الدّاهیة، و هی الامر الشّدید، یقال: ادّ الامر یئد اذا عظم.
Қавлаи таъолӣ : « ткоди алсмоўот » қрأи нофеъу алксоӣӣ , икоди болёءи лтқдми алФъл ,у албоқўни болтоءи лтأниси алсмоўот « итФтрн » болтоء , ҳиҷозӣу алксоӣӣу ҳФсу ҳўи ман алтФтр , иқол : фитратаи ФтФтр , мисли сдътаҳи Фтсдъ . Ва қрأи албоқўни инФтрни болнўн , ман алонФтору мъноҳмои воҳид . «у тншқи алأрз » яъне тнсдъ , «у тхри алҷболи ҳдо » эй тсқти алҷболи ксро . Ва қил анҳдомо бишуда ,у алҳдаҳи савти алсоъқаҳ .
قوله تعالی: «تَکادُ السَّماواتُ» قرأ نافع و الکسائی، یکاد بالیاء لتقدّم الفعل، و الباقون بالتاء لتأنیث السّماوات «یَتَفَطَّرْنَ» بالتاء، حجازی و الکسائی و حفص و هو من التفطّر، یقال: فطرته فتفطّر، مثل صدعته فتصدّع. و قرأ الباقون ینفطرن بالنّون، من الانفطار و معناهما واحد. «وَ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ» یعنی تنصدع، «وَ تَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا» ای تسقط الجبال کسرا. و قیل انهداما بشدّة، و الهدّة صوت الصّاعقة.
« أни даъво » эй лони даъво , « ллрҳмни влдо » . Қоли ибни аббос : фазаъати алсмоўоту аларзу алҷболу ҷамеъи алхлоӣқи алои алсқлину кодти ани тзўл ,у ғазабати алмлоӣкаҳу астърти ҷаҳаннами ҳайни қолўои аллоҳи субҳонаи валад . Ва ани Авни бен абди аллоҳи қол : ани алҷбли линодии алҷбли босмаҳ , ё фалони ҳилли мари бки алиўми зокири ллаҳ ? Фиқўл , нъм , Фистр ба .
«أَنْ دَعَوْا» ای لان دعوا، «لِلرَّحْمنِ وَلَداً». قال ابن عباس: فزعت السّماوات و الارض و الجبال و جمیع الخلائق الّا الثقلین و کادت ان تزول، و غضبت الملائکة و استعرت جهنّم حین قالوا اللَّه سبحانه ولد. و عن عون بن عبد اللَّه قال: انّ الجبل لینادی الجبل باسمه، یا فلان هل مرّ بک الیوم ذاکر للَّه؟ فیقول، نعم، فیستر به.
Сами қоли Авн : ҳаии ллхири асмъи أи Фисмъни алзўру алботлу лои исмъни ғайра ? сами қрأи ҳзаҳи алоиаҳ .
ثم قال عون: هی للخیر اسمع أ فیسمعن الزّور و الباطل و لا یسمعن غیره؟ ثم قرأ هذه الایة.
Ва рӯй абӯи Мӯсои қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : мо аҳади асбри алии азии исмъаҳи ман аллоҳ , анҳми идъўни ?лаи влдоу анаи иъоФиҳму ирзқҳм , сам назиҳ нафса ъзу ҷли ани алўлд , Фқол : « ва мо инбғии ллрҳмни أни итхзи влдо » эй лои иФъли злку лои иҳтоҷи илайҳу лои иўсФ ба лонаи лои илиқ ба алўлди ази лои мҷонсаҳи байнау байни аҳад , лонаи ғании ғайри муҳтоҷи илои мъўнаҳи алоўлоду алонси мъҳму алтзини баҳам .
و روی ابو موسی قال: قال رسول اللَّه (ص): ما احد اصبر علی اذی یسمعه من اللَّه، انّهم یدعون له ولدا و انّه یعافیهم و یرزقهم، ثم نزّه نفسه عزّ و جلّ عن الولد، فقال: «وَ ما یَنْبَغِی لِلرَّحْمنِ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً» ای لا یفعل ذلک و لا یحتاج الیه و لا یوصف به لانّه لا یلیق به الولد اذ لا مجانسة بینه و بین احد، لانّه غنیّ غیر محتاج الی معونة الاولاد و الانس معهم و التزیّن بهم.
Қавла : « إни кули ман фии алсмоўоту алأрз » эй мо кули ман фии алсмоўоту аларзи ман алмлоӣкаҳу алонс . Ммни атхзўаҳи ?илҳоу ммни смўаҳи влдои къисӣу ъзиру ғайриҳумо , « إлои отии арраҳмони ъбдо » эй алоу ҳўи иأтии аллоҳи субҳонаи явми алқёмаҳи мқрои ?лаи болъбўдиаҳ ,у анмои зикри злки лонаи кони фии алднёи ман идъии алрбўбиаҳи лнФсаҳу исткбри ани алоътроФи ллаҳи болъбўдиаҳ , Фозои кони явми алқёмаҳи астўўои каллаами фии алإқрори ллаҳи болъбўдиаҳу тбрؤои илайҳи ман кули куфру ширк . Қавла : « отӣ » исми фоили ман ?утӣу ҳўи ллостқбол ,у алтқдири иأтиаҳ .
قوله: «إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» ای ما کلّ من فی السماوات و الارض من الملائکة و الانس. ممّن اتّخذوه الها و ممّن سمّوه ولدا کعیسی و عزیر و غیرهما، «إِلَّا آتِی الرَّحْمنِ عَبْداً» ای الّا و هو یأتی اللَّه سبحانه یوم القیامة مقرّا له بالعبودیّة، و انّما ذکر ذلک لانّه کان فی الدّنیا من یدّعی الربوبیّه لنفسه و یستکبر عن الاعتراف للَّه بالعبودیّة، فاذا کان یوم القیامة استووا کلّهم فی الإقرار للَّه بالعبودیّة و تبرؤا الیه من کلّ کفر و شرک. قوله: «آتِی» اسم فاعل من اتی و هو للاستقبال، و التقدیر یأتیه.
Қавла : « лақади أҳсоҳм » эй аҳсии маблағи ҷмиъҳми фии аллўҳи алмҳФўз .
قوله: «لَقَدْ أَحْصاهُمْ» ای احصی مبلغ جمیعهم فی اللّوح المحفوظ.
«у иддаами ъдо » эй илми ъддҳму анФосҳму ақўолҳму аФъолҳм , ҳркотҳму скнотҳми қавла : « каллаами отӣаи явми алқёмаҳи фардо » вҳидои балои молу лои валаду лои Носиру лои муайян .
«وَ عَدَّهُمْ عَدًّا» ای علم عددهم و انفاسهم و اقوالهم و افعالهم، حرکاتهم و سکناتهم قوله: «کُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَرْداً» وحیدا بلا مال و لا ولد و لا ناصر و لا معین.
Ва қавла : « отӣа »у ҳади лафзаи ҷмлои алии лафзи алкул .
و قوله: «آتِیهِ» و حدّ لفظه جملا علی لفظ الکلّ.
Қавла : « إни аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти сиҷъли ?лаами арраҳмони вдо » эй иҳбҳму иҳббҳми илои ибодаи алмؤмнини ман аҳли алсмоءу аларз . Қавмӣ гуфтанд ин муҳаббати фардо дар қиёмат хоҳад буд ки раби алъзаҳи ғул аз дили муъминон берун кунад , чунон ки гуфт : «у нзънои мо фии сдўрҳми ман ғул » , тбоғз аз миён эшон бархезаду муҳаббати маҳзу дӯстӣ холис бимонад , ва гуфтаанд ки мунодӣ Нидо кунад дар ърсоти қиёмат ки : ани аллоҳи иҳби Флонои Фоҳбўаҳ , Фиҳбаҳ , ҳилли алқёмаҳ .
قوله: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا» ای یحبهم و یحببهم الی عباده المؤمنین من اهل السماء و الارض. قومی گفتند این محبّت فردا در قیامت خواهد بود که ربّ العزّة غلّ از دل مؤمنان بیرون کند، چنان که گفت: «وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ»، تباغض از میان ایشان برخیزد و محبّت محض و دوستی خالص بماند، و گفتهاند که منادی ندا کند در عرصات قیامت که: انّ اللَّه یحبّ فلانا فاحبوه، فیحبّه، هل القیامة.
Аммо бештарини муфассирон бар онанд ки ин муҳаббат дар дунёст . Салмон форсӣ гуфт : азои ?ераади аллоҳи бъбди хирои фиқҳи фии аддӣну ҳббаҳи илои аннос .
امّا بیشترین مفسّران بر آنند که این محبّت در دنیاست. سلمان فارسی گفت: اذا اراد اللَّه بعبد خیرا فقه فی الدّین و حبّبه الی الناس.
Ва пайғомбар ( с ) гуфт : чун аллоҳи таъолии бандаеро дӯст дорад , бҷбрӣил хитоб кунад ки ман фалонро дӯст медорам , шумо ки аҳли осмонҳоӣид ӯро дӯст доред , аҳли осмонҳо ӯро дӯст доранд , он гуҳ дар замини муҳаббати вай дар дили халқи афканд то заминён ӯро дӯст доранд , ва дар буғз ҳамчунин .
و پیغامبر (ص) گفت: چون اللَّه تعالی بندهای را دوست دارد، بجبرئیل خطاب کند که من فلان را دوست میدارم، شما که اهل آسمانهائید او را دوست دارید، اهل آسمانها او را دوست دارند، آن گه در زمین محبّت وی در دل خلق افکند تا زمینیان او را دوست دارند، و در بغض همچنین.
Броء ъозб гуфт ки : пайғомбар ( с ) алӣ ( ъ )ро гуфт : « ё алии қул аллоҳами аҷъли лии ъндки ъҳдо ,у фии судӯри алмؤмнини вдо » , Фонзли аллоҳи таъолии ҳзаҳи алоиаҳ , Фмои ман муъмини алоу ҳўи иҳби улё .
براء عازب گفت که: پیغامبر (ص) علی (ع) را گفت: «یا علی قل اللّهم اجعل لی عندک عهدا، و فی صدور المؤمنین ودا»، فانزل اللَّه تعالی هذه الآیة، فما من مؤمن الّا و هو یحبّ علیّا.
Ва кони ҳирами бен ҳёни иқўл : мо ақбли абди бқлбаҳи илои аллоҳи алои ақбли аллоҳи бқлўби алмؤмнини илайҳ ҳатто ирзқаҳи мўдтҳму рҳмтҳм .
و کان هرم بن حیّان یقول: ما اقبل عبد بقلبه الی اللَّه الّا اقبل اللَّه بقلوب المؤمنین الیه حتی یرزقه مودّتهم و رحمتهم.
Қавла : « Фإнмои исрноаҳи блсонк » эй сҳлнои алқрони алии лсонку анзлноаҳи блғтк , « лтбшр ба аламтқин » яъне алмؤмнин . «у тнзр ба қўмои лдо » шдодои фии алхсўмаҳ . Раҷули ?илади шадиди алхсўмаҳ . Ва риҷоли лди азои кони ман ъодтҳми мухосимаи аннос . Ва аллдд шудаи алхсўмаҳу қили алолди алзии лои иқбл алҳақу идъии алботл . Қоли аллоҳи таъолӣ : «у ҳўи أлди алхсом » .
قوله: «فَإِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ» ای سهّلنا القران علی لسانک و انزلناه بلغتک، «لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ» یعنی المؤمنین. «وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا» شدادا فی الخصومة. رجل الدّ شدید الخصومة. و رجال لدّ اذا کان من عادتهم مخاصمة النّاس. و اللدد شدّة الخصومة و قیل الالدّ الّذی لا یقبل الحقّ و یدّعی الباطل. قال اللَّه تعالی: «وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ».
Ва қол алнабӣ ( с ) : « абғзи алрҷоли илои аллоҳ , алои лди алхсм » .
و قال النّبی (ص): «ابغض الرّجال الی اللَّه، الا لدّ الخصم».
Сами хавфи аҳли Маккаи Фқол : « ва кам أҳлкнои қиблаами ман қарн » эй қабл Қурайши ман ИМАи кофара . « ҳилл тҳс манеҳам ман أҳд » ҳилл тарӣ манеҳам аҳдо ? « أўи тсмъи ?лаами ркзо » сўтои алоҳсоси алодроки болҳосаҳи алркзи алсўти алхФӣ ,у алҳркаҳи алтии лои тФҳм .
ثم خوّف اهل مکة فقال: «وَ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ» ای قبل قریش من امة کافرة. «هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ» هل تری منهم احدا؟ «أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِکْزاً» صوتا الاحساس الادراک بالحاسة الرکز الصوت الخفی، و الحرکة الّتی لا تفهم.
эй лмои атоҳми ъзобнои лам ибқ манеҳам шахси ирӣ ,у лои савти исмъ . Ва қили мотўо ва насӣ зкрҳм .
ای لمّا اتاهم عذابنا لم یبق منهم شخص یری، و لا صوت یسمع. و قیل ماتوا و نسی ذکرهم.
Рӯй ани абои бикри алсдиқ , кони иқўли фии хтбтаҳ : ин алўзоءи алҳасанаи вҷўҳҳми алмъҷбўни бшбобҳм ? ин алмулуки аллазӣнаи сорўои болзхрФи илои алзхрФу аътўои алғлбаҳи фии мўотни алқтол ? ин алмулуки аллазӣнаи сорўои болзхрФи илои алзхрФу аътўои алғлбаҳи фии мўотни алқтол ? ин алмулуки аллазӣнаи атхзўои алмдоӣну ҳснўҳои болҳўоӣт ,у атхзўои фӣҳо алъҷоӣб ? ин алшбоби алноъмўни асбҳўои фии бутуни аларз ? ҳилл тҳс манеҳам ман аҳад ? ӯ тсмъи ?лаами ркзо ?
روی انّ ابا بکر الصدّیق، کان یقول فی خطبته: این الوضاء الحسنة وجوههم المعجبون بشبابهم؟ این الملوک الّذین ساروا بالزخرف الی الزخرف و اعطوا الغلبة فی مواطن القتال؟ این الملوک الّذین ساروا بالزخرف الی الزخرف و اعطوا الغلبة فی مواطن القتال؟ این الملوک الذّین اتّخذوا المدائن و حصنوها بالحوائط، و اتخذوا فیها العجائب؟ این الشباب النّاعمون اصبحوا فی بطون الارض؟ هل تحسّ منهم من احد؟ او تسمع لهم رکزا؟