Қавлаи таъолӣ : «у أнзрҳми явми алҳсраҳ » явми алҳсраҳи явми алқёмаҳи сабақи лқўми алшқоўаҳи ман ғайри ани ирткбўои мъсиаҳ ,у лохрини алсъодаҳ қабл ани иқтрФўои ҳасана . Рӯзи ҳасрати рӯз авваласт дар аҳди азал , ки ҳукм карданду қазои ронданд ва ҳар касро ончии сазои вай буд доданд , ронда беҷурму ҷримт , навохта бе всилти тоъат . Якеро халъат рифъат дӯхтанду майл на .

قوله تعالی: «وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ» یوم الحسرة یوم القیامة سبق لقوم الشقاوة من غیر ان یرتکبوا معصیة، و لآخرین السعادة قبل ان یقترفوا حسنة. روز حسرت روز اول است در عهد ازل، که حکم کردند و قضا راندند و هر کس را آنچه سزای وی بود دادند، رانده بی‌جرم و جریمت، نواخته بی وسیلت طاعت. یکی را خلعت رفعت دوختند و میل نه.

Якеро ботш қтиът сӯхтанду ҷавр на . Он яке бар бисоти лутфи пар аз нозу хитоб : « Фостбшрўои ббиъкм » шунида . Ин яке дар вҳдаҳи хизлони бнъти ҳурмони заҳр « қул мўтўои бғизкм »

یکی را بآتش قطیعت سوختند و جور نه. آن یکی بر بساط لطف پر از ناز و خطاب: «فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ» شنیده. این یکی در وهده خذلان بنعت حرمان زهر «قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ»

Чшонидаҳ , ореи собиқае ронда , чунон ки худ дониста . Оқибатии ниҳодаи чунон ки худ хоста аз башарияти тирии заъифи таркиб дар вуҷӯд оварда , ва он тир дар камони илми азали ниҳода ва дар ҳадаф ҳукм андохта . Агар рост равад , саноу аҳсанти андозндаҳро , агар каж равад таъну лаъни тирро . Шеър :

چشانیده، آری سابقه‌ای رانده، چنان که خود دانسته. عاقبتی نهاده چنان که خود خواسته از بشریّت تیری ضعیف ترکیب در وجود آورده، و آن تیر در کمان علم ازل نهاده و در هدف حکم انداخته. اگر راست رود، ثنا و احسنت اندازنده را، اگر کژ رود طعن و لعن تیر را. شعر:

Ҳазрати ъзу ҷалол ва бе ниёзии фарш ӯ мунқатиъ гашта дарин раҳи сад ҳазорон корвон .

حضرت عزّ و جلال و بی نیازی فرش او منقطع گشته درین ره صد هزاران کاروان.

Қавла : « إнои нҳни нрси алأрз ва ман алайҳо » мегуяд моӣими мирос бар ҷаҳон аз ҷаҳонён ,у боқии пас ҷаҳонёну ҷаҳон ,у бози гашти кори халқ бо мости ҷовдон . Ишоратаст ббқоءи аҳадяту Фноءи халқяти он рӯз ки атлолу русуми кунро оташ бениёзӣ дар занаду оламро ҳбоء мансур гирданду теғи қаҳр бар ҳёкл афлок бигузаранд ,у ғубори ағёр аз доман қудрат биафшонад ,у зимоми эъдом бар сари мураккаб вуҷӯд кунад . Пас Нидо дар диҳад ки : « лмни алмалики алиўм » крои Зуҳраи он буд ки ин хитобро бҷўоб пеш ояд , то ҳам ҷалоли аҳадяти ҷамоли самадятро посух кунад . Ва ъзи қуддусии камоли сбўҳиро ҷавоб диҳад ки : « аллоҳи алвоҳади алқҳор » .

قوله: «إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَیْها» میگوید مائیم میراث بر جهان از جهانیان، و باقی پس جهانیان و جهان، و باز گشت کار خلق با ماست جاودان. اشارتست ببقاء احدیت و فناء خلقیت آن روز که اطلال و رسوم کون را آتش بی نیازی در زند و عالم را هباء منثور گرداند و تیغ قهر بر هیاکل افلاک بگذراند، و غبار اغیار از دامن قدرت بیفشاند، و زمام اعدام بر سر مرکب وجود کند. پس ندا در دهد که: «لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ» کرا زهره آن بود که این خطاب را بجواب پیش آید، تا هم جلال احدیت جمال صمدیت را پاسخ کند. و عزّ قدوسی کمال سبوحی را جواب دهد که: «اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ».

Қавла : «у азкри фии алкитоби إброҳими إнаҳи кон сдиқо набиё » алсдиқи ҳўи алўоқФи маъаи аллоҳи фии умуми алоўқоти алии алсдқ касеро садиқ гӯйанд ки бо аллоҳи таъолии баҳамаи ҳол ва дар ҳамаи вақт рост равад . БнФс дар муҷоҳидат . Бадал дар мшоҳдт . Брўҳ дар мкошФт , басар дар мулотафат , муроди худ Фдоءи мурод ҳақ карда , зоҳир бхлқ дода , ботин бо ҳақи осӯда , ҳамаи каси даст дар доман вай задау дили ваии бкси илтифоти нокарда , хештанро биллоҳи таъолии супурдау баҳр чаҳ пеш ояд ризо дода , инаст ҳоли халил ( ъ ) бгоҳ балоу меҳнат . Ҷабраил ӯро пеш омад ки : ҳилли лаки ман ҳоҷа ? рӯй аз Ҷабраил гардонид ва гуфт : аммо алики Фло .

قوله: «وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِبْراهِیمَ إِنَّهُ کانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا» الصّدیق هو الواقف مع اللَّه فی عموم الاوقات علی الصّدق کسی را صدّیق گویند که با اللَّه تعالی بهمه حال و در همه وقت راست رود. بنفس در مجاهدت. بدل در مشاهدت. بروح در مکاشفت، بسرّ در ملاطفت، مراد خود فداء مراد حق کرده، ظاهر بخلق داده، باطن با حق آسوده، همه کس دست در دامن وی زده و دل وی بکس التفات ناکرده، خویشتن را باللّه تعالی سپرده و بهر چه پیش آید رضا داده، اینست حال خلیل (ع) بگاه بلا و محنت. جبرئیل او را پیش آمد که: هل لک من حاجة؟ روی از جبرئیل گردانید و گفت: امّا الیک فلا.

Он гуҳи дасти таслим аз остини ризо берун кард ва бар ваии асбоб боз заду бзбон тФрид гуфт : « ҳасбии аллоҳу нъми алўкил » .

آن گه دست تسلیم از آستین رضا بیرون کرد و بر وی اسباب باز زد و بزبان تفرید گفت: «حسبی اللَّه و نعم الوکیل».

Азизӣ мегуяд : дар иёдат дарвешӣ шудам ӯро дар балоӣ азим дидам , гуфтам : лӣси бсодқи фии ҳубаи ман лами исбри алии зарба . Дар дӯстии аллоҳи таъолӣ содиқ нест он кас ки дар захми блоء ӯ собир нест , дарвеш сар баровард гуфт : эй ҷавонмард ғалат кардӣ , лӣси бсодқи фии ҳубаи ман лами итлззи бзрбаҳ . Дар дӯстӣ ӯ содиқ нест касе каш бо захм ӯ хуш нест .

عزیزی میگوید: در عیادت درویشی شدم او را در بلای عظیم دیدم، گفتم: لیس بصادق فی حبّه من لم یصبر علی ضربه. در دوستی اللَّه تعالی صادق نیست آن کس که در زخم بلاء او صابر نیست، درویش سر برآورد گفت: ای جوانمرد غلط کردی، لیس بصادق فی حبّه من لم یتلذذ بضربه. در دوستی او صادق نیست کسی کش با زخم او خوش نیست.

Маоз дар сакароти марги афтода ва он шиддати назъу ҳавли матлаъи падед омада мегуфт : ахнқнии хнқки Фўи ъзтки ании лоҳбк ,у хнқ он бошад , ки ҳалқ касе бигирӣ ва май фишорӣ , маоз гуфт биФшори чандон ки хоҳӣ беозарм ки туро дӯст дорам . эй ҷавонмарди дилӣ ки қадари ҳақ дар он дил нузул кард қадари ҳамаи олами рахт аз дил вай барграфт , дидае ки мшоҳдти ҳақ дар он дида ҷой гирифт ҳамаи мшоҳдтҳо дар он мшоҳдти муталошии гашт . Яке дар кори халили иброҳӣм ( ъ ) андеша кун ки бар бисоти сидқ , дар маҷомеъи ҷамъият , дар миҳроби Фрдонити мӯътакифи гашт , бқсўру тақсири худ мӯътариф шуд , аз талаби насиби худ ғоиби гашт , дар майдони қурби ҳақ қадам зад , офати замону макон ,у осору аъён ,у атлолу ашкол ,у мавҷӯдоту маълӯмоти бакулӣ аз пеши хеши бардошт , гуҳӣ аз халқи тброи ҷуст ки : « Фإнҳми адуи лии إлои раби Алъоламин » , гуҳии баҳақ тавалло кард ки : « أслмти лрби Алъоламин » , лои ҷурм аз ҳазрати иззат ӯро халъат ва неъмат доданду рақам хулат кашиданд ки : «у атхзи аллоҳи إброҳими хлилоу иброҳӣми алзӣу фии анаи кон сдиқо набиё » қавла : «у азкри фии алкитоби Мӯсои إнаҳи кони мхлсо » бФтҳи лоам хондаанду бксри лоам , агар бксри хуонеи бдоити кор Мӯсоаст онкӣ ки дар равиши хеш буд , ва агар бФтҳи хуонеи ишорати бенҳоят ҳол ӯст он гуҳ ки дар кашиш ҳақ афтод , яъне кони Мӯсои мхлсои фии сулӯкаи мнҳҷ алнбўаҳ ъанд унфувони давлата , сами хлсноаҳи ани сулӯкаи Фҷзбноаҳу ахлсноаҳ . «у қрбноаҳи нҷё » Мӯсоро ҳам равиш буд ва ҳам кашиш . « ҷоءи Мӯсои лмиқотно » ишоратаст бтФрқти вай дар ҳоли равишу калима « раб » ҳам чунонаст ки : «у қрбноаҳи нҷё » .

معاذ در سکرات مرگ افتاده و آن شدت نزع و هول مطلع پدید آمده میگفت: اخنقنی خنقک فو عزّتک انّی لاحبّک، و خنق آن باشد، که حلق کسی بگیری و می‌فشاری، معاذ گفت بیفشار چندان که خواهی بی‌آزرم که ترا دوست دارم. ای جوانمرد دلی که قدر حق در آن دل نزول کرد قدر همه عالم رخت از دل وی برگرفت، دیده‌ای که مشاهدت حق در آن دیده جای گرفت همه مشاهدتها در آن مشاهدت متلاشی گشت. یکی در کار خلیل ابراهیم (ع) اندیشه کن که بر بساط صدق، در مجامع جمعیت، در محراب فردانیت معتکف گشت، بقصور و تقصیر خود معترف شد، از طلب نصیب خود غایب گشت، در میدان قرب حق قدم زد، آفت زمان و مکان، و آثار و اعیان، و اطلال و اشکال، و موجودات و معلومات بکلّی از پیش خویش برداشت، گهی از خلق تبرّا جست که: «فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلَّا رَبَّ الْعالَمِینَ»، گهی بحق تولّا کرد که: «أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ»، لا جرم از حضرت عزّت او را خلعت و نعمت دادند و رقم خلّت کشیدند که: «وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِیمَ خَلِیلًا و ابراهیم الذی و فی انه کان صدیقا نبیا» قوله: «وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مُوسی‌ إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً» بفتح لام خوانده‌اند و بکسر لام، اگر بکسر خوانی بدایت کار موسی است آنکه که در روش خویش بود، و اگر بفتح خوانی اشارت بنهایت حال اوست آن گه که در کشش حق افتاد، یعنی کان موسی مخلصا فی سلوکه منهج النّبوة عند عنفوان دولته، ثمّ خلّصناه عن سلوکه فجذبناه و اخلصناه. «وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا» موسی را هم روش بود و هم کشش. «جاءَ مُوسی‌ لِمِیقاتِنا» اشارت است بتفرقت وی در حال روش و کلمه «رب» هم چنان است که: «وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا».

Бойени калимаи ҳақ ӯро дар нуқта ҷамъ мекашад ,у мард то дар равиш хешаст қадами вай бар замин хатар бошад чунон ки гуфтаанд : «у алмхлсўни алии хатари азим »

باین کلمه حق او را در نقطه جمع میکشد، و مرد تا در روش خویش است قدم وی بر زمین خطر باشد چنان که گفته‌اند: «و المخلصون علی خطر عظیم»

Боз ки бнқтаҳ ҷамъ расаду кашиши ҳақ дар расад . Арзи хатарро бо қадам ӯ кор набошад ,у қадами худ чандон буд ки дар равиш бошад , чун кашиш омад қадамро пай кунанд , на қадам монад на қадамгоҳ , ӣнҷои сар «у қрбноаҳи нҷё » ошкоро гардаду қӯти дили ваии ҳамаи зикри ҳақ буд , ғизои ҷони ваии самоъи каломи ҳақ буд , ороми ваии ҳама бо сифоту номи ҳақ буд .

باز که بنقطه جمع رسد و کشش حق در رسد. ارض خطر را با قدم او کار نباشد، و قدم خود چندان بود که در روش باشد، چون کشش آمد قدم را پی کنند، نه قدم ماند نه قدمگاه، اینجا سرّ «وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا» آشکارا گردد و قوّت دل وی همه ذکر حق بود، غذای جان وی سماع کلام حق بود، آرام وی همه با صفات و نام حق بود.

Ваҳй омад бмўсӣ ки эй Мӯсои доне ки аз баҳр чаҳ бо ту сухан гуфтаму бхлўтгоаҳи муноҷоти барадам ? эй Мӯсо итилоъ кардам бар дилҳои ҷаҳонён , надидам дилии муштоқтару мутавозеътар ва дар муҳаббати софитар аз дили ту , ё Мӯсои асмъи каломӣу аҳФзи васиятӣ ,у аръи аҳдӣ , фонии қади вқФтки алиўми манӣ мўқФои лои инбғии лбшри бъдки ани иқўми мқомки манӣ , ё Мӯсои асмъи наътӣ ,у лои наъти лнътии алои мо наъти лаки ман наътӣ , ани ман наътии анаи лои инбғии ани инъти наътии алои ано , Фонои алзии аърФи наътӣ , Флои илоҳи алои ано , лӣси лии шабиҳ ва ло наду лои назиру лои ъдилу лои вазири иўозрнӣ . Кант қабл алошёءу акўни баъди алошёء , маърӯфи болдўому албқоءу алъзу алсноءи Флои илоҳ ғайриӣ ,у лои инбғии ани икўни кзлк ғайриӣ .

وحی آمد بموسی که ای موسی دانی که از بهر چه با تو سخن گفتم و بخلوتگاه مناجات بردم؟ ای موسی اطّلاع کردم بر دلهای جهانیان، ندیدم دلی مشتاقتر و متواضع تر و در محبّت صافی‌تر از دل تو، یا موسی اسمع کلامی و احفظ وصیّتی، و ارع عهدی، فانّی قد وقفتک الیوم منّی موقفا لا ینبغی لبشر بعدک ان یقوم مقامک منی، یا موسی اسمع نعتی، و لا نعت لنعتی الّا ما نعت لک من نعتی، انّ من نعتی انّه لا ینبغی ان ینعت نعتی الّا انا، فانا الّذی اعرف نعتی، فلا اله الّا انا، لیس لی شبیه و لا ندّ و لا نظیر و لا عدیل و لا وزیر یوازرنی. کنت قبل الاشیاء و اکون بعد الاشیاء، معروف بالدّوام و البقاء و العز و السناء فلا اله غیری، و لا ینبغی ان یکون کذلک غیری.

Қавла : « أўлӣки аллазӣнаи أнъми аллоҳи алайҳими ман алнабӣин » , лухтии пайғомбаронро номи баради дарин сӯра ,у муъминону солеҳони уммат дар эшон пайваст ки : «у ммни ҳдиноу аҷтбино » гуфт эшонро бФзл худ навохтам , блтФи худро Њишом намудем , бъноити азалии рақам дӯстӣ кашидам , бхўости худ на бикрдори эшон баргузедам , бикрами худ на биҷаҳад эшон писандидам . Он гуҳ дар лутфу карами биФзўд ва эшонро бстўд ки : « إзои ттлии алайҳими оёти арраҳмони хрўои сҷдоу бкё » . Зоҳири унвон ботинаст , суҷуди зоҳирашон бар вуҷӯди сроӣри далел возеҳаст . Танҳои эшон бар хизмат дошта , дилҳо бҳрмти ороста , нури дилҳои эшон босмони пайваста .

قوله: «أُولئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ»، لختی پیغامبران را نام برد درین سورة، و مؤمنان و صالحان امّت در ایشان پیوست که: «وَ مِمَّنْ هَدَیْنا وَ اجْتَبَیْنا» گفت ایشان را بفضل خود نواختم، بلطف خود را هشام نمودم، بعنایت ازلی رقم دوستی کشیدم، بخواست خود نه بکردار ایشان برگزیدم، بکرم خود نه بجهد ایشان پسندیدم. آن گه در لطف و کرم بیفزود و ایشان را بستود که: «إِذا تُتْلی‌ عَلَیْهِمْ آیاتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا». ظاهر عنوان باطن است، سجود ظاهرشان بر وجود سرائر دلیل واضح است. تن‌های ایشان بر خدمت داشته، دلها بحرمت آراسته، نور دلهای ایشان بآسمان پیوسته.

Қавла : « ФхлФи ман бъдҳми халаф » алоиаҳ . . Он давр дар гузашт ва он қарн басар расед бози қавмии дигари расиданди бъкси эшону сираташон , бар паии шаҳватҳо рафтанду дил дар ошиёнаи шайтони бастанд , ҳарис чун хӯкон , мутакаббир чун палангон , мҳтол чун рӯбаҳони шарир чун сегон , бзоҳри одамӣу бботни шайтон .

قوله: «فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ» الایه.. آن دور در گذشت و آن قرن بسر رسید باز قومی دیگر رسیدند بعکس ایشان و سیرتشان، بر پی شهوتها رفتند و دل در آشیانه شیطان بستند، حریص چون خوکان، متکبر چون پلنگان، محتال چون روبهان شریر چون سگان، بظاهر آدمی و بباطن شیطان.

эй ҷавонмарди хосияти одамӣ на бтғзӣ ва таносуласт ки наботро ҳамин ҳаст на бҳс ва ҳаракатаст ки ҳайвоноти дигарро ҳамин ҳаст , балки хосияти одамии бълм ва маърифатаст , аммо хатар гоҳе додаанд ӯро ки бики лаҳзаи бдрҷаҳи Ҷабраил ва Микоил расад , балки аз эшон дар гузарад ,у бики хатарати бҳимаҳ эй сабъӣ гардад блоқимт , агар назари фазли илоҳӣ бадв расад , « أнъми аллоҳи алайҳими ман алнабӣин » ӯро дар пардаи исмат хеш гирад , ва агар бъдли ҷаббории бҳкми сиёсат бадв нигарад , « ФхлФи ман бъдҳми халаф » ӯро дар вҳдаҳи ғии афканд ки : « ФсўФи илқўни ғё » .

ای جوانمرد خاصیّت آدمی نه بتغذّی و تناسل است که نبات را همین هست نه بحسّ و حرکت است که حیوانات دیگر را همین هست، بلکه خاصیّت آدمی بعلم و معرفت است، امّا خطر گاهی داده‌اند او را که بیک لحظه بدرجه جبرئیل و میکائیل رسد، بلکه از ایشان در گذرد، و بیک خطرت بهیمه‌ای سبعی گردد بلاقیمت، اگر نظر فضل الهی بدو رسد، «أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ» او را در پرده عصمت خویش گیرد، و اگر بعدل جبّاری بحکم سیاست بدو نگرد، «فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ» او را در وهده غیّ افکند که: «فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا».

Қавла : « إлои ман тобу омну амали солҳо » , Фоўлӣки аллазӣнаи тдорктҳми алрҳмаҳи алозлиаҳу исбқўни фии алнъми алсрмдиаҳ .

قوله: «إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً»، فاولئک الّذین تدارکتهم الرّحمة الازلیة و یسبقون فی النّعم السّرمدیة.