Қавлаи таъолӣ : « явми инФхи фии алсўр » алоиаҳ . Нафхи исрофил дар сувар нишон қиёматаст ,у изҳори сиёсату ҳайбати илоҳят . Як бор бидамад ҳамаи зиндагон мурда шаванд , бор дигар бидамад ҳамаи мурдагон зинда шаванд , сувари яке ,у дамандаи яке ,у овози яке , гоҳи зинда мурда шавад , гоҳи мурда зинда шавад , то бадоне ки эҳёу аФноءи халқ бақадрат маликаст на бнФхаҳи малик .

قوله تعالی: «یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ» الایة. نفخ اسرافیل در صور نشان قیامتست، و اظهار سیاست و هیبت الهیت. یک بار بدمد همه زندگان مرده شوند، بار دیگر بدمد همه مردگان زنده شوند، صور یکی، و دمنده یکی، و آواز یکی، گاه زنده مرده شود، گاه مرده زنده شود، تا بدانی که احیا و افناء خلق بقدرت ملکست نه بنفخه ملک.

Он сиҳаҳи исрофили бмшрқи ҳам чунон расад ки бмғрб ,у бмғрби ҳам чунон расад ки бмшрқ , шарқёни ҳам чунон шаванд ки ғарбён , ғарбёни ҳам чунон шаванд ки машриқён , халқро дар самоъи он сиҳаҳи тафовут на , якеро давртару дайгариро наздиктар на , ин чунонаст ки қиддӣсони малаъи аъло ҳоФин , ва софин Каррӯбӣону рӯҳонӣони худоиро михўоннд ва он зарра ки зер атбоқ заминаст дар таҳти алсрӣ ӯро мехонд , на хондани он зарра аз самъи аллоҳи давртар , на хондани аршёни бсмъ ӯ наздиктар . Аз ин аҷабтар мардӣ буд дар садри ин уммати ном ӯ сорӣа . Бсҳрои Наҳованд ҷанг мекард умри хитоб дар масҷиди Мадина бар минбар хутба мекард ва ин қисса маърӯфаст , то онҷо ки гуфт ё сорӣаи алҷбли алҷбл , раби алъзаҳ аз Мадина то Наҳованди ҳиҷобҳо бардошт , то сорӣаи овози умри бшинди давр чун наздику наздик чун давр . Ҳамчунин исрофилу сувар , аз одамиёни даври локини нафхаи вай боишон наздик то бадоне ки кор дар расонӣданаст на дар дамӣдан . Ва гуфтаанд ки овози сувар нафха ҳайбатасту изҳори сиёсат ,у бнФхаҳи ҳайбат касеро зинда кунанд ки ббъс ва нашӯр имон надорад ва аз қиёмату ҳавл растохез натарсад , аммо бандаи мусулмон ки ббъс ва нашӯр имон дорад ва аз аҳволу аҳўоли растохези пайвастаи тарсону ларзон буд , ӯро ки бедор кунанд боўози Фриштаҳи раҳмат , бнъти лутфу каромат бедор кунанд . Ҳар муъминиро Фриштаҳ Эй ояд басари хоки вай бо ҳазорон лутфу раҳмату анвоъи каромат ки ё вале аллоҳи хез , ки аллоҳи таъолӣ туро мехонд .

آن صیحه اسرافیل بمشرق هم چنان رسد که بمغرب، و بمغرب هم چنان رسد که بمشرق، شرقیان هم چنان شوند که غربیان، غربیان هم چنان شوند که مشرقیان، خلق را در سماع آن صیحه تفاوت نه، یکی را دورتر و دیگری را نزدیکتر نه، این چنانست که قدیسان ملأ اعلی حافین، و صافین کروبیان و روحانیان خدای را میخوانند و آن ذرّه که زیر اطباق زمینست در تحت الثری او را میخواند، نه خواندن آن ذرّه از سمع اللَّه دورتر، نه خواندن عرشیان بسمع او نزدیکتر. از این عجبتر مردی بود در صدر این امت نام او ساریه. بصحرای نهاوند جنگ میکرد عمر خطاب در مسجد مدینه بر منبر خطبه می‌کرد و این قصّه معروفست، تا آنجا که گفت یا ساریة الجبل الجبل، رب العزة از مدینه تا نهاوند حجابها برداشت، تا ساریه آواز عمر بشیند دور چون نزدیک و نزدیک چون دور. همچنین اسرافیل و صور، از آدمیان دور لکن نفخه وی بایشان نزدیک تا بدانی که کار در رسانیدنست نه در دمیدن. و گفته‌اند که آواز صور نفخه هیبتست و اظهار سیاست، و بنفخه هیبت کسی را زنده کنند که ببعث و نشور ایمان ندارد و از قیامت و هول رستاخیز نترسد، اما بنده مسلمان که ببعث و نشور ایمان دارد و از احوال و اهوال رستاخیز پیوسته ترسان و لرزان بود، او را که بیدار کنند بآواز فریشته رحمت، بنعت لطف و کرامت بیدار کنند. هر مؤمنی را فریشته‌ای آید بسر خاک وی با هزاران لطف و رحمت و انواع کرامت که یا ولی اللَّه خیز، که اللَّه تعالی ترا میخواند.

Қавла : «у исӣлўнки ани алҷболи Фқли инсФҳои рабии нсФо » алоиаҳ . Аз рӯй зоҳири ҳайбату стўти иззати худ бхлқ менамояд , ва аз рӯй ботини бандагону дӯстони худро ташриф медиҳад ки мо ин заминро фаррош шумо гардонидем ,у бисот шумо сохтем . Чун шумо набошед бисоти бача кор ояд , осмони сақфи шумо сохтам , ситораи далели шумо , офтоби таббохи шумо , моҳи шамъи рахшони шумо , чун шумо рафтед шамъи бача кор ояд ,у далел чаҳ кунад , бисотӣ ки барои дӯст карданд чун бирафт ночор барчинанд , чун шумо рафтед мо ин бисот бар гирем ки на касе дигарро хоҳеми офарид . « ҳўи алзии халқи лаками мо фии алأрзи ҷмиъо » осмону замину моҳу офтобу ҷиболи росёту баҳори зохроти даллолаи роҳ шумо буданд ҳар якеро машъалае дар дасти ниҳодау Фророаҳ шумо дошта . Фардо ки вақти назар буд ҳамаро аз пеш ту баргирем , гўӣим хабар рафт ва назар омад , бурҳон вақте бояд ки аён набӯд , чун аён омад бурҳон чаҳ кунад , даллолаи чандон бакор ояд ки дӯст бадваст нарасидааст , аммо чун дӯст бадваст расед даллоларо Чехияанд , чун рӯзгори рӯзгори хабар буд ҳудҳуд дар миён бояд то хабар диҳад , аммо чун аҳд назар омад ҳудҳуд бакор наёяд . Мустафо ( с ) то бимика буд Ҷабраил омад шудӣ медошт чун бсдраҳ мунтаҳӣ расед Ҷабраили боистод , гуфт мо акнӯн ҳиҷоб гаштем дӯст бадваст расед восита бакор нест ,у даллола акнӯн ҷуз ҳиҷоб нест . « иўмӣзи лои тнФъи алшФоъаҳи إлои ман أзни ?лаи арраҳмон » алоиаҳ . Мустафо ( с ) гуфт : « ани алрҷли ман умматии лишФъи ллФӣоми ман анноси Фидхлўни алҷнаҳи бшФоътаҳ . Ва ани алрҷли лишФъи ллқбилаҳу ани алрҷли лишФъи ллъсбаҳ ,у ани алрҷли лишФъи лслосаҳи нафар ,у ллрҷлину ллрҷл »

قوله: «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ یَنْسِفُها رَبِّی نَسْفاً» الایة. از روی ظاهر هیبت و سطوت عزت خود بخلق مینماید، و از روی باطن بندگان و دوستان خود را تشریف میدهد که ما این زمین را فراش شما گردانیدیم، و بساط شما ساختیم. چون شما نباشید بساط بچه کار آید، آسمان سقف شما ساختم، ستاره دلیل شما، آفتاب طباخ شما، ماه شمع رخشان شما، چون شما رفتید شمع بچه کار آید، و دلیل چه کند، بساطی که برای دوست کردند چون برفت ناچار برچینند، چون شما رفتید ما این بساط بر گیریم که نه کسی دیگر را خواهیم آفرید. «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً» آسمان و زمین و ماه و آفتاب و جبال راسیات و بحار زاخرات دلاله راه شما بودند هر یکی را مشعله‌ای در دست نهاده و فراراه شما داشته. فردا که وقت نظر بود همه را از پیش تو برگیریم، گوئیم خبر رفت و نظر آمد، برهان وقتی باید که عیان نبود، چون عیان آمد برهان چه کند، دلاله چندان بکار آید که دوست بدوست نرسیده است، اما چون دوست بدوست رسید دلاله را چکند، چون روزگار روزگار خبر بود هدهد در میان باید تا خبر دهد، امّا چون عهد نظر آمد هدهد بکار نیاید. مصطفی (ص) تا بمکّه بود جبرئیل آمد شدی می‌داشت چون بسدره منتهی رسید جبرئیل بایستاد، گفت ما اکنون حجاب گشتیم دوست بدوست رسید واسطه بکار نیست، و دلاله اکنون جز حجاب نیست. «یَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ» الایة. مصطفی (ص) گفت: «انّ الرّجل من امتی لیشفع للفئام من الناس فیدخلون الجنّة بشفاعته. و انّ الرّجل لیشفع للقبیلة و انّ الرّجل لیشفع للعصبة، و انّ الرّجل لیشفع لثلاثة نفر، و للرّجلین و للرّجل»

Ва рӯй ани ман ҳзаҳи аломаҳи лмни ишФъи явми алқёмаҳи локсри ман рабеъау музир , ФишФъи кули раҷули алии қадари амала .

و روی انّ من هذه الامّة لمن یشفع یوم القیامة لاکثر من ربیعة و مضر، فیشفع کل رجل علی قدر عمله.

Ва ани ҷобири қол : кнои ҳавли расӯли аллоҳи Фқол : « алои ана мислати лии умматӣ : фии алтину илмати أсмоءҳми комаи илми одами алосмоءи кулҳо ,у арзати алии алроёту ани алФқири ман алФқроءи лишФъи лъдд мисли рабеъау музир , Флои тзҳдўои фии Фқроءи алмؤмнин » .

و عن جابر قال: کنا حول رسول اللَّه فقال: «الا انّه مثّلت لی امّتی: فی الطین و علّمت أسماءهم کما علّم آدم الاسماء کلها، و عرضت علی الرایات و انّ الفقیر من الفقراء لیشفع لعدد مثل ربیعة و مضر، فلا تزهدوا فی فقراء المؤمنین».

намегуяд дар уммати ман кас бошад ки фардои қиёмати баъд дар байъау музири бшФоъти вай дар биҳишти раванд , чун азимат чокарон инасту шарафи эшон бадаргоҳи иззат чунинаст , ҳишмату ҳурмату шарафи Сайиди аввалин ва охирин дар мақоми шафоат худ чунаст ? гӯйӣ дар он менагарм ки фардо дар ани арсаи азмӣу анҷумани куброи Сайиди салавоти аллоҳи алайҳи тилсони шафоат бар сифти шафқати афканда ва он бечорагону осӣони уммати даст дар домани шафоат вай зада :у Сайид ( с ) ҳаме гуяд то яке монда ман нарӯм , шафоатии лоҳли алкбоӣри ман умматӣ , ва аз ҳазрати иззати зии алҷлоли ин ндоءи лутфи равон : «у лсўФи иътики рбки Фтрзӣ » эй Муҳамади чандон ки мехоҳӣ май бахшаму ончӣ май гӯйӣ майпазирам , эй Муҳамади сӯхтагони даргоҳи моро гӯй то даст тиҳӣ оред бар мо , ки мо дасти тиҳӣ дӯст дорем , фурӯшандагони даст пар хоҳанд , бахшандагони дасти тиҳӣ , эй Муҳамад дар азали ҳамаи эҳсони ман , дар ҳоли ҳамаи анъоми ман , дар абади ҳамаи аФзоли ман , ишорати бадаргоҳ бе ниҳояти бҳкми рأФту раҳмат инаст ки агар сад сол ҷафо кунӣ , чун узрхоҳӣ гӯям касро дар миён шафиъ макун , то надонад ки ту чаҳ кардае он рӯз ки марои шафиъ бояд ман худ шафиъи ангезам « ман зои алзии ишФъи ъндаҳи إлои бإзнаҳ » он рӯз ки шафиъи ангезам , адади ҷафоҳои ту бо ваии бнгўим , ва гарна шафоат накунад зон ки ҳалам ман кашад бори ҷафои ту шафиъ накушуд , карами ман пӯшади айбҳои ту шафиъи напушад . Дар хабараст ки рӯзи қиёмати бандаеро бдўзх мебаранд , Мустафо ( с ) ӯро бибинад гуяд : ё раби умматии умматӣ .

می‌گوید در امت من کس باشد که فردای قیامت بعد در بیعة و مضر بشفاعت وی در بهشت روند، چون عظمت چاکران اینست و شرف ایشان بدرگاه عزت چنین است، حشمت و حرمت و شرف سید اولین و آخرین در مقام شفاعت خود چونست؟ گویی در آن می‌نگرم که فردا در ان عرصه عظمی و انجمن کبری سیّد صلوات اللَّه علیه طیلسان شفاعت بر سفت شفقت افکنده و آن بیچارگان و عاصیان امت دست در دامن شفاعت وی زده: و سید (ص) همی گوید تا یکی مانده من نروم، شفاعتی لاهل الکبائر من امتی‌، و از حضرت عزت ذی الجلال این نداء لطف روان: «وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی‌» ای محمد چندان که میخواهی می‌بخشم و آنچه می‌گویی می‌پذیرم، ای محمد سوختگان درگاه ما را گوی تا دست تهی آرید بر ما، که ما دست تهی دوست داریم، فروشندگان دست پر خواهند، بخشندگان دست تهی، ای محمّد در ازل همه احسان من، در حال همه انعام من، در ابد همه افضال من، اشارت بدرگاه بی نهایت بحکم رأفت و رحمت این است که اگر صد سال جفا کنی، چون عذرخواهی گویم کس را در میان شفیع مکن، تا نداند که تو چه کرده‌ای آن روز که مرا شفیع باید من خود شفیع انگیزم «مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ» آن روز که شفیع انگیزم، عدد جفاهای تو با وی بنگویم، و گرنه شفاعت نکند زان که حلم من کشد بار جفای تو شفیع نکشد، کرم من پوشد عیبهای تو شفیع نپوشد. در خبرست که روز قیامت بنده‌ای را بدوزخ می‌برند، مصطفی (ص) او را ببیند گوید: یا رب امّتی امّتی.

Хитоб ояд ки эй Муҳамад ндонӣ ки вай чаҳ кардааст ? адади ҷафоҳои банда бо вай бигӯед , Мустафо ( с ) гуяд : сҳқои сҳқо , ӯ ки шафиъ туаст чун бидонади ҷафоҳои ту , чунин гуяд . Пас бидон ки олӯдаи мулаввасро напазирад касе магари ман , маъюбро ннўозд касе ҷуз аз ман « Фтъолии аллоҳи алмалик алҳақ » , улувваа кбрёؤаҳ ,у кбрёؤаҳи сноؤаҳ ,у ълоؤаҳи маҷда ,у иззатаи азимата , касе ки улуввау кбрёءи ҷл ҷалола бидонаст ва эътиқод кард , нишонаш онаст ки ҳамаи қадарҳо дар ҷанби қадар ӯ ғдр бинад , ҳамаи ҷалолҳо дар олами ҷалол ӯ завол бинад , ҳамаи камолҳо нуқсон ,у ҳамаи даъвӣҳо товон донад , ки бо камол ӯ касро камол мусаллам нест ва бо ҷамол ӯ касро ҷамол мусаллам нест .

خطاب آید که ای محمد ندانی که وی چه کرده است؟ عدد جفاهای بنده با وی بگوید، مصطفی (ص) گوید: سحقا سحقا، او که شفیع تو است چون بداند جفاهای تو، چنین گوید. پس بدان که آلوده ملوث را نپذیرد کسی مگر من، معیوب را ننوازد کسی جز از من «فَتَعالَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ»، علوه کبریاؤه، و کبریاؤه سناؤه، و علاؤه مجده، و عزّته عظمته، کسی که علوّ و کبریاء جلّ جلاله بدانست و اعتقاد کرد، نشانش آنست که همه قدرها در جنب قدر او غدر بیند، همه جلالها در عالم جلال او زوال بیند، همه کمالها نقصان، و همه دعویها تاوان داند، که با کمال او کس را کمال مسلّم نیست و با جمال او کس را جمال مسلم نیست.

Алои кули шайъи ءи мо халои аллоҳи ботил .

الا کلّ شی‌ء ما خلا اللَّه باطل.

Агар иззат май талабии туро дар он насиб нест , ки иззати сифати хоси мосту збўлу хмўлу қиллати сазои шумо , Иблиси даъвӣ иззат кард , даст дар доман такаббур зад , бингар ки бо вай чаҳ кардем . Фиръавни худро дар сифат улувва ҷилва кард , бингар ки ӯро боб чун киштем , қоруни бкнўзи худ тафохур кард , бингар ки ӯро базмин чун фурӯ барадем , бӯи ҷаҳли даъвӣ иззат кард , гуфт дар миёни қавми худ матоъу азизами фардо дар дӯзах бо вай гӯйанд : « зқи إнки أнти алъзизи алкрим » . Ореи ман тавозуъи ллаҳи рафъаи аллоҳ , ва ман такаббури вазъаи аллоҳ .

اگر عزت می‌طلبی ترا در آن نصیب نیست، که عزّت صفت خاص ماست و ذبول و خمول و قلّت سزای شما، ابلیس دعوی عزّت کرد، دست در دامن تکبّر زد، بنگر که با وی چه کردیم. فرعون خود را در صفت علو جلوه کرد، بنگر که او را بآب چون کشتیم، قارون بکنوز خود تفاخر کرد، بنگر که او را بزمین چون فرو بردیم، بو جهل دعوی عزّت کرد، گفت در میان قوم خود مطاع و عزیزم فردا در دوزخ با وی گویند: «ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ». آری من تواضع للَّه رفعه اللَّه، و من تکبّر وضعه اللَّه.

«у лои тъҷли болқрони ман қабл أни иқзии إлики ваҳйа ва қул раби заданеи уламо » Мустафои арабӣ , расӯли қршӣ , ки осмону замин ки оростанд боқиболу аФзолу исмату ҳурмат вай оростанд , хутбаи салтанат дар кунин баном вай карданд , исм ӯро штри сатр тавҳид сохтанд .

«وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی‌ إِلَیْکَ وَحْیُهُ وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً» مصطفی عربی، رسول قرشی، که آسمان و زمین که آراستند باقبال و افضال و عصمت و حرمت وی آراستند، خطبه سلطنت در کونین بنام وی کردند، اسم او را شطر سطر توحید ساختند.

Илми аввалин ва охирин дар вай омухтанду миннат бар вай наниҳоданд ки : «у ълмки мо лами ткни тааллум »

علم اوّلین و آخرین در وی آموختند و منّت بر وی ننهادند که: «وَ عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ»

Бо ин ҳамаи манқибату мартабат ӯро гуфтанд : аз талаби илми фурӯи манишин зёдтӣ талаб кун . « ва қул раби заданеи уламо » то бадоне ки латоифу ҳақоиқи улӯмро ниҳоятӣ нест , Мустафо ( с ) гуфт : « ани ман алълми кҳиӣаҳи алмкнўни лои иърФаҳи алои алълмоءи биллоҳи Фозои нтқўо ба лами инкраҳи алои аҳли алғраҳи биллоҳ .

با این همه منقبت و مرتبت او را گفتند: از طلب علم فرو منشین زیادتی طلب کن. «وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً» تا بدانی که لطایف و حقایق علوم را نهایتی نیست، مصطفی (ص) گفت: «انّ من العلم کهیئة المکنون لا یعرفه الّا العلماء باللّه فاذا نطقوا به لم ینکره الّا اهل الغرة باللّه.

Ва қол ( с ) : лои ишбъи олами ман илм ҳатто икўни мунтаҳоаи алҷнаҳ » .

و قال (ص): لا یشبع عالم من علم حتی یکون منتهاه الجنّة».

Ва гуфтаанд ки бар забони Сайиди салавоти аллоҳи алайҳи ин калима бирафт ки : « анои аълмкми биллоҳу ахшокм » , ва ин калима агар чаҳ Сайид ( ъ ) аз рӯй тавозуъ гуфт шукри неъмати маърифати ранг даъвӣ дошт , раби алъзаҳи он нукта аз вай дар нагузошту бҳкми ғайрат ӯро аз сари он даъвӣ фаро дошт гуфт : « қул раби заданеи уламо » эй Муҳамад бар мақоми аФтқори бнъти инкисор дуо кун ва аз мо зёдтии илми хоҳ , чаҳ ҷой даъвӣасту даъвӣ кардан хештан диданаст ,у банда бояд ки дар ҳамаи аҳволи назораи алтоф раббонӣ кунад на на назораи худ , ки ҳалок дар хештан диданасту наҷот дар аллоҳи таъолӣ дидан . Ва фарқаст миёни Мустафо ( с ) ва Мӯсо кулем , Мӯсо чун даъвӣ илм кард , раби алъзаҳи ҳўолт ӯ бар Хизр карду бдбирстон Хизр фиристод , то мегуфт : « ҳилли أтбъки алии أни тълмни ммои илмати ршдо » . Ва Мустафо ( с )ро ҳўолт бар худ кард гуфт : « қул раби заданеи уламо » .

و گفته‌اند که بر زبان سیّد صلوات اللَّه علیه این کلمه برفت که: «انا اعلمکم باللَّه و اخشاکم»، و این کلمه اگر چه سیّد (ع) از روی تواضع گفت شکر نعمت معرفت رنگ دعوی داشت، ربّ العزة آن نکته از وی در نگذاشت و بحکم غیرت او را از سر آن دعوی فرا داشت گفت: «قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً» ای محمد بر مقام افتقار بنعت انکسار دعا کن و از ما زیادتی علم خواه، چه جای دعوی است و دعوی کردن خویشتن دیدنست، و بنده باید که در همه احوال نظاره الطاف ربّانی کند نه نه نظاره خود، که هلاک در خویشتن دیدنست و نجات در اللَّه تعالی دیدن. و فرقست میان مصطفی (ص) و موسی کلیم، موسی چون دعوی علم کرد، ربّ العزة حوالت او بر خضر کرد و بدبیرستان خضر فرستاد، تا میگفت: «هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلی‌ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً». و مصطفی (ص) را حوالت بر خود کرد گفت: «قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً».

Қавла : «у лақади ъҳднои إлии одами ман қабл » то охири вирди қисса одамасту аҳди номаи хилофати вай , аввал бо ваии хитоб ҳайбат рафт , тозӣона итоб дид қадам дар кӯии хавфи ниҳод ва зорӣ кард , боз ӯро бзбри лутфи нишонди анояти азалӣ дар расед , тоҷ астФо дид бар бисоти раҷо шодӣ кард , оре корӣаст рафтау ҳукмӣ дар азали пардохта , ҳануз одам зулат наёварда ки хайёти лутфи садраи тавба ӯ дӯхта , ҳануз Иблиси қадам дар маъсият наниҳода буд ки пилўри қаҳри маъҷуни заҳри лаънати ваии омехта . Абтдоءи осори анояти азалӣ дар ҳақи одами сафии он буд ки ҷалоли иззати аҳадяти бкмоли самадяти хеши қабзае хоки бахудии худ аз рӯй замин барграфт , « ани аллоҳи таъолии халқи одами ман қабзаи қабзҳо ман ҷамеъи адими аларз » .

قوله: «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی‌ آدَمَ مِنْ قَبْلُ» تا آخر ورد قصّه آدم است و عهد نامه خلافت وی، اوّل با وی خطاب هیبت رفت، تازیانه عتاب دید قدم در کوی خوف نهاد و زاری کرد، باز او را بزبر لطف نشاند عنایت ازلی در رسید، تاج اصطفا دید بر بساط رجا شادی کرد، آری کاریست رفته و حکمی در ازل پرداخته، هنوز آدم زلت نیاورده که خیّاط لطف صدره توبة او دوخته، هنوز ابلیس قدم در معصیت ننهاده بود که پیلور قهر معجون زهر لعنت وی آمیخته. ابتداء آثار عنایت ازلی در حق آدم صفی آن بود که جلال عزّت احدیت بکمال صمدیت خویش قبضه‌ای خاک بخودی خود از روی زمین برگرفت، «ان اللَّه تعالی خلق آدم من قبضة قبضها من جمیع ادیم الارض».

Он гуҳи онро нахуст дар қолаби тақвими ниҳоди чунон ки гуфт : « лақади хлқнои алإнсони фии أҳсни тақвим » , пас онро дар тахмир таквин оварад ки : « хамри тинаҳи одами бедаи арбаъӣни сбоҳо » , пас шоҳи рӯҳро дар чаҳор болаши ниҳод ӯ бинишонад ки : «у нафхати фӣаи ман рӯҳӣ » . Пас маншури хилофату салтанат ӯ дар дори алмалик азал бархонад ки : « إнии ҷоъили фии алأрзи Халифа » . Асомии ҷумлаи мавҷӯдоти бқлми лутфи қадам бар лавҳи дил ӯ сабт кард ки : «у илми одами алأсмоءи кулҳо » мсбҳону муқаддасони ҳзоӣри қудсу риёзи инсро дар пеши тахти давлат ӯ саҷда фармуд ки : «у إзи қлнои ллмлоӣкаҳи асҷдўои лодм » ин ҳамаи мартабату манқибату манзалат май дон ки на дар шаъни гулро буд , ки он султони дилро буд , латифае аз лтоӣФи илоҳӣ , сиррӣ аз асрори подшоҳӣ , маънӣӣ аз маънӣҳои ғайбӣ , ки дар стар сар « қул алрўҳи ман أмри рабӣ » буд , дар сувидои дили одами вадиати ниҳод , ва бар забони мутаҳҳари Мустафо ( с ) аз он сари сари бастаи ин нишон боз дод ки : « халқи аллоҳи одами алии сӯрата » млоءи аъло чун он бузургӣу ълоءи ваии диданд , арвоҳи худро нисори остонаи муқаддас хок карданд . эй ҷавонмарди одами хок буд , чандон ки қолаби қудрати надида буд , ва дар пардаи сунъ латиф наёмада буд ,у нури сари илм бар ваии натофта буд ,у сари мўослту ҳақиқати маъаяти муҳаббат рӯй нанамуда буд . Акнӯн ки ин маъонии зоҳири гашт ва ин дар ҳақоиқ дар дарҷи дил вай ниҳоданд , ӯро хок магӯ , ки ӯро поки гӯ , ӯро ҳмоء мснўн магӯ , ки ӯро лؤлؤи макнуни гӯ . Агар кимёء ки маснӯъ халқаст май шояд ки мисро зар кунад , муҳаббатӣ ки сифат ҳақаст чаро нишоед ки хокро аз кудурат пок кунад ,у тоҷи торак афлок кунад , агар аз гулӣ ки сиришта туаст гул ояд , чаҳ аҷабгар аз гулӣ ки сиришта ӯст дил ояд периро пурседанд аз перони тариқат ки одами сафӣ ( ъ ) бо он ҳамаи давлату ртбту манзалату қурбат ки ӯро буд наздики ҳақи ҷли ҷалола , ндоء «у ъсии одам » бар вай задан чаҳ ҳикмат дошт . Пери бзбони ҳикмат бар завқи маърифат ҷавоб дод ки : тухми муҳаббат дар замини дил одам афканданд ва аз коризи дидагони об ҳасрат бирав кушоданд , офтоб «у أшрқти алأрзи бнўри рабҳо » бар он тофт , тинатии хуш буд қобили тухм дард омад , шаҷараи муҳаббат бар раст , ҳавоӣ « фансӣ » онро дар саҳрои биҳишти бпрўрд , офтоб « ва лам наҷад ?лаи ъзмо » онро хушк кард , пас бдос « сами аҷтбоаҳи раба » бадрӯд , он гуҳи ббод « Фтоби алайҳу ҳудо » пок кард , он гуҳи хост ки онро ботш пухта гирданд , танурӣ аз сиёсат «у ъсии одам » битофт ва он қӯти ишқ дар он танур пухта кард ҳануз таъми он таоми бмзоқ одам нарасида буд ки забони ниёз бар кушод гуфт : « рбнои злмнои أнФсно » ва гуфтаанд ки одамро ду вуҷӯд буд : вуҷӯди аввали дунёро буд на биҳишт , вуҷӯди дувуми биҳиштро . Фармон омад ки эй одам аз биҳишти беруни шӯи бадунёи рӯу тоҷу кулоҳу камар дар роҳи ишқ дар боз , ва бо дард ва меҳнат бисоз . Он гуҳи турои бад-ӣни ватани азизу мустақари бақои бози расонем бо сад ҳазор халъати лутфу анвоъи каромати алии рؤси алошҳоди бмшҳди сад ҳазор ва бист ваанд ҳазор нуқтаи набуввату зоти таҳорату манбаи сФўт . Фардои одамро бинӣ бо зрити худ ки дар биҳишт мераваду малоикаи малакӯт бтъҷб менигаранд ва мегӯйанд : ин мард фардаст , ки бенаво ва бебарг аз фирдавси рахти бардошт . эй одами берун овардан ту аз биҳишти пардаи корҳоу сар розҳоаст , зеро ки сулби ту баҳри сад ҳазор ва бист ваанд ҳазор нуқта дар набувватаст .

آن گه آن را نخست در قالب تقویم نهاد چنان که گفت: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ»، پس آن را در تخمیر تکوین آورد که:«خمّر طینة آدم بیده اربعین صباحا»، پس شاه روح را در چهار بالش نهاد او بنشاند که: «وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی». پس منشور خلافت و سلطنت او در دار الملک ازل برخواند که: «إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً». اسامی جمله موجودات بقلم لطف قدم بر لوح دل او ثبت کرد که: «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها» مسبحان و مقدسان حظائر قدس و ریاض انس را در پیش تخت دولت او سجده فرمود که: «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ» این همه مرتبت و منقبت و منزلت می‌دان که نه در شأن گل را بود، که آن سلطان دل را بود، لطیفه‌ای از لطائف الهی، سرّی از اسرار پادشاهی، معنیی از معنیهای غیبی، که در ستر سرّ «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی» بود، در سویدای دل آدم ودیعت نهاد، و بر زبان مطهر مصطفی (ص) از آن سرّ سر بسته این نشان باز داد که: «خلق اللَّه آدم علی صورته» ملاء اعلی چون آن بزرگی و علاء وی دیدند، ارواح خود را نثار آستانه مقدّس خاک کردند. ای جوانمرد آدم خاک بود، چندان که قالب قدرت ندیده بود، و در پرده صنع لطیف نیامده بود، و نور سرّ علم بر وی نتافته بود، و سر مواصلت و حقیقت معیت محبت روی ننموده بود. اکنون که این معانی ظاهر گشت و این در حقایق در درج دل وی نهادند، او را خاک مگو، که او را پاک گو، او را حماء مسنون مگو، که او را لؤلؤ مکنون گو. اگر کیمیاء که مصنوع خلقست می‌شاید که مس را زر کند، محبّتی که صفت حقست چرا نشاید که خاک را از کدورت پاک کند، و تاج تارک افلاک کند، اگر از گلی که سرشته تو است گل آید، چه عجب گر از گلی که سرشته اوست دل آید پیری را پرسیدند از پیران طریقت که آدم صفی (ع) با آن همه دولت و رتبت و منزلت و قربت که او را بود نزدیک حق جلّ جلاله، نداء «وَ عَصی‌ آدَمُ» بر وی زدن چه حکمت داشت. پیر بزبان حکمت بر ذوق معرفت جواب داد که: تخم محبّت در زمین دل آدم افکندند و از کاریز دیدگان آب حسرت برو گشادند، آفتاب «وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها» بر آن تافت، طینتی خوش بود قابل تخم درد آمد، شجره محبّت بر رست، هوای «فَنَسِیَ» آن را در صحرای بهشت بپرورد، آفتاب «وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً» آن را خشک کرد، پس بداس «ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ» بدرود، آن گه بباد «فَتابَ عَلَیْهِ وَ هَدی‌» پاک کرد، آن گه خواست که آن را بآتش پخته گرداند، تنوری از سیاست «وَ عَصی‌ آدَمُ» بتافت و آن قوت عشق در آن تنور پخته کرد هنوز طعم آن طعام بمذاق آدم نرسیده بود که زبان نیاز بر گشاد گفت: «رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا» و گفته‌اند که آدم را دو وجود بود: وجود اول دنیا را بود نه بهشت، وجود دوم بهشت را. فرمان آمد که ای آدم از بهشت بیرون شو بدنیا رو و تاج و کلاه و کمر در راه عشق در باز، و با درد و محنت بساز. آن گه ترا بدین وطن عزیز و مستقرّ بقا باز رسانیم با صد هزار خلعت لطف و انواع کرامت علی رؤس الاشهاد بمشهد صد هزار و بیست و اند هزار نقطه نبوّت و ذات طهارت و منبع صفوت. فردا آدم را بینی با ذریّت خود که در بهشت میرود و ملائکه ملکوت بتعجّب می‌نگرند و می‌گویند: این مرد فردست، که بی‌نوا و بی برگ از فردوس رخت برداشت. ای آدم بیرون آوردن تو از بهشت پرده کارها و سرّ رازها است، زیرا که صلب تو بحر صد هزار و بیست و اند هزار نقطه درّ نبوّت است.

Ранҷӣ бар гир , ва то рӯзӣ чанд ганҷӣ бар гир , ҳамчунин Мустафои арабӣ ( с )ро гуфтанд эй Муҳамад ! мо макёнро бар гумоштем то туро аз Макка берун карданд , ва фармудем ки бмдинаҳ ҳиҷрат кун , либоси ғурбат дар пӯшу бзоўиаҳи ҳасрати бӯи Айюби Ансории рӯ , ин ҳама таъбия онаст ки рӯзи фатҳи Маккаи туро бо даҳ ҳазор марди муборизи теғ зан бимика бози орем то снодиди Қурайшу рؤсоءи Маккаи таъаҷҷуб ҳаме кунанд ки ин мардаст ки танҳо бигурехт акнӯн бингаред ки кораш бкҷо расед . Ҳамчунин рӯҳи поки муқаддасро гуфтем : ту маъдани латофатӣу манбаи рӯҳу роҳатии туро ки бўтн ғурбат фиристодем , ва дар суҳбати нафаси шӯри ангези бдоштим , ва дарин хокдон маҳбӯс кардем , мақсӯди он буд ки бохри кор бо сад ҳазор халъи алтоф ва туҳаф мабору ҳадоёии асрори бҳзрти худ боз хонем , ки : « ё أитҳои алнФси алмтмӣнаҳи арҷъии إлии рбк » . эй одам агар туро аз биҳишт дар суҳбати мору Иблис бадунё фиристодем , дар суҳбати раҳмату мағфирату бадарғаи иқболу давлат боз оварадем . эй Муҳамад агар туро аз Маккаи бсФти зл берун оварадем , бо фатҳу зафару нусрати бсФти ъз боз оварадем . эй рӯҳ ! азиз агар турои дарин хокдону манзили андӯҳону байти алоҳзони фироқи рӯзӣ чанд мубтало кардем ,у муддатӣ дар суҳбати нафаси аммораи бдоштим , бохр дар суҳбати ризоу бадарғаи хитоб « арҷъии إлии рбк » бҷўори каромат боз оварадем .

رنجی بر گیر، و تا روزی چند گنجی بر گیر، همچنین مصطفی عربی (ص) را گفتند ای محمد! ما مکیان را بر گماشتیم تا ترا از مکّه بیرون کردند، و فرمودیم که بمدینه هجرت کن، لباس غربت در پوش و بزاویه حسرت بو ایوب انصاری رو، این همه تعبیه آنست که روز فتح مکّه ترا با ده هزار مرد مبارز تیغ زن بمکّه باز آریم تا صنادید قریش و رؤساء مکّة تعجب همی کنند که این مرد است که تنها بگریخت اکنون بنگرید که کارش بکجا رسید. همچنین روح پاک مقدس را گفتیم: تو معدن لطافتی و منبع روح و راحتی ترا که بوطن غربت فرستادیم، و در صحبت نفس شور انگیز بداشتیم، و درین خاکدان محبوس کردیم، مقصود آن بود که بآخر کار با صد هزار خلع الطاف و تحف مبار و هدایای اسرار بحضرت خود باز خوانیم، که: «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِی إِلی‌ رَبِّکِ». ای آدم اگر ترا از بهشت در صحبت مار و ابلیس بدنیا فرستادیم، در صحبت رحمت و مغفرت و بدرقه اقبال و دولت باز آوردیم. ای محمّد اگر ترا از مکّه بصفت ذلّ بیرون آوردیم، با فتح و ظفر و نصرت بصفت عزّ باز آوردیم. ای روح! عزیز اگر ترا درین خاکدان و منزل اندوهان و بیت الاحزان فراق روزی چند مبتلا کردیم، و مدتی در صحبت نفس اماره بداشتیم، بآخر در صحبت رضا و بدرقه خطاب «ارْجِعِی إِلی‌ رَبِّکِ» بجوار کرامت باز آوردیم.