Қавла : « إнаҳи ман иأти рабаи мҷрмо » яъне коФро . намегуяд , рӯзи растохез ки бандагон бар аллоҳ таъолӣ расанд ҳар ки кофар бадв расад ва чун бова ояд кофар ояд . Яъне дар дунё бар куфр мерад , « Фإни ?лаи ҷаҳаннам » ҷзоء вай дӯзахаст . Ин ҳоءи кноитст аз муҷрим ва агар бо « раба » шавад раво бошад кноит аз аллоҳ буд яъне ки худои таъолиро дўзхист ки муҷримро бидон азоб кунад . « лои имўти фӣҳоу лои яҳё » эй лои имўти алмҷрми фӣҳо Фистриҳу лои яҳёи ҳаёаи илзҳо . Ҷонҳошони бҳнҷраҳи расида , на бар ояд то барраад , на бмқри худ буд то хуши зайд , ин азоби кофарону мшрконст дар дӯзах , ки ҷовид дар дӯзах бошанд . Аммо осӣони аҳли тавҳид ки бмъсит дар дӯзах шаванду ҷовид дар дӯзах набошанд , азоби эшон на чун азоб кофарон бошад , балки аллоҳи таъолии эшонро дар оташ бимиранд , то аз азоб бехабар бошанд , то раби алъзаҳи шафиъи ангезад ва эшонро бнҳри алҳиўон зинда гирданд .

قوله: «إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً» یعنی کافرا. می‌گوید، روز رستاخیز که بندگان بر اللَّه تعالی رسند هر که کافر بدو رسد و چون باو آید کافر آید. یعنی در دنیا بر کفر میرد، «فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ» جزاء وی دوزخست. این هاء کنایتست از مجرم و اگر با «رَبَّهُ» شود روا باشد کنایت از اللَّه بود یعنی که خدای تعالی را دوزخیست که مجرم را بدان عذاب کند. «لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیی‌» ای لا یموت المجرم فیها فیستریح و لا یحیی حیاة یلذّها. جانهاشان بحنجره رسیده، نه بر آید تا برهد، نه بمقرّ خود بود تا خوش زید، این عذاب کافران و مشرکانست در دوزخ، که جاوید در دوزخ باشند. امّا عاصیان اهل توحید که بمعصیت در دوزخ شوند و جاوید در دوزخ نباشند، عذاب ایشان نه چون عذاب کافران باشد، بلکه اللَّه تعالی ایشان را در آتش بمیراند، تا از عذاب بی‌خبر باشند، تا ربّ العزة شفیع انگیزد و ایشان را بنهر الحیوان زنده گرداند.

Ва бойени маънии хабари Мустафо ( с )аст , рӯй абӯи Саиди алхдрӣ , ани расӯли аллоҳ ( с ) хтби анноси Фотии алии ҳзаҳи алоиаҳ « إнаҳи ман иأти рабаи мҷрмои Фإни ?лаи ҷаҳаннами лои имўти фӣҳоу лои яҳё » Фқоли слии аллоҳи алайҳу силам : аммо аҳлҳо , аллазӣнаи ҳам аҳлҳо , Фонҳми лои имўтўни фӣҳоу лои иҳиўн , ва аммо аллазӣнаи лисўои боҳлҳои ?фони алнори тмитҳми амотаҳ , сами иқўми алшФъоءи ФишФъўни ?лаами Фиҷълўни збоӣри Фиؤтии баҳами наҳр , иқоли ?лаи наҳри алҳёҳ ӯ алҳиўони Финбтўни комаи инбти алғсоءи фии ҷамили алсил » . Ва фии рўоиаҳ аммо носи ириди аллоҳи баҳами алрҳмаҳу фии рўоиаҳу локини аноси тсибҳми алнори бзнўбҳми Фимитҳми аллоҳи амотаҳ , ҳатто азои сорўои Фҳмои изн , фии алшФоъаҳи Фҷии ءи баҳами збоӣри збоӣри Фбсўои алии анҳори алҷнаҳ : Фиқоли лоҳли алҷнаҳи аФизўои алайҳим . Қол : Финбтўни комаи тунбати алҳбаҳи албзри исқти ман алшҷри Фтсибаҳи алсиўли Финбт .

و باین معنی خبر مصطفی (ص) است، روی ابو سعید الخدری، انّ رسول اللَّه (ص) خطب النّاس فاتی علی هذه الآیة «إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیی‌» فقال صلّی اللَّه علیه و سلّم: امّا اهلها، الّذین هم اهلها، فانّهم لا یموتون فیها و لا یحیون، و امّا الّذین لیسوا باهلها فانّ النّار تمیتهم اماتة، ثمّ یقوم الشفعاء فیشفعون لهم فیجعلون ضبائر فیؤتی بهم نهر، یقال له نهر الحیاة او الحیوان فینبتون کما ینبت الغثاء فی جمیل السیل». و فی روایة امّا ناس یرید اللَّه بهم الرّحمة و فی روایة و لکن اناس تصیبهم النّار بذنوبهم فیمیتهم اللَّه اماتة، حتّی اذا صاروا فحما اذن، فی الشّفاعة فجی‌ء بهم ضبائر ضبائر فبثوا علی انهار الجنّة: فیقال لاهل الجنة افیضوا علیهم. قال: فینبتون کما تنبت الحبة البذر یسقط من الشّجر فتصیبه السّیول فینبت.

?фони қили Киеви алҷмъи байни ҳозои алҳдису байни қавлаи ъзу ҷл : « лои изўқўни фӣҳо аламути إлои аламутаи алأўлӣ » ?

فان قیل کیف الجمع بین هذا الحدیث و بین قوله عزّ و جلّ: «لا یَذُوقُونَ فِیهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولی‌»؟

Фиқоли зоки фии аҳли алҷнаҳи ммни лами тмсаҳи алнори алои тҳлаҳи алқсм , лои Фимни тмсаҳи алнори ббъзи азобҳо .

فیقال ذاک فی اهل الجنّة ممّن لم تمسه النّار الّا تحلة القسم، لا فیمن تمسه النّار ببعض عذابها.

« ва ман иأтаҳ » бксри алҳоءи ғайри мшбъаҳи қрأҳои абӯи ҷаъфару қолўн ,у қрأи албоқўни иأтҳии мшбъаҳ « мؤмно » яъне моти алии алоямон , « қади амали алсолҳот » қади أдии алФроӣз « Фأўлӣки ?лаами алдрҷоти алълӣ » эй алрФиъаҳи фии алҷнаҳ . Ва алълии ҷамъи алълё ,у алълёи тأниси алоълӣ .

«وَ مَنْ یَأْتِهِ» بکسر الهاء غیر مشبعة قرأها ابو جعفر و قالون، و قرأ الباقون یأتهی مشبعة «مؤمنا» یعنی مات علی الایمان، «قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ» قد أدی الفرائض «فَأُولئِکَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلی‌» ای الرّفیعة فی الجنّة. و العلی جمع العلیا، و العلیا تأنیث الاعلی.

« ҷиноти адан » эй ҷиноти иқома « тҷрии ман таҳтҳо алأнҳор » эй ман таҳти ашҷорҳо ва қусӯрҳо алонҳор , « холидин фӣҳоу злки ҷзоءи ман тзкӣ » эй ттҳри ман алкФру алмъосӣу қили тзкӣ эй аътии зкоаҳ нафсау қоли лои илоҳи алои аллоҳ .

«جَنَّاتُ عَدْنٍ» ای جنّات اقامة «تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ» ای من تحت اشجارها و قصورها الانهار، «خالِدِینَ فِیها وَ ذلِکَ جَزاءُ مَنْ تَزَکَّی» ای تطهّر من الکفر و المعاصی و قیل تزکّی ای اعطی زکاة نفسه و قال لا اله الا اللَّه.

Рӯй абӯи Саиди алхдрии қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани аҳли алдрҷоти алълии лириҳми ман тҳтҳми комаи трўни алкўкби алдрии фии уфуқи ман офоқи алсмоء ,у ани абои бикр ва умр манеҳаму анъмо » .

روی ابو سعید الخدری قال: قال رسول اللَّه (ص): «انّ اهل الدّرجات العلی لیریهم من تحتهم کما ترون الکوکب الدرّی فی افق من آفاق السماء، و انّ ابا بکر و عمر منهم و انعما».

Қоли ътиаҳи анъмои ахсбо . Ва ани ибни мҳиризи ирФъаҳи қол : мо байни алдрҷаҳи илои алдрҷаҳи ҷирии алФрси алмзмри сетин сана . Қоли алзҳок : алҷнаҳи дараҷот , баъзҳо фавқи баъз , ҳоказо Фирии алоълии фазилатаи алии ман асфал манеҳ ,у лои ирии алосФли аҳдои фазли алайҳ .

قال عطیّة انعما اخصبا. و عن ابن محیریز یرفعه قال: ما بین الدّرجة الی الدّرجة جری الفرس المضمر ستّین سنة. قال الضّحاک: الجنّة درجات، بعضها فوق بعض، هکذا فیری الاعلی فضیلته علی من اسفل منه، و لا یری الاسفل احدا فضل علیه.

Қавла : «у лақади أўҳинои إлии Мӯсои أни أсри бъбодӣ » қрأи ибни касӣру нофеъ , ани асри бўсли алолФи ман асру касри алнўни ман ан . Ва қрأи албоқўни ани асри бқтъи алолФу алўҷаҳи ани сиррӣу асрии луғатон .

قوله: «وَ لَقَدْ أَوْحَیْنا إِلی‌ مُوسی‌ أَنْ أَسْرِ بِعِبادِی» قرأ ابن کثیر و نافع، ان اسر بوصل الالف من اسر و کسر النون من ان. و قرأ الباقون ان اسر بقطع الالف و الوجه ان سری و اسری لغتان.

Чун рӯзгори фиръавн басар омаду туғёни вай бғоит расед , раби алъзаҳи хост ки ӯро ҳалок кунад , бмўсӣ ваҳй омад , « أни أсри бъбодӣ » эй србҳми Лайлои ман арзи Миср . Бандагони марои бшби берун бар аз замини Миср , эшон дар истоданду перояҳоу ҷомаҳоу мркўбҳо аз қибтӣон бъорит хостанд , гуфтанд ани лнои явм ид наред алхурӯҷи илайҳ : моро рӯз идӣаст дар мақомии маълум , май хоҳем ки онҷо рӯем , он перояҳо бъорит ситаданд чун шаб дар омад роҳ гум карданд ва то тобути Юсуф ( ъ ) бо худ барнадоштанд роҳ бар эшон кушода нагашт , бомдоди фиръавнро аз рафтан банӣ Исроил хабар карданд , то бо лашкару қавми хеш бар нишаст ва аз пай эшон бирафт . Гуфтаанд берун аз майманау майсарау қалбу муқаддамаи лашкари ваии ду ҳазор ҳазор буд , ва панҷ ҳазор дигар , фиръавн бо ин лашкари азим аз пай эшон бирафтанд чун наздики расиданд банӣ Исроили осори ғубори эшон диданд , гуфтанд : ё Мӯсои анои лмдркўн , Мӯсо ( ъ ) гуфт : « куллан إни маъаии рабии сиҳдин » гуфтанд ё Мӯсои ин нмзӣ ? албҳри амомноу фиръавни хлФнои дарё аз пешу душман аз пас куҷо рӯем чаканем ? фармон омад аз ҷаббори коиноти бмўсӣ ки : « Фозрби ?лаами триқои фии албҳри ибсо » эй аҷъли ?лаами триқои фии албҳри болзрби болъсои ёбсои лӣси фӣаи моءу лои тин , « лои тхоФ » дркои ман фиръавни хлФк , «у лои тхшӣ » ғрқои ман албҳри амомк . Қрأи Ҳамза « лои тхФ » болҷзми алии ҷавоби аламру ҳўи қавла : « Фозрб »у алтқдир « Фозрби ?лаами триқо » Фонки ани тзрби лои тхФ . Қрأи албоқўни лои тхоФи бололФи мрФўъаҳи алии анаи ҳоли ман алФоъли тақдира , азрби ?лаами триқои ғайри хоӣФу лои хоаш ,у иҷўзи ани икўни мқтўъои ман алаввал , бтқдиру анати лои тхоФу лои тхшӣ . Ва ахтори абӯи убайдаи ҳзаҳи алқроءаҳи лқўлаҳ : «у лои тхшӣ » рФъо .

چون روزگار فرعون بسر آمد و طغیان وی بغایت رسید، رب العزة خواست که او را هلاک کند، بموسی وحی آمد، «أَنْ أَسْرِ بِعِبادِی» ای سربهم لیلا من ارض مصر. بندگان مرا بشب بیرون بر از زمین مصر، ایشان در ایستادند و پیرایه‌ها و جامه‌ها و مرکوبها از قبطیان بعاریت خواستند، گفتند ان لنا یوم عید نرید الخروج الیه: ما را روز عیدیست در مقامی معلوم، می‌خواهیم که آنجا رویم، آن پیرایه‌ها بعاریت ستدند چون شب در آمد راه گم کردند و تا تابوت یوسف (ع) با خود برنداشتند راه بر ایشان گشاده نگشت، بامداد فرعون را از رفتن بنی اسرائیل خبر کردند، تا با لشکر و قوم خویش بر نشست و از پی ایشان برفت. گفته‌اند بیرون از میمنه و میسره و قلب و مقدمه لشکر وی دو هزار هزار بود، و پنج هزار دیگر، فرعون با این لشکر عظیم از پی ایشان برفتند چون نزدیک رسیدند بنی اسرائیل آثار غبار ایشان دیدند، گفتند: یا موسی انا لمدرکون، موسی (ع) گفت: «کَلَّا إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ» گفتند یا موسی این نمضی؟ البحر امامنا و فرعون خلفنا دریا از پیش و دشمن از پس کجا رویم چکنیم؟ فرمان آمد از جبار کائنات بموسی که: «فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً» ای اجعل لهم طریقا فی البحر بالضرب بالعصا یابسا لیس فیه ماء و لا طین، «لا تَخافُ» درکا من فرعون خلفک، «وَ لا تَخْشی‌» غرقا من البحر امامک. قرأ حمزة «لا تخف» بالجزم علی جواب الامر و هو قوله: «فَاضْرِبْ» و التقدیر «فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً» فانک ان تضرب لا تخف.قرأ الباقون لا تخاف بالالف مرفوعة علی انه حال من الفاعل تقدیره، اضرب لهم طریقا غیر خائف و لا خاش، و یجوز ان یکون مقطوعا من الاول، بتقدیر و انت لا تخاف و لا تخشی. و اختار ابو عبیده هذه القراءة لقوله: «وَ لا تَخْشی‌» رفعا.

« Фأтбъҳм » яъне нлҳқҳм « фиръавни бҷнўдаҳи Фғшиҳм » эй нолааму асобҳм , « ман ?илем » эй албҳр , « мо ғшиҳм » . Яъне алмоء ,у қили алғрқ ,у қил « ғшиҳм » ғрқҳм , зикраи блФз « мо » тҳўилоу тъзимо .

«فَأَتْبَعَهُمْ» یعنی نلحقهم «فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِیَهُمْ» ای نالهم و اصابهم، «مِنَ الْیَمِّ» ای البحر، «ما غَشِیَهُمْ». یعنی الماء، و قیل الغرق، و قیل «غَشِیَهُمْ» غرقهم، ذکره بلفظ «ما» تهویلا و تعظیما.

«у أзли фиръавн » эй адхли фиръавни қавмаи албҳр « ва мо ҳудо » эй мо ахрҷҳм , иқоли зли аллбни фии алмоء , яъне хФии фӣа ва манеҳ қавла : «у вҷдки золои Фаҳдӣ » иқоли ҳудоати алърўси азои ҷлўтҳоу ахрҷтҳои ман хидрҳо . Ва қил « أзли фиръавни қавма » ани аддӣн « ва мо ҳудо » эй мо ҳдоҳми илои мрошдҳм ,у ҳўи ҷавоби лқўли фиръавн : « мо أрикми إлои мо أрӣ ва мо أҳдикми إлои сиблати алршод » . Фкзбаҳи аллоҳи таъолӣу қоли бали азлҳм ва мо ҳдоҳм .

«وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ» ای ادخل فرعون قومه البحر «وَ ما هَدی‌» ای ما اخرجهم، یقال ضلّ اللّبن فی الماء، یعنی خفی فیه و منه قوله: «وَ وَجَدَکَ ضَالًّا فَهَدی‌» یقال هدیت العروس اذا جلوتها و اخرجتها من خدرها. و قیل «أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ» عن الدین «وَ ما هَدی‌» ای ما هداهم الی مراشدهم، و هو جواب لقول فرعون: «ما أُرِیکُمْ إِلَّا ما أَری‌ وَ ما أَهْدِیکُمْ إِلَّا سَبِیلَ الرَّشادِ». فکذّبه اللَّه تعالی و قال بل اضلّهم و ما هداهم.

Ва тамомии қиссаи ғарқ дар сӯраи албқраҳу сӯраи Юнус муставфӣ гуфтаем .

و تمامی قصّه غرق در سورة البقرة و سورة یونس مستوفی گفته‌ایم.

Қавла : « ё банӣ إсроӣил » қавли ӣнҷо мзмраст , сами қлноу аўҳино ё банӣ Исроилу конўои иўмӣзи алифи алифи стмоӣаҳи алиф , маъаи ксраҳи мо кони избҳи фиръавни ман зукури аўлодҳми дҳрои ъзимо . Қавла : « қади أнҷинокми ман ъдўкм » қрأи Ҳамзау алксоӣӣ , анҷиткму воъдткми мо рзқткми болтоءи Фиҳни алии алтўҳид . Ва алўҷаҳи анаи алии ахбори аллоҳи таъолии ан нафса бона феъли баҳами ҳзаҳи алошёء . Ва қрأи алохрўни анҷинокму воъднокми мо рзқнокм , болнўну алолФи Фиҳни алии лафзи алҷмъ ,у алўҷаҳи анаи ахбори ани алнФси аизои алии сиблати алтъзиму лами ихтлФўои фии нзлнои лонаи мактуби бололФу алмънии азкру анъмтии алайкуми бонии қади анҷиткми ман ъдўкму въдти нбикми ани иأтии алҷонби алоимни ман алтўри лои калимау ҳозои шарафи лакам , «у нзлнои алайкуми алмну алслўӣ » лтъомкму адомкми фии алтиаҳ « клўои ман таййибот » эй ман ҳалоли мо рзқнокм , «у лои ттғўои фӣа » бтҳрими алҳлолу таҳлилулҳаром . Ва қили маъноаи астъинўо ба алии тоъаҳи аллоҳи лои нстъинўо ба алии маъсията , « Фиҳли алайкуми ғазабӣ » қрأи алксоӣии Фиҳли бзми алҳоء ва ман иҳлли бзми алломи алаввалӣ , ман қўлҳми ҳали болмкон азо назул иҳли бзми алҳоءу истъмли фии алъзоб , Фиқоли ҳал ба алъзоби комаи истъмли фӣа лафз назул , қоли аллоҳи таъолӣ : « أўи тҳли қрибои ман дораам »у аҷрии алғзби муҷрии алъзоби мо кони итбъаҳи ман алъзоби Фостъмли фӣаи лафзи алҳлўл . Ва қрأи алохрўни Фиҳл : бксри алҳоء ва ман иҳлли бксри алломи алаввалӣ , ман қўлҳми ҳали алшии ءи азои ваҷаби иҳли болксри қоли абӯи зайд : иқоли ҳали алайҳи амри аллоҳи иҳли болксри ҳлўло ,у ҳали ?илдори иҳлҳои болзми ҳлўло , азои нзлҳоу иқўии ваҷҳи алксри атФоқҳми фии қавла : « أни иҳли алайкум »у фии қавла : «у иҳли алайҳи азоби муқӣм » алии алкср . « ва ман иҳлли алайҳи ғазабии Фқди ҳўӣ » эй ҳлку сори илои алҳоўиаҳу ҳаии қаъри ҷаҳаннам .

قوله: «یا بَنِی إِسْرائِیلَ» قول اینجا مضمر است، ثم قلنا و اوحینا یا بنی اسرائیل و کانوا یومئذ الف الف ستمائة الف، مع کثرة ما کان یذبح فرعون من ذکور اولادهم دهرا عظیما. قوله: «قَدْ أَنْجَیْناکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ» قرأ حمزة و الکسائی، انجیتکم و واعدتکم ما رزقتکم بالتاء فیهن علی التوحید. و الوجه انّه علی اخبار اللَّه تعالی عن نفسه بانه فعل بهم هذه الاشیاء. و قرأ الآخرون انجیناکم و واعدناکم ما رزقناکم، بالنون و الالف فیهن علی لفظ الجمع، و الوجه انّه اخبار عن النفس ایضا علی سبیل التعظیم و لم یختلفوا فی نزلنا لانّه مکتوب بالالف و المعنی اذکر و انعمتی علیکم بانّی قد انجیتکم من عدوکم و وعدت نبیکم ان یأتی الجانب الایمن من الطور لا کلّمه و هذا شرف لکم، «وَ نَزَّلْنا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوی‌» لطعامکم و ادامکم فی التیه «کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ» ای من حلال ما رزقناکم، «وَ لا تَطْغَوْا فِیهِ» بتحریم الحلال و تحلیل الحرام. و قیل معناه استعینوا به علی طاعة اللَّه لا نستعینوا به علی معصیته، «فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی» قرأ الکسائی فیحل بضم الحاء و من یحلل بضم اللّام الاولی، من قولهم حلّ بالمکان اذا نزل یحل بضم الحاء و یستعمل فی العذاب، فیقال حلّ به العذاب کما یستعمل فیه لفظ نزل، قال اللَّه تعالی: «أَوْ تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دارِهِمْ» و اجری الغضب مجری العذاب ما کان یتبعه من العذاب فاستعمل فیه لفظ الحلول. و قرأ الآخرون فیحل: بکسر الحاء و من یحلل بکسر اللام الاولی، من قولهم حل الشی‌ء اذا وجب یحل بالکسر قال ابو زید: یقال حلّ علیه امر اللَّه یحل بالکسر حلولا، و حل الدار یحلها بالضم حلولا، اذا نزلها و یقوی وجه الکسر اتفاقهم فی قوله: «أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ» و فی قوله: «وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقِیمٌ» علی الکسر. «وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوی‌» ای هلک و صار الی الهاویة و هی قعر جهنم.

Қавла : «у إнии лғФор » ҳзаҳи алоиаҳи баёни абнияи алоямон . « лмни тоб » ақр , «у омн » сидқ , «у амали солҳо » бнФсаҳу мола , « сами аҳтдӣ » атбъи алснаҳ . Қоли Сафёни алсўрӣ : алоямон , иқрору тасдиқу амалу атбоъи алснаҳи лои итми алоямони алои баҳо .

قوله: «وَ إِنِّی لَغَفَّارٌ» هذه الایة بیان ابنیة الایمان. «لِمَنْ تابَ» اقرّ، «وَ آمَنَ» صدق، «وَ عَمِلَ صالِحاً» بنفسه و ماله، «ثُمَّ اهْتَدی‌» اتبع السّنة. قال سفیان الثوری: الایمان، اقرار و تصدیق و عمل و اتباع السنة لا یتم الایمان الا بها.

Қавла : « ва мо أъҷлк » эй мо ҳмлки алии алъҷлаҳ , « ани қўмк ё Мӯсо » ? қили ?лаи ҳозоу ҳўи алии алтўри фии алкраҳи ассонӣаи ҳайни аътии алтўроаҳ , лои лайлаи алнор , Фқди мзти қиссаи лайлаи алнори фии аввали алсўраҳ . Саёқи ин ?ит бар сиблати мъотбаҳ ва заҷрасту истифҳоми бмънӣ инкораст ,у сабаби он буд ки раби алъзаҳи Мӯсоро фармуд то батавр ояд бо ҳафтод мард аз никмрдон банӣ Исроил ,у злки қавла : «у ахтори Мӯсои қавмаи сабъин рҷлои лмиқотно » раби алъзаҳ ӯро гуфта буд ки бо эшон бмиъод ояд то эшон каломи ҳақ бевосита бишинаванду тўртаҳ аз ҳақ қабул кунанд , Мӯсо ( ъ ) чун батавр наздики гашти эшонро бгзошт ва худ бишитофт .

قوله: «وَ ما أَعْجَلَکَ» ای ما حملک علی العجلة، «عَنْ قَوْمِکَ یا مُوسی‌»؟ قیل له هذا و هو علی الطور فی الکرّة الثانیة حین اعطی التوراة، لا لیلة النار، فقد مضت قصة لیلة النار فی اوّل السورة. سیاق این ایت بر سبیل معاتبه و زجرست و استفهام بمعنی انکار است، و سبب آن بود که رب العزة موسی را فرمود تا بطور آید با هفتاد مرد از نیکمردان بنی اسرائیل، و ذلک قوله: «وَ اخْتارَ مُوسی‌ قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلًا لِمِیقاتِنا» رب العزّة او را گفته بود که با ایشان بمیعاد آید تا ایشان کلام حق بی‌واسطه بشنوند و تورتة از حق قبول کنند، موسی (ع) چون بطور نزدیک گشت ایشان را بگذاشت و خود بشتافت.

Раби Алъоламин бо вай гуфт : лами сбқтҳму тақаддумату ахртҳм ? эй Мӯсо чаҳ чизи турои бштобонид ва эшонро бгзоштӣ ? Мӯсо узр оварад ки на трФъу татовули марои барин аҷала дошт , балки шавқи самоъи каломи ту маро барин дошту талаби рзоءи ту , ва эшон инак бар пай ман меоянд . Ва қили амраи аллоҳи ани иҳзри алмиқоти фии вақти маълум , Фотӣ қабл злки алўқти Фъотбаҳ .

رب العالمین با وی گفت: لم سبقتهم و تقدمت و اخرتهم؟ ای موسی چه چیز ترا بشتابانید و ایشان را بگذاشتی؟ موسی عذر آورد که نه ترفع و تطاول مرا برین عجله داشت، بلکه شوق سماع کلام تو مرا برین داشت و طلب رضاء تو، و ایشان اینک بر پی من میآیند. و قیل امره اللَّه ان یحضر المیقات فی وقت معلوم، فاتی قبل ذلک الوقت فعاتبه.

Ва қоли алҳсни фии қавла : « ҳам أўлоءи алии أсрӣ » яъне анҳми интзрўни мо отиҳм ба ман ъндк «у аҷҷалати إлики раби лтрзӣ » эй лтздоди ании ризо .

و قال الحسن فی قوله: «هُمْ أُولاءِ عَلی‌ أَثَرِی» یعنی انهم ینتظرون ما آتیهم به من عندک «وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضی‌» ای لتزداد عنّی رضا.

Ва « қол » аллоҳ , « Фإнои қади Фтнои қўмк » эй абтлинои қўмки аллазӣнаи хлФтҳми маъаи ҳорӯну конўои стмأӣаҳи алиф , Фтнўои болъҷли ғайри аснии ъушри алФоу қавла : « ман бъдк » эй ман баъди антлоқки ман алҷбл . «у أзлҳми алсомрӣ » бдъоӣаҳи аёҳми илои ибодаи алъҷлу аҷобтҳми ?ла . Қили азоФи алФтнаҳи алтии ҳаии аломтҳони ило нафса қзоءу азоФи алозлоли илои алсомрии ръоء , Фомои фии алҳқиқаҳи Флиси илои алсомрии шайъи ءи ман злку алсомрии кони ман қавми иъбдўни албқру ҳўи аввали мунофиқи иърФи ман банӣ одаму кони ман қарияи боҷрўон . Ва қили кони ълҷои ман аҳли Кирмон ,у алоксри фии алтФсири анаи кони ъзимои ман ъзмоء банӣ Исроили ман қабӣлаи иқоли лҳои сомраҳ . Ва қили байнау байни Мӯсои насабу қили лами икни исмаи сомрёи локинаи кони ман қарияи иқоли лҳои сомраҳ , исмаи Мӯсои бен зафар .

و «قالَ» اللَّه، «فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ» ای ابتلینا قومک الّذین خلفتهم مع هارون و کانوا ستمأئة الف، فتنوا بالعجل غیر اثنی عشر الفا و قوله: «مِنْ بَعْدِکَ» ای من بعد انطلاقک من الجبل. «وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِیُّ» بدعائه ایاهم الی عبادة العجل و اجابتهم له. قیل اضاف الفتنة التی هی الامتحان الی نفسه قضاء و اضاف الاضلال الی السامری رعاء، فامّا فی الحقیقة فلیس الی السامری شی‌ء من ذلک و السّامری کان من قوم یعبدون البقر و هو اوّل منافق یعرف من بنی آدم و کان من قریة باجروان. و قیل کان علجا من اهل کرمان، و الاکثر فی التفسیر انّه کان عظیما من عظماء بنی اسرائیل من قبیلة یقال لها سامرة. و قیل بینه و بین موسی نسب و قیل لم یکن اسمه سامریا لکنّه کان من قریة یقال لها سامرة، اسمه موسی بن ظفر.

Қавла : « Фрҷъи Мӯсо » яъне ман мноҷоаҳи раба , « إлии қавмаи ғазабон » шадиди алғзб .

قوله: «فَرَجَعَ مُوسی‌» یعنی من مناجاة ربّه، «إِلی‌ قَوْمِهِ غَضْبانَ» شدید الغضب.

« أсФо » ҳзинои мтлҳФои алии мо Фотаҳ « қол ё қавми أи лами иъдкми рбкми въдои ҳусно ? яъне алҷнаҳи фии алохраҳи ани тмсктми боладин фии алднё . Ва қил яъне алнсру алзФр ,у қил « въдои ҳусно » эй сдқои анаи иътикми алтўриаҳ . « أи Фтоли алайкуми алъҳд » эй Фбъди алайкуми алъҳди Фнситми мо въдкми аллоҳи алии лисонӣ ? « أми أрдтми أни иҳли алайкум » эй ани иҷби алайкум . « ғазаби ман рбкм » бъбодткми алъҷл . « ФأхлФтми мавъидӣ » холФтмўнии Фимои тўоъднои алайҳ ?

«أَسِفاً» حزینا متلهفا علی ما فاته «قالَ یا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً؟ یعنی الجنّة فی الآخرة ان تمسکتم بالدین فی الدنیا. و قیل یعنی النصر و الظفر، و قیل «وَعْداً حَسَناً» ای صدقا انّه یعطیکم التوریة. «أَ فَطالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ» ای فبعد علیکم العهد فنسیتم ما وعدکم اللَّه علی لسانی؟ «أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ» ای ان یجب علیکم. «غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ» بعبادتکم العجل. «فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی» خالفتمونی فیما تواعدنا علیه؟

« қолўои мо أхлФнои мўъдки бмлкно » қрأи нофеъу абӯи ҷаъфару ъосм « бмлкно » бФтҳи алмиму қрأи Ҳамзау алксоӣии бзмҳо . Ва қрأи алохрўни бксрҳо ,у алўҷаҳи фии алқроءоти алслоси анҳо кулҳо луғот . Иқоли маликати алшии ءи маликоу маликоу малико , болҳркоти алслоси фии алмим ,у алмънии мо ахлФнои мўъдк ва нҳн намалик амрно ,у қили мо ахлФнои мўъдки бохтёрно .

«قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنا» قرأ نافع و ابو جعفر و عاصم «بِمَلْکِنا» بفتح المیم و قرأ حمزة و الکسائی بضمها. و قرأ الآخرون بکسرها، و الوجه فی القراءات الثلاث انّها کلّها لغات. یقال ملکت الشی‌ء ملکا و ملکا و ملکا، بالحرکات الثلاث فی المیم، و المعنی ما اخلفنا موعدک و نحن نملک امرنا، و قیل ما اخلفنا موعدک باختیارنا.

Ва ман қрأи болзми маъноаи бқдртноу слтонно ,у злки ани алмрءи азои вақъи фии алблиаҳу алФтнаҳи лами имлк нафса . Порсӣ онаст ки мо хилоф накардем ваъдаи ту бадасти раси хеш , ва ин чунонаст ки гӯйанд фалони кас бар кори хеш на подшоҳаст , яъне кор ӯ на бадаст ӯст .

و من قرأ بالضمّ معناه بقدرتنا و سلطاننا، و ذلک انّ المرء اذا وقع فی البلیة و الفتنة لم یملک نفسه. پارسی آنست که ما خلاف نکردیم وعده تو بدست رس خویش، و این چنانست که گویند فلان کس بر کار خویش نه پادشاهست، یعنی کار او نه بدست اوست.

«у лкнои ҳмлно » қрأи абӯи Амру Ҳамзау алксоӣӣу абӯи бикри ани ъосму рӯҳу ибни ҳисони ани ёқӯб , « ҳмлно » бФтҳи алҳоءу тахфифи алмим , қрأи алохрўн « ҳмлно » бзми алҳоءу ташдиди алмим , эй ҷълўнои нҳмлҳоу клФнои ҳамлҳо « أўзорои ман зинаи алқўм » эй ман ҳиллии қавми фиръавн , самоҳо аўзорои лонаами ахзўҳои алии ваҷҳи алъориаҳи Флми ирдўҳо ,у қили ани аллоҳи таъолии лмои ағрқи фиръавну қавмаи нбзи албҳри ҳлиҳми Фохзўҳоу канти ғнимаҳ ,у лами ткни алғнимаҳи ?лаами ҳлолои фии злк алзмон Фсмои аўзорои бойен ҳар ду қавли аўзори бмънӣ асомаст ва баъзе муфассирон гуфтанд ин пероя хостани бъорит аз қибтӣон , Мӯсо фармуд эшонро бФрмони аллоҳ ва он ҳалол буд эшонро , бойени қавли аўзори бмънӣ асқоласт яъне ки пероя бисёр буд ва бардоштан он барояшони гарон буд муфассирон гуфтанд Мӯсо ки ки бмиъод ҳқтъолӣ рафт бо эшон ваъда карда буд ки бчҳли рӯз боз гардад сомрии рӯзу шаб ҳар дувумии шимурд чун бист рӯзи гузашта буд гуфт ваъда басар омад ва чиҳил гузашти бист рӯз ва бист шаб , аммо Мӯсо ( ъ ) ваъда хилоф кард ва наомад аз онкии шумо пероя ҳаром доред аз қбтони бъорити ситада , эшон гуфтанд акнӯн чаҳ тадбирасту рои ту дар он чист , гуфт оташӣ созему ҳама дар оташ афканем . Сомрии ҳуфрае бикунаду оташ бар афрӯхт ва ончӣ дошт аз пероя дар оташи афканд ,у бнўи Исроил ончӣ доштанд ҳама дар оташ афканданд , инаст ки раби Алъоламин аз эшон ҳикоят кард « ФқзФноҳои Фкзлки أлқии алсомрӣ » . Пас чун эшон баргаштанди сомрии он зари гудохта берун овараду санъат заргарӣ донист ва аз он сбикаҳи сӯрати гӯсолае бсохт , бҷўоҳр мурассаъ кард ҷасадӣ берӯҳ , ибн аббос гуфт ҳорӯни буи бар гузашти он вақт ки гӯсола ме сохт , гуфт чист ин ки мекунӣ эй сомрӣ ? гуфт : аснъи мо инФъу лои изр . Чизе мекунам ки дарав нафъасту зарар нае ҳорӯн ! ва хоҳам ки дъоӣӣ кунӣ дар кори ман , ҳорӯн гуфт аллоҳами аътаҳи мо исأли комаи иҳб . Бори худоё ончӣ мехоҳад чунон ки мехоҳад бадви даҳ , чун ҳорӯн аз вай бар гузашт гуфт : аллоҳами ании асӣлки ани ихўр . Худовандо он хоҳам ки азин гӯсола бонгӣ ояд , пас як бонг аз вай биёмад бдъоءи ҳорӯн , ва низ ҳеҷ бонг дигар накарду бнўи Исроил дар ваии бФтнаҳи афтоданд ва онро суҷуди бурданд . Ҳасан гуфт сомрии қабзае хок аз паии асби Ҷабраил бар гирифта буд он гуҳ ки дар дарё мешуд аз пеши фиръавн , сомрии он қабзаи хок бо худ медошт , то он рӯз ки гӯсолаи сохт он қабзаи хок дар он фиканд , ҷасадии гашт бо гӯшту пӯсти ҳайвонӣ ҳаме рафт бо рӯҳ ,у бонги гов ҳаме кард . Номи ваии бҳиўсу злки қавла : « Фкзлки أлқии алсомрӣ » .

«وَ لکِنَّا حُمِّلْنا» قرأ ابو عمرو و حمزة و الکسائی و ابو بکر عن عاصم و روح و ابن حسان عن یعقوب، «حملنا» بفتح الحاء و تخفیف المیم، قرأ الآخرون «حملنا» بضمّ الحاء و تشدید المیم، ای جعلونا نحملها و کلفنا حملها «أَوْزاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ» ای من حلی قوم فرعون، سماها اوزارا لانّهم اخذوها علی وجه العاریة فلم یردوها، و قیل انّ اللَّه تعالی لمّا اغرق فرعون و قومه نبذ البحر حلیهم فاخذوها و کانت غنیمة، و لم تکن الغنیمة لهم حلالا فی ذلک الزمان فسمّا اوزارا باین هر دو قول اوزار بمعنی اثام است و بعضی مفسران گفتند این پیرایه خواستن بعاریت از قبطیان، موسی فرمود ایشان را بفرمان اللَّه و آن حلال بود ایشان را، باین قول اوزار بمعنی اثقال است یعنی که پیرایه بسیار بود و برداشتن آن برایشان گران بود مفسران گفتند موسی که که بمیعاد حقتعالی رفت با ایشان وعده کرده بود که بچهل روز باز گردد سامری روز و شب هر دومی شمرد چون بیست روز گذشته بود گفت وعده بسر آمد و چهل گذشت بیست روز و بیست شب، اما موسی (ع) وعده خلاف کرد و نیامد از آنکه شما پیرایه حرام دارید از قبطان بعاریت ستده، ایشان گفتند اکنون چه تدبیرست و رای تو در آن چیست، گفت آتشی سازیم و همه در آتش افکنیم. سامری حفره‌ای بکند و آتش بر افروخت و آنچه داشت از پیرایه در آتش افکند، و بنو اسرائیل آنچه داشتند همه در آتش افکندند، اینست که رب العالمین از ایشان حکایت کرد «فَقَذَفْناها فَکَذلِکَ أَلْقَی السَّامِرِیُّ». پس چون ایشان برگشتند سامری آن زر گداخته بیرون آورد و صنعت زرگری دانست و از آن سبیکه صورت گوساله‌ای بساخت، بجواهر مرصع کرد جسدی بی‌روح، ابن عباس گفت هارون بوی بر گذشت آن وقت که گوساله می‌ساخت، گفت چیست این که میکنی ای سامری؟ گفت: اصنع ما ینفع و لا یضرّ. چیزی می‌کنم که درو نفعست و ضرر نه ای هارون! و خواهم که دعائی کنی در کار من، هارون گفت اللّهم اعطه ما یسأل کما یحبّ. بار خدایا آنچه میخواهد چنان که میخواهد بدو ده، چون هارون از وی بر گذشت گفت: اللهم انّی اسئلک ان یخور. خداوندا آن خواهم که ازین گوساله بانگی آید، پس یک بانگ از وی بیامد بدعاء هارون، و نیز هیچ بانگ دیگر نکرد و بنو اسرائیل در وی بفتنه افتادند و آن را سجود بردند. حسن گفت سامری قبضه‌ای خاک از پی اسب جبرئیل بر گرفته بود آن گه که در دریا می‌شد از پیش فرعون، سامری آن قبضه خاک با خود می‌داشت، تا آن روز که گوساله ساخت آن قبضه خاک در آن فکند، جسدی گشت با گوشت و پوست حیوانی همی رفت با روح، و بانگ گاو همی کرد. نام وی بهیوث و ذلک قوله: «فَکَذلِکَ أَلْقَی السَّامِرِیُّ».

« Фأхрҷи ?лаами ъҷлои ҷсдои ?лаи хори Фқолўои ҳозои إлҳкму إлаҳи Мӯсо » эй қоли алсомрӣ ва ман табаъаи ман алсФлаҳу алъўом , ҳозои алъҷли алҳкму илоҳи Мӯсо . « фансӣ » эй тарки Мӯсои тариқи улвусули илои рабау анои мо трктаҳ . Ва қил насӣ Мӯсои ани изкри лаками анаи илоҳа . То ӣнҷои сухан сомрӣаст . Ва раво бошад ки фансии истиноф каломаст аз ҳақи таъолии ҷли ҷалола . Яъне фансии алсомрии аллоҳу алоямону алостдлоли алии ани алъҷли лои иҷўзи ани икўни ?илҳо .

«فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُکُمْ وَ إِلهُ مُوسی‌» ای قال السامری و من تبعه من السفلة و العوام، هذا العجل الهکم و اله موسی. «فَنَسِیَ» ای ترک موسی طریق الوصول الی ربّه و انا ما ترکته. و قیل نسی موسی ان یذکر لکم انّه الهه. تا اینجا سخن سامری است. و روا باشد که فنسی استیناف کلام است از حق تعالی جلّ جلاله. یعنی فنسی السامری اللَّه و الایمان و الاستدلال علی ان العجل لا یجوز ان یکون الها.

Пас раби Алъоламин эшонро тавбих кард гуфт : « أи Флои ирўни أлои ирҷъ » эй анаи лои ирҷъ « إлиҳми қўло » яъне алои иклмҳми алъҷлу лои иҳиҳм . Кқўлаҳ : « أи лами ирўои أнаҳи лои иклмҳм » . Ва қил « أлои ирҷъи إлиҳми қўло » эй лои ирҷъи илои алхўору алсўт , анмои хори мараи воҳида . «у лои имлки ?лаами зроу лои нФъо » ФкиФи икўни إлҳо «у лақади қоли ?лаами ҳорӯни ман қабл » эй ман қабл руҷӯъи Мӯсо « ё қавми إнмои Фтнтм ба » эй ахтбркми аллоҳи бҳзои алъҷли лиълм ба алсҳиҳи алоямони ман алшоки мнкми фии дайна .

پس ربّ العالمین ایشان را توبیخ کرد گفت: «أَ فَلا یَرَوْنَ أَلَّا یَرْجِعُ» ای انه لا یرجع «إِلَیْهِمْ قَوْلًا» یعنی الا یکلّمهم العجل و لا یحیهم. کقوله: «أَ لَمْ یَرَوْا أَنَّهُ لا یُکَلِّمُهُمْ». و قیل «أَلَّا یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلًا» ای لا یرجع الی الخوار و الصوت، انّما خار مرة واحدة. «وَ لا یَمْلِکُ لَهُمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً» فکیف یکون إلها «وَ لَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ» ای من قبل رجوع موسی «یا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ» ای اختبرکم اللَّه بهذا العجل لیعلم به الصحیح الایمان من الشاک منکم فی دینه.

«у إни рбкми арраҳмон » лои алъҷл , « Фотбъўнӣ » алии динӣ , «у أтиъўои أмрӣ » .

«وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمنُ» لا العجل، «فَاتَّبِعُونِی» علی دینی، «وَ أَطِیعُوا أَمْرِی».

« қолўои лни нбрҳи алайҳи ъокФин » лни бонзоли муқӣмин алии алъҷлу ибодата , « ҳатто ирҷъи إлинои Мӯсо » . Фоътзлҳми ҳорӯни фии аснии ъушри алФо , ва ҳам аллазӣнаи лами иъбдўои алъҷл .

«قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عاکِفِینَ» لن بانزال مقیمین علی العجل و عبادته، «حَتَّی یَرْجِعَ إِلَیْنا مُوسی‌». فاعتزلهم هارون فی اثنی عشر الفا، و هم الّذین لم یعبدوا العجل.

Муфассирон гуфтанд ҳафт рӯзи ибодат гӯсола карданду сабаби он буд ки Мӯсои эшонро ваъда дода буд ки аз миқоти ҳақи таъолии басии рӯзи боз май гирдам , раб алъзаҳ гуфт : «у воъднои Мӯсои слосини лайла » пас раби алъзаҳи даҳ рӯз дар афзуди чунон ки гуфт : «у أтммноҳои бъшри Фтми миқоти рабаи أрбъини лайла » пас чун сӣ рӯзи гузашта буд ва Мӯсо наомад эшон бъбодти гӯсола ҳиммат карданд . Ҳорӯни се рӯзи замони хост , эшон се рӯз дар интизор Мӯсо буданд , чун Мӯсо наомад сомрии эшонро бъбодти гӯсола даъват кард . Ҳафт рӯз ӯро ибодат мекарданд , пас аз чиҳил рӯзи Мӯсо боз омаду ошӯбу шағабу машғала эшон шунид ки гирди гӯсола бар омада буданд ва рақс мекарданд . Мӯсо ( ъ ) бо он ҳафтод мард ки бо вай буданд гуфт ҳозои срти алФтнаҳ , ин ошӯбу ҷалбаи гӯсолаи прстонст ки бФтнаҳ афтодаанд .

مفسّران گفتند هفت روز عبادت گوساله کردند و سبب آن بود که موسی ایشان را وعده داده بود که از میقات حق تعالی بسی روز باز می‌گردم، ربّ العزّة گفت: «وَ واعَدْنا مُوسی‌ ثَلاثِینَ لَیْلَةً» پس ربّ العزة ده روز در افزود چنان که گفت: «وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً» پس چون سی روز گذشته بود و موسی نیامد ایشان بعبادت گوساله همت کردند. هارون سه روز زمان خواست، ایشان سه روز در انتظار موسی بودند، چون موسی نیامد سامری ایشان را بعبادت گوساله دعوت کرد. هفت روز او را عبادت میکردند، پس از چهل روز موسی باز آمد و آشوب و شغب و مشغله ایشان شنید که گرد گوساله بر آمده بودند و رقص می‌کردند. موسی (ع) با آن هفتاد مرد که با وی بودند گفت هذا صرت الفتنة، این آشوب و جلبه گوساله پرستانست که بفتنه افتاده‌اند.

Он гуҳи ҳорӯнро дид Фохзи шеъраи биминаҳу лҳитаҳи бшмолаҳи ғзбоу анкорои алайҳ .

آن گه هارون را دید فاخذ شعره بیمینه و لحیته بشماله غضبا و انکارا علیه.

« қол ё ҳорӯни мо мнъки إзи рأитҳми злўо » бъбодаҳи алъҷл , « أлои ттбън » лои зоида ,у алтأўили ани ттбънии кқўлаҳ : « мо мнъки أлои тсҷд » яъне ани тсҷд . Иқўл эй шайъи ءи мнъки ман аллҳўқ беу ихбории бзлолтҳми Фикўни мФорқтки аёҳми тқриъоу зҷрои ?лаами ъмои атўаҳ . Ва қили маъноаи ?ҳуллои атбъти одатии фии мнъҳму алонкори алайҳиму мқотлтҳми алии кФрҳм . « أи Фъсити أмрӣ » ҳайси ақмти Фимои бинҳм ва ҳам иъбдўни ғайри аллоҳ .

«قالَ یا هارُونُ ما مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا» بعبادة العجل، «أَلَّا تَتَّبِعَنِ» لا زائدة، و التأویل ان تتبعنی کقوله: «ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ» یعنی ان تسجد. یقول ای شی‌ء منعک من اللحوق بی و اخباری بضلالتهم فیکون مفارقتک ایّاهم تقریعا و زجرا لهم عمّا اتوه. و قیل معناه هلّا اتبعت عادتی فی منعهم و الانکار علیهم و مقاتلتهم علی کفرهم. «أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی» حیث اقمت فیما بینهم و هم یعبدون غیر اللَّه.

« қол » ҳорӯн « бен أм »у кони ҳорӯни ахоаҳи лобӣау ИМАи локинаи ?ераади бқўлаҳи ани ирФқаҳу истътФаҳи алайҳи Фитркаҳ . Ва қили кони ахоаҳи ломаҳи дуни абӣау қили лони куни валади ман алоами алии алтҳқиқу ллоби ман ҷҳаҳи алҳкми қрأи ҳиҷозӣу басарӣу ҳФс « бен أм » бФтҳи алмиму албоқўни бксрҳо , Фмни касри азоФҳои ило нафса ФҳзФи алёءи тхФиФо . Ва ман фатҳи ҷаъл ибнам шиӣои воҳдои кхмсаҳи ъушр . « тأхзи блҳитӣу лои брأсӣ » яъне зўоӣбӣу шеъри раъсӣ , ази ҳумои узвони масӯнони иқсдони болокрому алоъзоми ман байни соири алоъзоءи иқоли ани Мӯсои ҳдси фӣаи ман алғзби фии зоти аллоҳи мо иўҳми алқсди илои ахзи алрأсу аллҳиаҳи Фзни ҳорӯни қасди ахзи раъсау лҳитаҳу алдлили алайҳи анаи қол : « тأхзи блҳитӣу лои брأсӣ »

«قالَ» هارون « بْنَ أُمَّ» و کان هارون اخاه لابیه و امّه لکنّه اراد بقوله ان یرفقه و یستعطفه علیه فیترکه. و قیل کان اخاه لامّه دون ابیه و قیل لانّ کون ولد من الامّ علی التحقیق و للاب من جهة الحکم قرأ حجازی و بصری و حفص « بْنَ أُمَّ» بفتح المیم و الباقون بکسرها، فمن کسر اضافها الی نفسه فحذف الیاء تخفیفا. و من فتح جعل ابن ام شیئا واحدا کخمسة عشر. «تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لا بِرَأْسِی» یعنی ذوائبی و شعر رأسی، اذ هما عضوان مصونان یقصدان بالاکرام و الاعظام من بین سائر الاعضاء یقال انّ موسی حدث فیه من الغضب فی ذات اللَّه ما یوهم القصد الی اخذ الرأس و اللحیة فظنّ هارون قصد اخذ رأسه و لحیته و الدّلیل علیه انّه قال: «تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لا بِرَأْسِی»

Ва луи кони охзи раъсау лҳитаҳи ?лаккони алолиқи боллФзи ани иқўли арФъи ядаки ани лҳитӣ ,у қили ахзи брأсаҳи алии ваҷҳи алтأдибу алсёсаҳи бҳкми алохўаҳу алрӣосаҳ . Сами рафъи ядаи алии лҳитаҳу ҳўи алозҳри лқўлаҳ : «у أхзи брأси أхиаҳи иҷраҳи إлиаҳ » сами зикри ҳорӯни узраи Фқол : « ӣ хашяти أни тқўли фурқати байн банӣ إсроӣил »

و لو کان آخذ رأسه و لحیته لکان الالیق باللفظ ان یقول ارفع یدک عن لحیتی، و قیل اخذ برأسه علی وجه التأدیب و السیاسة بحکم الاخوة و الرئاسة. ثم رفع یده علی لحیته و هو الاظهر لقوله: «وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ» ثمّ ذکر هارون عذره فقال: «ِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرائِیلَ»

эй хуфт ани харҷату Форқтҳм , лҳқ беФриқ ,у табаъи алсомрии алии ибодаи алъҷли Фриқ ,у таваққуфи Фриқ ,у лами омни ани қотлтҳм , ани тўбхнии Фтқўли лии фурқати байн банӣ Исроил , эй аўқъти алФрқаҳи Фимои бинҳм , « лами трқби қавлӣ »

ای خفت ان خرجت و فارقتهم، لحق بی فریق، و تبع السامری علی عبادة العجل فریق، و توقف فریق، و لم آمن ان قاتلتهم، ان توبخنی فتقول لی فرقت بین بنی اسرائیل، ای اوقعت الفرقة فیما بینهم، «لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی»

Лами таҳаффузи васиятии ҳайни қиллати лаки ахлФнии фии қавмӣу أслҳ .

لم تحفظ وصیّتی حین قلت لک اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ.

Сами ақбли алии алсомрии мнкрои алайҳ , ва « қоли Фмои хтбк ё сомрӣ » эй мо шأнк , ва мо алзии ҳмлки алии мо феълат .

ثمّ اقبل علی السامری منکرا علیه، و «قالَ فَما خَطْبُکَ یا سامِرِیُّ» ای ما شأنک، و ما الذی حملک علی ما فعلت.

« қоли басарати бмои лами ибсрўо ба » қрأи Ҳамзау алксоӣии болтоءи алии улхитоби адхолои ллҷмъи фии алхбру қрأи албоқўн « ибсраҳ » болёءи алии алғибаҳу алмънии лами ибср ба бнўи Исроил . Иқоли абсрти алшии ءу басарат ба тдхли албоءи фӣа , « Фбсрт ба ани ҷанб »у алтأўили илмати бмои лами иълм ба бнўи Исроил яъне явми духули албҳр . Мӯсо гуфт : сомриро ки чаҳ чизи туро барин дошт ки кардӣ ? гуфт : ман он бидидаму бдонстм ки шумо надидеду бндонстид ва на бнў Исроил донистанд , он рӯз ки дар дарё мешудем Ҷабраилро бидидам бар асби ҳаёа , дар дил ман афтод ки аз хоки паии асби Ҷабраили қабзае хок бурдорам ва бар ҳар чаҳ афканам ҳайвонӣ гардад бо гӯшту пӯсту рӯҳ , онро дар зари гудохтаи афкандам то гӯсолае зиндаи гашт . Инаст ки гуфт : « Фнбзтҳо » яъне трҳтҳои Фимои зоби ман алҳлӣ ,у қили трҳтҳои фии ҷўФи алъҷл ,у қили фии Фми алъҷл ҳатто хор ,у қил ҳатто сори лҳмоу дамо . Мӯсо гуфт : чаро чунин кардӣ ? гуфт : «у кзлки сўлти лии нафасӣ » ҳайни раъйати қўмки сأлўки ани тҷъли ?лаами ?илҳо . Чун қавм туро дидам кӣ бут прессатонро диданд гуфтанд : аҷъли лнои ?илҳо комаи ?лаами ?алаа . Нафаси ман марои чунон бар орост ки он гӯсола кардам ва он қабза бар ваии афкандам Мӯсо гуфта « Фозҳб » эй аъзби анӣ « Фإни лаки фии алҳёҳи أни тқўли лои мсос » ?фони қили Киеви урфи алсомрии Ҷабраили ман соири анноси явми духули албҳр ? қили лони ИМАи лмои влдтаҳи фии алснаҳи алтии иқтли фӣҳо албнўни взътаҳи фии Каҳфи ҳзрои ман алқтл , Фбъси аллоҳи ъзу ҷли Ҷабраили лирбиаҳи лмои қзии алии бадӣаи ман алФтнаҳи факони фии сғраҳи имси ман аҳадии ибҳомии Ҷабраили алъсл ва ман алأхрии алсмн , Флмои роаҳи фии кибраи арафа . Ва қили ноқизи алсомрии фии ҷавобаи лонаи қол : « басарати бмои лами ибсрўо ба » Фодъии алълм , сами қол : « сўлти лии нафасӣ » Фнсбаҳи илои ҳадиси алнФс . « қоли Фозҳби Фإни лаки фии алҳёҳи أни тқўли лои мсос » эй анки лои тмси аҳдоу лои имски аҳади фии ҳётку лои икўни бинку байни аҳади мумоса . Фомри Мӯсо банӣ Исроили ани лои иؤоклўаҳу лои иҷолсўаҳу лои ибоиъўаҳ . Ва қили маънӣ « лои мсос » анки тъиши фии албриаҳи маъаи алсбоъу алўҳўш , Флои тмсу лои мис . Ва қили мо миси аҳдоу лои мисаи аҳади алои ҳмои ҷмиъо .

«قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ» قرأ حمزة و الکسائی بالتاء علی الخطاب ادخالا للجمع فی الخبر و قرأ الباقون «یبصره» بالیاء علی الغیبة و المعنی لم یبصر به بنو اسرائیل. یقال ابصرت الشی‌ء و بصرت به تدخل الباء فیه، «فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ» و التّأویل علمت بما لم یعلم به بنو اسرائیل یعنی یوم دخول البحر. موسی گفت: سامری را که چه چیز ترا برین داشت که کردی؟ گفت: من آن بدیدم و بدانستم که شما ندیدید و بندانستید و نه بنو اسرائیل دانستند، آن روز که در دریا میشدیم جبرئیل را بدیدم بر اسب حیاة، در دل من افتاد که از خاک پی اسب جبرئیل قبضه‌ای خاک بردارم و بر هر چه افکنم حیوانی گردد با گوشت و پوست و روح، آن را در زر گداخته افکندم تا گوساله‌ای زنده گشت. اینست که گفت: «فَنَبَذْتُها» یعنی طرحتها فیما ذاب من الحلی، و قیل طرحتها فی جوف العجل، و قیل فی فم العجل حتی خار، و قیل حتّی صار لحما و دما. موسی گفت: چرا چنین کردی؟ گفت: «وَ کَذلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی» حین رأیت قومک سألوک ان تجعل لهم الها. چون قوم ترا دیدم کی بت پرستان را دیدند گفتند: اجعل لنا الها کما لهم آلهة. نفس من مرا چنان بر آراست که آن گوساله کردم و آن قبضه بر وی افکندم موسی گفته «فَاذْهَبْ» ای اعزب عنی «فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیاةِ أَنْ تَقُولَ لا مِساسَ» فان قیل کیف عرف السامری جبرئیل من سائر النّاس یوم دخول البحر؟ قیل لانّ امّه لما ولدته فی السنة الّتی یقتل فیها البنون وضعته فی کهف حذرا من القتل، فبعث اللَّه عزّ و جل جبرئیل لیربّیه لما قضی علی بدیه من الفتنة فکان فی صغره یمص من احدی ابهامی جبرئیل العسل و من الأخری السمن، فلما رآه فی کبره عرفه. و قیل ناقض السامری فی جوابه لانّه قال: «بَصُرْتُ بِما لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ» فادعی العلم، ثم قال: «سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی» فنسبه الی حدیث النفس. «قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیاةِ أَنْ تَقُولَ لا مِساسَ» ای انک لا تمس احدا و لا یمسک احد فی حیاتک و لا یکون بینک و بین احد مماسة. فامر موسی بنی اسرائیل ان لا یؤاکلوه و لا یجالسوه و لا یبایعوه. و قیل معنی «لا مِساسَ» انک تعیش فی البریة مع السباع و الوحوش، فلا تمس و لا مس. و قیل ما مس احدا و لا مسه احد الا حما جمیعا.

Ва ман ?ераади ани имсаҳи ҷҳлои баҳола , қоли ?лаи алсомрии лои мсоси хўФои ман алҳмӣу тнбиҳои ллғир . Ва иқоли злки боқи фии ақабаи илои алиўм ,у қили ?ераади Мӯсои ани иқтлаҳи Фмнъаҳи аллоҳи ман қиблау қоли лои тқтлаҳи ?фонаи сахӣ .

و من اراد ان یمسه جهلا بحاله، قال له السامری لا مساس خوفا من الحمی و تنبیها للغیر. و یقال ذلک باق فی عقبه الی الیوم، و قیل اراد موسی ان یقتله فمنعه اللَّه من قبله و قال لا تقتله فانه سخی.

Қавла : «у إни лаки мўъдо » яъне мавъиди алъзоби явми алқёмаҳ , « лни тахаллуфа » қрأи ибни касӣру абӯи Амру ёқӯб « лни тахаллуфа » бксри аллом эй лни иғиби анҳуу лои мазҳаби лаки анҳу бали тўоФиаҳи явми алқёмаҳ . Ва қрأи албоқўн « тахаллуфа » бФтҳи аллом эй лни ткзбаҳу лни ихлФки аллоҳ Аёа ,у алмънии ани аллоҳи таъолии икоФӣки Фълки лои иФўтаҳ . «у анзри إлии إлҳк » бзъмк , эй илои мъбўдк , яъне алъҷл « алзии зиллати алайҳи ъокФо » , дамати алайҳи мқимои тааббуда , зиллати аслаи зллту локини алломи алаввалии ҳазфати лсқли алтзъиФу алкср ,у бақиятаи алзоءи алии фатҳҳо , ва « ъокФо » мансӯби лонаи хабари зиллат . « лнҳрқнаҳ » яъне болнор , « сами лннсФнаҳ » эй лнсирни рмодаҳ « фӣ ?илем нсФо » . Қоли ибни аббос : аҳрқаҳи болнори сами зроаҳи фии албҳр . Маънӣ онаст ки бисӯзем онро ва ббод бардаем ва пароканда кунем биравӣ дарё , ва ин аз оёту аҷоиб дунё якеаст ки оташи ҳаргизи зарро насӯхт ва насузад магари гӯсолаи сомрӣ , бар қавли эшон ки гуфтанд гӯсолаи босли хеши заррини монда буду лаҳм ва дам нагаштау азуи як бонг гов биёмада , ва дар шўоз хондаанд « лнҳрқнаҳ » бФтҳ навену зми роء эй лнбрднаҳи болмбрд , мегуяд онро бсўҳони бсоӣим , он гуҳ бдрё афканем . Ва алии қавли алҳсни ирўии ани Мӯсои ахзи алъҷли Фзбҳаҳ Фсол манеҳ дам , лонаи кони қади сори лҳмоу дамо , сами ҳрқаҳи болнор , сами зроаҳ фӣ ?илем . Ва ани ъкрмаҳи қоли лмои ҷоءи Мӯсоу ҳрқи алъҷлу Насафа фӣ ?илем астқблўои алҷриаҳи Фҷълўо ишрбўн манеҳ лҳбҳми алъҷл , қоли аллоҳи ъзу ҷл : «у أшрбўои фии қлўбҳми алъҷл » .

قوله: «وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً» یعنی موعد العذاب یوم القیامة، «لَنْ تُخْلَفَهُ» قرأ ابن کثیر و ابو عمرو و یعقوب «لن تخلفه» بکسر اللام ای لن یغیب عنه و لا مذهب لک عنه بل توافیه یوم القیامة. و قرأ الباقون «تُخْلَفَهُ» بفتح اللام ای لن تکذبه و لن یخلفک اللَّه ایاه، و المعنی ان اللَّه تعالی یکافئک فعلک لا یفوته. «وَ انْظُرْ إِلی‌ إِلهِکَ» بزعمک، ای الی معبودک، یعنی العجل «الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عاکِفاً»، دمت علیه مقیما تعبده، ظلت اصله ظللت و لکن اللام الاولی حذفت لثقل التضعیف و الکسر، و بقیت الظاء علی فتحها، و «عاکِفاً» منصوب لانّه خبر ظلّت. «لَنُحَرِّقَنَّهُ» یعنی بالنار، «ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ» ای لنثیرن رماده «فِی الْیَمِّ نَسْفاً». قال ابن عباس: احرقه بالنار ثم ذراه فی البحر. معنی آنست که بسوزیم آن را و بباد بردهیم و پراکنده کنیم بروی دریا، و این از آیات و عجایب دنیا یکیست که آتش هرگز زر را نسوخت و نسوزد مگر گوساله سامری، بر قول ایشان که گفتند گوساله باصل خویش زرین مانده بود و لحم و دم نگشته و ازو یک بانگ گاو بیامده، و در شواذ خوانده‌اند «لنحرّقنه» بفتح نون و ضم راء ای لنبردنه بالمبرد، میگوید آن را بسوهان بسائیم، آن گه بدریا افکنیم. و علی قول الحسن یروی ان موسی اخذ العجل فذبحه فسال منه دم، لانّه کان قد صار لحما و دما، ثم حرقه بالنار، ثم ذراه فی الیم. و عن عکرمة قال لما جاء موسی و حرق العجل و نسفه فی الیم استقبلوا الجریة فجعلوا یشربون منه لحبهم العجل، قال اللَّه عزّ و جل: «وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ».

Қавла : « إнмои إлҳкми аллоҳ » эй маъбуд кам алмстҳқи ллъбодаҳ . « аллоҳи алзии лои إлаҳи إлои ҳў » лои алъҷл « вусъи кули шайъи ءи уламо » лои изиқи илмаи ани шайъи ءу лами иъбдўои алъҷли алои бълмаҳ .

قوله: «إِنَّما إِلهُکُمُ اللَّهُ» ای معبود کم المستحق للعبادة. «اللَّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ» لا العجل «وَسِعَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً» لا یضیق علمه عن شی‌ء و لم یعبدوا العجل الا بعلمه.

« кзлки нақси алейк » эй комаи қсснои алейк қиссаи Мӯсо , « нақси алейк ман أнбоءи мо қади сабақ » эй баъзи ахбори ман сабақи замонаи змонк . «у қади отиноки ман лднои зкро » яъне алқуръон .

«کَذلِکَ نَقُصُّ عَلَیْکَ» ای کما قصصنا علیک قصة موسی، «نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ» ای بعض اخبار من سبق زمانه زمانک. «وَ قَدْ آتَیْناکَ مِنْ لَدُنَّا ذِکْراً» یعنی القرآن.

« ман أързи анҳу » Флми иؤмн бау лами иъмли бмои фӣа « Фإнаҳи иҳмли явми алқёмаҳи вузаро » ҳмлои сқилои ман алкФр .

«مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ» فلم یؤمن به و لم یعمل بما فیه «فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وِزْراً» حملا ثقیلا من الکفر.

« холидин фӣа » фии алўзри лои нғФри ?лаами злк ва ло накуфр анҳуам шиӣо , «у соءи ?лаами явми алқёмаҳи ҳмло » бӣси мо ҳмлўои алии анФсҳми ман алмосми кФрои болқрон ,у ҳмлои мансӯби алии алтмииз .

«خالِدِینَ فِیهِ» فی الوزر لا نغفر لهم ذلک و لا نکفر عنهم شیئا، «وَ ساءَ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ حِمْلًا» بئس ما حملوا علی انفسهم من المآثم کفرا بالقران، و حملا منصوب علی التمییز.