Қавла : « явми инФхи фии алсўр » қрأи бӯи Амри инФхи болнўн ва фатҳҳоу зми алФоءи кқўлаҳ , ва наҳашар ,у қрأи алохрўни инФхи болёءу змҳоу фатҳи алФоءи алии ғайри тасмияи алФоъл . Хилофаст миёни уламои тафсир ки сувар чист ? қавли ҳасан бо ҷамоатӣ онаст ки сувар ҷамъ сӯратасту маънии нафх сувар онаст ки фардо дар қиёмати раби алъзаҳи сӯратҳои халқи бози офаринади чунон ки дар дунё буд , он гуҳи рӯҳҳо дар ваии дманди чунон ки дар дунё дар раҳми модари сӯрати бёФриду рӯҳ дар вай дамиданд . Бози ҷумҳӯр муфассирон мегӯйанд ки сувари шабиҳ қарнӣасту исрофил дар даҳани гирифтау гӯш бар фармони ҳақи ниҳода то кӣ фармоед ӯро ки дар он дамад : аввали нафхаи фазаъи чунон ки раб алъзаҳ гуфт : «у явми инФхи фии алсўри ФФзъи ман фии алсмоўот ва ман фии алأрз » . Пас нафхаи съқи чунон ки гуфт : « Фсъқи ман фии алсмоўот ва ман фии алأрз » . Сеюм нафхаи баъси чунон ки гуфт : « сами нафхи фӣаи أхрии Фإзои ҳам қиёми инзрўн » .
قوله: «یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ» قرأ بو عمرو ینفخ بالنون و فتحها و ضمّ الفاء کقوله، و نحشر، و قرأ الآخرون ینفخ بالیاء و ضمها و فتح الفاء علی غیر تسمیة الفاعل. خلافست میان علماء تفسیر که صور چیست؟ قول حسن با جماعتی آنست که صور جمع صورتست و معنی نفخ صور آنست که فردا در قیامت ربّ العزّة صورتهای خلق باز آفریند چنان که در دنیا بود، آن گه روحها در وی دمند چنان که در دنیا در رحم مادر صورت بیافرید و روح در وی دمیدند. باز جمهور مفسران میگویند که صور شبیه قرنی است و اسرافیل در دهن گرفته و گوش بر فرمان حق نهاده تا کی فرماید او را که در آن دمد: اوّل نفخه فزع چنان که ربّ العزّة گفت: «وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ». پس نفخه صعق چنان که گفت: «فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ». سوم نفخه بعث چنان که گفت: «ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْری فَإِذا هُمْ قِیامٌ یَنْظُرُونَ».
Қавмӣ гуфтанд исрофили соҳиб сувар нест Фриштаҳ эй дигари соҳиб сувараст ки ъоӣшаҳ ривоят мекунад аз Мустафо ( с ) ки гуфт : ани исрофили ?лаи ҷиноҳи болмшрқ ,у ҷиноҳи болмғрб ,у ҷиноҳи мтсрўл ба ,у алқлми алии изна Фозо назул алўҳии ҷирии алқлм ,у соҳиби алсўр асфал манеҳ қади ҳинои зуҳрау алсўри алии Фмаҳу инзри илои исрофилу қади амри соҳиби алсўри азои раъйати исрофили зми ҷиноҳаи ФонФх . » қолати ъоӣшаҳ : ҳоказо самъати расӯли аллоҳи иқўл
قومی گفتند اسرافیل صاحب صور نیست فریشتهای دیگر صاحب صور است که عائشة روایت میکند از مصطفی (ص) که گفت: انّ اسرافیل له جناح بالمشرق، و جناح بالمغرب، و جناح متسرول به، و القلم علی اذنه فاذا نزل الوحی جری القلم، و صاحب الصّور اسفل منه قد حنا ظهره و الصّور علی فمه و ینظر الی اسرافیل و قد امر صاحب الصّور اذا رأیت اسرافیل ضم جناحه فانفخ.» قالت عائشة: هکذا سمعت رسول اللَّه یقول
Ва ани абии Саиди қол : зикр алнабӣ , соҳиби алсўри Фқоли ани яминаи Ҷабраилу ани ясораи Микоил .
و عن ابی سعید قال: ذکر النّبی، صاحب الصور فقال عن یمینه جبرئیل و عن یساره میکائیل.
Ва ани ибни масъӯди қоли иқўми малики байни алсмоءу аларзи ФинФхи фӣа .
و عن ابن مسعود قال یقوم ملک بین السّماء و الارض فینفخ فیه.
« ва наҳашар алмҷрмин » эй алмшркин . « иўмӣзи зрқо » алзрқаҳи ҳаии алхзраҳи фии саводи алъайну ҳаии ақбҳи нъўти алъайну алъараби итшأми баҳо , ва ман алломаи аҳли алнори зарқаи алъиўну саводи алўҷўаҳу қили тсири أъинҳми ман алътши зрқо ,у кзлки тсири алъайни фӣ шудаи алътш .
«وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ» ای المشرکین. «یَوْمَئِذٍ زُرْقاً» الزرقة هی الخضرة فی سواد العین و هی اقبح نعوت العین و العرب یتشأم بها، و من علامة اهل النّار زرقة العیون و سواد الوجوه و قیل تصیر أعینهم من العطش زرقا، و کذلک تصیر العین فی شدة العطش.
Ва қили зрқо эй ъмёи ихрҷўни ман қбўрҳми бсроءи комаи хлқўои аввали марау иъмўни фии алмҳшр . Ва анмои қол « зрқо » лони алсўоди изрқи азои зҳбти нўозрҳм .
و قیل زرقا ای عمیا یخرجون من قبورهم بصراء کما خلقوا اوّل مرة و یعمون فی المحشر. و انّما قال «زُرْقاً» لانّ السواد یزرق اذا ذهبت نواظرهم.
Ва ани ибни умри қол : қоли расӯли аллоҳ : « мо ман ғодри алои ?лаи лўоءи явми алқимаҳи иърФ ба всоӣҳи исиҳи маъааи ҳозои лўоءи ғодр банӣ фалони мсўди виҷҳау зарқа айнана , мсФўдаҳи идоаҳ , маъқӯлаи рҷлоаҳи алии рқбтаҳ мисли алтўди алъзми ман зунуба » .
و عن ابن عمر قال: قال رسول اللَّه: «ما من غادر الّا له لواء یوم القیمة یعرف به وصائح یصیح معه هذا لواء غادر بنی فلان مسود وجهه و زرقة عیناه، مصفودة یداه، معقولة رجلاه علی رقبته مثل الطود العظم من ذنوبه».
Қавла : « итхоФтўни бинҳм » эй итноҷўну итклмўни хФиаҳ « إни лбстми إлои ъшро » эй мо мкстми фии алднёи алои ъушри лёл . «у қили фии алқбўр ,у қили мо байни алнФхтину ҳўи арбъўни сана , лони алъзоби ирФъи анҳуам байни алнФхтин , астқсрўои мадаи лбсҳми лҳўли мо ъоинўо . Маънӣ онаст ки муҷримон дар қиёмат аз ҳавли растохезу съўбти азоби муддати диранги хеш дар дунё андак шимуранду Наими дунё дар ҷанби он азоб ночиз донанд ва фаромӯш кунанд , бо якдигари боўозии нарм дар хФиаҳи музокира ҳаме кунанд : қавмӣ гӯйанд дар дунё чанд будед дигарон ҷавоб диҳанд ки даҳ рӯз , ҷое дигар гуфт : « лбснои иўмои أўи баъзи явм » рӯзӣ ё порае аз рӯзӣ .
قوله: «یَتَخافَتُونَ بَیْنَهُمْ» ای یتناجون و یتکلمون خفیة «إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً» ای ما مکثتم فی الدّنیا الّا عشر لیال. «و قیل فی القبور، و قیل ما بین النفختین و هو اربعون سنة، لانّ العذاب یرفع عنهم بین النفختین، استقصروا مدّة لبثهم لهول ما عاینوا. معنی آنست که مجرمان در قیامت از هول رستاخیز و صعوبت عذاب مدّت درنگ خویش در دنیا اندک شمرند و نعیم دنیا در جنب آن عذاب ناچیز دانند و فراموش کنند، با یکدیگر بآوازی نرم در خفیه مذاکره همی کنند: قومی گویند در دنیا چند بودید دیگران جواب دهند که ده روز، جایی دیگر گفت: «لَبِثْنا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ» روزی یا پارهای از روزی.
Раб алъзаҳ гуфт : « нҳни أълми бмои иқўлўн » мо донем ончӣ мегӯйанд : « إзи иқўли أмслҳми тариқа » эй асўбҳми ҷўобоу аъдлҳми қўло . « إни лбстми إлои иўмо »у анмои қоли злки лони алиўми алвоҳади ақрби илои алсдқи ман алъшраҳ , лони алъшраҳу алиўми алвоҳади азои қўблои бмдаҳи алқёмаҳу боёмҳми кони алиўми алвоҳади ақрби илои алсдқи ман алъшраҳ . Ва раво бошад ки ин муддати андаки байн алнФхтин хоҳад ки азоби гӯр аз эшон бурдоранд , ва ин онаст ки кофарону бегонагонро рӯзгорӣ дар гӯр азоб кунанд пас эшонро байни алнФхтин аз азоб фурӯ гузоранду бхсбнд . Бози бнФхаҳи баъси эшонро бар ангизоннд ва гӯйанд : « ё вилнои ман бъснои ман мрқдно » . Пас аз ҳавлу съўбти растохез , он муддат ки азоби гӯр аз эшон бардоштаанд бадонаши эшон як рӯз намояд гӯйанд : « إни лбстми إлои иўмо » .
ربّ العزة گفت: «نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَقُولُونَ» ما دانیم آنچه میگویند: «إِذْ یَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِیقَةً» ای اصوبهم جوابا و اعدلهم قولا. «إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا یَوْماً» و انّما قال ذلک لانّ الیوم الواحد اقرب الی الصّدق من العشرة، لان العشرة و الیوم الواحد اذا قوبلا بمدة القیامة و بایامهم کان الیوم الواحد اقرب الی الصّدق من العشرة. و روا باشد که این مدت اندک بین النفختین خواهد که عذاب گور از ایشان بردارند، و این آنست که کافران و بیگانگان را روزگاری در گور عذاب کنند پس ایشان را بین النفختین از عذاب فرو گذارند و بخسبند. باز بنفخه بعث ایشان را بر انگیزانند و گویند: «یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا». پس از هول و صعوبت رستاخیز، آن مدت که عذاب گور از ایشان برداشتهاند بدانش ایشان یک روز نماید گویند: «إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا یَوْماً».
Қавла : «у исӣлўнки ани алҷболи Фқли инсФҳо » ани қили мо алълаҳи ллФоءи алтии фии қавла : « Фқл » хлоФои лохўотҳои фии алқуръон ? Фолҷўоби ани тлки асؤлаҳи тақаддумати сأлўои анҳо расӯли аллоҳ ( с ) , Фҷоءи алҷўоби ъқиби алсؤол ,у ҳозои саволи лами исأлўаҳи баъду қади илми аллоҳи субҳонаи анҳми соӣлўаҳи анҳу Фоҷоб қабл алсؤол ,у муҷозау ани сأлўки ани алҷбол , Фқли инсФҳо .
قوله: «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ یَنْسِفُها» ان قیل ما العلّة للفاء التی فی قوله: «فَقُلْ» خلافا لاخواتها فی القرآن؟ فالجواب انّ تلک اسؤلة تقدمت سألوا عنها رسول اللَّه (ص)، فجاء الجواب عقیب السّؤال، و هذا سؤال لم یسألوه بعد و قد علم اللَّه سبحانه انّهم سائلوه عنه فاجاب قبل السّؤال، و مجازه و ان سألوک عن الجبال، فقل ینسفها.
Ибн аббос гуфт : қавмӣ буданд аз қабӣлаи сқиФи мункирони баъс , таъаҷҷуб ҳаме карданд ки ҳадиси Фнодино ҳаме шуниданд , гуфтанд Киеви ткўни ҳзаҳи алҷболи алросёти иўмӣз ? дар он рӯзи растохез ки ту май гӯйии ин кӯҳҳо бад-ӣни азимӣу бузургӣ чун шаваду ҳосили он бача боз ояд ? раб Алъоламин гуфт : « Фқли инсФҳои рабии нсФо » . Ҷое дигар гуфт : « тсири алҷболи сиро » ҷое дигар гуфт : «у канти алҷболи ксибои мҳило » ҷое дигар гуфт : «у ткўни алҷболи колъҳни алмнФўш » . Ҷое дигар гуфт : «у басти алҷболи басои Фконти ҳбоءи мнбсо » . Аввал гуфт : « инсФҳои рабии нсФо » эй иқлъҳои ани амокинҳо қлъоу исирҳои худованди онро аз бех бар кунад ва равон гирданд чунон ки гуфт : « ва явм насайр алҷбол » , пас онро рег гирданд , чунон ки гуфт : « ксибои мҳило » . Пас бодро фармоед то онро дар ҳаво пароканда кунад ҳамчун пашм зада , чунон ки гуфт : « колъҳни алмнФўш » , пас онро дар ҳаво ҳбо гирданд ҳамчун осори офтоб дар равзан , чунон ки гуфт : «у басти алҷболи басои Фконти ҳбоءи мнбсо » .
ابن عباس گفت: قومی بودند از قبیله ثقیف منکران بعث، تعجب همی کردند که حدیث فنادینا همی شنیدند، گفتند کیف تکون هذه الجبال الرّاسیات یومئذ؟ در آن روز رستاخیز که تو میگویی این کوهها بدین عظیمی و بزرگی چون شود و حاصل آن بچه باز آید؟ ربّ العالمین گفت: «فَقُلْ یَنْسِفُها رَبِّی نَسْفاً». جایی دیگر گفت: «تَسِیرُ الْجِبالُ سَیْراً» جایی دیگر گفت: «وَ کانَتِ الْجِبالُ کَثِیباً مَهِیلًا» جایی دیگر گفت: «وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ». جایی دیگر گفت: «وَ بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَکانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا». اول گفت: «یَنْسِفُها رَبِّی نَسْفاً» ای یقلعها عن اماکنها قلعا و یسیرها خداوند آن را از بیخ بر کند و روان گرداند چنان که گفت: «وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبالَ»، پس آن را ریگ گرداند، چنان که گفت: «کَثِیباً مَهِیلًا». پس باد را فرماید تا آن را در هوا پراکنده کند همچون پشم زده، چنان که گفت: «کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ»، پس آن را در هوا هبا گرداند همچون آثار آفتاب در روزن، چنان که گفت: «وَ بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَکانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا».
« Физрҳо » эй идъи макони алҷболи ман аларз , « қоъои сФсФо » ирзои млсоءи мстўиаҳи лонботи фӣҳо ,у алқоъи мо анбсти ман аларз ,у алсФсФи алои млс . « лотарӣ фӣҳо ъўҷоу лои أмто » эй анхФозоу артФоъо . Қоли алҳсн : алъўҷи мо анхФзи ман аларз ,у аломти мо ншзи ман алрўобӣ , эй лотарӣ фӣҳо водёу лои робиаҳ .
«فَیَذَرُها» ای یدع مکان الجبال من الارض، «قاعاً صَفْصَفاً» ارضا ملساء مستویة لانبات فیها، و القاع ما انبسط من الارض، و الصّفصف الا ملس. «لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً» ای انخفاضا و ارتفاعا. قال الحسن: العوج ما انخفض من الارض، و الامت ما نشز من الرّوابی، ای لا تری فیها وادیا و لا رابیة.
« иўмӣзи итбъўни алдоъӣ » эй доъии аллоҳи алзии идъўҳми илои алмўқФу ҳўи исрофили Фисръи алмؤмнўну итсоФли алмҷрмўн . Фирсли аллоҳ норо ӯ дхонои алайҳими Фисўқҳми илои арзи алмҳшр .
«یَوْمَئِذٍ یَتَّبِعُونَ الدَّاعِیَ» ای داعی اللَّه الّذی یدعوهم الی الموقف و هو اسرافیل فیسرع المؤمنون و یتثافل المجرمون. فیرسل اللَّه نارا او دخانا علیهم فیسوقهم الی ارض المحشر.
Рӯй ҳзиФаҳи бен асиди алғФории қол : атлъ алнабӣ ( с ) ълиноу нҳни нтзокр , Фқоли мо тзкрўн ? қлно назикр алсоъаҳ , қоли анҳо лни тқўм ҳатто тероаи қаблҳо ъушри оёт : Фзкр , алдхон ,у алдҷол ,у алдобаҳ ,у тулӯъи алшмси ман мағрибҳо ,у нузули исои бен Марям ,у иأҷўҷу мأҷўҷ ,у салосаи хусуф : хсФи болмшрқ ,у хсФи болмғрб ,у хсФи бҷзираҳи алъараб ,у охири злки нори тхрҷи ман алимн , ттрди анноси илои мҳшрҳм ,у ирўии нори тхрҷи ман қаъри адан , тсўқи анноси илои алмҳшр ,у қили идъўҳми исрофили ман сахраи байти алмуқаддас ,у ҳўи қавла : «у астмъи явми иноди алмнод » иқўл : ?итҳо алъзоми алнхраҳу алоўсоли алмтФрқаҳ ,у аллҳўми алмтмзқаҳ ,у алшъўри алсоқтаҳ .
روی حذیفة بن اسید الغفاری قال: اطّلع النبی (ص) علینا و نحن نتذاکر، فقال ما تذکرون؟ قلنا نذکر السّاعة، قال انّها لن تقوم حتی تروا قبلها عشر آیات: فذکر، الدّخان، و الدجال، و الدابة، و طلوع الشمس من مغربها، و نزول عیسی بن مریم، و یأجوج و مأجوج، و ثلاثة خسوف: خسف بالمشرق، و خسف بالمغرب، و خسف بجزیرة العرب، و آخر ذلک نار تخرج من الیمن، تطرد النّاس الی محشرهم، و یروی نار تخرج من قعر عدن، تسوق الناس الی المحشر، و قیل یدعوهم اسرافیل من صخرة بیت المقدس، و هو قوله: «وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنادِ الْمُنادِ» یقول: ایتها العظام النخرة و الاوصال المتفرقة، و اللحوم المتمزقة، و الشعور السّاقطة.
Қавмии илои рбки лиҷзики боъмолк . Қавла : « лои ъўҷи ?ла » эй лои ғалати фӣа . намегуяд он на овозӣаст ки касе гуяд ки азин сеюмӣ ояд ва касе гуяд аз он сӯ меояд ,у қил « лои ъўҷи ?ла » эй лои муъаддили анҳу лои иқдри аҳади ани иъдли анҳу . Қавла : «у хшъти алأсўоти ллрҳмн » эй скнти асвоти алхлоӣқи лмҳобаҳи аллоҳ . « Флои тсмъи إлои ҳамсо » яъне савти втӣии алоқдоми илои алмҳшр . Қоли ибни аббос : алҳмси таҳрики алшФоаҳи ман ғайри мантиқ .
قومی الی ربّک لیجزیک باعمالک. قوله: «لا عِوَجَ لَهُ» ای لا غلط فیه. میگوید آن نه آوازی است که کسی گوید که ازین سو می آید و کسی گوید از آن سو میآید، و قیل «لا عِوَجَ لَهُ» ای لا معدل عنه لا یقدر احد ان یعدل عنه. قوله: «وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ» ای سکنت اصوات الخلائق لمهابة اللَّه. «فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً» یعنی صوت وطئی الاقدام الی المحشر. قال ابن عباس: الهمس تحریک الشّفاه من غیر منطق.
« иўмӣзи лои тнФъи алшФоъаҳ » аҳдо « إлои ман أзни ?лаи арраҳмон » фии он ишФъи ?ла , ва ҳам алмслмўни аллазӣнаи разии аллоҳи субҳонаи қўлҳм , лонаами қолўои лои ?алаи алои аллоҳу ҳўи маънии қавла : «у разии ?лаи қўло »у ҳозои идли алии анаи лои ишФъи лғири алмؤмнин .
«یَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ» احدا «إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ» فی آن یشفع له، و هم المسلمون الّذین رضی اللَّه سبحانه قولهم، لانّهم قالوا لا اله الّا اللَّه و هو معنی قوله: «وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلًا» و هذا یدلّ علی انّه لا یشفع لغیر المؤمنین.
« иълми мо байни أидиҳм » эй мо байнедӣ алхлқи ман амри алохраҳ . « ва мо хлФҳм » ман амри алднё ,у қили мо қдмўо ва мо хлФўои ман хайру шар . «у лои иҳитўн ба уламо » фӣаи қавлон : аҳдҳмои ани алкноиаҳи роҷеъаи илои мо , эй ҳўи иълми мо байни аидиҳм ва мо хлФҳм ва ҳам лои иълмўнаҳ .
«یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ» ای ما بین ایدی الخلق من امر الآخرة. «وَ ما خَلْفَهُمْ» من امر الدّنیا، و قیل ما قدّموا و ما خلّفوا من خیر و شرّ. «وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً» فیه قولان: احدهما انّ الکنایة راجعة الی ما، ای هو یعلم ما بین ایدیهم و ما خلفهم و هم لا یعلمونه.
Ва ассонии анҳо роҷеъаи илои аллоҳи таъолии лони ибода « лои иҳитўн ба уламо » эй лои иҳити ълмҳми биллоҳи ъзу ҷл . Қавла : «у анати алўҷўаҳи ллҳии алқиўм » эй зиллату хзъту астأсрт .
و الثّانی انّها راجعة الی اللَّه تعالی لانّ عباده «لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً» ای لا یحیط علمهم باللّه عزّ و جل. قوله: «وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ» ای ذلت و خضعت و استأسرت.
Ва манеҳ қили ллосир ъон ,у фии алҳдис : « анмои алнсоءи ъндкми ъўон » .
و منه قیل للاسیر عان، و فی الحدیث: «انّما النساء عندکم عوان».
Млики алии арши алсмоءи мҳимн
ملیک علی عرش السّماء مهیمن
Ва қоли Умияи бен абии алслт :
و قال امیة بن ابی الصلت:
Лъзтаҳи тънўи алўҷўаҳу тсҷд .
لعزّته تعنو الوجوه و تسجد.
Алмроди болўҷўаҳ , алонФси кқўлаҳи ъзу ҷл : « ва мо отитми ман зкоаҳи тридўни ваҷҳи аллоҳ » эй тридўни аллоҳу қол : « кули шайъи ءи ҳолки إлои виҷҳа » эй алои ҳў . Ва қол : «у ибқии ваҷҳи рбк » эйу ибқии рбку анати тқсму тқўли бўҷаҳ аллоҳ таред биллоҳ , ва ман ҳозои албоб
المراد بالوجوه، الانفس کقوله عز و جل: «وَ ما آتَیْتُمْ مِنْ زَکاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ» ای تریدون اللَّه و قال: «کُلُّ شَیْءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ» ای الّا هو. و قال: «وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ» ای و یبقی ربّک و انت تقسم و تقول بوجه اللَّه ترید باللّه، و من هذا الباب
Қавли расӯли аллоҳи лқтлаҳи каъби бен алошрФ : « аФлҳти алўҷўаҳ » . Ва қавлаи ллкФори явми бадар : « шоҳати алўҷўаҳ »
قول رسول اللَّه لقتلة کعب بن الاشرف: «افلحت الوجوه». و قوله للکفّار یوم بدر: «شاهت الوجوه»
Ва ани талқи бен ҳабиби фии қавла : «у анати алўҷўаҳи ллҳии алқиўм » қол : ҳўи взъки ҷбҳтку кФику ркбтику атрофи қдмики фии алсҷўд . «у қади хоби ман ҳамли злмо » эй хусри ман ашрки биллоҳ ,у алзлми алшрк , ва манеҳ қавли алшоър .
و عن طلق بن حبیب فی قوله: «وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ» قال: هو وضعک جبهتک و کفیک و رکبتیک و اطراف قدمیک فی السّجود. «وَ قَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً» ای خسر من اشرک باللّه، و الظّلم الشّرک، و منه قول الشاعر.
Алҳмди ллаҳи лои шарики ?ла
الحمد للَّه لا شریک له
Ман абоҳо ФнФсаҳи злмо .
من اباها فنفسه ظلما.
« ва ман иъмли ман алсолҳоту ҳўи муъмини Флои ихоФи злмо » , қрأи ибни касӣри вҳдаҳ « Флои ихФ » мҷзўмои алии алнҳии ҷўобои ллшрт :у ҳўи қавла : « ва ман иъмл »у алмрод ба алхбри конаи қол : « ва ман иъмли ман алсолҳоту ҳўи муъмини Флои хавфи алайҳ »у қрأи алохрўни Флои ихоФи бололФу рафъи алФоءи алии тақдири мбтдоءи мҳзўФи ироди баъди алФоء , конаи қоли Фҳўи лои ихоФи злмо .
«وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا یَخافُ ظُلْماً»، قرأ ابن کثیر وحده «فلا یخف» مجزوما علی النهی جوابا للشرط: و هو قوله: «وَ مَنْ یَعْمَلْ» و المراد به الخبر کانه قال: «و من یعمل من الصالحات و هو مؤمن فلا خوف علیه» و قرأ الآخرون فلا یخاف بالالف و رفع الفاء علی تقدیر مبتداء محذوف یراد بعد الفاء، کانه قال فهو لا یخاف ظلما.
Қоли ибни аббос : « Флои ихоФ » ани изоди алии сиотаҳу лои ани инқси ман ҳснотаҳ . Ва асли алҳзми алкср ,у алмънии лои излми баҳрмони алсўобу лои иҳзми бнқсони алҷзоء .
قال ابن عباس: «فَلا یَخافُ» ان یزاد علی سیآته و لا ان ینقص من حسناته. و اصل الهضم الکسر، و المعنی لا یظلم بحرمان الثواب و لا یهضم بنقصان الجزاء.
«у кзлки أнзлноаҳ » эй комаи анзлнои алтўроаҳи алии Мӯсои блғаҳи қавма , анзлнои алейк ҳозои алқрони блғаҳи қўмки лиФҳмўаҳ ,у қол алнабӣ ( с ) : « аҳбўои алъараби лслос : лонии арабӣ ,у алқуръони арабӣ ,у каломи аҳли алҷнаҳи арабӣ » .
«وَ کَذلِکَ أَنْزَلْناهُ» ای کما انزلنا التّوراة علی موسی بلغة قومه، انزلنا علیک هذا القران بلغة قومک لیفهموه، و قال النبی (ص): «احبّوا العرب لثلاث: لانّی عربیّ، و القرآن عربیّ، و کلام اهل الجنّة عربیّ».
« срФнои фӣаи ман алўъид » эй кррнои алқўли фӣаи ман алўъид ,у ҳўи зикри алтўФону алсиҳаҳу алрҷФаҳу алмсх . « лълҳми итқўн » ани инзли баҳам мисли мо назул бмни тқдмҳм , « أўи иҳдси ?лаами зкро » эй иҳдси ?лаами алқуръони ибраи ваъза , Фиътбрўоу итъзўои бзкри уқоби аллоҳи аломм .
«صَرَّفْنا فِیهِ مِنَ الْوَعِیدِ» ای کررنا القول فیه من الوعید، و هو ذکر الطوفان و الصیحة و الرّجفة و المسخ. «لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ» ان ینزل بهم مثل ما نزّل بمن تقدّمهم، «أَوْ یُحْدِثُ لَهُمْ ذِکْراً» ای یحدث لهم القرآن عبرة وعظة، فیعتبروا و یتعظوا بذکر عقاب اللَّه الامم.
Қавла : « Фтъолии аллоҳи алмалик алҳақ » ҷли аллоҳи ани илҳоди алмлҳдин ,у ъмои иқўлаҳи алмшркўн ,у таъолии фавқи кули шайъи ءу ҳўи алмалики ҳқо , лои изўли малакау ҳўи алмолки ллошёءи алии алҳқиқаҳ .
قوله: «فَتَعالَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ» جل اللَّه عن الحاد الملحدین، و عمّا یقوله المشرکون، و تعالی فوق کلّ شیء و هو الملک حقّا، لا یزول ملکه و هو المالک للاشیاء علی الحقیقة.
«у лои тъҷли болқрон » қоли алшоФъӣ : ҳўи алқуръони бғири ҳамзу ҳўи исми лктобнои колтўриаҳу алонҷилу алзбўр , лктб банӣ Исроил ,у луи кони ман алқроءаҳи ?лаккони исмии кули мқрўءи қроноу лои исмии босами китоби аллоҳи шайъи ءи ғайра . « ман қабл أни иқзии إлики ваҳйа » кони расӯли аллоҳи итъҷли бқроءаҳи алқуръони соъаҳи алўҳӣ қабл ани иФрғи Ҷабраили ман إлқоءи алўҳии хшиаҳи алнсён , Фомри болонсоту ҳасани алостмоъи илои ани иФрғи Ҷабраили ман алблоғ ҳар бор ки Ҷабраил омадӣу ваҳии гзордӣ Мустафо башитоб хондан гирифтӣ бо Ҷабраил ва сабр накардед то Ҷабраил аз таловату иблоғи он фориғ шудӣ аз бими онкӣ бар вай фаромӯш шавад , раби алъзаҳ ӯро аз он наҳй кард ва фармуд ки то он соъат ки Ҷабраили ваҳии поки ҳамеи гузораду қуръон ҳаме хонд вай хомӯш мебошад ва май шунӯд . Ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт : « лои таҳаррук ба лсонки лтъҷл ба » . Қавла : « ман қабл أни иқзии إлики ваҳйа » яъне ман қабл ани иФрғи Ҷабраили ман таловатаи алейк . Қрأи ёқӯби нақзӣ , болнўн ва фатҳҳоу касри алзоду насби алёءи ваҳйаи мнсўбо ,у алўҷаҳи ани алФъли ллаҳи таъолии зикраи блФзи алтъзиму ҳозои мувофиқи лмои қиблаи алзии ҷоءи блФзи алтъзиму ҳўи қавла : « أнзлноаҳ . . . Ва срФно » ,у лмои баъдау ҳўи қавла : «у лақади ъҳдно » фии ани клиҳмои алии лафзи алтъзим . Ва қрأи албоқўни иқзии бзми алёءу фатҳи алзод , ваҳйаи болрФъ ,у алўҷаҳи анаи алии асноди алФъли илои алмФъўл бау ҳўи алўҳӣу маълуми ани аллоҳи таъолии ҳўи алмўҳии Флзлки вақъи алостғноءи ани зикри алФоъл . Ва қоли муҷоҳиду қтодаҳи лои тқрءаҳи асҳобку лои тмлаҳи алайҳим ҳатто табин лаки маъонӣау қоли Ассадии лои тсأли инзола қабл ани иأтику қили маъноаи лои тлтмси инзоли алқрони ҷумлаи Фонои ннзли алейк лўқти алҳоҷаҳ .
«وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ» قال الشّافعی: هو القرآن بغیر همز و هو اسم لکتابنا کالتّوریة و الانجیل و الزّبور، لکتب بنی اسرائیل، و لو کان من القراءة لکان یسمّی کلّ مقروء قرآنا و لا یسمّی باسم کتاب اللَّه شیء غیره. «مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ» کان رسول اللَّه یتعجّل بقراءة القرآن ساعة الوحی قبل ان یفرغ جبرئیل من إلقاء الوحی خشیة النّسیان، فامر بالانصات و حسن الاستماع الی ان یفرغ جبرئیل من البلاغ هر بار که جبرئیل آمدی و وحی گزاردی مصطفی بشتاب خواندن گرفتی با جبرئیل و صبر نکردید تا جبرئیل از تلاوت و ابلاغ آن فارغ شدی از بیم آنکه بر وی فراموش شود، ربّ العزّة او را از آن نهی کرد و فرمود که تا آن ساعت که جبرئیل وحی پاک همی گزارد و قرآن همی خواند وی خاموش میباشد و میشنود. همانست که جایی دیگر گفت: «لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ». قوله: «مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ» یعنی من قبل ان یفرغ جبرئیل من تلاوته علیک. قرأ یعقوب نقضی، بالنون و فتحها و کسر الضّاد و نصب الیاء وحیه منصوبا، و الوجه انّ الفعل للَّه تعالی ذکره بلفظ التعظیم و هذا موافق لما قبله الّذی جاء بلفظ التعظیم و هو قوله: «أَنْزَلْناهُ... وَ صَرَّفْنا»، و لما بعده و هو قوله: «وَ لَقَدْ عَهِدْنا» فی انّ کلیهما علی لفظ التعظیم. و قرأ الباقون یقضی بضم الیاء و فتح الضّاد، وحیه بالرّفع، و الوجه انّه علی اسناد الفعل الی المفعول به و هو الوحی و معلوم انّ اللَّه تعالی هو الموحی فلذلک وقع الاستغناء عن ذکر الفاعل. و قال مجاهد و قتادة لا تقرءه اصحابک و لا تمله علیهم حتّی تبین لک معانیه و قال السدّی لا تسأل انزاله قبل ان یأتیک و قیل معناه لا تلتمس انزال القران جملة فانّا ننزل علیک لوقت الحاجة.
« ва қул раби заданеи уламо » эй заданеи ҳФзо ҳатто лои инсии мо аўҳии ило . Ва қили маъноаи раби заданеи уламо , болқрону маъонӣа , қили уламои илои мо илмат . Ва кони ибни масъӯди азои қрأи ҳзаҳи алоиаҳи қол : аллоҳами заданеи аимоно ва яқинан .
«وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً» ای زدنی حفظا حتی لا انسی ما اوحی الیّ. و قیل معناه ربّ زدنی علما، بالقران و معانیه، قیل علما الی ما علمت. و کان ابن مسعود اذا قرأ هذه الایة قال: اللّهم زدنی ایمانا و یقینا.
Қавла : «у лақади ъҳднои إлии одам » эй амрноаҳу аўсинои илайҳ , « ман қабл » эй ман қабл ҳؤлоءи аллазӣнаи тркўои амреу нқзўои аҳдии фии ткзибк . « фансӣ » эй тарки мо амр ба , маънӣ онаст ки агар куфраи Қурайши нақз аҳд карданду фармони мо бгзоштнд , бас аҷаб нест ки падари эшон одами азин пеш ҳамин кард , бо вай аҳд бастем ва ӯро фармудем ки ҳар чаҳ дар биҳишт туро мубоҳаст магари дарахти гандум ,у гирди он магарад ва аз он махӯр , он аҳд ва он фармони бгзошт ва аз он бихӯрад , « фансӣ » эй тарки амри рабаи кқўлаҳ : « нсўои аллоҳи Фнсиҳм » эй тркўои амри аллоҳи Фтркҳми фии алнор . Гуфта анд наҳй бар ду ваҷҳ аст наҳй тнзиаҳ , ва наҳй таҳрим ,у фарқи миёни таҳрим ва тнзиаҳ онаст ки бо таҳрим ваъид бошад , ва бо тнзиаҳ на , ва наҳй одам аз хӯрдан он дарахт наҳй таҳрим буд ки ваъиди қаринаи он буд , одами ваъиди бгзошт ва наҳй тнзиаҳи пиндошти раб алъзаҳ гуфт : « фансӣ » Эй насӣ алўъиди алмқрўни болнҳии лои алъҳд , Фҳмлаҳи алии алтнзиаҳи лои алии алтҳрим , ва қил насӣ алъҳд ва сеӣу лами икни алнсёни фии злки алўқти мрФўъои ани алонсон , бали кони мؤохзо бау анмои рафъи ъно . « ва лам наҷад ?лаи ъзмо » қил лам наҷад ?лаи ъзмои алии алзнби лонаи ахтأу лами итъмди алъсён , анмои астзлаҳи алшитон . Ва қил лам наҷад ?лаи қувваи астқомаҳи алии алъҳд . Қоли алҳсн : лам наҷад ?лаи сбро ъмо наҳй анҳу . Ва қоли ътиаҳи алъўФӣ . Лам наҷад ?лаи ҳФзои лмои амр ба .
قوله: «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ» ای امرناه و اوصینا الیه، «مِنْ قَبْلُ» ای من قبل هؤلاء الّذین ترکوا امری و نقضوا عهدی فی تکذیبک. «فَنَسِیَ» ای ترک ما امر به، معنی آنست که اگر کفره قریش نقض عهد کردند و فرمان ما بگذاشتند، بس عجب نیست که پدر ایشان آدم ازین پیش همین کرد، با وی عهد بستیم و او را فرمودیم که هر چه در بهشت ترا مباحست مگر درخت گندم، و گرد آن مگرد و از آن مخور، آن عهد و آن فرمان بگذاشت و از آن بخورد، «فَنَسِیَ» ای ترک امر ربّه کقوله: «نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ» ای ترکوا امر اللَّه فترکهم فی النّار. گفتهاند نهی بر دو وجه است نهی تنزیه، و نهی تحریم، و فرق میان تحریم و تنزیه آنست که با تحریم وعید باشد، و با تنزیه نه، و نهی آدم از خوردن آن درخت نهی تحریم بود که وعید قرینه آن بود، آدم وعید بگذاشت و نهی تنزیه پنداشت ربّ العزة گفت: «فَنَسِیَ» ای نسی الوعید المقرون بالنهی لا العهد، فحمله علی التنزیه لا علی التحریم، و قیل نسی العهد و سهی و لم یکن النسیان فی ذلک الوقت مرفوعا عن الانسان، بل کان مؤاخذا به و انّما رفع عنا. «وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً» قیل لم نجد له عزما علی الذّنب لانّه اخطأ و لم یتعمّد العصیان، انّما استزله الشّیطان. و قیل لم نجد له قوة استقامة علی العهد. قال الحسن: لم نجد له صبرا عمّا نهی عنه. و قال عطیة العوفی. لم نجد له حفظا لما امر به.
Қоли ибни кисон : лам наҷад ?лаи асророи алии алъўди илои алзнби сонё . Ва асли алъзми фии аллғаҳи тўтини алнФси алии алФълу эътиқоди алқлби алшии ء ,у қили муҳофизаи алии амри аллоҳ . Ва рӯй ани абии эмомаи қоли луи вазнати аҳлом банӣ одами бҳлми одами лрҷҳи ҳлмаҳ . Ва қади қоли аллоҳи ъзу ҷл : « ва лам наҷад ?лаи ъзмо » қавла : «у إзи қлнои ллмлоӣкаҳи асҷдўои лодми Фсҷдўои إлои إблис » , сабақи шарҳа . « أбӣ » ани исҷд , « Фқлно ё одами إни ҳозои адуи лаку лзўҷки Флои ихрҷнкмои ман алҷнаҳи Фтшқӣ » эй ттъбу тнсбу икўни ъишки ман коди иминки бърқи ҷбинк . Қоли Ассадӣ яъне алҳрсу алзръу алҳсду алтҳн . Ва ани Саиди бен ҷбири қол : аҳбти илои одами сўрои аҳмари факони иҳрси алайҳу имсҳи алърқи ани ҷабина , Фзлки шқоؤаҳ . Ва ани алҳсни қол : анӣ ба шқоءи алднёи Флои талаққии ибни одами алои шқёи носабо . Ва қили лмои ахрҷи аллоҳи одами ман алҷнаҳи аўҳии илайҳ ё одами аъмлу азръу кули ман амали идики Фъмл , Флмои акли алхбзи аҳтоҷи илои қзоءи алҳоҷаҳ , Флмо харҷ манеҳ алтъом ва шам манеҳ роӣҳаҳ , ҳузни ҳзнои конашад ман ҳузнаи ҳайни ахрҷи ман алҷнаҳ ,у кони фии алҷнаҳи лои иърФи ҳозоу злки қавла : « Флои ихрҷнкмои ман алҷнаҳи Фтшқӣ »у лами иқли Фтшқёи рҷўъо ба илои одами лони тъбаҳи аксар , ?фони алрҷли ҳўи алсоъии алии зўҷтаҳу алайҳи нФқтҳо , Фҳўи иҳтоҷи илои алоктсоби дунҳо . Ва қили ?ераади Фтшқёи локинау ҳади лмшоклаҳи рؤси алоӣ .
قال ابن کیسان: لم نجد له اصرارا علی العود الی الذّنب ثانیا. و اصل العزم فی اللّغة توطین النّفس علی الفعل و اعتقاد القلب الشیء، و قیل محافظة علی امر اللَّه. و روی عن ابی امامة قال لو وزنت احلام بنی آدم بحلم آدم لرجح حلمه. و قد قال اللَّه عزّ و جل: «وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً» قوله: «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ»، سبق شرحه. «أَبی» ان یسجد، «فَقُلْنا یا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقی» ای تتعب و تنصب و یکون عیشک من کدّ یمینک بعرق جبینک. قال السدی یعنی الحرث و الزرع و الحصد و الطحن. و عن سعید بن جبیر قال: اهبط الی آدم ثورا احمر فکان یحرث علیه و یمسح العرق عن جبینه، فذلک شقاؤه. و عن الحسن قال: عنی به شقاء الدّنیا فلا تلقی ابن آدم الا شقیّا ناصبا. و قیل لما اخرج اللَّه آدم من الجنة اوحی الیه یا آدم اعمل و ازرع و کل من عمل یدیک فعمل، فلما اکل الخبز احتاج الی قضاء الحاجة، فلمّا خرج منه الطعام و شم منه رائحة، حزن حزنا کان اشدّ من حزنه حین اخرج من الجنّة، و کان فی الجنة لا یعرف هذا و ذلک قوله: «فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقی» و لم یقل فتشقیا رجوعا به الی آدم لان تعبه اکثر، فانّ الرّجل هو السّاعی علی زوجته و علیه نفقتها، فهو یحتاج الی الاکتساب دونها. و قیل اراد فتشقیا لکنه و حدّ لمشاکلة رؤس الای.
Дар қасас овардаанд ки одам ( ъ ) чун аз осмон базмин омад бараҳна омад сармоу гармо дар вай асар кард , бинолед то раби алъзаҳи Ҷабраилро бФрстод ва ӯро фармуд то нар мешайъро қурбон кунад . Одам нар мешайъро қурбон карду пашми он бҳўо дод то буришат ,у одами пашминае аз он ббоФт ,у одаму ҳавво ҳар ду хештанро бони пашминаи бпўшониднд .
در قصص آوردهاند که آدم (ع) چون از آسمان بزمین آمد برهنه آمد سرما و گرما در وی اثر کرد، بنالید تا ربّ العزة جبرئیل را بفرستاد و او را فرمود تا نر میشی را قربان کند. آدم نر میشی را قربان کرد و پشم آن بحوا داد تا برشت، و آدم پشمینهای از آن ببافت، و آدم و حوا هر دو خویشتن را بآن پشمینه بپوشانیدند.
Ҷобири бен абди аллоҳ ривоят кард ки мардӣ омад бмстФӣ ( с ) ва гуфт : ё расӯли аллоҳи чгўиӣ дар ҳарфати ман яъне ҷома бофтан ? расӯл худо гуфт : « ҳрФтки ҳирфаи абинои одаму кони аввали ман нсҷи одам ,у кони Ҷабраили муаллимау одами тлмизаҳи салосаи айёму ани аллоҳи ъзу ҷли иҳби ҳрФтку ани ҳрФтки иҳтоҷи илоҳо алоҳёءу аломўот , Фмни анФи мнкми Фқди анФи ман одам ва ман лънкми Фқди лаъни одам , ва ман озокми Фқди азии одам , ?фони одами хасмаи явми алқёмаҳи Флои тхоФўоу абшрўои ?фони ҳрФткми ҳирфаи муборакау икўни одами қоӣдкми илои алҷнаҳ » .
جابر بن عبد اللَّه روایت کرد که مردی آمد بمصطفی (ص) و گفت: یا رسول اللَّه چگویی در حرفت من یعنی جامه بافتن؟ رسول خدا گفت: «حرفتک حرفة ابینا آدم و کان اول من نسج آدم، و کان جبرئیل معلمه و آدم تلمیذه ثلاثة ایّام و انّ اللَّه عز و جل یحب حرفتک و انّ حرفتک یحتاج الیها الاحیاء و الاموات، فمن انف منکم فقد انف من آدم و من لعنکم فقد لعن آدم، و من آذاکم فقد اذی آدم، فانّ آدم خصمه یوم القیامة فلا تخافوا و ابشروا فانّ حرفتکم حرفة مبارکة و یکون آدم قائدکم الی الجنة».
Одами пас аз он ки урати пӯшида буд дар ботини хеши изтиробӣ ва ошуфтагӣ медид ки иборати ваии бўсФи он роҳ наме барад , ки ҳаргиз мисли он изтироб дар худ надида буд , то Ҷабраил биҷой оварад гуфт : эй одами он ранҷ гуруснагӣаст ки туро музтариб медорад , одам гуфт акнӯн тадбир чист ? Ҷабраил гуфт ореи ман кори туро бисозам , рафту бФрмони ҳақи ду гов сурх овараду олоти ҳросту зироату донаҳои гандум , ва иршод кард ӯро бтхми куштан , гуфт бо одами хзи ?фонҳо сабаби сади ҷўъку баҳои тҳиии фии алднёу баҳои талаққии алФтнаҳи анату аўлодки илои қиёми алсоъаҳ . Чун одами тухм дар замини афканди ҳамон соъат бараст ва хӯша биоварад . Гуфт эй Ҷабраил бихӯрам ? гуфт на сабр кун то бдрўӣ ва пок кунӣ ? чун бадрӯд ва пок кард , гуфт акнӯн хӯрам ? гуфт на , то орад кунӣ , Ҷабраил ӯро фармуд то ду санг оварад ва он донҳо ҳама орад кард , одам гуфт акнӯн хӯрам ? гуфт на то хамир кунӣу ботш ӯро пухтаи гирдоне , гуфтаанд одами онро бехат ва нахола он боз бар он замини афканд ки гандум аз он дуруда буд , ҷӯи бррст . Пас чун одами онро бпхт бигирист гуфт ё Ҷабраили мо ҳозои алтъбу алнсб ? Фқоли Ҷабраили ҳозои въди аллоҳи алзии въдку злки фии қавла : « Флои ихрҷнкмои ман алҷнаҳи Фтшқӣ » .
آدم پس از آن که عورت پوشیده بود در باطن خویش اضطرابی و آشفتگی میدید که عبارت وی بوصف آن راه نمیبرد، که هرگز مثل آن اضطراب در خود ندیده بود، تا جبرئیل بجای آورد گفت: ای آدم آن رنج گرسنگی است که ترا مضطرب میدارد، آدم گفت اکنون تدبیر چیست؟ جبرئیل گفت آری من کار تو را بسازم، رفت و بفرمان حق دو گاو سرخ آورد و آلات حراثت و زراعت و دانههای گندم، و ارشاد کرد او را بتخم کشتن، گفت با آدم خذ فانّها سبب سدّ جوعک و بها تحیی فی الدّنیا و بها تلقی الفتنة انت و اولادک الی قیام الساعة. چون آدم تخم در زمین افکند همان ساعت برست و خوشه بیاورد. گفت ای جبرئیل بخورم؟ گفت نه صبر کن تا بدروی و پاک کنی؟ چون بدرود و پاک کرد، گفت اکنون خورم؟ گفت نه، تا آرد کنی، جبرئیل او را فرمود تا دو سنگ آورد و آن دانها همه آرد کرد، آدم گفت اکنون خورم؟ گفت نه تا خمیر کنی و بآتش او را پخته گردانی، گفتهاند آدم آن را بیخت و نخاله آن باز بر آن زمین افکند که گندم از آن دروده بود، جو بررست. پس چون آدم آن را بپخت بگریست گفت یا جبرئیل ما هذا التعب و النصب؟ فقال جبرئیل هذا وعد اللَّه الّذی وعدک و ذلک فی قوله: «فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقی».
« إни лаки أлои тҷўъи фӣҳоу лои търӣ » эй лои илҳқки фии алҷнаҳи ҷўъу лои ърӣ .
«إِنَّ لَکَ أَلَّا تَجُوعَ فِیها وَ لا تَعْری» ای لا یلحقک فی الجنّة جوع و لا عری.
«у أнки лои тзмؤои фӣҳоу лои тзҳӣ » эй лои илҳқки фӣҳо аташу лои ҳур . Ва қили лои илҳқки азии алшмси ази лӣси фии алҷнаҳи шамси комаи ахбри аллоҳ ба фии қавла : « лои ирўни фӣҳо шмсоу лои змҳриро » бали аҳлҳо фии зилли ммдўду моءи мскўб . Қрأи нофеъу абӯи бикру анки бксри алолФи алии алостиноФ ,у қрأи алохрўн болФтҳ насаққо алии қавла : « أлои тҷўъ » иқоли змии измأи змأи Фҳўи змон эй аташон . Ва зҳии алрҷли изҳии зҳӣ ,у зҳои изҳўи зҳўоу зҳўоу зҳии изҳӣу зҳоءу зҳё , азои брзи ллшмси Фособаҳи ҳурҳо .
«وَ أَنَّکَ لا تَظْمَؤُا فِیها وَ لا تَضْحی» ای لا یلحقک فیها عطش و لا حرّ. و قیل لا یلحقک اذی الشمس اذ لیس فی الجنّة شمس کما اخبر اللَّه به فی قوله: «لا یَرَوْنَ فِیها شَمْساً وَ لا زَمْهَرِیراً» بل اهلها فی ظلّ ممدود و ماء مسکوب. قرأ نافع و ابو بکر و انّک بکسر الالف علی الاستیناف، و قرأ الآخرون بالفتح نسقا علی قوله: «أَلَّا تَجُوعَ» یقال ظمئ یظمأ ظمأ فهو ظمآن ای عطشان. و ضحی الرجل یضحی ضحی، و ضحا یضحو ضحوا و ضحوا و ضحی یضحی و ضحاء و ضحیا، اذا برز للشّمس فاصابه حرّها.
Қавла : « Фўсўси إлиаҳи алшитони қол ё одами ҳилли أдлки алии шаҷараи алхлд » яъне алии шаҷараи ани аклти минҳои бақиятаи мхлдо . «у малики лои иблӣ » лои ибиду лои иФнӣ . « Фأклои минҳо » эй ман алшҷраҳ . « Фбдти лҳмои сўотҳмо » анкшФти лҳмои ъўротҳмо ,у канти мастураи ани аъинҳмо . Ва қили ъўқбои бозолаҳи алстри ънҳмоу кашфи мо конои истрон ба ман аллбоси фии алҷнаҳ . «у тФқои ихсФони ъалиҳумо » эй ақблоу ҷълои илсқони ъалиҳумо ман варақаи тин алҷнаҳи истрон ба ъўротҳмо . «у ъсии одами рабаи бокули алшҷраҳи Фғўӣ » эй феъли мо лами икни фаъла ,у қили ахтأи тариқ алҳақу зли ҳайси талаби алхлди бокул мо наҳй ани аклаҳ , Фхобу лами инли мурода ,у қоли ибни алоъробӣ : Фсди алайҳи айшау сори ман алъзи إлии алзл , ва ман алроҳаҳи илои алтъб . Қоли ибни қтибаҳ : лами икни занби одами ман эътиқоди мутақаддиму неаи саҳеҳа Фнҳн нақавлу ъсӣу ғўӣ , комаи қоли аллоҳ , ва ло нақавл одами ъосу ғоўи комаи тқўли лрҷли қатъи сўбаҳу хотаҳи қади қитъау хотаҳ ,у лои тқўли ҳўи хайёт ҳатто икўни мъоўдои лзлки алФъли мърўФо ба . Ва фии алхбри алсҳиҳи ани абии ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « аҳтҷи одаму Мӯсо , Фқоли Мӯсо ё одами анати Абунои хибтноу ахрҷтнои ман алҷнаҳи Фқоли одами анати Мӯсои астФоки аллоҳи бкломаҳу хати лаки алтўроаҳи бедаи أи тлўмнии алии амри қадараи аллоҳи алӣ қабл ани хлқнии борбъини сана ? Фҳҷҷи одами Мӯсо ,у фии рўоиаҳи ахрии қоли одами бкми ваҷдати аллоҳи кутуби алтўриаҳ қабл ани ахлқ ? қоли Мӯсои борбъини сана . Қоли одам , Фҳли ваҷдати фӣҳо , Фъсии одами рабаи Фғўӣ ? қоли нъм , қоли аи Фтлўмнии алии ани амалат амалан кутубаи аллоҳи алии ани аъмлаҳ қабл ани ихлқнии борбъини сана ? қол : расӯли аллоҳ ( с ) « Фҳҷҷи одами Мӯсо » .
قوله: «فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطانُ قالَ یا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلی شَجَرَةِ الْخُلْدِ» یعنی علی شجرة ان اکلت منها بقیت مخلّدا. «وَ مُلْکٍ لا یَبْلی» لا یبید و لا یفنی. «فَأَکَلا مِنْها» ای من الشجرة. «فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما» انکشفت لهما عوراتهما، و کانت مستورة عن اعینهما. و قیل عوقبا بازالة السّتر عنهما و کشف ما کانا یستران به من اللباس فی الجنّة. «وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما» ای اقبلا و جعلا یلصقان علیهما من ورقة تین الجنة یستران به عوراتهما. «و عصی آدم ربه باکل الشجرة فغوی» ای فعل ما لم یکن فعله، و قیل اخطأ طریق الحق و ضلّ حیث طلب الخلد باکل ما نهی عن اکله، فخاب و لم ینل مراده، و قال ابن الاعرابی: فسدّ علیه عیشه و صار من العزّ إلی الذلّ، و من الرّاحة الی التعب. قال ابن قتیبة: لم یکن ذنب آدم من اعتقاد متقدّم و نیة صحیحة فنحن نقول و عصی و غوی، کما قال اللَّه، و لا نقول آدم عاص و غاو کما تقول لرجل قطع ثوبه و خاطه قد قطعه و خاطه، و لا تقول هو خیّاط حتی یکون معاودا لذلک الفعل معروفا به. و فی الخبر الصحیح عن ابی هریره قال: قال رسول اللَّه (ص): «احتج آدم و موسی، فقال موسی یا آدم انت ابونا خیبتنا و اخرجتنا من الجنّة فقال آدم انت موسی اصطفاک اللَّه بکلامه و خط لک التّوراة بیده أ تلومنی علی امر قدّره اللَّه علی قبل ان خلقنی باربعین سنة؟ فحجج آدم موسی، و فی روایة اخری قال آدم بکم وجدت اللَّه کتب التوریة قبل ان اخلق؟ قال موسی باربعین سنة. قال آدم، فهل وجدت فیها، فعصی آدم ربّه فغوی؟ قال نعم، قال ا فتلومنی علی ان عملت عملا کتبه اللَّه علیّ ان اعمله قبل ان یخلقنی باربعین سنة؟ قال: رسول اللَّه (ص) «فحجج آدم موسی».
Қавла : « сами аҷтбоаҳи раба » эй ахтораҳу астФоаҳ , « Фтоби алайҳ » болъФў «у ҳудо » эй иҳдиаҳи илои алтўбаҳ ҳатто қоли рбнои злмнои أнФсно .
قوله: «ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ» ای اختاره و اصطفاه، «فَتابَ عَلَیْهِ» بالعفو «وَ هَدی» ای یهدیه الی التوبة حتّی قال رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا.
« қоли аҳбтои минҳои ҷмиъои бъзкми лбъзи аду » антмои адуи Иблису ҳўи адуи комау адуи зриткмо . « Фإмои иأтинкм » яъне : иأткм , « манӣ ҳудо » эй китобу расӯл .
«قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِیعاً بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ» انتما عدوّ ابلیس و هو عدو کما و عدو ذریتکما. «فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ» یعنی: یأتکم، «مِنِّی هُدیً» ای کتاب و رسول.
« Фмни атбъи ҳдоӣ » китобӣу расӯлӣ , « Флои изл » лои изўли ан алҳақ , «у лои ишқӣ » фии алохраҳи болъзоб . Рӯй Саиди бен ҷбири ани ибни аббоси қол : ман қрأи алқрону атбъи мо фӣа , ҳдоаҳи аллоҳи ман алзлолаҳу вқоаҳи явми алқёмаҳи сӯъи алҳсобу злки бони аллоҳи иқўл : « Фмни атбъи ҳдои Флои излу лои ишқӣ » . Ва қоли аш-Шаабии ани ибни аббос : аҷори аллоҳи тобеъи алқуръони ман ани изли фии алднёу ишқии фии алохраҳ ,у қрأи ҳзаҳи алоиаҳ .
«فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ» کتابی و رسولی، «فَلا یَضِلُّ» لا یزول عن الحق، «وَ لا یَشْقی» فی الآخرة بالعذاب. روی سعید بن جبیر عن ابن عباس قال: من قرأ القران و اتبع ما فیه، هداه اللَّه من الضّلالة و وقاه یوم القیامة سوء الحساب و ذلک بانّ اللَّه یقول: «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَلا یَضِلُّ وَ لا یَشْقی». و قال الشّعبی عن ابن عباس: اجار اللَّه تابع القرآن من ان یضلّ فی الدّنیا و یشقی فی الآخرة، و قرأ هذه الایة.