Қавлаи таъолӣ : «у азкри фии алкитоби Марям »
قوله تعالی: «وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مَرْیَمَ»
эйу азкри фии алкитоб ё Муҳамад ! алмнзли алейку ҳўи алқуръон ,у қили маъноаи ман алкитоб . Марями исми аъҷмӣ ,у қили арабӣу ҳаии бинти умрони бен мосон ,у алмънии атл ё Муҳамади алии амтки хабари Маряму қстҳо ва салоҳҳо ва тааббудҳо лиқтдии анноси баҳо . Ва лами изкри аллоҳи амрأаҳи босами алълми фии алкитоби дуни Марями лонҳои ламтарад алрҷолу канти ъзроءи бтўлои мунқатиъа , Фсорти ҳурматҳо кҳрмаҳи алрҷол . « إзи антбзти ман أҳлҳо »
ای و اذکر فی الکتاب یا محمد! المنزل علیک و هو القرآن، و قیل معناه من الکتاب. مریم اسم اعجمی، و قیل عربی و هی بنت عمران بن ماثان، و المعنی اتل یا محمد علی امتک خبر مریم و قصتها و صلاحها و تعبّدها لیقتدی النّاس بها. و لم یذکر اللَّه امرأة باسم العلم فی الکتاب دون مریم لانّها لم ترد الرّجال و کانت عذراء بتولا منقطعة، فصارت حرمتها کحرمة الرّجال. «إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها»
эй баъдату ?утати нбзаҳи ман аларз , баъӣдаи ман қавмҳо . Ва алнбзаҳи алноҳиаҳ . Ва асли алнбзаҳи алтрҳ , ва манеҳ иқоли ллқити мнбўз , лонаи тарҳи бмъзли ман аннос ,у антбзи лозими нбз .
ای بعدت و اتت نبذة من الارض، بعیدة من قومها. و النبذة الناحیة. و اصل النبذة الطرح، و منه یقال للقیط منبوذ، لانه طرح بمعزل من النّاس، و انتبذ لازم نبذ.
« мконои шрқё »
«مَکاناً شَرْقِیًّا»
эй фии макони иқобли алмшрқи тстдФӣии болшмс ва ман сами атхзти алнсории алмшрқи қиблаи лонаи мелоди исо ( ъ ) .
ای فی مکان یقابل المشرق تستدفئی بالشمس و من ثمّ اتخذت النصاری المشرق قبلة لانّه میلاد عیسی (ع).
Рӯй ани абии алзҳии қол : зикри ибни аббоси исои бен Маряму ъндаҳи шоби ман алнсории Фдмът айнана , Фқоли ибни аббос , лами атхзти алнсории алмшрқи қибла ? Фқоли амрўои бзлк , Фқоли ибни аббос : ло ,у локини лмои амрати Марями ани ттхз « мконои шрқё »
روی عن ابی الضّحی قال: ذکر ابن عباس عیسی بن مریم و عنده شاب من النصاری فدمعت عیناه، فقال ابن عباس، لم اتّخذت النصاری المشرق قبلة؟ فقال امروا بذلک، فقال ابن عباس: لا، و لکن لما امرت مریم ان تتخذ «مَکاناً شَرْقِیًّا»
Қиллатами лои ҷҳаҳи афзали минҳои Фостқблтмўҳо . Ва қили мконои шрқё , эй шосъои бъидо . Ва қили анмои дахли ашшарқии фии алкломи ҳФзои лбоҷи алоёт ,у ани лами ткни илои зикри ашшарқи ҳоҷа . Ва хилофаст миёни уламои тафсир , ки сабаби эътизоли Марям ва аз мардуми гӯша гирифтан чаҳ буд ? қавмӣ гуфтанд хилвату азлат ихтиёр кард , якборагӣ рӯй бтоъти аллоҳи таъолии ниҳод ва аз халқи бакулят эъроз карду ҳаловати фикрату хизмат дар хилват дид , то дар он гӯшаи масҷиди зовия эй сохту онҷо мӯътакиф нишаст , инаст ки раб алъзаҳ гуфт : « إзи антбзти ман أҳлҳои мконои шрқё »
قلتم لا جهة افضل منها فاستقبلتموها. و قیل مکانا شرقیّا، ای شاسعا بعیدا. و قیل انّما دخل الشرقی فی الکلام حفظا لباج الآیات، و ان لم تکن الی ذکر الشرق حاجة. و خلاف است میان علمای تفسیر، که سبب اعتزال مریم و از مردم گوشه گرفتن چه بود؟ قومی گفتند خلوت و عزلت اختیار کرد، یکبارگی روی بطاعت اللَّه تعالی نهاد و از خلق بکلیت اعراض کرد و حلاوت فکرت و خدمت در خلوت دید، تا در آن گوشه مسجد زاویهای ساخت و آنجا معتکف نشست، اینست که رب العزة گفت: «إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَکاناً شَرْقِیًّا»
Ва қили лмои лаки бен динор аммо тстўҳши фии ?илдори вҳдк ? қол : мо аҳсби ани аҳдои истўҳши маъаи аллоҳу ҳўи алмшори илайҳи бқўлаҳи таъолӣ : «у тбтли إлиаҳи тбтило » эй анқтъи илайҳи бтоътку ақтъи ман ишғлки ани аллоҳ . Қавмӣ гуфтанд сабаби эътизоли ваии он буд ки аз ҳайзи пок шуда буд ва тҳр ёфта , мехост ки ғусл кунад , бҳкми диёнату муруввати бгўшаҳ эй боз шуд , дар пас пардае , то мардум ӯро набенанд ва ғусл кунад .
و قیل لما لک بن دینار اما تستوحش فی الدار وحدک؟ قال: ما احسب ان احدا یستوحش مع اللَّه و هو المشار الیه بقوله تعالی: «وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلًا» ای انقطع الیه بطاعتک و اقطع من یشغلک عن اللَّه. قومی گفتند سبب اعتزال وی آن بود که از حیض پاک شده بود و طهر یافته، میخواست که غسل کند، بحکم دیانت و مروت بگوشهای باز شد، در پس پردهای، تا مردم او را نبینند و غسل کند.
Фзлки қавла : « Фотхзти ман дўнҳми ҳҷобо »
فذلک قوله: «فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجاباً»
Ин ҳиҷоб гуфта анд девораст , яъне ки дар пас деворӣ шуд то аз чашми мардум ғоиб шавад , ва гуфтаанд пардае буд фурӯ гузошта ва дар пас он парда шуд . Ъкрмаҳ гуфт Марями пайваста дар масҷид будӣ , бъбодти аллоҳи таъолии машғӯл , мо дом то дар тҳр будӣ , чун нишони ҳайзи дарав падед омадӣ аз масҷид бо хона шудӣ ,у онҷои ҳаме будӣ то буқати тҳр , он гуҳи баъд аз ғусли бмсҷди бозгаштӣ . Гуфто дар хонаи хола буд хост ки ғусл кунад аз ҳайз ,у рӯзгори зимистон буд фии ақсри явми ман алснаҳ . Бо машриқа Эй шуд то ғусл кунад . Ҷабраили он соъати баробар вай омад . Ва злки қавла : « Фأрслнои إлиҳои рўҳно » . Алрўҳи ҳоҳнои Ҷабраил ( ъ )у самяти алмлоӣкаҳи арўоҳои ази лӣси ?лаами аҷсоди ишоҳду анмои ҳам итлтФўни Фидхлўни сумуми алإбри имлӣўни алҳўоء ,у қили саммии Ҷабраили рўҳо , лонаи халқи ман риҳ . Ва изофаи ило нафса , тъзимои ломраҳу тФхимои лшأнаҳ . « Фтмсли лҳои бшрои суя »
این حجاب گفتهاند دیوارست، یعنی که در پس دیواری شد تا از چشم مردم غایب شود، و گفتهاند پردهای بود فرو گذاشته و در پس آن پرده شد. عکرمه گفت مریم پیوسته در مسجد بودی، بعبادت اللَّه تعالی مشغول، ما دام تا در طهر بودی، چون نشان حیض درو پدید آمدی از مسجد با خانه شدی، و آنجا همی بودی تا بوقت طهر، آن گه بعد از غسل بمسجد بازگشتی. گفتا در خانه خاله بود خواست که غسل کند از حیض، و روزگار زمستان بود فی اقصر یوم من السنة. با مشرقهای شد تا غسل کند. جبرئیل آن ساعت برابر وی آمد. و ذلک قوله: «فَأَرْسَلْنا إِلَیْها رُوحَنا». الروح هاهنا جبرئیل (ع) و سمّیت الملائکة ارواحا اذ لیس لهم اجساد یشاهد و انما هم یتلطفون فیدخلون سموم الإبر یملئون الهواء، و قیل سمّی جبرئیل روحا، لانّه خلق من ریح. و اضافه الی نفسه، تعظیما لامره و تفخیما لشأنه. «فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِیًّا»
эй тасаввури лҳои бшрои томи алхлқи ҳасани алсўраҳи қоӣмои байни идиҳо . Қоли абии бен каъб : лмои ахзи аллоҳи ман одами зритаҳ , канти рӯҳи исо ( ъ ) байни тлки алорўоҳи алтии ахзи мисоқҳо . Форслҳои аллоҳи илои Марями фии сувараи башар , Фтмсли лҳои Фҳмлти алзии хотбҳоу ҳўи рӯҳи исо .
ای تصور لها بشرا تام الخلق حسن الصّورة قائما بین یدیها. قال ابیّ بن کعب: لمّا اخذ اللَّه من آدم ذریته، کانت روح عیسی (ع) بین تلک الارواح التی اخذ میثاقها. فارسلها اللَّه الی مریم فی صورة بشر، فتمثّل لها فحملت الّذی خاطبها و هو روح عیسی.
« қолати إнии أъўзи болрҳмни мнк » . Марям ки Ҷабраилро дид дар он хилватгоҳи ҷавонии зебои некӯ рӯй , занни барад ки вай толиб фасодаст . Гуфт : « أъўзи болрҳмни мнк »
«قالَتْ إِنِّی أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْکَ». مریم که جبرئیل را دید در آن خلوتگاه جوانی زیبا نیکو روی، ظن برد که وی طالب فسادست. گفت: «أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْکَ»
эй أлтҷии илои аллоҳу асأлаҳи ани иъиннии ммои ахоФи ман ҷҳтк . Он гуҳ гуфт : « إни канти тқё »
ای ألتجی الی اللَّه و اسأله ان یعیننی ممّا اخاف من جهتک. آن گه گفت: «إِنْ کُنْتَ تَقِیًّا»
Ҷзоءи шарти ӣнҷо мҳзўФаст . Яъне ани кант мусалламан мтиъои ллаҳи Фохрҷи анӣу лои ттърз бе . Ва раво бошад ки ани бмънии моءи нафй буд эй « мо канти тқё » бдхўлки алӣу нзрки ило , ту мардии прҳизкори худо тарс набӯдӣ ки дар пеш ман омадӣу бмн назар кардӣ . Ва қил « إни канти тқё »
جزاء شرط اینجا محذوف است. یعنی ان کنت مسلما مطیعا للَّه فاخرج عنّی و لا تتعرض بی. و روا باشد که ان بمعنی ماء نفی بود ای «ما کنت تقیا» بدخولک علیّ و نظرک الیّ، تو مردی پرهیزکار خدا ترس نبودی که در پیش من آمدی و بمن نظر کردی. و قیل «إِنْ کُنْتَ تَقِیًّا»
Фсттъзи бтъўзии биллоҳи мнк . Ин ҳамчунонаст ки касе қасд ту кунад хоҳад ки туро бузанд ва биринҷанд , ту гӯйӣ агар мусулмонӣ маро наранҷоне ва аз ман бози гардӣ , ҳамчунин Марям донист ки тақвои мардро аз бадӣ боз дорад , гуфт агар тақвои дорӣ аз калимаи астъозт ки ман мегӯям битарсӣу панди пазирӣу бози гардӣ . Ва ҳозои кқўли Мӯсо ( ъ ) ҳайни дахли алии фиръавн : «у إнии ъзти брбӣу рбкми أни трҷмўн » , « қоли إнмои أнои расӯли рбк »
فستتعظ بتعوذی باللّه منک. این همچنانست که کسی قصد تو کند خواهد که ترا بزند و برنجاند، تو گویی اگر مسلمانی مرا نرنجانی و از من باز گردی، همچنین مریم دانست که تقوی مرد را از بدی باز دارد، گفت اگر تقوی داری از کلمه استعاذت که من میگویم بترسی و پند پذیری و باز گردی. و هذا کقول موسی (ع) حین دخل علی فرعون: «وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ»، «قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ»
Ҷабраил ӯро ҷавоб дод ки ман он ним ки ту май пиндорӣу азу май тарсӣ , ман фиристодаи худованди туам . « лиҳби лак » бёءи қрأт басарӣасту варашу қолўн яъне лиҳби лаки рбк . Ман фиристодаи худованди туами ббшорт омадаам то аллоҳи таъолии туро фарзандӣ бахшад поки ҳунарии рӯзи афзӯн , боқӣ бҳмзаҳ хонанд « лأҳби лак »
جبرئیل او را جواب داد که من آن نیم که تو میپنداری و ازو میترسی، من فرستاده خداوند توام. «لیهب لک» بیاء قرأت بصری است و ورش و قالون یعنی لیهب لک ربّک. من فرستاده خداوند توام ببشارت آمدهام تا اللَّه تعالی ترا فرزندی بخشد پاک هنری روز افزون، باقی بهمزه خوانند «لِأَهَبَ لَکِ»
Ва онро ду ваҷҳаст : яке онкии Ҷабраили азоФти бахшӣдани фарзанд бо хештан кард лонаи нафхи фӣҳо рӯҳи исо . Аз баҳри онкии рӯҳи исои Ҷабраил дар вай дамид бФрмони ҳақ , бахшанда фарзанди аллоҳ буду сабаби Ҷабраил .
و آن را دو وجه است: یکی آنکه جبرئیل اضافت بخشیدن فرزند با خویشتن کرد لانّه نفخ فیها روح عیسی. از بهر آنکه روح عیسی جبرئیل در وی دمید بفرمان حق، بخشنده فرزند اللَّه بود و سبب جبرئیل.
Ваҷҳи дувуми қавл дар он мзмраст , яъне « إнмои أнои расӯли рбк »
وجه دوم قول در آن مضمر است، یعنی «إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ»
Қоли рбк « лأҳби лаки ғломои зкё »
قال ربّک «لِأَهَبَ لَکِ غُلاماً زَکِیًّا»
Тоҳрои ман алзнўб , номёи алии алхир .
طاهرا من الذنوب، نامیا علی الخیر.
« қолати أнии икўни лии ғулом » эй Киев ва ман ин лии ғулом ? «у лами имсснии башар » ҳозои алмсиси кинояи ани алҷмоъ , эй лами ибошрнии завҷ , болнкоҳ , «у лами أки бғё » эй фоҷираи ттъотии алзно . Ва алўлди икўни ман аҳади ҳзин ,у албғоёи алзўонӣу албғоءи алзноу фии алхбр , албғоёи алнсоءи аллотии инкҳни бғир вале .
«قالَتْ أَنَّی یَکُونُ لِی غُلامٌ» ای کیف و من این لی غلام؟ «وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ» هذا المسیس کنایة عن الجماع، ای لم یباشرنی زوج، بالنکاح، «وَ لَمْ أَکُ بَغِیًّا» ای فاجرة تتعاطی الزّنا. و الولد یکون من احد هذین، و البغایا الزوانی و البغاء الزّنا و فی الخبر، البغایا النساء اللاتی ینکحن بغیر ولی.
Ва фии ҳазфи алтоءи ман албғии қавлон : аҳади ҳумои ани вазнаи Фъўл ,у Фъўли истўии фӣаи алмзкру алмؤнс ,у ассонии ани лафзи албғии хоси фии алнсоء , колҳоӣзу алтолқ ,у анмои иқоли ллрҷоли боғ ,у ҳазфи алнўни ман « أк » тхФиФо .
و فی حذف التاء من البغی قولان: احد هما ان وزنه فعول، و فعول یستوی فیه المذکر و المؤنث، و الثانی انّ لفظ البغی خاص فی النساء، کالحائض و الطالق، و انّما یقال للرجال باغ، و حذف النون من «أَکُ» تخفیفا.
« қоли кзлк » эй қоли Ҷабраили кзлк . эй аламри комаи қиллати лами имсски раҷул , лои болнкоҳу лои болсФоҳ ,у локин « қоли рбки ҳўи алии ҳин » , эй халқи алўлди ман ғайри أби алии саҳл , комаи хилқати одаму ҳаввои ман ғайри аб вааму лӣси ҳозои боаҷаби ман злк . Ва қили маъноаи қоли Ҷабраили кзлки қоли рбк эй ҳоказо « қоли рбки ҳўи алии ҳин » . «у лнҷълаҳ » эй алўлди ман ғайри мсис « ояи ллнос » эй даллолау ҳаҷаи ?лаам . Ва қади ҷаъли аллоҳи муъҷизаи исо ( ъ ) фӣ нафсау муъҷизаи соири алонбёءи фии ғайри анФсҳм . «у раҳмаи мно » Эй наамма мнои алии алхлқи лидъўҳми илои алҳдӣ , Фиҳтдўо бау инФъҳм . «у кони أмрои мқзё » эй халқи исои алии ҳзаҳи алсФаҳу ҷаълаи раҳмаи ллноси кони умарои коӣнои лои маҳолаи мҳкўмо ба фии алозл , мқзёи фии аллўҳи алмҳФўз . Қавла : «у лнҷълаҳ » атфи алии қавла : « лиҳб » ,у қили анаи ллостиноФ ,у аллом , лоами алқсми касри лмои лами исҳбаҳи алнўн « Фҳмлтаҳ » яъне баъди мо нафхи Ҷабраили фӣҳо рӯҳи исо ва дар кайфияти нафхи Ҷабраил уламо мухталифанд , қавмӣ гуфтанд дръи ниҳода буд , Ҷабраили бардошт ва дар ҷайб он дамиду бози гашти пас Марями дръ дар пӯшеду бъисӣ бор гирифт . Қавмӣ гуфтанд Марями дръи пӯшида буд Ҷабраили фарои наздик вай шуду бадасти хеши ҷайб вай бигирифту нафха дар вай дамид , он нафхаи брҳм вай раседу бъисӣ бор гирифт .
«قالَ کَذلِکِ» ای قال جبرئیل کذلک. ای الامر کما قلت لم یمسسک رجل، لا بالنکاح و لا بالسفاح، و لکن «قالَ رَبُّکَ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ»، ای خلق الولد من غیر أب علیّ سهل، کما خلقت آدم و حوا من غیر اب و ام و لیس هذا باعجب من ذلک. و قیل معناه قال جبرئیل کذلک قال ربّک ای هکذا «قالَ رَبُّکِ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ». «وَ لِنَجْعَلَهُ» ای الولد من غیر مسیس «آیَةً لِلنَّاسِ» ای دلالة و حجة لهم. و قد جعل اللَّه معجزة عیسی (ع) فی نفسه و معجزة سائر الانبیاء فی غیر انفسهم. «وَ رَحْمَةً مِنَّا» ای نعمة منا علی الخلق لیدعوهم الی الهدی، فیهتدوا به و ینفعهم. «وَ کانَ أَمْراً مَقْضِیًّا» ای خلق عیسی علی هذه الصفة و جعله رحمة للناس کان امرا کائنا لا محالة محکوما به فی الازل، مقضیا فی اللوح المحفوظ. قوله: «وَ لِنَجْعَلَهُ» عطف علی قوله: «لیهب»، و قیل انه للاستیناف، و اللام، لام القسم کسر لما لم یصحبه النون «فَحَمَلَتْهُ» یعنی بعد ما نفخ جبرئیل فیها روح عیسی و در کیفیت نفخ جبرئیل علما مختلفند، قومی گفتند درع نهاده بود، جبرئیل برداشت و در جیب آن دمید و باز گشت پس مریم درع در پوشید و بعیسی بار گرفت. قومی گفتند مریم درع پوشیده بود جبرئیل فرا نزدیک وی شد و بدست خویش جیب وی بگرفت و نفخه در وی دمید، آن نفخه برحم وی رسید و بعیسی بار گرفت.
Садӣ гуфт : дръи ду шох буд аз бар сина ,у Ҷабраили ду остин вай бигирифт ва дар сина вай дамид ,у боди он нафхаи Ҷабраили бҷўФ вай расед ва бор гирифт . Қоли абии бен каъб : дахли алрўҳи фии фӣҳо , Фдхли батнҳо Фўлдтаҳ . Ва гуфтаанд ки Ҷабраил аз давр буи дамид ,у боди он нафхаи буии расонид ва аз он бор гирифт . Қоли ибни аббос : мо ҳўи алои ани ҳамлати Фўзъту лами икни байни алҳмлу алонтбози алои соъаҳи воҳида , лони аллоҳи таъолии лами изкри бинҳмои Фсло , Фқоли таъолӣ : « Фҳмлтаҳи Фонтбзт » . Ва гуфтаанд Марями он вақти даҳ сола буд ,у бқўлии сездаҳ сола ва ду ҳайзи бурӣдаи пеш аз ҳамл . Мақотил гуфт : муддати ҳамлу вазъи се соъат беш набӯд , ҳмлтаҳи фии соъаҳу сувари фии соъаҳ . Ва взътаҳи фии соъаҳ , ҳайни золати алшмси ман явмҳо . Ва қили мадаи ҳамлҳо смониаҳи ашҳр ,у кони злки ояи ахрии лонаи лами иъши мавлуди вазъи лсмониаҳи ашҳри ғайри исо ( ъ ) ,у қили санаи ашҳр ,у қили тсъаҳи ашҳри ксоӣри алнсоء . Ва гуфтаанд исо ( ъ ) пас аз онкӣ дар вуҷӯд омад сӣ ва се сол бо модар буду баъд аз онкӣ ӯро босмони бурданд , модари шаш сол дигар бизӣаст , Фмотту лҳои аснтону хмсўни сана .
سدّی گفت: درع دو شاخ بود از بر سینه، و جبرئیل دو آستین وی بگرفت و در سینه وی دمید، و باد آن نفخه جبرئیل بجوف وی رسید و بار گرفت. قال ابیّ بن کعب: دخل الرّوح فی فیها، فدخل بطنها فولدته. و گفتهاند که جبرئیل از دور بوی دمید، و باد آن نفخه بوی رسانید و از آن بار گرفت. قال ابن عباس: ما هو الا ان حملت فوضعت و لم یکن بین الحمل و الانتباذ الّا ساعة واحدة، لان اللَّه تعالی لم یذکر بینهما فصلا، فقال تعالی: «فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ». و گفتهاند مریم آن وقت دهساله بود، و بقولی سیزده ساله و دو حیض بریده پیش از حمل. مقاتل گفت: مدت حمل و وضع سه ساعت بیش نبود، حملته فی ساعة و صوّر فی ساعة. و وضعته فی ساعة، حین زالت الشّمس من یومها. و قیل مدة حملها ثمانیة اشهر، و کان ذلک آیة اخری لانّه لم یعش مولود وضع لثمانیة اشهر غیر عیسی (ع)، و قیل سنة اشهر، و قیل تسعة اشهر کسائر النساء. و گفتهاند عیسی (ع) پس از آنکه در وجود آمد سی و سه سال با مادر بود و بعد از آنکه او را بآسمان بردند، مادر شش سال دیگر بزیست، فماتت و لها اثنتان و خمسون سنة.
« Фҳмлтаҳи Фонтбзт ба » яъне лмои табин баҳои алҳмли астҳиту хоФти Фбъдти бҳмлҳоу ?утат . « мконои қсё » эй бъидоу алқсӣу алқосии воҳид . Чун бар Марями ҳамл пайдо шуд аз шарми мардум ва низ аз бими таъну тъиири эшон , хештанро аз миёни мардуми беруни барад ва рӯй базмин Мисри ниҳод , то онҷо расед ки мақтаи замини шом буду аввали замини Миср . Инаст тафсир « мконои қсё » бар қавли муфассирон . Вҳб гуфт : « мконои қсё » диҳӣ буд ки онро байт лаҳм гӯйанд , шаш майл аз шаҳр аилё бирафта . Гуфтои ибни ъмӣ буд ӯро номи ваии Юсуфи алнҷори соҳибу рафиқи вай дар хизмати масҷид буду тимори барадӣ дар ҳамаи ҳол , ӯро бар харии нишонд ва аз миёни қавм . Беруни барад то байти аллҳм . Ва гуфтаанд ки бароа дар , шайтон дар дили Юсуфи афканд ки ин ҳамли Марям аз зиност , қасди қатл вай кард то Ҷабраил омаду Юсуфро гуфт : анаи ман рӯҳи алқудси Флои тқтлҳо . Макаш ӯро ки ӯ ъзроء батуласту фарзанди вай аз рӯҳи алқудс .
«فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ» یعنی لما تبیّن بها الحمل استحیت و خافت فبعدت بحملها و اتت. «مَکاناً قَصِیًّا» ای بعیدا و القصی و القاصی واحد. چون بر مریم حمل پیدا شد از شرم مردم و نیز از بیم طعن و تعییر ایشان، خویشتن را از میان مردم بیرون برد و روی بزمین مصر نهاد، تا آنجا رسید که مقطع زمین شام بود و اول زمین مصر. اینست تفسیر «مَکاناً قَصِیًّا» بر قول مفسران. وهب گفت: «مَکاناً قَصِیًّا» دهی بود که آن را بیت لحم گویند، شش میل از شهر ایلیا برفته. گفتا ابن عمی بود او را نام وی یوسف النجار صاحب و رفیق وی در خدمت مسجد بود و تیمار بردی در همه حال، او را بر خری نشاند و از میان قوم. بیرون برد تا بیت اللحم. و گفتهاند که براه در، شیطان در دل یوسف افکند که این حمل مریم از زناست، قصد قتل وی کرد تا جبرئیل آمد و یوسف را گفت: انّه من روح القدس فلا تقتلها. مکش او را که او عذراء بتول است و فرزند وی از روح القدس.
« Фأҷоءҳои алмхоз » иқоли аҷоءнии илои кзо эй ҷоء беилайҳу иқоли أлҷأнии илайҳ .
«فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ» یقال اجاءنی الی کذا ای جاء بی الیه و یقال ألجأنی الیه.
Ва алмхози таҳарруки алҷнину аштдоди вҷъи алўлодаҳ . « إлии ҷзъи алнхлаҳ » яъне соқтҳои лами икни алии расаи съФу қили кони ҷзъои ёбсои қади ҷаии ء ба либтнӣ ба байти фии байти лаҳм . Ва қили сорти илои алнхлаҳи литФёء ба ,у қили алтҷأти илои алнхлаҳи лтстнди албаҳу ттқўӣ ба алии мо ҳўи одаи алмрأаҳи алҳомли азои ахзҳо алтлқи Фттлб мўзъо тестанд илайҳ ,у қили аҳтўштҳои алмлоӣкаҳи мҳдқини баҳои сФўФо . Қрии фии алшўоз « Фأҷоءҳои алмхоз » эй асобҳои алтлқи Фҷأаҳ . Гуфтаанд ки Юсуф , Марямро бгзошт ва худ бирафт , Марям танҳо ва мутаҳайир бимонад , ҳаме гиристу дард май афзуд , нигоҳ кард хурмо банӣ дид хушк шуда аз қадими алдҳри боз , Марями наздики он дарахт шуд ва аз бе тоқатии пушти бони дарахти бознҳоду Фриштгони гирди ваии даромада сафҳо баркашидау шароб аз биҳишт оварда , аз сари дилтангӣу зҷр дар он ҳолат гуфт : « ё литнии мат қабл ҳозо » эй қабл ҳозои алиўму ҳозои аламри ин зҷри намӯдан ,у орзӯии марг кардан на аз он буд ки бҳкми аллоҳи таъолӣ розӣ набӯд , локин аз шарм мардум мегуфт , ки фарзанд бепадар оварда буд ва донист ки мардум ӯро таън кунанду бношоист нисбат кунанд . Гуфт кошки ман бад-ӣни рӯзи нрсидмӣ ки қавмии бсбби ман дар маъсият уфтанд . Ва гуфт : « насиё мнсё » қрأи Ҳамза ва ҳФс насиё бФтҳи алнўну албоқўн , насиё болксру ҳумои луғатон : колртлу алртлу алҷсру алҷсру нҳўҳмои қили алнсии ءи болкср , исми лмои инсӣ , мисли алнқз , исми лмои инқз ,у алсқӣ , исми лмои исқӣ ,у алФтҳи алмсдр , иқоли нсити алшии ء нсёно насиё . Ва қили анаи муштақи ман алтрк эйу канти шиӣои мтрўкои лои иърФу лои изкри лҳқортаҳу ани муҷоҳиду алзҳок яъне ҳайзаи млқоаҳу ҳаии хирқаи алҳиз .
و المخاض تحرّک الجنین و اشتداد وجع الولادة. «إِلی جِذْعِ النَّخْلَةِ» یعنی ساقتها لم یکن علی راسه سعف و قیل کان جذعا یابسا قد جیء به لیبتنی به بیت فی بیت لحم. و قیل صارت الی النّخلة لیتفیاء به، و قیل التجأت الی النخلة لتستند البه و تتقوی به علی ما هو عادة المرأة الحامل اذا اخذها الطلق فتطلب موضعا تستند الیه، و قیل احتوشتها الملائکة محدقین بها صفوفا. قرئ فی الشواذ «فَأَجاءَهَا الْمَخاضُ» ای اصابها الطلق فجأة. گفتهاند که یوسف، مریم را بگذاشت و خود برفت، مریم تنها و متحیر بماند، همی گریست و درد میافزود، نگاه کرد خرما بنی دید خشک شده از قدیم الدهر باز، مریم نزدیک آن درخت شد و از بیطاقتی پشت بآن درخت بازنهاد و فریشتگان گرد وی درآمده صفها برکشیده و شراب از بهشت آورده، از سر دلتنگی و ضجر در آن حالت گفت: «یا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هذا» ای قبل هذا الیوم و هذا الامر این ضجر نمودن، و آرزوی مرگ کردن نه از آن بود که بحکم اللَّه تعالی راضی نبود، لکن از شرم مردم میگفت، که فرزند بیپدر آورده بود و دانست که مردم او را طعن کنند و بناشایست نسبت کنند. گفت کاشک من بدین روز نرسیدمی که قومی بسبب من در معصیت افتند. و گفت: «نسیا منسیا» قرأ حمزه و حفص نسیا بفتح النون و الباقون، نسیا بالکسر و هما لغتان: کالرطل و الرطل و الجسر و الجسر و نحوهما قیل النسیء بالکسر، اسم لما ینسی، مثل النقض، اسم لما ینقض، و السقی، اسم لما یسقی، و الفتح المصدر، یقال نسیت الشیء نسیانا نسیا. و قیل انه مشتق من الترک ای و کنت شیئا متروکا لا یعرف و لا یذکر لحقارته و عن مجاهد و الضحاک یعنی حیضة ملقاة و هی خرقة الحیض.
« Фнодоҳои ман таҳтҳо » қрأи нофеъу Ҳамзау алксоӣӣу ҳФси ани ъосму рӯҳу ибни ҳисони ани ёқӯб : « ман таҳтҳо » бксри алмиму ҷири алтоءи баъди алҳоء ,у қрأи албоқўни бФтҳи алмиму насби алтоء , Фмни қрأи болФтҳу насби кони злки сафаи ллмнодӣ , ва ман қрأи болксру алҷр . Фмъноаҳи ман ҷҳаҳи таҳтҳо , сами ахтлФўои фии алмнодӣ , Фқоли бъзҳм , нодоҳои Ҷабраили ман таҳтҳо эй ман таҳти алнхлаҳу қили ман дуни мавзеҳо . Яъне ани мавқифаи кони таҳти мавқифҳо ва асфал манеҳ . Ва қили нодоаҳи исои ман таҳтҳо ,у қил , ман батнҳо « أлои тҳзнӣ » эй лои ттмнии аламут . Ҷабраил ӯро Нидо кард аз он гӯшаи водӣ , ё аз зери он дарахти хурмо , ки андӯҳгин мабошу орзӯӣ марг макун .
«فَناداها مِنْ تَحْتِها» قرأ نافع و حمزه و الکسائی و حفص عن عاصم و روح و ابن حسان عن یعقوب: «مِنْ تَحْتِها» بکسر المیم و جر التاء بعد الحاء، و قرأ الباقون بفتح المیم و نصب التاء، فمن قرأ بالفتح و نصب کان ذلک صفة للمنادی، و من قرأ بالکسر و الجر. فمعناه من جهة تحتها، ثم اختلفوا فی المنادی، فقال بعضهم، ناداها جبرئیل من تحتها ای من تحت النخلة و قیل من دون موضعها. یعنی انّ موقفه کان تحت موقفها و اسفل منه. و قیل ناداه عیسی من تحتها، و قیل، من بطنها «أَلَّا تَحْزَنِی» ای لا تتمنی الموت. جبرئیل او را ندا کرد از آن گوشه وادی، یا از زیر آن درخت خرما، که اندوهگین مباش و آرزوی مرگ مکن.
« қади ҷаъли рбки тҳтки срё » эй влдои шриФои кримои солҳои рзё . Инак фарзандии шарифи Карими писандида ки аллоҳи таъолӣ туро дод чаро андўҳгн бошӣу орзӯӣ марг кунӣ , ин қавл ҳасанасту ҷамоатӣ аз аҳли тафсир . Аммо бештарини муфассирон бар онанд ки : алсрии алнҳри алсғир . Ҷӯӣ хирад бошад об дар он равон , ва ин он буд ки Марями буқати вилодати ташнаи гашт ва дар он саҳро об набӯд . Чун исо дар вуҷӯд омад пой бар замин зад чашмаи оби хуш дар он саҳрои равон падед омад , Нидо кард бмодр « أлои тҳзнии қади ҷаъли рбки тҳтк » эй байни идику дўнк « срё »у қил « ҷаъли рбки тҳтк » эй таҳти амрки ани амртаҳи ани иҷрии ҷирӣ ,у ани амртаҳи боломсоки амски кқўлаҳи фӣҳо ахбри ани фиръавн : «у ҳзаҳи алأнҳори тҷрии ман таҳтӣ » эй ман таҳти амреу қили соқи аллоҳи илоҳо нҳрои ман Урдуни кони қади ибс .
«قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا» ای ولدا شریفا کریما صالحا رضیّا. اینک فرزندی شریف کریم پسندیده که اللَّه تعالی ترا داد چرا اندوهگن باشی و آرزوی مرگ کنی، این قول حسن است و جماعتی از اهل تفسیر. اما بیشترین مفسران بر آنند که: السری النهر الصغیر. جویی خرد باشد آب در آن روان، و این آن بود که مریم بوقت ولادت تشنه گشت و در آن صحرا آب نبود. چون عیسی در وجود آمد پای بر زمین زد چشمه آب خوش در آن صحرا روان پدید آمد، ندا کرد بمادر «أَلَّا تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ» ای بین یدیک و دونک «سَرِیًّا» و قیل «جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ» ای تحت امرک ان امرته ان یجری جری، و ان امرته بالامساک امسک کقوله فیها اخبر عن فرعون: «وَ هذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی» ای من تحت امری و قیل ساق اللَّه الیها نهرا من اردن کان قد یبس.
«у ҳзии إлики бҷзъи алнхлаҳ » , иқоли ҳзи кзоу ҳзи бкзо , комаи қол : « أхзи брأси أхиаҳ » , иқоли ахзау ахз ба . « тсоқти алейк » , ӣнҷои чаҳор қрأтаст : тсоқти бФтҳи тоءу ташдиди сини қироати ибн касӣрасту нофеъу ибни омиру абӯи Амру ксоиӣу абӯи бикр , тсоқти бФтҳи тоءу тахфифи сини қироат Ҳамзааст танҳо , тсоқти бзми тоءу касри қофу тахфифи сини қироати ҳФс , исоқти бёءу фатҳу ташдиди сини қироати ёқӯбу насир .
«وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ»، یقال هزّ کذا و هزّ بکذا، کما قال: «أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ»، یقال اخذه و اخذ به. «تُساقِطْ عَلَیْکِ»، اینجا چهار قرأت است: تساقط بفتح تاء و تشدید سین قرائت ابن کثیر است و نافع و ابن عامر و ابو عمرو و کسایی و ابو بکر، تساقط بفتح تاء و تخفیف سین قرائت حمزه است تنها، تساقط بضم تاء و کسر قاف و تخفیف سین قرائت حفص، یساقط بیاء و فتح و تشدید سین قرائت یعقوب و نصیر.
Фмни қрأи тсоқти болтоء ва фатҳҳоу тахфифи сини ФолФъли маснади илои алнхлаҳу тФоъли бмънии феъл эй тсқти алнхлаҳ « алейк ртбои ҷнё » яъне тсқти алнхлаҳи алейк самари алнхлаҳ , ФхзФи алмзоФу ақими алмзоФи илайҳи мақома . Ва интисоби ртбои алии алтФсир ӯ алии улҳол . Ва ман қрأи болтоءи мафтӯҳау ташдиди алсини Фолосли фӣаи ттсоқти бтоӣин . Алаввалии тоءи алтأниси лтонити алнхлаҳ . Ва ассонӣаи тоءи тФоъл , Фолтшдиди алии алодғому алтхФиФи алии алҳзФ . Ва ман қрأи тсоқти болтоءу змҳоу тахфифи алсину касри алқоФ , Фолмънии тсқти алнхлаҳи алейк ртбо , алии ани фоили бмънии аФъли кқўлҳм : носотки албиъи бмънии ансотку алФъли ллнхлаҳ ,у ртбои насби мафъӯл ба , ва ман қрأи болёء ва фатҳҳоу ташдиди алсини Фкмънии алтоءи фии алодғом , алои ани алФъли ллҷзъ ,у аснди алФъли илои алҷзъ , лонаи муаззамҳо . Ва маънии алоиаҳи ттносри алейк ртбои ҷнё эй мҷнёи ғзои трёи соъаҳи ҷинӣ , яъне конаи ҷинӣ , эй лами иғираҳи алсқўт . Ҳамон мунодӣ овоз дод : «у ҳзии إлик » эй ҳркии илои нФски бҷзъи алнхлаҳ . Рӯзгори зимистон буд на на вақти рутаб , аммо раби алъзаҳи муъҷизаи исороу каромати Марямро рутаб падед оварад аз он дарахти хушк бесар бешох . Қоли умри бен маймун : мо адрии ллмрأаҳи азои ъусри валадҳо хирои ман алртб . Иқўли аллоҳи ъзу ҷл : «у ҳзии إлики бҷзъи алнхлаҳи алоиаҳ . . . »
فمن قرأ تساقط بالتاء و فتحها و تخفیف سین فالفعل مسند الی النخلة و تفاعل بمعنی فعل ای تسقط النخلة «عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا» یعنی تسقط النّخلة علیک ثمر النخلة، فخذف المضاف و اقیم المضاف الیه مقامه. و انتصاب رطبا علی التفسیر او علی الحال. و من قرأ بالتاء مفتوحة و تشدید السّین فالاصل فیه تتساقط بتائین. الاولی تاء التأنیث لتانیت النخلة. و الثانیة تاء تفاعل، فالتّشدید علی الادغام و التخفیف علی الحذف. و من قرأ تساقط بالتاء و ضمها و تخفیف السّین و کسر القاف، فالمعنی تسقط النخلة علیک رطبا، علی ان فاعل بمعنی افعل کقولهم: ناساتک البیع بمعنی انساتک و الفعل للنخلة، و رطبا نصب مفعول به، و من قرأ بالیاء و فتحها و تشدید السین فکمعنی التاء فی الادغام، الّا ان الفعل للجذع، و اسند الفعل الی الجذع، لانه معظمها. و معنی الایة تتناثر علیک رطبا جنیا ای مجنیا غضا طریا ساعة جنی، یعنی کانّه جنی، ای لم یغیّره السقوط. همان منادی آواز داد: «وَ هُزِّی إِلَیْکِ» ای حرّکی الی نفسک بجذع النخلة. روزگار زمستان بود نه نه وقت رطب، اما رب العزّة معجزه عیسی را و کرامت مریم را رطب پدید آورد از آن درخت خشک بیسر بیشاخ. قال عمر بن میمون: ما ادری للمرأة اذا عسر ولدها خیرا من الرّطب. یقول اللَّه عزّ و جلّ: «وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ الایة...»
Ва қолати Оиша : ман алснаҳи ани имзғи алтмру идлк ба Фми алмўлўду кзлки кони расӯли аллоҳ ( с ) имзғи алтмру иҳнк ба авлоди алсҳобаҳ
و قالت عایشه: من السّنة ان یمضغ التمر و یدلّک به فم المولود و کذلک کان رسول اللَّه (ص) یمضغ التّمر و یحنّک به اولاد الصحابة
Ва ани алӣ ( ъ ) қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « акрмўои ъмткми алнхлаҳи ?фонҳо хилқати ман алтини алзӣ халқ манеҳ одам . Ва лӣси ман алшҷри илқҳғайриҳо ,у атъмўои нсоءкми алўлди алртб . Ва ани лами икни рутаби Фолтмр ,у лӣси ман алшҷри шаҷараи акрами алии аллоҳи ман шаҷараи нзлти таҳтҳо Марями бинти умрон « Фклӣ » ё Марями ман алртб , «у ашрбӣ » ман алнҳр , «у қрӣ айнан » бъисӣ ,у фӣаи қавлон : аҳдҳмои ман алқру ҳўи албрд ,у алқрўри алмоءи алборд ,у дмъаҳи алсрўри борада ,у дмъаҳи алҳзни ҳора ,у лиҳозои қили лздҳои суханаи алъайн , ва алФъл манеҳ қррти болксри ақри болФтҳ . Ва алқўли ассонии ман лқрор эй содФти алъайни мо трзоаҳи фақрату скнти ман алнзри илои ғайра ,у қили содФти срўрои Фзҳби сераи Фномту қрт , ва алФъл манеҳ болксру алФтҳ , ва айнан насби алии алтмииз . « Фإмотарин » асли алкломи ?фон ва мо ллслаҳ ,у ҳаии алтии ҷалбати алнўни алмшддаҳи кқўлаҳ : «у إмои тхоФн »у қавла : « ман албшри أҳдои Фқўлӣ » ҳоҳнои замир эй азои раъйати одмёи исӣлки ани влдку қстаҳ , « Фқўлӣ إнӣ назуррат ллрҳмни сўмо » эй смтоу алсўми фии аллғаҳи ҳўи аломсок , эй қавлии ании авҷабати алии нафасии ллаҳи субҳонау таъолӣ « Флни أклми алиўми إнсё » одмёи Флни аклмаҳи баъди ани ахбрти бнзрӣу савмӣ , бали аштғли болъбодаҳи ллаҳу алдъоء . Ва қили ани аллоҳи таъолии амрҳо ани тқўли ҳозои ишораи лои нтқо ,у қили канти такаллуми алмлоӣкаҳу лои такаллуми алонс . Раби алъзаҳ ӯро бскўт фармуд то сухан нагӯяд ки агар ваии бброءти хеш сухан гуфтӣ эшон ӯро ростгӯӣ надоштандӣ ки вай ба наздики эшон муттаҳам буд , ва он гуҳи исоро дар ҳоли туфулият бсхн оварад то покии модару бароъати соҳати ваии эшонро маълум гардад аз гуфтори исо , ки он бқбўли наздиктар ва аз тӯҳмати давртар « Фأтт ба қавмҳо таҳаммула » эй лмои Фрғти ман алўлодаҳ , ақблти наҳваами ҳомила Аёа .
و عن علی (ع) قال رسول اللَّه (ص): «اکرموا عمّتکم النّخله فانّها خلقت من الطین الّذی خلق منه آدم. و لیس من الشجر یلقح غیرها، و اطعموا نساءکم الولد الرّطب. و ان لم یکن رطب فالتمر، و لیس من الشّجر شجرة اکرم علی اللَّه من شجرة نزلت تحتها مریم بنت عمران «فَکُلِی» یا مریم من الرطب، «وَ اشْرَبِی» من النّهر، «وَ قَرِّی عَیْناً» بعیسی، و فیه قولان: احدهما من القرّ و هو البرد، و القرور الماء البارد، و دمعة السّرور باردة، و دمعة الحزن حارّة، و لهذا قیل لضدّها سخنة العین، و الفعل منه قررت بالکسر اقرّ بالفتح. و القول الثّانی من لقرار ای صادفت العین ما ترضاه فقرّت و سکنت من النظر الی غیره، و قیل صادفت سرورا فذهب سهره فنامت و قرّت، و الفعل منه بالکسر و الفتح، و عینا نصب علی التمییز. «فَإِمَّا تَرَیِنَّ» اصل الکلام فانّ و ما للصلة، و هی الّتی جلبت النّون المشدّدة کقوله: «وَ إِمَّا تَخافَنَّ» و قوله: «مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی» هاهنا ضمیر ای اذا رأیت آدمیّا یسئلک عن ولدک و قصته، «فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً» ای صمتا و الصّوم فی اللغة هو الامساک، ای قولی انّی اوجبت علی نفسی للَّه سبحانه و تعالی «فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا» آدمیّا فلن اکلّمه بعد ان اخبرت بنذری و صومی، بل اشتغل بالعبادة للَّه و الدّعاء. و قیل انّ اللَّه تعالی امرها ان تقول هذا اشارة لا نطقا، و قیل کانت تکلم الملائکة و لا تکلّم الانس. ربّ العزّة او را بسکوت فرمود تا سخن نگوید که اگر وی ببراءت خویش سخن گفتی ایشان او را راستگوی نداشتندی که وی به نزدیک ایشان متهم بود، و آن گه عیسی را در حال طفولیّت بسخن آورد تا پاکی مادر و برائت ساحت وی ایشان را معلوم گردد از گفتار عیسی، که آن بقبول نزدیکتر و از تهمت دورتر «فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ» ای لمّا فرغت من الولادة، اقبلت نحوهم حاملة ایّاه.
Ва қили баъди арбаъӣни иўмои ҳайни тҳрти ман алнФос ,у қили лмои влдтаҳи зҳби алшитони Фохбр банӣ Исроили ани Марями қади валадат . Фдъўҳо , « Фأтт ба қавмҳо таҳаммула » баъд аз чиҳил рӯзи Марям аз нФоси пок шуда буд , исоро бар гирифту бози миёни қавм хеш оварад , бароа дар ғамгину мутафаккир буд ки то қавми вай чаҳ гӯйанд ва эшонро чаҳ ҷавоб диҳад ? дар он ҳоли исо ( ъ ) боўоз омад ва гуфт : ё аммоа абшрии фонии абди аллоҳу Масеҳа . Пас чун дар миёни қавм хеш шуд ва эшон аҳли байт салоҳ буданд , бигиристанд ва зорӣ карданд гуфтанд : « ё Марями лақади ҷӣти шиӣои Фрё » эй Фзиъои мнкрои ъзимои чизе азимаст мункир , ин фарзанд ки оварадӣ бепадар . АлФрии алъзими ман аламри истъмли фии алхиру алшр .
و قیل بعد اربعین یوما حین طهرت من النّفاس، و قیل لمّا ولدته ذهب الشیطان فاخبر بنی اسرائیل انّ مریم قد ولدت. فدعوها، «فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ» بعد از چهل روز مریم از نفاس پاک شده بود، عیسی را بر گرفت و باز میان قوم خویش آورد، براه در غمگین و متفکّر بود که تا قوم وی چه گویند و ایشان را چه جواب دهد؟ در آن حال عیسی (ع) بآواز آمد و گفت: یا امّاه ابشری فانّی عبد اللَّه و مسیحه. پس چون در میان قوم خویش شد و ایشان اهل بیت صلاح بودند، بگریستند و زاری کردند گفتند: «یا مَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئاً فَرِیًّا» ای فظیعا منکرا عظیما چیزی عظیم است منکر، این فرزند که آوردی بیپدر. الفرّی العظیم من الامر یستعمل فی الخیر و الشرّ.
Қол алнабӣ ( с ) фии умри бен улхитоб : « Флм ар ъбқрёи иФрии Фриаҳ .
قال النبی (ص) فی عمر بن الخّطاب: «فلم ار عبقریا یفری فریّة.
эй иъмли амалаи алъҷиб .
ای یعمل عمله العجیب.
« ё أхти ҳорӯн » муфассирони ӣнҷо қавлҳо гуфтаанд : яке онаст ки ҳорӯни бародари Мӯсо ( ъ )асту саёқи ин сухан чунонаст ки гӯйанд ё أхо темем , азои кони ман нслҳму слбҳм . Яъне ки Марям аз авлоду нажод ҳорӯнаст бародари Мӯсо , аз ин ҷиҳат ӯро буии бози хонданд на аз ин ҷиҳат ки хоҳар ӯ буд бҳқиқт ,у идли алайҳи мо
«یا أُخْتَ هارُونَ» مفسّران اینجا قولها گفتهاند: یکی آنست که هارون برادر موسی (ع) است و سیاق این سخن چنانست که گویند یا أخا تمیم، اذا کان من نسلهم و صلبهم. یعنی که مریم از اولاد و نژاد هارون است برادر موسی، از این جهت او را بوی باز خواندند نه از این جهت که خواهر او بود بحقیقت، و یدل علیه ما
Рӯй алмғираҳи бен шуъбаи қол : қоли лии аҳли Наҷрон , қавла : « ё أхти ҳорӯн »у қади кони байни Мӯсо ( ъ )у исо ( ъ ) ман алснини мо қади кон , яъне алифи сана ,у қили стмоӣаҳи сана , қоли Фзкрти злки лрсўли аллоҳ ( с ) Фқол . « алои ахбртҳми анҳми конўои исмўни болонбёءу алсолҳини ман қиблаам » .
روی المغیرة بن شعبة قال: قال لی اهل نجران، قوله: «یا أُخْتَ هارُونَ» و قد کان بین موسی (ع) و عیسی (ع) من السنین ما قد کان، یعنی الف سنة، و قیل ستمائة سنة، قال فذکرت ذلک لرسول اللَّه (ص) فقال. «الا اخبرتهم انّهم کانوا یسمّون بالانبیاء و الصالحین من قبلهم».
Қавл дувум онаст ки ин ҳорӯни мардӣ буд аз неки мардону зоҳидӣ банӣ Исроил ,у мигўинди он рӯз ки ин ҳорӯн аз дунёи рафта буд бо ҷинозаи ваии чиҳил ҳазор марди берун шуда буданд ки номи эшон ҳама ҳорӯн бӯда . Бойени қавли ахти бмънӣ шабиҳаст , кқўлаҳ : « ва мо нриҳми ман ояи إлои ҳаии أкбри ман أхтҳо » эй шабиҳҳо ва маънӣ онаст ки ё шабиҳи ҳорӯни фии алъФоФ , эй онкии мо туро дар порсоеу парҳезгорӣ чун ҳорӯн медонистем !у қили ани ҳорӯни кони ман аФсқ банӣ Исроилу азҳари ҳам Фсодо , Фштмўҳои банк мислаи ,у қили кони ҳорӯни ахои Марями ман абӣҳо лӣси ман амҳо ,у кони амсли раҷули ман банӣ Исроил . « мо кони أбўки амрأи сӯъ » эй толҳои тқўли раҷули сӯъ эй толҳу зиддиҳи раҷули сидқ , эй солеҳу ҳзаҳи изофаи тахсӣс « ва мо канти أмки бғё » фоҷира , албғии толибаи алшҳўаҳи ман эй раҷули кон . Маънӣ онаст ки эй хоҳари ҳорӯн ! падари ту умрони бади марду бад феъл набӯд . Ва модари ту ҳнаҳи зониаҳу палид кор набӯд , чунаст ки аз ту ин фарзанд падед омад ва ӯро падар на ?
قول دوّم آنست که این هارون مردی بود از نیک مردان و زاهدان بنی اسرائیل، و میگویند آن روز که این هارون از دنیا رفته بود با جنازه وی چهل هزار مرد بیرون شده بودند که نام ایشان همه هارون بوده. باین قول اخت بمعنی شبیه است، کقوله: «وَ ما نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلَّا هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِها» ای شبیهها و معنی آنست که یا شبیه هارون فی العفاف، ای آنکه ما تو را در پارسایی و پرهیزگاری چون هارون میدانستیم! و قیل انّ هارون کان من افسق بنی اسرائیل و اظهر هم فسادا، فشتموها بانّک مثله، و قیل کان هارون اخا مریم من ابیها لیس من امّها، و کان امثل رجل من بنی اسرائیل. «ما کانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ» ای طالحا تقول رجل سوء ای طالح و ضدّه رجل صدق، ای صالح و هذه اضافة تخصیص «وَ ما کانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا» فاجرة، البغی طالبة الشّهوة من ایّ رجل کان. معنی آن است که ای خواهر هارون! پدر تو عمران بد مرد و بد فعل نبود. و مادر تو حنّه زانیه و پلید کار نبود، چون است که از تو این فرزند پدید آمد و او را پدر نه؟
« Фأшорти إлиаҳ » эй илои исо , бони тҷълўои алкломи маъаа . Сухан нагуфт аз баҳри онкӣ назр карда буд ки сухан бигӯед , аммо ишораи фаро исо кард ки ҷавоби шумо исо диҳад , ва ин аз он гуфт ки исои вайро гуфта буд : лои тҳзнӣу аҳилии болҷўоби алӣ ,у қили амрҳо Ҷабраили бзлк . Чун Марями ҳўолти ҷавоб бар исо кард , эшон бтъҷб гуфтанд : « Киеви нклми ман кони фии алмҳди сбё » рзиъои фии алмҳд , алмҳди сарири алсбӣу қили алмроди болмҳди ҳоҳно , ҳаҷари алоаму анмои самоаи мҳдои лонаи мؤтأи ллўлд ,у кони ҳоҳнои салаи зоида , яъне ман ҳўи фии алмҳд . Кқўлаҳ : « ҳилли канти إлои бшрои рсўло » эй ҳилли анои алои башар . Ва қили ман ҳоҳнои фии маънии алшрту кони бмънии алостқбол , эй ман икни фии алмҳди Киеви нклм . Яъне ҳар ки дар гаҳвора бошад ва дар ҳаҷари модари шер хӯрданро , бо ваии сухан чун гўӣим ? ва ҳб гуфт : он гуҳи закариё ҳозир шуд , чун мунозира бо ҷуҳудон рафт гуфт : ё исо , антқи бҳҷтки ани канти амрати баҳо . Сухани гӯйу ҳуҷҷати хеш ошкоро кун агар турои бойен фармӯдаанд . Исо ( ъ ) бар чапи хеш такя заду ангушти сбобаҳ берун карду боўоз баланд гуфт чунон ки ҳозирон ҳама бишуниданд : « إнии абди аллоҳ » гуфтаанд ки исои ин сухани ҳамон рӯз гуфт ки аз модар дар вуҷӯд омад бики қавл ,у бқўлии дигари чиҳил рӯза буд ки ин сухан гуфту баъд аз он ҳеҷ сухан нагуфт то бидон ҳад расед ки кӯдакон сухан гӯйанд .
«فَأَشارَتْ إِلَیْهِ» ای الی عیسی، بان تجعلوا الکلام معه. سخن نگفت از بهر آنکه نذر کرده بود که سخن بگوید، امّا اشاره فرا عیسی کرد که جواب شما عیسی دهد، و این از آن گفت که عیسی وی را گفته بود: لا تحزنی و احیلی بالجواب علیّ، و قیل امرها جبرئیل بذلک. چون مریم حوالت جواب بر عیسی کرد، ایشان بتعجب گفتند: «کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا» رضیعا فی المهد، المهد سریر الصّبی و قیل المراد بالمهد هاهنا، حجر الامّ و انّما سمّاه مهدا لانّه مؤطأ للولد، و کان هاهنا صلة زائدة، یعنی من هو فی المهد. کقوله: «هَلْ کُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا» ای هل انا الا بشر. و قیل من هاهنا فی معنی الشرط و کان بمعنی الاستقبال، ای من یکن فی المهد کیف نکلّم. یعنی هر که در گهواره باشد و در حجر مادر شیر خوردن را، با وی سخن چون گوئیم؟ و هب گفت: آن گه زکریا حاضر شد، چون مناظره با جهودان رفت گفت: یا عیسی، انطق بحجتک ان کنت امرت بها. سخن گوی و حجت خویش آشکارا کن اگر ترا باین فرمودهاند. عیسی (ع) بر چپ خویش تکیه زد و انگشت سبابه بیرون کرد و بآواز بلند گفت چنان که حاضران همه بشنیدند: «إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ» گفتهاند که عیسی این سخن همان روز گفت که از مادر در وجود آمد بیک قول، و بقولی دیگر چهل روزه بود که این سخن گفت و بعد از آن هیچ سخن نگفت تا بدان حد رسید که کودکان سخن گویند.
Қол алнабӣ ( с ) : « хумсаи тклмўо қабл абони алклом , шоҳиди Юсуф ,у валади моштаҳи фиръавн ,у исо ,у соҳиби ҷриҳ ,у валади алмрأаҳи алтии аҳрқти фии алохдўд » .
قال النّبی (ص): «خمسة تکلّموا قبل ابان الکلام، شاهد یوسف، و ولد ماشطة فرعون، و عیسی، و صاحب جریح، و ولد المرأة الّتی احرقت فی الاخدود».
Ва рӯй ани ҳилоли бен исоФ , қол : лами итклми фии алмҳди алои салоса : исои бен Марям ,у соҳиби Юсуф ,у соҳиби ҷриҳ .
و روی عن هلال بن یساف، قال: لم یتکلم فی المهد الّا ثلاثة: عیسی بن مریم، و صاحب یوسف، و صاحب جریح.
Ибни ҷриҳи мардӣ буд зоҳид , дар савмиъа нишастӣу худоиро ҷли ҷалола ибодат кардӣ , модар ӯ бадари савмиъа вай шуд ва ӯро бар хонду вай дар намоз буд , модарро ҷавоби надод , модар гуфт : аллоҳами лои тмтаҳ ҳатто инзри илои вуҷӯҳи алмўмсот . Бори худоёи ммирон ӯро то дар рӯй мўмсот нигарад яъне занони нобакор . Пас рӯзии ҷамоатӣ аз банӣ Исроили баҳам омада буданду таъаҷҷуби ҳмикрднд аз зуҳди ҷриҳу ибодати вай . Занӣ буд плидкори бғоити ҳасану ҷамол , гуфт агар шумо хоҳед ман ӯро бФтнаҳи афканам , бнздик вай рафту хештанро бар вай арза кард , ҷриҳ буи нанагиристу тани фарои ваии надод , он зан аз наздики вай берун омад , шабоне буд ки бсўмъаҳ ӯ рафтӣ , хештанро бшбон дод то аз вай бор гирифт , чун аз вай фарзанд омад гуфт ин фарзанд аз ҷриҳаст , бнўи Исроили рафтанд ва он савмиъаи вай хароб карданд ва ӯро бхўорӣ бзир овараданд ва май рнҷониднд , ҷриҳ гуфт : мо шأнкм ? чаҳ расед шуморо ? чаҳ буд ки маро май рнҷонид ? гуфтанд : заняти бҳзаҳи албғии Фўлдти мнк . Ин фоҷира мегуяд аз ту фарзандӣ дорам ! гуфт биёред он фарзандро , биовараданд . Ҷриҳи ду ракаат намоз кард он гуҳ даст бидон Тифл зад , гуфт : биллоҳ ё ғулом , ман Абук ? бхдоӣ ки рост бигӯӣ эй ғулом ки падар ту кист ? гуфт : падари ман фалонаст , яъне он марди шубон . Фоқблўои алии ҷриҳи иқблўнаҳу итмсҳўн бау қолўо : набанӣ лаки сўмътки ман зҳб .
ابن جریح مردی بود زاهد، در صومعه نشستی و خدای را جلّ جلاله عبادت کردی، مادر او بدر صومعه وی شد و او را بر خواند و وی در نماز بود، مادر را جواب نداد، مادر گفت: اللّهم لا تمته حتّی ینظر الی وجوه المومسات. بار خدایا ممیران او را تا در روی مومسات نگرد یعنی زنان نابکار. پس روزی جماعتی از بنی اسرائیل بهم آمده بودند و تعجب همیکردند از زهد جریح و عبادت وی. زنی بود پلیدکار بغایت حسن و جمال، گفت اگر شما خواهید من او را بفتنه افکنم، بنزدیک وی رفت و خویشتن را بر وی عرضه کرد، جریح بوی ننگریست و تن فرا وی نداد، آن زن از نزدیک وی بیرون آمد، شبانی بود که بصومعه او رفتی، خویشتن را بشبان داد تا از وی بار گرفت، چون از وی فرزند آمد گفت این فرزند از جریح است، بنو اسرائیل رفتند و آن صومعه وی خراب کردند و او را بخواری بزیر آوردند و میرنجانیدند، جریح گفت: ما شأنکم؟ چه رسید شما را؟ چه بود که مرا میرنجانید؟ گفتند: زنیت بهذه البغیّ فولدت منک. این فاجره میگوید از تو فرزندی دارم! گفت بیارید آن فرزند را، بیاوردند. جریح دو رکعت نماز کرد آن گه دست بدان طفل زد، گفت: باللّه یا غلام، من ابوک؟ بخدای که راست بگوی ای غلام که پدر تو کیست؟ گفت: پدر من فلان است، یعنی آن مرد شبان. فاقبلوا علی جریح یقبّلونه و یتمسحون به و قالوا: نبنی لک صومعتک من ذهب.
Қоли ло , аъидўҳои ман тини комаи кант , ФФълўо .
قال لا، اعیدوها من طین کما کانت، ففعلوا.
« отонии алкитоб » эй ълмнии алонҷилу анзлаҳи алӣ . « ва ҷълнӣ набиё » рсўло .
«آتانِیَ الْکِتابَ» ای علمنی الانجیل و انزله علیّ. «وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا» رسولا.
Қавл ҳасанаст ки исо дар туфулияти аллоҳи таъолӣ ӯро ақл дод ва булӯғ доду китоб ва набувват дод ва дар шиками модари китоби Инҷил бар хонд ҳамчун одам ки аллоҳи таъолӣ ӯро бёФриди пайғомбар буд , мукаллафу мабъуси бхлқ . Исо ( ъ ) ҳам чунон буд . Қоли бъзҳми ани аллоҳи таъолии халқи исои алии сафаи одам , лои ман ҷҳаҳи алқомаҳу алсўраҳу локини ман ҷҳаҳи алълму алҳкмаҳ , халқаи ъоқло , ъолмои лами иҳтҷи илои талқину таълим . Ва рӯй ани Марям ( ъ ) қолат : канти азои хилвати аноу исо . Ҳдснӣу ҳдстаҳу азои шғлнии анҳу инсон , сбҳи фии батнӣу анои асмъ .
قول حسن است که عیسی در طفولیّت اللَّه تعالی او را عقل داد و بلوغ داد و کتاب و نبوّت داد و در شکم مادر کتاب انجیل بر خواند همچون آدم که اللَّه تعالی او را بیافرید پیغامبر بود، مکلّف و مبعوث بخلق. عیسی (ع) هم چنان بود. قال بعضهم انّ اللَّه تعالی خلق عیسی علی صفة آدم، لا من جهة القامة و الصّورة و لکن من جهة العلم و الحکمة، خلقه عاقلا، عالما لم یحتج الی تلقین و تعلیم. و روی انّ مریم (ع) قالت:کنت اذا خلوت انا و عیسی. حدّثنی و حدّثته و اذا شغلنی عنه انسان، سبّح فی بطنی و انا اسمع.
Ва қавли бештарини муфассирон онаст ки исо ончӣ гуфт : « отонии алкитоб ва ҷълнӣ набиё » аз набиштаи лавҳи маҳфӯз хабар дод , чунон ки пайғомбарро гуфтанд : маттӣ кант набиё ? қол : кант набиёу одами байни алрўҳу алҷсд .
و قول بیشترین مفسّران آن است که عیسی آنچه گفت: «آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا» از نبشته لوح محفوظ خبر داد، چنان که پیغامبر را گفتند: متی کنت نبیّا؟ قال:کنت نبیّا و آدم بین الرّوح و الجسد.
Яъне ки пайғомбар хоҳам буду аллоҳи таъолии маро китоб хоҳад дод , чунон ки дар лавҳи маҳфӯз ҳукм карду набшат . Ъкрмаҳ дар оят ҳамин гуфт . эй қзии злки Фимои қзии ани иؤтинии алкитоб .
یعنی که پیغامبر خواهم بود و اللَّه تعالی مرا کتاب خواهد داد، چنان که در لوح محفوظ حکم کرد و نبشت. عکرمه در آیت همین گفت. ای قضی ذلک فیما قضی ان یؤتینی الکتاب.
«у ҷълнии мборкои أини мо кант » эй омрои болмърўФ , ноҳёи ани алмнкр . Мълмои ллхиру қили собтои алии дайни аллоҳ . Ва асли албркаҳи алсбот ,у қили баракатаи анаи кони яҳёи аламутӣу ишФии алмрзии ҳайси кон .
«وَ جَعَلَنِی مُبارَکاً أَیْنَ ما کُنْتُ» ای آمرا بالمعروف، ناهیا عن المنکر. معلما للخیر و قیل ثابتا علی دین اللَّه. و اصل البرکة الثبات، و قیل برکته انه کان یحیی الموتی و یشفی المرضی حیث کان.
Ва ани абии ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : «у ҷълнии мборкои أини мо кант » қол : ҷълнии нФоъои ин атҷҳт » .
و عن ابی هریره قال: قال رسول اللَّه (ص): «وَ جَعَلَنِی مُبارَکاً أَیْنَ ما کُنْتُ» قال: جعلنی نفاعا این اتجهت».
«у أўсонии болслоаҳу алзкоаҳ » қил , алзкоаҳи садақаи алФтру қил , татҳири албдни ман днси алзнўб , эй амрнии болтоъаҳу иҷтиноби алмъосии мадаи умрӣ ,у яҳтамил ,у аўсонии бони омркми болслоаҳу алзкоаҳ , фонии набӣ .
«وَ أَوْصانِی بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ» قیل، الزکاة صدقة الفطر و قیل، تطهیر البدن من دنس الذّنوب، ای امرنی بالطّاعة و اجتناب المعاصی مدّة عمری، و یحتمل، و اوصانی بان آمرکم بالصّلاة و الزّکاة، فانّی نبی.
«у барои бўолдтӣ » маънӣ бар дар ин оят тоъатаст . эй ҷълнии мтиъои ломӣ .
«وَ بَرًّا بِوالِدَتِی» معنی برّ در این آیت طاعت است. ای جعلنی مطیعا لامی.
Ҳамонаст ки яҳёро гуфт : « барои бўолдиаҳ »
همان است که یحیی را گفت: «بَرًّا بِوالِدَیْهِ»
эй мтиъои бўолдиаҳи ҷой дигар гуфт : «у тъоўнўои алии албру алтқўӣ » , эй алии алтоъаҳу алтқўӣ . « кироми брраҳ » .
ای مطیعا بوالدیه جای دیگر گفت: «وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی»، ای علی الطّاعة و التّقوی. «کِرامٍ بَرَرَةٍ».
эй мутӣъин . « إни китоби алأброр » , эй китоби алмтиъин , « лФии алӣин , إни алأброри лФии Наим » эй ани алмтиъини ллаҳи лФии Наим , аммо онҷо ки гуфт : «у лои тҷълўои аллоҳи арзаи лأимонкми أни тбрўо » слт раҳм хоҳад , чунон ки дар сӯра аломтҳон гуфт : « أни тбрўҳм » эй тслўҳму қавлаи таъолӣ : «у лами иҷълнии ҷборои шқё » ҷаббор дар қирон бар чаҳор ваҷҳ ояд : яке бмънии қаҳҳор . Чунон ки гуфт : « алъзизи алҷбор » эй алқҳори лхлқаҳи лмои ?ераад .
ای مطیعین. «إِنَّ کِتابَ الْأَبْرارِ»، ای کتاب المطیعین، «لَفِی عِلِّیِّینَ، إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِی نَعِیمٍ» ای انّ المطیعین للَّه لفی نعیم، امّا آنجا که گفت: «وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَیْمانِکُمْ أَنْ تَبَرُّوا» صلت رحم خواهد، چنان که در سورة الامتحان گفت: «أَنْ تَبَرُّوهُمْ» ای تصلوهم و قوله تعالی: «وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّاراً شَقِیًّا» جبّار در قران بر چهار وجه آید: یکی بمعنی قهار. چنان که گفت: «الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ» ای القهّار لخلقه لما اراد.
Ва қоли таъолӣ : « ва мо أнти алайҳими бҷбор » яъне бмситри Фтқҳрҳми алии алислом . Ваҷҳи дувум ҷаббораст бмънии қаттол , кушанда ба бе ҳақи чунон ки гуфт : «у إзои бтштми бтштми ҷабборин » яъне азои ахзтми Фқтлтми фии ғайри ҳақ , кФъли алҷбобраҳ . Ва қоли таъолӣ : إн таред إлои أни ткўни ҷборои фии алأрз , эй қтолоу кзлки қавла : « итбъи аллоҳи алии кули қалби мутакаббири ҷаббор » эй қаттоли фии ғайри ҳақ . Ваҷҳи сеюм ҷаббораст бмънии мутакаббир , ки сари бъбодти ҳақи таъолӣ фурӯ наёрад , чунон ки дар ин сӯра гуфт :у лами иҷълнии ҷборо эй мткброи ани ибодаи аллоҳи шқё . Ваҷҳи чаҳорум иборатаст аз қомату қӯт , чунон ки дар сӯра алмоӣдаҳ гуфт : إни фӣҳо қўмои ҷабборин яъне фии алтўлу алъзму алқўаҳи қавла : «у ассаломи алии явми валадату явми أмўту явми أбъси ҳаё » эй рзқнии аллоҳи ассалома ва алкромаҳ манеҳ фии ҳзаҳи алоўқот . Ва қили конаи дуоу сأли ассаломаи алии аҳволаи ман явми вилодатаи илои явми мўтаҳи сами бътаҳ ,у қили силами алӣ нафса бомари аллоҳ ,у қили ириди саломи Ҷабраили алайҳи явми алўлодаҳ ,у саломи ъзроӣили алайҳи явми аламут ,у саломи алмлоӣкаҳи алайҳи явми албъс .
و قال تعالی: «وَ ما أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبَّارٍ» یعنی بمسیطر فتقهرهم علی الاسلام. وجه دوّم جبّار است بمعنی قتّال، کشنده به بی حق چنان که گفت: «وَ إِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِینَ» یعنی اذا اخذتم فقتلتم فی غیر حقّ، کفعل الجبابرة. و قال تعالی: إِنْ تُرِیدُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ، ای قتّالا و کذلک قوله: «یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ» ای قتّال فی غیر حق. وجه سوم جبّار است بمعنی متکبّر، که سر بعبادت حق تعالی فرو نیارد، چنان که در این سوره گفت: وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّاراً ای متکبّرا عن عبادة اللَّه شقیّا. وجه چهارم عبارت است از قامت و قوّت، چنان که در سورة المائدة گفت: إِنَّ فِیها قَوْماً جَبَّارِینَ یعنی فی الطول و العظم و القوّة قوله: «وَ السَّلامُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا» ای رزقنی اللَّه السّلامة و الکرامة منه فی هذه الاوقات. و قیل کانّه دعا و سأل السّلامة علی احواله من یوم ولادته الی یوم موته ثم بعته، و قیل سلّم علی نفسه بامر اللَّه، و قیل یرید سلام جبرئیل علیه یوم الولادة، و سلام عزرائیل علیه یوم الموت، و سلام الملائکة علیه یوم البعث.
« злки исои ибни Марям » эй алзии тақаддуми зикраи болсФаҳи алмзкўраҳ , ҳўи исои бен Марями лои комаи тсФаҳи алнсорӣ . Инаст исои Марям ки гуфт : ман банда худоему пайғомбар ӯу парастанда ӯ , на чунон ки тарсоёни сифат ӯ мекунанд . « қавл алҳақ » қавл калимаасту ҳақи номи аллоҳи таъолӣ , исоро сухан хеш хонд ҳам чунон ки гуфт : «у клмтаҳи أлқоҳои إлии Марям » аз баҳри онкии ваии бсхни худои таъолӣу фармон ӯ зода буд аз модар , бепадар .
«ذلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ» ای الّذی تقدّم ذکره بالصفة المذکورة، هو عیسی بن مریم لا کما تصفه النصاری. این است عیسی مریم که گفت: من بنده خدایم و پیغامبر او و پرستنده او، نه چنان که ترسایان صفت او میکنند. «قَوْلَ الْحَقِّ» قول کلمة است و حق نام اللَّه تعالی، عیسی را سخن خویش خواند هم چنان که گفت: «وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلی مَرْیَمَ» از بهر آنکه وی بسخن خدای تعالی و فرمان او زاده بود از مادر، بیپدر.
Қавл алҳақ бнсби лоам , шомӣу ъосм ва ёқӯб хонанд ,у насб ӯ бФълии мзмр буд .
قول الحق بنصب لام، شامی و عاصم و یعقوب خوانند، و نصب او بفعلی مضمر بود.
эй злки исои бен Марями алзии қол : « қавл алҳақ » яъне қавла : « إнии абди аллоҳ » ,у қили маъноаи қоли аллоҳи қавл алҳақ бмои ахбри ани қиссаи исоу ИМА . Боқии қроء « қавл алҳақ » брФъ лоам хонанд бар наъти исо , эй злки исои бен Марями калимаи аллоҳ . Инаст исои Марями сухани худо . Ва раво бошад ки хабари мбтдои мҳзўФ буд , эй ҳўи ирд « қавл алҳақ алзии фӣаи имтрўн » эй ишкўни фии амра ва фӣ набута ва ҳам алиҳўди иқўлўн : анаи ани ғайри рушда , ман қўлҳм . Маряти фии алшии ءу амтрити фӣа , азои шккти фӣа ,у алмриаҳи алшку фил : имтрўни ихтсмўн . Фсорўои фӣаи Фрқоу аҳзобо . Ривоят кунанд аз ибни аббос ки гуфт : тарсоён дар исо мухталиф шуданд , пас аз онкӣ ӯро босмони бурданди ҳама баҳам омаданд ва чаҳор касро баргузеданд аз уламоу аҳбори хеш , ва бар атбоъи эшон ва бар қабули сухани эшону мазҳаби эшон муттафиқ шуданд , ва ин чаҳор : яке ёқӯбаст , дигар насутур , сеюм Исроил , чаҳоруми маликои ёқӯбро гуфтанд : ту чаҳ гӯйӣ дар исо ? гуфт : ҳўи аллоҳи ҳбти илои аларзи сами съди илои алсмоء . Насутурро гуфтанд : ту чаҳ гӯйӣ ? гуфт : ҳўи ибни аллоҳи азҳараи мо шоءи сами рафъаи илои ъндаҳ . Исроилро гуфтанд : ту чаҳ гӯйӣ ? гуфт : ҳўи ?алау ИМАи ?алау аллоҳи ?ала . Маликоро гуфтанд : ту чаҳ гӯйӣ ? гуфт : кзбўоу анмои кони ъбдо мхлўқо набиё . Пас он қавми чаҳор гуруҳ шуданд . Ҳар гуруҳеи атбоъ бикӣ карданд , иъқўбиаҳ ,у стўриаҳ ,у асроӣилиаҳ ,у млкониаҳ . Раби Алъоламин гуруҳи млкониаҳро гуфт : « манеҳам أмаҳи муқтасида » , эшонанд ки гуфтанд исои рӯҳи аллоҳу клмтаҳу абдау набӣа .
ای ذلک عیسی بن مریم الّذی قال: «قَوْلَ الْحَقِّ» یعنی قوله: «إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ»، و قیل معناه قال اللَّه قول الحق بما اخبر عن قصة عیسی و امّه. باقی قرّاء «قَوْلَ الْحَقِّ» برفع لام خوانند بر نعت عیسی، ای ذلک عیسی بن مریم کلمة اللَّه. این است عیسی مریم سخن خدا. و روا باشد که خبر مبتدا محذوف بود، ای هو یرد «قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ» ای یشکّون فی امره و فی نبوّته و هم الیهود یقولون: انّه عن غیر رشدة، من قولهم. مریت فی الشّیء و امتریت فیه، اذا شککت فیه، و المریة الشّک و فیل: یمترون یختصمون. فصاروا فیه فرقا و احزابا. روایت کنند از ابن عباس که گفت: ترسایان در عیسی مختلف شدند، پس از آنکه او را بآسمان بردند همه بهم آمدند و چهار کس را برگزیدند از علما و احبار خویش، و بر اتّباع ایشان و بر قبول سخن ایشان و مذهب ایشان متفق شدند، و این چهار: یکی یعقوب است، دیگر نسطور، سوّم اسرائیل، چهارم ملکا یعقوب را گفتند: تو چه گویی در عیسی؟ گفت: هو اللَّه هبط الی الارض ثمّ صعد الی السّماء. نسطور را گفتند: تو چه گویی؟ گفت: هو ابن اللَّه اظهره ما شاء ثمّ رفعه الی عنده. اسرائیل را گفتند: تو چه گویی؟ گفت: هو آله و امّه آله و اللَّه آله. ملکا را گفتند: تو چه گویی؟ گفت: کذبوا و انّما کان عبدا مخلوقا نبیّا. پس آن قوم چهار گروه شدند. هر گروهی اتّباع بیکی کردند، یعقوبیّه، و سطوریه، و اسرائیلیه، و ملکانیه. ربّ العالمین گروه ملکانیه را گفت: «مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ»، ایشانند که گفتند عیسی روح اللَّه و کلمته و عبده و نبیّه.
Онаст ки раб Алъоламин гуфт : « ФохтлФи алأҳзоби ман бинҳм » . Пас раби Алъоламин покӣу тақаддуси хеш аз зану фарзанду шарик ёд кард ва гуфт : « мо кони ллаҳи أни итхзи ман валад » эй мо кони ман сифатаи иттихози алўлд . Ва қили алломи манқӯлау тақдираи мо кони аллоҳи литхзи влдои Фқдми алломи субҳона « إзои қзии أмро » кони фии илма , « Фإнмои иқўл ?ла кун Фикўн » комаи қоли лъисӣ « кун » факони ман ғайри аб .
آن است که ربّ العالمین گفت: «فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ». پس ربّ العالمین پاکی و تقدس خویش از زن و فرزند و شریک یاد کرد و گفت: «ما کانَ لِلَّهِ أَنْ یَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ» ای ما کان من صفته اتّخاذ الولد. و قیل اللّام منقولة و تقدیره ما کان اللَّه لیتّخذ ولدا فقدّم اللّام سبحانه «إِذا قَضی أَمْراً» کان فی علمه، «فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» کما قال لعیسی «کُنْ» فکان من غیر اب.
«у إни аллоҳи рабӣу рбкм » қроءти ҳиҷозӣу абӯи Амру рўис аз ёқӯби фатҳ алифаст тамомии сухани исо , яънеу всонии бони аллоҳи рабӣу рбкм . Ва қил , «у лони аллоҳ »у қил , «у қзӣу إни аллоҳи рабӣу рбкм » . Боқии қроء , ани аллоҳи бкср алиф хонанд мътўФои алии қавла : « إнии абди аллоҳ » яъне қоли ании абди аллоҳ ,у қоли ани аллоҳи рабӣу рбкм ,у алмънии комаи анои абдаи Фонтми убайдау алӣу алайкуми ани нъбдаҳ , « ҳозои сироти мустақӣм » .
«وَ إِنَّ اللَّهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ» قراءت حجازی و ابو عمرو و رویس از یعقوب فتح الف است تمامی سخن عیسی، یعنی و وصانی بانّ اللَّه ربّی و ربّکم. و قیل، «و لانّ اللَّه» و قیل، «و قضی وَ إِنَّ اللَّهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ». باقی قرّاء، انّ اللَّه بکسر الف خوانند معطوفا علی قوله: «إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ» یعنی قال انّی عبد اللَّه، و قال انّ اللَّه ربّی و ربّکم، و المعنی کما انا عبده فانتم عبیده و علیّ و علیکم ان نعبده، «هذا صِراطٌ مُسْتَقِیمٌ».
« ФохтлФи алأҳзоби ман бинҳм » яъне ман байни аннос ,у қили ман байнамам исоу қил , ман зиёда ,у қил , ҳўи ман албини алзии маъноаи албъд , эй ахтлФўои фӣаи лбъдҳми ан алҳақ . « Фўили ллзини кФрўо » Фшдаҳи азоби ?лаам . « ман Машҳади явми азим » эй ман ҳузури явми алқёмаҳ . Ва алмшҳди масдари музофи илои зарф , эй мшҳдҳми фии явми азим ,у ҳўи аъзами явми алии алхлқ .
«فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ» یعنی من بین النّاس، و قیل من بین امم عیسی و قیل، من زیادة، و قیل، هو من البین الّذی معناه البعد، ای اختلفوا فیه لبعدهم عن الحق. «فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا» فشدّة عذاب لهم. «مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ» ای من حضور یوم القیامة. و المشهد مصدر مضاف الی ظرف، ای مشهدهم فی یوم عظیم، و هو اعظم یوم علی الخلق.
Қавла : « أсмъи баҳаму أбср » эй мо абсрҳми болҳдии явми алқёмаҳу атўъҳми ллҳдӣу аълмҳми бони исои лӣси бобен аллоҳу лои солиси салоса ,у локини лои инФъҳми злки маъаи злолтҳми фии алднё . Ва ҳўи қавла : « локини алзолмўни алиўми фии залоли мубин » тақдира , ҳؤлоءи алзолмўн ,у ани конўои фии алднёи смоу бкмоу ъмё , Фмои асмъҳму абсрҳми явми алқёмаҳи азои кашфи алғтоء .
قوله: «أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ» ای ما ابصرهم بالهدی یوم القیامة و اطوعهم للهدی و اعلمهم بانّ عیسی لیس بابن اللَّه و لا ثالث ثلاثة، و لکن لا ینفعهم ذلک مع ضلالتهم فی الدّنیا. و هو قوله: «لکِنِ الظَّالِمُونَ الْیَوْمَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ» تقدیره، هؤلاء الظالمون، و ان کانوا فی الدنیا صمّا و بکما و عمیا، فما اسمعهم و ابصرهم یوم القیامة اذا کشف الغطاء.