Ин сӯраи тоҳои баъдади кӯфӣони сад ва сӣ ва ду оятаст ,у баъдади басарёни сад ва сӣ ва панҷ оятаст , ва ҳазор ва сесад ва чиҳил ва як калима ва панҷ ҳазор ва дивист ва чиҳил ва ду ҳарфаст . Ҷумла бимика фурӯи омадаи магари як оят «у лои тамаддуни ъиник » , бқўли баъзе муфассирони ин як оят дар маданӣот шимуранд ки бадари Мадина фурӯ омад ва дарин сӯраи се оят мансӯхаст : «у лои тъҷли болқрони ман қабл أни иқзии إлики ваҳйа » насхҳо қавла : « снқрӣки Флои Теннессӣ » . Дигар « Фосбри алии мо иқўлўн » . Сеюм « қул кули мтрбси Фтрбсўо » . Ин ҳар ду оят мансӯханд боити сайф . Ва дар фазилати ин сӯраи абӯи ҳрираҳ ривоят кунад аз Мустафо ( с ) ки гуфт : « ани аллоҳи ъзу ҷли қрأи тоҳоу ис қабл ани халқи одами болФи оми Флмои самъати алмлоӣкаҳи алқуръони қолўои тӯбои ломаҳи инзли ҳозои алайҳоу тӯбои лоҷўоФи таҳаммули ҳозо ,у тӯбои лолсни такаллуми бҳзо » .

این سورة طه بعدد کوفیان صد و سی و دو آیتست، و بعدد بصریان صد و سی و پنج آیت است، و هزار و سیصد و چهل و یک کلمه و پنج هزار و دویست و چهل و دو حرف است. جمله بمکّه فرو آمده مگر یک آیت «وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ»، بقول بعضی مفسّران این یک آیت در مدنیات شمرند که بدر مدینه فرو آمد و درین سورة سه آیت منسوخست: «وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی‌ إِلَیْکَ وَحْیُهُ» نسخها قوله: «سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسی‌». دیگر «فَاصْبِرْ عَلی‌ ما یَقُولُونَ». سوّم «قُلْ کُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا». این هر دو آیت منسوخند بآیت سیف. و در فضیلت این سوره ابو هریره روایت کند از مصطفی (ص) که گفت: «انّ اللَّه عزّ و جلّ قرأ طه و یس قبل ان خلق آدم بالف عام فلمّا سمعت الملائکة القرآن قالوا طوبی لامّة ینزل هذا علیها و طوبی لاجواف تحمل هذا، و طوبی لالسن تکلّم بهذا».

Ва ани алҳсни ан алнабӣ ( с ) қол : « лои иқрأи аҳли алҷнаҳи ман алқуръони алои тоҳоу ис » .

و عن الحسن ان النّبی (ص) قال: «لا یقرأ اهل الجنّة من القرآن الّا طه و یس».

Ва рӯй кули алқуръони мавзӯи ани аҳли алҷнаҳи Фло иқрءўн манеҳ алои сӯраи ису тоҳои Фонҳми иқрءўнҳмои фии алҷнаҳ »

و روی کلّ القرآن موضوع عن اهل الجنة فلا یقرءون منه الّا سورة یس و طه فانّهم یقرءونهما فی الجنّة»

Ва рӯй ани абии эмомаи қол : « қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман қрأи сӯраи тоҳо , аътии явми алқёмаҳи савоби алмҳоҷрину алонсор »

و روی عن ابی امامة قال: «قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة طه، اعطی یوم القیامة ثواب المهاجرین و الانصار»

Ва ани мъқли бен ясори қол : « қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « аътити тоҳоу алтўосини ман алвоҳи Мӯсо »

و عن معقل بن یسار قال: «قال رسول اللَّه (ص): «اعطیت طه و الطّواسین من الواح موسی»

« тоҳо » бксри тоу ҳоء , қроءти Ҳамзау ксоиӣу абӯ бикраст ,у бФтҳи тоу касри ҳоء , қроءти абӯи Амру бзмтини қроءти боқӣ !у ақволи муфассирон дар тафсири ин мухталифаст . Муҷоҳид гуфту ҳасану ато : тоҳо яъне ё раҷул . Ин луғат ҳабашаасту луғати сурёнӣони бқўли қтодаҳ ,у луғати нбтиаҳи бқўли Саиди бен ҷбир ,у муроди бойени раҷули Муҳамади Мустафо ( с )аст . Ва ин бҷўоби бӯи ҷаҳлу алнзри бен алҳорс фурӯ омад ки Мустафоро дар касрати ибодату шиддати муҷоҳидат май диданди пайваста дар қиёми шабу ибодат рӯз гуфтанд : « ё Муҳамади анки лтшқии бтрки динно » , дайни мо бгзоштии лои ҷурми бадбахту ранҷури тани гаштӣ , раб Алъоламин гуфт : ё раҷул ё Муҳамад « мо أнзлнои алейк алқуръони лтшқӣ » . Қавмӣ гуфтанд тоҳо номӣаст аз номҳои худованди ъзу ҷл . Қавмӣ гуфтанд ном қуръонаст қавмӣ гуфтанд ном сӯрааст бадалели он хабар ки : « ани аллоҳи ъзу ҷли қрأи тоҳоу ис » .

«طه» بکسر طا و هاء، قراءت حمزه و کسایی و ابو بکر است، و بفتح طا و کسر هاء، قراءت ابو عمرو و بضمتین قراءت باقی! و اقوال مفسّران در تفسیر این مختلف است. مجاهد گفت و حسن و عطا: طه یعنی یا رجل. این لغت حبشه است و لغت سریانیان بقول قتاده، و لغت نبطیه بقول سعید بن جبیر، و مراد باین رجل محمّد مصطفی (ص) است. و این بجواب بو جهل و النضر بن الحارث فرو آمد که مصطفی را در کثرت عبادت و شدّت مجاهدت می‌دیدند پیوسته در قیام شب و عبادت روز گفتند: «یا محمّد انّک لتشقی بترک دیننا»، دین ما بگذاشتی لا جرم بدبخت و رنجور تن گشتی، ربّ العالمین گفت: یا رجل یا محمّد «ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی‌». قومی گفتند طه نامیست از نامهای خداوند عزّ و جلّ. قومی گفتند نام قرآنست قومی گفتند نام سورة است بدلیل آن خبر که: «انّ اللَّه عزّ و جلّ قرأ طه و یس».

Ато гуфт номӣаст аз номҳои Мустафо ( с ) дар қуръон .

عطا گفت نامی است از نامهای مصطفی (ص) در قرآن.

Ва ривоят кунанд ки пайғомбарро дар қуръон ҳафт номаст : Муҳамаду Аҳмаду тоҳоу ису алмзмлу алмдсру абди аллоҳ .

و روایت کنند که پیغامبر را در قرآن هفت نامست: محمّد و احمد و طه و یس و المزمّل و المدّثر و عبد اللَّه.

Ва гуфтаанд то дар ҳисоби ҷамал нааст ваҳо панҷ , ҷумла чаҳордаҳ бошад яъне ё аиҳо албдр , ва дар шўоз хондаанд тоҳои бскўни ҳоءу ҳўи амри ман втӣии алои ани алҳмзаҳи қалбати ҳоءи наҳви ҳёку аёк ,у алмънии тои аларзи бқдмик . Хабар дурустаст аз муғираи бен шуъба ки : расӯли худо ( с ) чандон намоз кард ки бшби пойҳои муборакаш омос гирифт . Ва овардаанд ки бар як пои боистодӣ ва намоз кардӣ ва ин дар абтдоءи ислом буд пеш аз нузули Фроӣзу таъйини намози панҷ гона , ӯро гуфтанд : лами тФъли злку қади ғФри аллоҳи лаки мо тақаддуми ман знбк ва мо тأхраҳ ?

و گفته‌اند طا در حساب جمل نه است و ها پنج، جمله چهارده باشد یعنی یا ایّها البدر، و در شواذ خوانده‌اند طه بسکون هاء و هو امر من وطئی الّا انّ الهمزة قلبت هاء نحو هیّاک و ایّاک، و المعنی طا الارض بقدمیک. خبر درست است از مغیرة بن شعبه که: رسول خدا (ص) چندان نماز کرد که بشب پایهای مبارکش آماس گرفت. و آورده‌اند که بر یک پای بایستادی و نماز کردی و این در ابتداء اسلام بود پیش از نزول فرائض و تعیین نماز پنج گانه، او را گفتند: لم تفعل ذلک و قد غفر اللَّه لک ما تقدم من ذنبک و ما تأخره؟

Чаро ин мекунӣу аллоҳи таъолии гуноҳони ту омирзидааст гузаштау оянда ? расӯл ( с ) ҷавоб дод : аи Флои акўни ъбдои шкўро ?

چرا این میکنی و اللَّه تعالی گناهان تو آمرزیده است گذشته و آینده؟ رسول (ص) جواب داد: ا فلا اکون عبدا شکورا؟

Ман вайро бандаи сипос дор набошам ? пас раби Алъоламин тахфифи вайро оят фиристод « тоҳо » эй тӣии аларзи бқдмик . эй Муҳамад ҳар ду пой бар замин на ва ин ҳамаи ранҷ бар худ манеҳ ки мо ранҷ бетоқат аз банда нахоҳем , тоъати маърӯфаи хоҳем , хидматии бчми роҳии миёна на ифрот ва на тафрит . Ҳамонаст ки гуфт : «у абтғи байни злки сбило » «у алии аллоҳи қасди алсбил » роҳи миёнаро рӯй биллоҳ таъолӣасту кирдор миёна бипасанд аллоҳ таъолӣаст .

من وی را بنده سپاس دار نباشم؟ پس ربّ العالمین تخفیف وی را آیت فرستاد «طه» ای طئی الارض بقدمیک. ای محمد هر دو پای بر زمین نه و این همه رنج بر خود منه که ما رنج بی‌طاقت از بنده نخواهیم، طاعت معروفه خواهیم، خدمتی بچم راهی میانه نه افراط و نه تفریط. همانست که گفت: «وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا» «وَ عَلَی اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ» راه میانه را روی باللّه تعالی است و کردار میانه بپسند اللَّه تعالی است.

« мо أнзлнои алейк алқуръони лтшқӣ » эй лттъбу лттклФи мо лои тоқаи лак ба ман алъамал .

«ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی‌» ای لتتعب و لتتکلّف ما لا طاقة لک به من العمل.

Пас аз онкии ин оят фурӯ омад расӯли худои намоз шаб мекард лухтӣ бар пои истода лухтӣ нишаста лухтии дарози лухтии сабк .

پس از آنکه این آیت فرو آمد رسول خدا نماز شب می‌کرد لختی بر پای ایستاده لختی نشسته لختی دراز لختی سبک.

« إлои тазкираи лмни ихшӣ » эй локини анзлноаҳи тазкирау мавъизаи ллмؤмнин . Ҷое дигар гуфт : « табсирау зикрии лкли абди мниб » тазкира дар ёд доданасту табсираи фарои дидор додан . Ҷое дигар гуфт : «у إнаҳи лтзкраҳи ллмтқин » ёдгорро тазкира гӯйанд иро ки бсбби он ғоиб дар ёд ояд . Ва бсбби он фаромӯш дар ёд ояд , аллоҳи таъолии ҷойҳо қуръонро ёдгор хонд , яъне тазкира ва ин бар се ваҷҳаст : ё аз уқубати чизе ёд мекунад , ё умед дар ёд банда диҳад , ё аз караму лутфу атфи худ чизе ёд кунад , то меҳри худ дар ёд банда диҳад . « лмни ихшӣ » яъне лмни ихшии аллоҳи ФинтФъ бау хси ман ихшии болзкри лонтФоъаҳ ба .

«إِلَّا تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشی‌» ای لکن انزلناه تذکرة و موعظة للمؤمنین. جایی دیگر گفت: «تَبْصِرَةً وَ ذِکْری‌ لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ» تذکره در یاد دادنست و تبصره فرا دیدار دادن. جایی دیگر گفت: «وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ» یادگار را تذکره گویند یرا که بسبب آن غایب در یاد آید. و بسبب آن فراموش در یاد آید، اللَّه تعالی جایها قرآن را یادگار خواند، یعنی تذکره و این بر سه وجه است: یا از عقوبت چیزی یاد میکند، یا امید در یاد بنده دهد، یا از کرم و لطف و عطف خود چیزی یاد کند، تا مهر خود در یاد بنده دهد. «لِمَنْ یَخْشی‌» یعنی لمن یخشی اللَّه فینتفع به و خص من یخشی بالذّکر لانتفاعه به.

Қавла : « тнзило » эй нзлаҳи аллоҳи тнзило . Ва қили бадали ман алтзкраҳ ,у ҳў масдар аред ба алосм яъне мнзло . « ммни халқи алأрзу алсмоўоти алълӣ » қилу ҳўи ҷамъи алълёи колкбрӣу алкбри иқолу смоءи улёу самовоти алӣ . Ва алълёи тأниси алоълии қавла : « арраҳмони алии алърши астўӣ » вақфи бъзҳми алии алърши сами астأнФ , Фқоли астўии ?лаи мо фии алсмоўот ва мо фии аларз ,у алостўоءи фии аллғаҳи алълўу алостқрор .

قوله: «تَنْزِیلًا» ای نزّله اللَّه تنزیلا. و قیل بدل من التذکرة، و هو مصدر ارید به الاسم یعنی منزلا. «مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّماواتِ الْعُلی‌» قیل و هو جمع العلیا کالکبری و الکبر یقال و سماء علیا و سماوات علی. و العلیا تأنیث الاعلی قوله: «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی‌» وقف بعضهم علی العرش ثمّ استأنف، فقال استوی له ما فی السماوات و ما فی الارض، و الاستواء فی اللغة العلوّ و الاستقرار.

Ва қоли абӯи убайда : астўӣ эй ълоу лои изоди фии тафсираи ман феъли аллоҳи ъзу ҷли алии қавли молики бен инси ҳайни сӣли анҳу Фқол : алостўоءи маълуму алкиФи маҷҳӯлу алоямон ба воҷибу алсؤоли анҳу бдъаҳ . Ва ани Муҳамади бен нӯъмони қол : дахли раҷули алии молики бен инси Фқол ё бо абди аллоҳ « арраҳмони алии алърши астўӣ » Киеви астўӣ ? Фотрқи молику ҷаъли иърқ . Сами қол : алостўоء манеҳ ғайри маҷҳӯл ,у алкиФи фӣаи ғайри маъқӯл ,у алоямон ба воҷиб ,у алсؤоли анҳу бдъаҳу лои аҳсбки алои золо , ахрҷўаҳи анӣ . Ва ани ибни аббоси қол : алърши лои иқдри қадараи аҳад . Ва ани ибни масъӯди қол : мо байни алкрсии илои алмоءи масираи хумси моӣаҳи ом ,у алърши фавқи алмоء ,у аллоҳи фавқи алърш , лои ихФии алайҳи ман аъмолкми шайъи ء .

و قال ابو عبیده: استوی ای علا و لا یزاد فی تفسیره من فعل اللَّه عزّ و جلّ علی قول مالک بن انس حین سئل عنه فقال: الاستواء معلوم و الکیف مجهول و الایمان به واجب و السّؤال عنه بدعة. و عن محمد بن نعمان قال: دخل رجل علی مالک بن انس فقال یا با عبد اللَّه «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی‌» کیف استوی؟ فاطرق مالک و جعل یعرق. ثمّ قال: الاستواء منه غیر مجهول، و الکیف فیه غیر معقول، و الایمان به واجب، و السؤال عنه بدعة و لا احسبک الّا ضالا، اخرجوه عنّی. و عن ابن عباس قال: العرش لا یقدر قدره احد. و عن ابن مسعود قال: ما بین الکرسی الی الماء مسیرة خمس مائة عام، و العرش فوق الماء، و اللَّه فوق العرش، لا یخفی علیه من اعمالکم شی‌ء.

Ва ани каъби алоҳбори қол : қоли аллоҳи ъзу ҷл : « анои аллоҳи фавқи ибодӣу аршии фавқи ҷамеъи халқӣу анои алии аршӣ , адбри амри ибодии лои ихФии алии шайъи ءи ман амри ибодии фии смоӣӣу арзӣ ,у ани ҳҷбўои ании Флои иғиби анҳуам илмӣ . »у ани алии бен ҳасани бен шқиқи қол : қиллати лаъибади аллоҳи бен алмборк , Киев наурф рбно ? қол : фавқи сабъи самовоти алии алърши боӣни ман халқа .

و عن کعب الاحبار قال: قال اللَّه عزّ و جلّ: «انا اللَّه فوق عبادی و عرشی فوق جمیع خلقی و انا علی عرشی، ادبر امر عبادی لا یخفی علیّ شی‌ء من امر عبادی فی سمائی و ارضی، و ان حجبوا عنّی فلا یغیب عنهم علمی.» و عن علی بن حسن بن شقیق قال: قلت لعبد اللَّه بن المبارک، کیف نعرف ربّنا؟ قال: فوق سبع سماوات علی العرش بائن من خلقه.

Ва фии алхбри алсҳиҳи ани аъробёи қол ё расӯли аллоҳи ҷаҳдати алонФсу ҷоъти алъёл ,у ҳлкти алонъом , Фостсқи лнои рбки Фонои нстшФъи бки алии аллоҳу нстшФъи биллоҳи алейк .

و فی الخبر الصّحیح انّ اعرابیّا قال یا رسول اللَّه جهدت الانفس و جاعت العیال، و هلکت الانعام، فاستسق لنا ربّک فانا نستشفع بک علی اللَّه و نستشفع باللّه علیک.

Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : «у иҳки тдрии мо тқўл ?у сбҳи расӯли аллоҳи Фмои золи исбҳ ҳатто урфи злки фии вуҷӯҳи асҳоба . Сами қолу иҳки анаи лои истшФъи биллоҳи алии аҳади ман халқа , шаъни аллоҳи аъзами ман злк . Ва иҳки أи тдрии мо аллоҳ ? ани аллоҳи ъзу ҷли алии арша ,у ани аршаи алии самовота ,у ани самовотаи алии арзиаҳ ҳоказо ,у қоли босбъаҳ мисли алқбаҳ » .

فقال رسول اللَّه (ص): «و یحک تدری ما تقول؟ و سبّح رسول اللَّه فما زال یسبّح حتی عرف ذلک فی وجوه اصحابه. ثمّ قال و یحک انّه لا یستشفع باللّه علی احد من خلقه، شأن اللَّه اعظم من ذلک. و یحک أ تدری ما اللَّه؟ انّ اللَّه عزّ و جلّ علی عرشه، و انّ عرشه علی سماواته، و انّ سماواته علی ارضیه هکذا، و قال باصبعه مثل القبه».

Ва ани абии ҳрираҳи ани расӯли аллоҳ ( с ) қол : « лмои қзии аллоҳи алхлқи кутуби фии китоби Фҳўи ъндаҳи фавқи алърш , ани раҳматии ғлбти ғазабӣ » .

و عن ابی هریره انّ رسول اللَّه (ص) قال: «لمّا قضی اللَّه الخلق کتب فی کتاب فهو عنده فوق العرش، انّ رحمتی غلبت غضبی».

Ва ани инси қол : илқии анноси явми алқёмаҳи мо шоءи аллоҳи ани илқўо , сами интлқўни илои Муҳамад ( с ) Фиқўлўн ё Муҳамад : ашФъи лнои илои рбно , Фиқўли анои лҳо ва соҳибҳо , қоли Фонтлқ ҳатто астФтҳи боби алҷнаҳи ФиФтҳи лии Фодхлу рабии табораку таъолии алии арша . Ва ани ибни аббоси қол : мо байни алсмоءи алсобъаҳи илои курсӣаи сабъаи олоФи нуру ҳўи фавқи злк . Ва ани умрони бен Мӯсои алтрсўсии қол : қиллати лсниди бен Довӯд , ҳўи алии аршаи боӣни ман халқа . Қол : нъми ?иламтар илои қавлаи ъзу ҷл : « ватарӣ алмлоӣкаҳи ҳоФини ман ҳавли алърш » ,у ани алоўзоъии қол : қоли Мӯсо ( ъ ) : ё раби ман мъки фии алсмоء ? қоли млоӣктӣ . Қол ва кам ҳам ё раб ? қоли аснои ъушри сбто . Қол ва кам адади кули сибт ? қоли адади алтроб .

و عن انس قال: یلقی الناس یوم القیامة ما شاء اللَّه ان یلقوا، ثم ینطلقون الی محمّد (ص) فیقولون یا محمد: اشفع لنا الی ربّنا، فیقول انا لها و صاحبها، قال فانطلق حتی استفتح باب الجنّة فیفتح لی فادخل و ربّی تبارک و تعالی علی عرشه. و عن ابن عباس قال: ما بین السّماء السابعة الی کرسیه سبعة آلاف نور و هو فوق ذلک. و عن عمران بن موسی الطرسوسی قال: قلت لسنید بن داود، هو علی عرشه بائن من خلقه. قال: نعم الم تر الی قوله عزّ و جلّ: «وَ تَرَی الْمَلائِکَةَ حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ»، و عن الاوزاعی قال: قال موسی (ع): یا ربّ من معک فی السماء؟ قال ملائکتی. قال و کم هم یا ربّ؟ قال اثنا عشر سبطا. قال و کم عدد کل سبط؟ قال عدد التّراب.

Қавла . « ?лаи мо фии алсмоўот » ман алмлоӣкаҳу алшмсу алқмру алнҷўм вағайриҳо .

قوله. «لَهُ ما فِی السَّماواتِ» من الملائکة و الشمس و القمر و النجوم و غیرها.

« ва мо фии алأрз » ман алҷну алонсу алҷболу албҳор вағайриҳо . « ва мо бинҳмо » эй мо байни алсмоءу аларз , ман алҳўоءу алрёҳу алсҳобу аломтор вағайриҳо . « ва мо таҳти алсрӣ » ва мо таҳти сабъи арзин . Ва алсрии ҳўи алтроби алндӣ . Ва қили алсрии исми лосФли аларз . Қоли ибни аббос : аларзи алии зуҳри алнўн ,у алнўни алии баҳр ,у ани тарафии алнўни раъсау занбаи илтқёни таҳти алърш ,у албҳри алии сахраи хзроء ,у Хизраи алсмоءи минҳо ,у ҳаии алсхраҳи алтии зикрҳо аллоҳи ъзу ҷли фии алқрони фии қиссаи луқмон : « Фткни фии сахра »у алсхраҳи алии қарни савр ,у алсўри алии алсрӣ . Ва мо таҳти алсрии лои иълмаҳи алои аллоҳи ъзу ҷл .

«وَ ما فِی الْأَرْضِ» من الجنّ و الانس و الجبال و البحار و غیرها. «وَ ما بَیْنَهُما» ای ما بین السماء و الارض، من الهواء و الرّیاح و السحاب و الامطار و غیرها. «وَ ما تَحْتَ الثَّری‌» و ما تحت سبع ارضین. و الثری هو التراب الندی. و قیل الثری اسم لاسفل الارض. قال ابن عباس: الارض علی ظهر النّون، و النّون علی بحر، و انّ طرفی النّون رأسه و ذنبه یلتقیان تحت العرش، و البحر علی صخرة خضراء، و خضرة السماء منها، و هی الصخرة الّتی ذکرها اللَّه عزّ و جلّ فی القران فی قصة لقمان: «فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ» و الصخرة علی قرن ثور، و الثور علی الثّری. و ما تحت الثری لا یعلمه الا اللَّه عزّ و جلّ.

Ва злки алсўри фотиҳи Фоаҳи Фозои ҷаъли аллоҳи албҳори бҳрои воҳдои солати фии ҷўФи злки алсўр , Фозои вақъати фии ҷўФаҳи ибсти албҳор . Ва рӯй ани къбои сӣл , Фқили ?ла ва мо таҳти ҳзаҳи аларз ?

و ذلک الثور فاتح فاه فاذا جعل اللَّه البحار بحرا واحدا سالت فی جوف ذلک الثور، فاذا وقعت فی جوفه یبست البحار. و روی انّ کعبا سئل، فقیل له و ما تحت هذه الارض؟

Қоли алмоء , қил ва мо таҳти алмоء ? қоли сахра , қили мо таҳти алсхраҳ ? қоли малик , қил ва мо таҳти алмалик ? қоли ҳути муъаллақи трФоаҳи болърш , қил ва мо таҳти алҳўт ? қоли алҳўоءу алзлмаҳу анқтъи алълм . Ва рӯй ани ибни аббоси қол : алорзўни алии алсўр ,у алсўри фии силсила ,у алслслаҳи фии изни алҳўт ,у алҳўти беди арраҳмони ъзу ҷл .

قال الماء، قیل و ما تحت الماء؟ قال صخرة، قیل ما تحت الصخرة؟ قال ملک، قیل و ما تحت الملک؟ قال حوت معلق طرفاه بالعرش، قیل و ما تحت الحوت؟ قال الهواء و الظّلمة و انقطع العلم. و روی عن ابن عباس قال: الارضون علی الثور، و الثور فی سلسلة، و السلسلة فی اذن الحوت، و الحوت بید الرّحمن عزّ و جلّ.

Қавлаи таъолӣ : «у إни тҷҳри болқўли Фإнаҳи иълми алсру أхФӣ » тақдирау ани тҷҳри болқўли лами икни ъндаҳи азҳари ммои тсраҳ . Маънӣ онаст ки агар ту сухани баланди гӯйӣ ё нарми гӯйии баланди гуфтани бнздики аллоҳи таъолии зоҳир тар нахоҳад буд аз он нарми гуфтан , ӯ худовандӣаст ки ниҳон донаду ниҳонтар аз ниҳон донад ФкиФи ошкороу қили маъноа «у إни тҷҳри болқўл » Флҳоҷтки илайҳ , Фомои аллоҳи ?фонаи лои иҳтоҷи илои алҷҳри лисмъ агар бҷҳри гӯйӣ шояд ки туро бидон ҳоҷатаст , аммо раби алъзаҳ ки сар ва ахФӣ донад чаҳ ҳоҷат дорад бҷҳри гуфтани ту то шунӯд .

قوله تعالی: «وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفی‌» تقدیره و ان تجهر بالقول لم یکن عنده اظهر ممّا تسره. معنی آنست که اگر تو سخن بلند گویی یا نرم گویی بلند گفتن بنزدیک اللَّه تعالی ظاهر تر نخواهد بود از آن نرم گفتن، او خداوندی است که نهان داند و نهان‌تر از نهان داند فکیف آشکارا و قیل معناه «وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ» فلحاجتک الیه، فاما اللَّه فانه لا یحتاج الی الجهر لیسمع اگر بجهر گویی شاید که ترا بدان حاجتست، امّا ربّ العزّه که سرّ و اخفی داند چه حاجت دارد بجهر گفتن تو تا شنود.

Гуфтаанд ки сар онаст ки имрӯз дар худ пинҳони дорӣу ахФӣ онаст ки фардои пинҳон хоҳӣ дошт аз халқ . Ва гуфтаанд ки сар онаст ки банда дар нафас худ медонад ва пинҳон медорад ва ахФӣ онаст ки аллоҳи таъолӣ аз банда медонаду банда аз худ намедонад .

گفته‌اند که سرّ آنست که امروز در خود پنهان داری و اخفی آن است که فردا پنهان خواهی داشت از خلق. و گفته‌اند که سرّ آنست که بنده در نفس خود می‌داند و پنهان میدارد و اخفی آنست که اللَّه تعالی از بنده می‌داند و بنده از خود نمی‌داند.

Ибн аббос гуфт : алсри мо асррти фии нФску ахФии мо лами икну ҳўи коӣн . Сари асрор бандагонаст ки аллоҳ медонад ва аз ваии ҳичиз аз он пӯшида на , ва ахФӣ онаст ки аз адам дар вуҷӯд наёмада ва аллоҳ медонад ки дар вуҷӯд хоҳад омад , ва донад ки кӣ ояд , ва чун ояд , ва раво бошад ки ахФии феъли мозӣ буд , яъне иълми асрори ибода . Ва ахФии сар нафса ани халқа . Асрори бандагон ҳама донаду сари худ худ донад бо каси бнгўиду касро бар он итилоъи надиҳад .

ابن عباس گفت: السّر ما اسررت فی نفسک و اخفی ما لم یکن و هو کائن. سرّ اسرار بندگان است که اللَّه میداند و از وی هیچیز از آن پوشیده نه، و اخفی آنست که از عدم در وجود نیامده و اللَّه می‌داند که در وجود خواهد آمد، و داند که کی آید، و چون آید، و روا باشد که اخفی فعل ماضی بود، یعنی یعلم اسرار عباده. و اخفی سرّ نفسه عن خلقه. اسرار بندگان همه داند و سرّ خود خود داند با کس بنگوید و کس را بر آن اطلاع ندهد.

Қавлаи таъолӣ : « аллоҳи лои إлаҳи إлои ҳў » эй арраҳмони алзии феъли ҳзаҳи алошёء , ҳўи алои ?лаи алии алҳқиқаҳи лои истҳқи алолҳиаҳи ғайра . Рҳмн ки ин ҳама феъл ӯсту муҳаддисоту мкўноти намӯдор қудрат ӯст , худои бандагону маъбуди ҳамагон бҳқиқт ӯст ,у худоӣу хдокорӣ сарой ӯст . Қавла : « ?лаи алأсмоءи алҳснӣ » лони самоъҳо идли алии тавҳида , вуҷӯда ,у карама ,у кули асмоӣаҳи мадҳу сноءи лоиқи бзотаҳу сифотау лои истҳқи ани исмии баҳои ғайра . Номҳои аллоҳи таъолӣ ҳама некӯанд , поку бузургвору дуруст . Ҳамаи мадҳу сноء ӯ , ҳамаи сазои зоту сифот ӯ , далел бар тавҳиди вуҷӯду карам ӯ , ҳар ки онро ёд кунад ва бидон тавҳиду таъзими аллоҳ таъолӣ хоҳад дар биҳишт шавад инаст ки Мустафо ( с ) гуфт : « ани ллаҳи тсъаҳу тсъўни асмои ман аҳсоҳо дахли алҷнаҳ » .

قوله تعالی: «اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ» ای الرحمن الذی فعل هذه الاشیاء، هو الا له علی الحقیقة لا یستحق الالهیّة غیره. رحمن که این همه فعل اوست و محدثات و مکوّنات نمودار قدرت اوست، خدای بندگان و معبود همگان بحقیقت اوست، و خدایی و خداکاری سرای اوست. قوله: «لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی‌» لانّ سماعها یدلّ علی توحیده، وجوده، و کرمه، و کلّ اسمائه مدح و ثناء لایق بذاته و صفاته و لا یستحقّ انّ یسمّی بها غیره. نامهای اللَّه تعالی همه نیکواند، پاک و بزرگوار و درست. همه مدح و ثناء او، همه سزای ذات و صفات او، دلیل بر توحید وجود و کرم او، هر که آن را یاد کند و بدان توحید و تعظیم اللَّه تعالی خواهد در بهشت شود اینست که مصطفی (ص) گفت: «انّ للَّه تسعة و تسعون اسما من احصاها دخل الجنّة».

Қавла : «у ҳилли أтоки ҳадиси Мӯсо » саёқи ин ояти таслият Мустафоасту таскини дили ваии бони ранҷу азӣ ки аз қавм худ медид , ва таънҳо ки аз мушрикон мешунид , раби алъзаҳ ӯро бдидну шунидани он макораи сабри миФрмоиду ваъдаи дараҷот ва каромот медиҳад , ва аз қиссау саргузашти Мӯсо ӯро хабар мекунад ки аз душманон чаҳ ранҷ буи раседу бъоқбт аз ҳақ чаҳ каромат дид , гуфт ҷли ҷалола : «у ҳилли أтоки ҳадиси Мӯсо » эй қади атики ҳадиси Мӯсоу қстаҳ .

قوله: «وَ هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ مُوسی‌» سیاق این آیت تسلیت مصطفی است و تسکین دل وی بآن رنج و اذی که از قوم خود میدید، و طعنها که از مشرکان می‌شنید، ربّ العزّة او را بدیدن و شنیدن آن مکاره صبر میفرماید و وعده درجات و کرامات میدهد، و از قصه و سرگذشت موسی او را خبر میکند که از دشمنان چه رنج بوی رسید و بعاقبت از حق چه کرامت دید، گفت جلّ جلاله: «وَ هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ مُوسی‌» ای قد اتیک حدیث موسی و قصته.

« إзи раъй норо » ва ин он гуҳ буд ки Мӯсо ( ъ ) рӯзгори муздурии Шуайби тамомии даҳ соли басари барда буд ва аз Шуайби дастурии хоста буд то бнздики модар боз шаваду аёлро бо худ бабрад . Ва Шуайб ӯро дастурӣ дод ва аз мадин берун омад аёлу асбоб бо вай ва чанд сари гўспнд ки Шуайби вайро дода буд . Рӯй ниҳоданд бмсру Мӯсо ( ъ )ро кулоҳии нмдин бар сару азор кӣ пашмин бар тану нълинӣ аз пӯсти хари нопероста дар пойу Асо дар даст , ҳамеи рафтанд то расиданди бўодии тўӣ , онҷо ки тавраст . Шаби одинае пеш омад . Шабии торики саҳмгин , ҷаҳони ҳамаи торикии зулмати фурӯи гирифта , абру боду борону раъду барқу соъиқаи ҳама дар ҳам пайвастау Мӯсо ( ъ ) аз ҷодаи роҳи биФтодаҳу саргашта шуда ,у гиреҳгӣ дар гилаи афтодау гила пароканда карда . Дар он ҳоли аҳли Мӯсо дар нола омаду вақт зодан наздик гашта Мӯсоро тоқат бариседу ором аз дили ваии бармеад , аз ҷони хеш бФрёд омад музтар монад . Оташи занаи бардошти санг бар он зад ҳеҷ шарари оташи беруни надод , дарин миёна боз нигараст басӯии чап аз давр оташӣ дид . Инаст ки раб Алъоламин гуфт : « إзи раъй норо Фқоли лأҳлаҳ » эй ломрأтаҳу влдиаҳ . Мӯсо ( ъ ) бо зани хеш ва ду фарзанд ки бо вай буданд , ва мегӯйанд он шаб ӯро писарӣ омад . Мӯсо ( ъ ) чун оташ дид эшонро гуфт « амксўо » эй ақимўои мконкм , « إнӣ онаст норо » иқоли ллзии абсри алшии ءи ман баъӣди ммои искни илайҳи онсаҳ . « лаълии отикми минҳои бқбс » шуълаи ман алнори фии тарафи авд , « أўи أҷди алии алнори ҳудо » эй ҳодёи идлнии алии алтриқу алмоء . Мӯсои роҳ гум карда буду роҳи бсроби нмибрду сармои сахт буду оташи занаи оташи нмидод , чун аз давр оташ дид гуфт рӯм ва оташ биорам ё касеро байнам ки роҳ донаду ҷои оби шиносад ва моро роҳнмўнӣ кунад , ва аз онҷо ки Мӯсо буд то ботши мигўинди сесад фарсанг буд , Мӯсои бики турфаи алъайн онҷо расед . Инаст ки аллоҳ таъолӣ гуфт : « Флмои أтоҳо » чун расед онҷо дарахтӣ дид , мигўинди дарахти унноб буд , ва гуфтаанд дарахти сидра буд , дарахтии сабзу тозаи сар то пои он ботши афрӯхта ва ҳеҷ шохи он носӯхта , оташӣ буд брнги сипед ва бедӯд , ва ҳар шох ки оташ дар вай меафтод сабзу тоза тар мешуд . Мӯсо ( ъ ) дар он ҳоли тасбеҳ Фриштгон шуниду нурӣ азим дид , Мӯсо аз шигифтии он ҳоли танги дили бистоди пушти бдрхти бози ниҳоду чашми пар об кард . Ва он соъат Нидо омад ки : « ё Мӯсои إнии أнои рбк » крри алкноиаҳи лтҳқиқи алмърФаҳу тўкиди алдлолаҳ . Ва азолаҳи алшбҳаҳ , назираи қавлаи ллнбӣ ( с ) : « ва қул إнии أнои алнзири улмубин » .

«إِذْ رَأی‌ ناراً» و این آن گه بود که موسی (ع) روزگار مزدوری شعیب تمامی ده سال بسر برده بود و از شعیب دستوری خواسته بود تا بنزدیک مادر باز شود و عیال را با خود ببرد. و شعیب او را دستوری داد و از مدین بیرون آمد عیال و اسباب با وی و چند سر گوسپند که شعیب وی را داده بود. روی نهادند بمصر و موسی (ع) را کلاهی نمدین بر سر و ازار کی پشمین بر تن و نعلینی از پوست خر ناپیراسته در پای و عصا در دست، همی رفتند تا رسیدند بوادی طوی، آنجا که طورست. شب آدینه‌ای پیش آمد. شبی تاریک سهمگین، جهان همه تاریکی ظلمت فرو گرفته، ابر و باد و باران و رعد و برق و صاعقه همه در هم پیوسته و موسی (ع) از جاده راه بیفتاده و سرگشته شده، و گرگی در گله افتاده و گله پراکنده کرده. در آن حال اهل موسی در ناله آمد و وقت زادن نزدیک گشته موسی را طاقت برسید و آرام از دل وی برمید، از جان خویش بفریاد آمد مضطر ماند. آتش زنه برداشت سنگ بر آن زد هیچ شرر آتش بیرون نداد، درین میانه باز نگرست بسوی چپ از دور آتشی دید. اینست که ربّ العالمین گفت: «إِذْ رَأی‌ ناراً فَقالَ لِأَهْلِهِ» ای لامرأته و ولدیه. موسی (ع) با زن خویش و دو فرزند که با وی بودند، و می‌گویند آن شب او را پسری آمد. موسی (ع) چون آتش دید ایشان را گفت «امْکُثُوا» ای اقیموا مکانکم، «إِنِّی آنَسْتُ ناراً» یقال للّذی ابصر الشی‌ء من بعید ممّا یسکن الیه آنسه. «لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْها بِقَبَسٍ» شعلة من النّار فی طرف عود، «أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدیً» ای هادیا یدلّنی علی الطریق و الماء. موسی راه گم کرده بود و راه بسراب نمیبرد و سرمای سخت بود و آتش زنه آتش نمیداد، چون از دور آتش دید گفت روم و آتش بیارم یا کسی را بینم که راه داند و جای آب شناسد و ما را راهنمونی کند، و از آنجا که موسی بود تا بآتش میگویند سیصد فرسنگ بود، موسی بیک طرفة العین آنجا رسید. اینست که اللَّه تعالی گفت: «فَلَمَّا أَتاها» چون رسید آنجا درختی دید، میگویند درخت عنّاب بود، و گفته‌اند درخت سدره بود، درختی سبز و تازه سر تا پای آن بآتش افروخته و هیچ شاخ آن ناسوخته، آتشی بود برنگ سپید و بی‌دود، و هر شاخ که آتش در وی میافتاد سبز و تازه تر میشد. موسی (ع) در آن حال تسبیح فریشتگان شنید و نوری عظیم دید، موسی از شگفتی آن حال تنگ دل بیستاد پشت بدرخت باز نهاد و چشم پر آب کرد. و آن ساعت ندا آمد که: «یا مُوسی‌ إِنِّی أَنَا رَبُّکَ» کرّر الکنایة لتحقیق المعرفة و توکید الدّلالة. و ازالة الشبهة، نظیره قوله للنّبی (ص): «وَ قُلْ إِنِّی أَنَا النَّذِیرُ الْمُبِینُ».

Қроءти ?маккейу абӯи Амр , ании бФтҳ алифаст . Яъне навадӣ бонии анои рбк .

قراءت مکّی و ابو عمرو، انّی بفتح الف است. یعنی نودی بانّی انا ربّک.

Ва мавзеи ании насб . Боқии ании бкср алиф хонанд бар азмори қавли навадӣ .

و موضع انّی نصب. باقی انّی بکسر الف خوانند بر اضمار قول نودی.

Фқил « ё Мӯсои إнии أнои рбк » ин ояти ҳуҷҷатии қотеъу далелӣ равшанаст бар мӯътазила ки бхлқ қуръон мегӯйанд , ва бар эшон ки сухани гуфтан бар худои таъолӣ раво намедоранд , эшонро гӯйанд , « навадӣ » ин Нидо аз кист ? агар гӯйанд аз Фриштаҳаст гўӣим .

فقیل «یا مُوسی‌ إِنِّی أَنَا رَبُّکَ» این آیت حجتی قاطع و دلیلی روشن است بر معتزله که بخلق قرآن می‌گویند، و بر ایشان که سخن گفتن بر خدای تعالی روا نمی دارند، ایشان را گویند، «نُودِیَ» این ندا از کیست؟ اگر گویند از فریشته است گوئیم.

« إнии أнои рбк » ки мегуяд , агар гӯйанд Фриштаҳ мегуяд куфр сариҳаст ки Фриштаҳи худоӣ Мӯсо нест , ва агар гуяд худо мегуяду ҷуз ӯ касро нарасад ки гуяд : « إнии أнои рбк » иқрор доданд ки аллоҳи таъолӣ мутакаллимаст ва гуё , сухани вай сифат вайаст номахлуқ . Бмўсӣ гуфт манам ки худованди туам « Фохлъ наалейк » наълин аз пой берун кун . Хилофаст миёни уламо ки аз баҳр чаҳ ӯро халъ наълин фармуданд ? ривоят кунанд аз Мустафо ( с ) ки гуфт : « контои ман ҷилд ҳмор мет ғайри мдбўғ » .

«إِنِّی أَنَا رَبُّکَ» که می‌گوید، اگر گویند فریشته میگوید کفر صریح است که فریشته خدای موسی نیست، و اگر گوید خدا میگوید و جز او کس را نرسد که گوید: «إِنِّی أَنَا رَبُّکَ» اقرار دادند که اللَّه تعالی متکلّم است و گویا، سخن وی صفت ویست نامخلوق. بموسی گفت منم که خداوند توام «فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ» نعلین از پای بیرون کن. خلافست میان علما که از بهر چه او را خلع نعلین فرمودند؟ روایت کنند از مصطفی (ص) که گفت: «کانتا من جلد حمار میّت غیر مدبوغ».

Рӯй ани ибни масъӯди қол : қол алнабӣ ( с ) : «у кулами аллоҳи Мӯсоу канти алайҳи ҷбаҳи суфу ксоءи суфу сроўили суфу ъамомаи суфу нълоаҳи ҷилди ҳмори ғайри зкӣ » .

روی عن ابن مسعود قال: قال النبی (ص): «و کلم اللَّه موسی و کانت علیه جبة صوف و کسآء صوف و سراویل صوف و عمامة صوف و نعلاه جلد حمار غیر زکی».

ӯро фармуданд ки наълин аз пой берун кун ки аз пӯсти хар буд ноперостау нопок . Чун ин фармон буи расед наълин аз пой берун кард вопаси водии афканд . Ҳасану ъкрмаҳ ва муҷоҳид гуфтанд ки : наълин аз пӯсти гов буд пок аммо ӯро бхлъ он фармуданд ташрифи замини муқаддасаро , яъне ки баракати замини муқаддасаи бпоӣ ту расад . Ва гуфтаанд тиҳӣ кардани пой аз наълин нишон тавозуъасту хушўъу тأдиб . Мӯсоро фармуданд то адаб гирад ва дар тавозуъу хушўъи биафзояд ,у одат салаф бӯда дар таъзими хонаи каъба ки пои бараҳна дар хона каъба шудандӣ . Қоли ибни алзбир : ҳаҷи ҳозои албити сабъи моӣаҳи алифи ман банӣ Исроил , изъўни нъолҳми болтнъими идхлўни ҳФоаҳи тъзимои ллкъбаҳ . Ва Фқил Фохлъ наалейк . эй Фрғи қлбки ани шуғли алоҳлу алўлд . Рӯй Ашъаси бен исҳоқи ани ҷаъфари қол : тркҳми арбаъӣни санаи фии алмкони алзии навадӣ фӣа ,у мзии ломри аллоҳ ҳатто қзии мо амр ба .

او را فرمودند که نعلین از پای بیرون کن که از پوست خر بود ناپیراسته و ناپاک. چون این فرمان بوی رسید نعلین از پای بیرون کرد واپس وادی افکند. حسن و عکرمه و مجاهد گفتند که: نعلین از پوست گاو بود پاک امّا او را بخلع آن فرمودند تشریف زمین مقدّسه را، یعنی که برکت زمین مقدّسه بپای تو رسد. و گفته‌اند تهی کردن پای از نعلین نشان تواضع است و خشوع و تأدیب. موسی را فرمودند تا ادب گیرد و در تواضع و خشوع بیفزاید، و عادت سلف بوده در تعظیم خانه کعبه که پای برهنه در خانه کعبه شدندی. قال ابن الزبیر: حج هذا البیت سبع مائة الف من بنی اسرائیل، یضعون نعالهم بالتنعیم یدخلون حفاة تعظیما للکعبة. و فقیل فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ. ای فرغ قلبک عن شغل الاهل و الولد. روی اشعث بن اسحاق عن جعفر قال: ترکهم اربعین سنة فی المکان الّذی نودی فیه، و مضی لامر اللَّه حتّی قضی ما امر به.

Қавла : « إнки болўоди алмуқаддас » эй алмтҳри лкломи аллоҳи ъзу ҷл . Ва қили алмуқаддас эй алмборк , тўии қрأи аҳли алкўФаҳу ибни омири болтнўин . Ва қрأи алохрўн , тўии бғири тнўин , фавҷаи алтнўини анаи исми мунсарифи алии вазни феъл , мисли срду ҳтм . Саммӣ ба алўодӣу ҳўи музаккар , Фикўни мнсрФои лхлўаҳи ммои имнъи алсрФ , ва ман лами инўнаҳи тарки сарфаи ман ҷиҳатин . Аҳдиҳмои ани икўни мъдўлои ани тоў , Фисир мисли умри алмъдўли ани омири Флои инсрФу ассонӣаи анаи исми ллбқъаҳ ӯ аларз , Фҳии мؤнсаҳи фии алмънии Фмнъи алсрФи лоҷтмоъи алтأнису алтъриФи фӣа . Ва қили тўии масдар мисли ҳудо ,у алмънии навадӣ тўӣ ӯ қудси тўӣ , эй мртини муштақи ман алтӣ , эй тўити алайҳи албркаҳу алтқдису алндоءи тёи баъди тай .

قوله: «إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ» ای المطهر لکلام اللَّه عزّ و جل. و قیل المقدس ای المبارک، طوی قرأ اهل الکوفة و ابن عامر بالتنوین. و قرأ الآخرون، طوی بغیر تنوین، فوجه التنوین انّه اسم منصرف علی وزن فعل، مثل صرد و حطم. سمی به الوادی و هو مذکر، فیکون منصرفا لخلوه مما یمنع الصرف، و من لم ینّونه ترک صرفه من جهتین. احدیهما ان یکون معدولا عن طاو، فیصیر مثل عمر المعدول عن عامر فلا ینصرف و الثانیة انّه اسم للبقعه او الارض، فهی مؤنثة فی المعنی فمنع الصّرف لاجتماع التأنیث و التعریف فیه. و قیل طوی مصدر مثل هدی، و المعنی نودی طوی او قدّس طوی، ای مرّتین مشتق من الطی، ای طویت علیه البرکة و التقدیس و النّداء طیّا بعد طی.

Қавла : «у أнои ахтртк » эй астФитки ллнбўаҳ . Ва қрأи Ҳамзау анои бФтҳи алолФу ташдиди алнўн . Ахтрнок , болнўну алолФи алии лафзи алҷмъ , дуни маъноаи ллъзмаҳ , лонаи ман хитоби алмулук . Ва қавла : « أно » атфи алии қавла : « إнии أнои рбк » ,у алкули ман салаи навадӣ ,у алмънии навадӣ бонии анои рбку бонои ахтрнок .

قوله: «وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ» ای اصطفیتک للنّبوة. و قرأ حمزة و انّا بفتح الالف و تشدید النون. اخترناک، بالنّون و الالف علی لفظ الجمع، دون معناه للعظمة، لانّه من خطاب الملوک. و قوله: «أَنَا» عطف علی قوله: «إِنِّی أَنَا رَبُّکَ»، و الکلّ من صلة نودی، و المعنی نودی بانّی انا ربّک و بانا اخترناک.

Қавла : « Фостмъи лмои иўҳӣ » эй астмъи лмои иўҳии алики манӣ « إннии أнои аллоҳи лои إлаҳи إлои أнои Фоъбднӣ » эй вҳднӣу атънӣу лои тааббуд ғайриӣ , «у أқми алслоаҳи лзкрӣ » . ӣнҷои се қавл гуфтаанд : яке онаст ки намози бпои дори лтзкрнии фӣҳо . То маро ёд кунӣ дар он ки шарифтар зикрӣ онаст ки дар намоз буд . Қавли дигари ақми алслоаҳи тлбои лзкрӣ ҳатто азкрк . Намози бпои дори талаби зикри маро , ки ҳар ки маро ёд кунад ман ӯро ёд кунам , ҳам чунон ки гуфт : « Фозкрўнии أзкркм » . Қавли сеюм ақми алслоаҳи маттии зикрати ани алейк салоа ,у алмънии лтзкирии аёки баҳо . Мегуяд ҳар гуҳ ки фаромӯш шавад бар ту намоз чун ёд ояд намоз кун дар ҳангом , ё пас ҳангом , ки он ман биёад ту додам ва манеҳ

قوله: «فَاسْتَمِعْ لِما یُوحی‌» ای استمع لما یوحی الیک منّی «إِنَّنِی أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِی» ای وحدنی و اطعنی و لا تعبد غیری، «وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی». اینجا سه قول گفته‌اند: یکی آنست که نماز بپای دار لتذکرنی فیها. تا مرا یاد کنی در آن که شریف‌تر ذکری آنست که در نماز بود. قول دیگر اقم الصلاة طلبا لذکری حتّی اذکرک. نماز بپای دار طلب ذکر مرا، که هر که مرا یاد کند من او را یاد کنم، هم چنان که گفت: «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ». قول سوم اقم الصلاة متی ذکرت ان علیک صلاة، و المعنی لتذکیری ایّاک بها. میگوید هر گه که فراموش شود بر تو نماز چون یاد آید نماز کن در هنگام، یا پس هنگام، که آن من بیاد تو دادم و منه‌

Қавл алнабӣ ( с ) : « ман насӣ салоа ӯ номи анҳо Флислҳои азои зикрҳо , ани аллоҳи ъзу ҷли иқўл «у أқми алслоаҳи лзкрӣ » .

قول النّبی (ص): «من نسی صلاة او نام عنها فلیصلها اذا ذکرها، انّ اللَّه عزّ و جلّ یقول «وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی».

Ва рӯй ман номи ани салоа ӯ нсиҳои Флислҳои азои зикрҳо ?фони злки вақтҳо , лои вақти лҳои алои злку телаи қавла : «у أқми алслоаҳи лзкрӣ » .

و روی من نام عن صلاة او نسیها فلیصلها اذا ذکرها فان ذلک وقتها، لا وقت لها الّا ذلک و تلا قوله: «وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی».

Ва рӯй ман насӣ салоаи Флислҳои азои зикрҳо лои куффораи лҳои алои зок .

و روی من نسی صلاة فلیصلها اذا ذکرها لا کفارة لها الّا ذاک.

Ва фии рўоиаҳи абии қтодаҳи қол : « хтбнои расӯли аллоҳ ( с ) : Фзкри қиссаи нўмҳми ани алслоаҳи Фқоли расӯли аллоҳ : мо алзии тҳмсўни дунӣ ? қлнои тФритнои ани алслоаҳ . Қол аммо лаками фии усваи анаи лӣси фии алнўми тафрит ,у локини алтФрити алии ман лами исли салоа ҳатто иҷии ءи вақти салоаи ахрӣ , Фмни феъли злки Флислҳои ҳайни интбаҳи Фозои кони Улуғад Флислҳо ъанд вақтҳо » .

و فی روایة ابی قتادة قال: «خطبنا رسول اللَّه (ص): فذکر قصة نومهم عن الصلاة فقال رسول اللَّه: ما الّذی تهمسون دونی؟ قلنا تفریطنا عن الصلاة. قال اما لکم فی اسوة انّه لیس فی النوم تفریط، و لکن التفریط علی من لم یصل صلاة حتی یجی‌ء وقت صلاة اخری، فمن فعل ذلک فلیصلها حین ینتبه فاذا کان الغد فلیصلها عند وقتها».

Гуфтаанд ин хитоб бо Мустафо ( с )аст то онҷо ки гуфт : « Фтрдӣ » , он гуҳи бқсаҳи Мӯсо боз мешавад .

گفته‌اند این خطاب با مصطفی (ص) است تا آنجا که گفت: «فَتَرْدی‌»، آن گه بقصه موسی باز میشود.

Қавла : « إни алсоъаҳи отӣа » эй алқёмаҳи коӣнаҳи лои маҳола , « أкоди أхФиҳо » аред ани астарҳо ани ҷамеъи анноси Флои атлъи алайҳои аҳдои бали тأтиҳми алӣ ғарра манеҳам кқўлаҳ : « лои тأтикми إлои бғтаҳ » бали тأтиҳми бғтаҳи Фибҳтҳм . Мегуяд рстхизо маданӣ аст мехоҳам ки кӣ он вақт аз халқ бапушам тҳўилу таъзими онро , то ояд боишон ногоҳ , ривоят кардаанд аз ибни аббос ки гуфт дар тафсири ин оят : акоди астарҳо ани нафасии ФкиФи иълмҳои махлуқ . Ин сухан бар махраҷи сухани араб берун омад ва бар одати эшону маболиғат дар китмону ҷади намӯдан дар он .

قوله: «إِنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ» ای القیامة کائنة لا محالة، «أَکادُ أُخْفِیها» ارید ان استرها عن جمیع النّاس فلا اطلع علیها احدا بل تأتیهم علی غرة منهم کقوله: «لا تَأْتِیکُمْ إِلَّا بَغْتَةً» بل تأتیهم بغتة فیبهتهم. میگوید رستخیزا مدنی است میخواهم که کی آن وقت از خلق بپوشم تهویل و تعظیم آن را، تا آید بایشان ناگاه، روایت کرده‌اند از ابن عباس که گفت در تفسیر این آیت: اکاد استرها عن نفسی فکیف یعلمها مخلوق. این سخن بر مخرج سخن عرب بیرون آمد و بر عادت ایشان و مبالغت در کتمان و جدّ نمودن در آن.

Ва қили أхФиҳо эй азҳарҳоу ҳўи ман алоздод , комаи ани алосрори иҷии ءи бмънии алозҳори фии қавла : «у أсрўои алндомаҳи лмои рأўои алъзоб » эй азҳрўҳо ,у яҳтамили ани икўни ахФиҳои бмънии азалати алхФои анҳо , комаи иқоли ашкитаҳ : эй азалати шкўоаҳ , бойени қавли акод , зиёдатаст ҳам чунон ки гуфт : « қул ъсии أни икўни қрибо » эй ҳўи қарибу ъсии зиёда .

و قیل أُخْفِیها ای اظهرها و هو من الاضداد، کما انّ الاسرار یجی‌ء بمعنی الاظهار فی قوله: «وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ» ای اظهروها، و یحتمل ان یکون اخفیها بمعنی ازلّت الخفا عنها، کما یقال اشکیته: ای ازلت شکواه، باین قول اکاد، زیادت است هم چنان که گفت: «قُلْ عَسی‌ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً» ای هو قریب و عسی زیادة.

« лтҷзии кули нафас » таъаллуқ бохафо дорад , ҳар ки ахФоءи бмънӣ изҳор ниҳанд . Ва маънӣ онаст ки растхез омаданӣ ва бӯданӣаст , онро буқати хеш изҳор кунам то ҳар каси бҷзоءи кирдор хеш расаду сазоӣ хеш бинад , ва раво бошад ки лтҷзии таъаллуқ ботён дорад яъне « إни алсоъаҳи отӣа . . . Лтҷзӣ » , ва муҳтамиласт ки таъаллуқ « б أқми алслоаҳи лзкрӣ » дорад , эй ақми алслоаҳи лзкрии лтҷзии кули нафаси алии мо амалати ман хайр ӯ шар .

«لِتُجْزی‌ کُلُّ نَفْسٍ» تعلق باخفا دارد، هر که اخفاء بمعنی اظهار نهند. و معنی آنست که رستخیز آمدنی و بودنی است، آن را بوقت خویش اظهار کنم تا هر کس بجزاء کردار خویش رسد و سزای خویش بیند، و روا باشد که لتجزی تعلق باتیان دارد یعنی «إِنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ... لِتُجْزی‌»، و محتملست که تعلق «ب أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی» دارد، ای اقم الصلاة لذکری لتجزی کلّ نفس علی ما عملت من خیر او شر.

« Флои исднки анҳо » алсди истъмли фии алсрФи ани алхир , тқўли сада ани алхиру лои тқўли сада ани алшр ,у алмънии лои имнъки ани алоямони болқёмаҳу алтأҳби лҳоу ани иқомаи алслоаҳ , « ман лои иؤмни баҳоу атбъи ҳавоа » алҳўии истъмли фии алмъосӣу ҳақиқатаи майли алнФси илои алшии ءи ллшҳўаҳ . « Фтрдӣ » эй Фтҳлки фии алқёмаҳу тъзби болнор . Қили улхитоби ллнбӣ ( с )у алмрод ба уммата .

«فَلا یَصُدَّنَّکَ عَنْها» الصدّ یستعمل فی الصرف عن الخیر، تقول صدّه عن الخیر و لا تقول صدّه عن الشّر، و المعنی لا یمنعک عن الایمان بالقیامة و التّأهب لها و عن اقامة الصلاة، «مَنْ لا یُؤْمِنُ بِها وَ اتَّبَعَ هَواهُ» الهوی یستعمل فی المعاصی و حقیقته میل النّفس الی الشّی‌ء للشهوة. «فَتَرْدی‌» ای فتهلک فی القیامة و تعذّب بالنّار. قیل الخطاب للنّبی (ص) و المراد به امته.

Қавла : « ва мо тлки биминк ё Мӯсо » истифҳомаст бмънии танбеҳу тақрир , раби алъзаҳи хост ки бар вай муқарар кунад боқарори вай ки ончӣ дар даст дорад Асост , то чун мор гардад натарсад , ва низ хост ки ӯро боқарори худ фаро гирад ва бар ваии ҳуҷҷати орад ки он Асост то чун мор гардад инкор накунад , ки ҳамеша чӯб буду даъвӣ натавонад кард ки ҳамеша мор буд , ва гуфтаанд муроди бойен хитоб онаст ки то Мӯсоро густох гирданд ва бо каломи ҳақ инс гирад ва аз ҳайбат дидани аҷоиб мадҳуш нагардаду қӯт дил дорад баҳр чаҳ ӯро фармоед , « ва мо тлк » аз баҳр он гуфт ки Асо мؤнсасту ишораи бонст , ва « биминк » аз баҳр он гуфт ки Асо дар даст рост дошт , ва муҳтамиласт ки дар дасти чапи чизе дигар дошт то ҷавоб бар вай млтбс нашавад .

قوله: «وَ ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ یا مُوسی‌» استفهام است بمعنی تنبیه و تقریر، ربّ العزّه خواست که بر وی مقرّر کند باقرار وی که آنچه در دست دارد عصاست، تا چون مار گردد نترسد، و نیز خواست که او را باقرار خود فرا گیرد و بر وی حجّت آرد که آن عصاست تا چون مار گردد انکار نکند، که همیشه چوب بود و دعوی نتواند کرد که همیشه مار بود، و گفته‌اند مراد باین خطاب آنست که تا موسی را گستاخ گرداند و با کلام حق انس گیرد و از هیبت دیدن عجایب مدهوش نگردد و قوّت دل دارد بهر چه او را فرماید، «وَ ما تِلْکَ» از بهر آن گفت که عصا مؤنث است و اشاره بآنست، و «بِیَمِینِکَ» از بهر آن گفت که عصا در دست راست داشت، و محتملست که در دست چپ چیزی دیگر داشت تا جواب بر وی ملتبس نشود.

« қоли ҳаии Асоӣ » гуфтаанд ки Асои Мӯсои бболои даҳ газ буд сари он ду шоху зери он синон ,у номи он ълиқу қили нбъаҳ аз чӯби бодом , ва гуфтаанд аз мавриди биҳишт буд . Ва ани Муҳамади бен Қайси қол : аътии одами ман алҷнаҳи ёқӯтау Асои Мӯсоу шиӣои ман заръ : Фомои алёқўтаҳи Фҳии алркни канти Байзои Фосўд манедӣ алхтоӣин , ва аммо алъсо , Фъсои Мӯсои таносухҳо алқрўн , ва аммо алзръи Фмои аътии бнўи одам . Қавла : « أтўкؤои алайҳо » эй аътмди алайҳои азои аъиит ,у злки ани алръоءи истриҳўни алии ъсиҳми болоткоء , «у أҳши баҳо » эй азрби баҳои алоғсони алўрқ , « алии ғнмӣ » алғнм ъанд алъараби лъдди ман алзони лои инқси ман моӣаҳи Фсоъдои қавла . «у лии фӣҳо морби أхрӣ » алморби алҳавоъиҷи воҳдтҳои морбаҳу мأрбаҳу алорбу алорбаҳи аизои алҳоҷаҳ . Ва арби алонсони узва , ҷумъаи аробу сҳ

«قالَ هِیَ عَصایَ» گفته‌اند که عصای موسی ببالا ده گز بود سر آن دو شاخ و زیر آن سنان، و نام آن علیّق و قیل نبعه از چوب بادام، و گفته‌اند از مورد بهشت بود. و عن محمّد بن قیس قال: اعطی آدم من الجنّة یاقوتة و عصا موسی و شیئا من زرع: فامّا الیاقوتة فهی الرکن کانت بیضا فاسودّ من ایدی الخطائین، و امّا العصا، فعصا موسی تناسخها القرون، و امّا الزرع فما اعطی بنو آدم. قوله: «أَتَوَکَّؤُا عَلَیْها» ای اعتمد علیها اذا اعییت، و ذلک انّ الرّعاء یستریحون علی عصیهم بالاتکاء، «وَ أَهُشُّ بِها» ای اضرب بها الاغصان الورق، «عَلی‌ غَنَمِی» الغنم عند العرب لعدد من الضّان لا ینقص من مائة فصاعدا قوله. «وَ لِیَ فِیها مَآرِبُ أُخْری‌» المآرب الحوائج واحدتها ماربة و مأربة و الارب و الاربة ایضا الحاجة. و ارب الانسان عضوه، جمعه اراب و صحّ‌

Фии алҳдис : « амрати ани асҷди алии сабъаи ороб » .

فی الحدیث: «امرت ان اسجد علی سبعة آراب».

Ва алои риби лаҳви алъоқли алзии иқўми лҳўоӣҷаҳ ,у анмои қоли ахрии лони алморби ҷимоъа ва аслҳо ахр , Фоҷроҳои алии алўҳдаҳи колҳснии лони оёти алсўраҳи алии алёء . Гуфтаанд ки Мӯсо бақадр савол ҷавоб дод , чун хитоб омад ки : « ва мо тлки биминк ё Мӯсо » Мӯсо ҷавоб дод ки Асо , дигари бор хитоб омад ки : лмни ҳай , ин Асо он кист ? Мӯсо гуфт : « Асоӣ » Асои ман . Хитоб омад . Ва мо тасаннӯъи баҳо . Чакании бойени Асо ? Мӯсо гуфт : « أтўкؤои алайҳо » ва он манофе бар шимурд , ва гуфтаанд хитоби ҳам он буд ки : « мо тлки биминк » аммо Мӯсо дар ҷавоби биФзўд ки мехост то манофеи он бар шимурду шукри неъмати ҳақи бгзорд . Рӯй ани ибни аббоси қол : кони Мӯсо ( ъ ) иҳмли алии Асоаи зодау саққоау тмошиаҳу тҳдсаҳу кони изрби баҳои аларзи Фихрҷи мо иأкли явмау иркзҳои Фихрҷи алмоء , Фозои рафъҳо зҳби алмоءу азои зуҳри ?лаи адуи ҳорбту нозлти анҳу . Ва азои ?ераади алостқоءи ман албӣри адлоҳои Фконти алии тӯли албӣр ,у сорти шъбтоҳои колдлў ҳатто истқӣ ,у кони изҳри алии шъбтиҳои колшмъи боллили изии ءи ?лау иҳтдӣ ба ,у азои аштҳии самараи ман алсмор , ркрҳои Фтғснти ғсни тлки алшҷраҳу аўрқти варақҳоу асмрти самарҳо , гуфтаанд ин ҳамаи манофе ки ибни аббос бар шимурдааст пас аз савол « ва мо тлки биминк » дар Асо пайдо шуд зеро ки он ҳама муъҷизаасту Мӯсоро пеш аз он шаб муъҷиза набӯд .

و الا ریب لهو العاقل الّذی یقوم لحوائجه، و انّما قال اخری لانّ المآرب جماعة و اصلها اخر، فاجراها علی الوحدة کالحسنی لانّ آیات السورة علی الیاء. گفته‌اند که موسی بقدر سؤال جواب داد، چون خطاب آمد که: «وَ ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ یا مُوسی‌» موسی جواب داد که عصا، دیگر بار خطاب آمد که: لمن هی، این عصا آن کیست؟ موسی گفت: «عَصایَ» عصای من. خطاب آمد. و ما تصنع‌ بها. چکنی باین عصا؟ موسی گفت: «أَتَوَکَّؤُا عَلَیْها» و آن منافع بر شمرد، و گفته‌اند خطاب هم آن بود که: «ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ» امّا موسی در جواب بیفزود که میخواست تا منافع آن بر شمرد و شکر نعمت حق بگزارد. روی عن ابن عباس قال: کان موسی (ع) یحمل علی عصاه زاده و سقاه و تماشیه و تحدّثه و کان یضرب بها الارض فیخرج ما یأکل یومه و یرکزها فیخرج الماء، فاذا رفعها ذهب الماء و اذا ظهر له عدوّ حاربت و ناضلت عنه. و اذا اراد الاستقاء من البئر ادلاها فکانت علی طول البئر، و صارت شعبتاها کالدّلو حتّی یستقی، و کان یظهر علی شعبتیها کالشمع باللّیل یضی‌ء له و یهتدی به، و اذا اشتهی ثمرة من الثمار، رکرها فتغصّنت غصن تلک الشجرة و اورقت ورقها و اثمرت ثمرها، گفته‌اند این همه منافع که ابن عباس بر شمرده است پس از سؤال «وَ ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ» در عصا پیدا شد زیرا که آن همه معجزه است و موسی را پیش از آن شب معجزه نبود.

« қоли أлқҳо » қоли алрби алқи алъсо « ё Мӯсо » Фأлқоҳои ман яда . « Фإзои ҳаии ҳиаҳи тсъӣ » тмшии мсръаҳи алии батнҳо . Чун Мӯсои Асо аз даст бияфканад Марии зарди гашти онро урф буд чун урфи асб , аз аввал ки пайдои гашти ҷон буд борӣку кучаки пас ҳамеи афзуд то събони гашт , Марии бузурги саъб , чунон ки бдрхтӣ расед он дарахт бихӯрад ,у хоидани дарахт ва дандонҳо ки бар ҳам мезад Мӯсо пар хон он мешунид , ва гуфтаанд пораи пора кӯҳ мекунад ва фурӯ мебарад . Иқоли алҷони аввали ҳолаи алҳиаҳ ,у ҳаии алсғираҳи минҳо ,у алсъбони охири ҳолҳоу ҳаии аъзами мо ткўн ,у алҳиаҳи ллҷнси иъми алкул . Ва қили канти фии азми алсъбону сръаҳи алҷон . Мӯсо чун мор дид ки наҳиф мебарад битарседу бармеад , ҷое дигар гуфт : « вале мдброу лами иъқб » баргашту пушти баргардонеди гурезон , боз наомаду боз пас нанагирист , то хитоб омад аз ҳақи ҷли ҷалола ки эй Мӯсои биҷои худ бози ой , боз омад . Вайро гуфт : « хзҳоу лои тхФи снъидҳои сиратҳо алأўлӣ » тақдираи снъидҳои илои сиратҳо , ФҳзФи алҷори أии снрдҳои илои хилқатҳо ва ҳайатҳо комаи канти Асо , Фмди Мӯсои ядаи илои қрниҳои Фъодои шъбтину сорти Асо . Ва гуфтаанд ки Мӯсои пашминаи пӯшида буд чун хитоб омад ки : « хзҳоу лои тхФ » . Дасти бостини мдръаҳи фарои барад то бар гирад , хитоб омад ки Мӯсо агар аз ин мори газандӣ бтў хоҳад расед , остини бача кор ояд туро ва чаҳ дафъ кунад ? Мӯсо гуфт худовандо марои бойени мгир ки марои заъифи офарӣдае ва ончӣ мекунам аз заъф ва аҷз мекунам , пас Мӯсои дасти бараҳна дар даҳани ваии фурӯи барад чун даст вай барисед Асои гашту дасти худ дар миёни ду шох Асо дид , пас хитоб омад ки ё Мӯсои адн , Флми изли идинаҳ ҳатто шуд зуҳраи бҷзъи алшҷраҳи Фостқру зҳбти анҳу алръдаҳу ҷамъи идиаҳи фии алъсоу хзъи брأсаҳу ънқаҳ .

«قالَ أَلْقِها» قال الربّ الق العصا «یا مُوسی‌» فَأَلْقاها من یده. «فَإِذا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعی‌» تمشی مسرعة علی بطنها. چون موسی عصا از دست بیفکند ماری زرد گشت آن را عرف بود چون عرف اسب، از اوّل که پیدا گشت جانّ بود باریک و کوچک پس همی افزود تا ثعبان گشت، ماری بزرگ صعب، چنان که بدرختی رسید آن درخت بخورد، و خاییدن درخت و دندانها که بر هم میزد موسی پر خوان آن میشنید، و گفته‌اند پاره پاره کوه میکند و فرو میبرد. یقال الجانّ اوّل حالة الحیّة، و هی الصغیرة منها، و الثعبان آخر حالها و هی اعظم ما تکون، و الحیّة للجنس یعم الکلّ. و قیل کانت فی عظم الثعبان و سرعة الجان. موسی چون مار دید که نهیب می‌برد بترسید و برمید، جایی دیگر گفت: «وَلَّی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ» برگشت و پشت برگردانید گریزان، باز نیامد و باز پس ننگریست، تا خطاب آمد از حق جلّ جلاله که ای موسی بجای خود باز آی، باز آمد. وی را گفت: «خُذْها وَ لا تَخَفْ سَنُعِیدُها سِیرَتَهَا الْأُولی‌» تقدیره سنعیدها الی سیرتها، فحذف الجار أی سنردها الی خلقتها و هیئتها کما کانت عصا، فمدّ موسی یده الی قرنیها فعادا شعبتین و صارت عصا. و گفته‌اند که موسی پشمینه پوشیده بود چون خطاب آمد که: «خُذْها وَ لا تَخَفْ». دست بآستین مدرعه فرا برد تا بر گیرد، خطاب آمد که موسی اگر از این مار گزندی بتو خواهد رسید، آستین بچه کار آید ترا و چه دفع کند؟ موسی گفت خداوندا مرا باین مگیر که مرا ضعیف آفریده‌ای و آنچه میکنم از ضعف و عجز می‌کنم، پس موسی دست برهنه در دهن وی فرو برد چون دست وی برسید عصا گشت و دست خود در میان دو شاخ عصا دید، پس خطاب آمد که یا موسی ادن، فلم یزل یدینه حتّی شدّ ظهره بجذع الشجرة فاستقرّ و ذهبت عنه الرّعدة و جمع یدیه فی العصا و خضع برأسه و عنقه.

Қавла : «у азмми ядаки إлии ҷноҳк » ҷиноҳи алонсони мо байни алмрФқу алإбт .

قوله: «وَ اضْمُمْ یَدَکَ إِلی‌ جَناحِکَ» جناح الانسان ما بین المرفق و الإبط.

« тхрҷи бизоءи ман ғайри сӯъ » яъне тхрҷу лҳои нуру шуъоъи кшъоъи алшмси ман ғайри маразу лои брс , « ояи أхрӣ » яъне ҳзаҳи ояи ахрии лнбўтки сӯии ояи алъсо . Ва интисобҳо алии улҳол .

«تَخْرُجْ بَیْضاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ» یعنی تخرج و لها نور و شعاع کشعاع الشمس من غیر مرض و لا برص، «آیَةً أُخْری‌» یعنی هذه آیة اخری لنبوّتک سوی آیة العصا. و انتصابها علی الحال.

Қавла : « лнрики ман оётнои алкбрӣ » ман алмъҷзоти алъзоми алтии нътикҳо .

قوله: «لِنُرِیَکَ مِنْ آیاتِنَا الْکُبْری‌» من المعجزات العظام التی نعطیکها.

Ва қили тақдира « лнроки алкбрии ман оётно » ва ҳай ?илед албизоء ,у лиҳозои қол : ибни аббоси канти яди Мӯсои Акбари оёта .

و قیل تقدیره «لنراک الکبری من آیاتنا» و هی الید البیضاء، و لهذا قال: ابن عباس کانت ید موسی اکبر آیاته.

Қавла : « азҳби إлии фиръавн » эй азҳби бҳотини алоитини фии улҳоли илайҳу адъаҳи илои ибодатӣу ваҳдониятӣу илои иқомаи алслоаҳ . Лзкрӣ , « إнаҳи тғӣ » эй ъсӣу ълоу такаббуру ҷоўзи алҳди фии алшрку алмъсиаҳ . Қоли ибни аббос : лами ирҷъи Мӯсои илои аҳлаи алои баъди ҳавл ,у алқбти тсмии алтоғии фиръавну исмаи алўлиди бен алрёни алқбтӣ .

قوله: «اذْهَبْ إِلی‌ فِرْعَوْنَ» ای اذهب بهاتین الآیتین فی الحال الیه و ادعه الی عبادتی و وحدانیتی و الی اقامة الصلاة. لذکری، «إِنَّهُ طَغی‌» ای عصی و علا و تکبّر و جاوز الحد فی الشرک و المعصیة. قال ابن عباس: لم یرجع موسی الی اهله الّا بعد حول، و القبط تسمی الطاغی فرعون و اسمه الولید بن الریان القبطی.

Ва қили алўлиди бен мсъбу қили кони фиръавни ман истахру ани ъалқамаи бен мрсди қол : баъси аллоҳи Мӯсои илои фиръавн , Флмо вале Мӯсои нодоаҳ ё Мӯсо аммо ани фиръавни лни иؤмн , қоли Мӯсо ё раби ФФими трслнии илайҳ ,у қади илмати анаи лни иؤмн , Фбъси аллоҳи илайҳи бсмониаҳи амлок , Фқолўо ё Мӯсои амзи лмои амрат ба , Фқди аънии илми ҳозои алқрўни ҳни қблкм .

و قیل الولید بن مصعب و قیل کان فرعون من اصطخر و عن علقمة بن مرثد قال: بعث اللَّه موسی الی فرعون، فلمّا ولیّ موسی ناداه یا موسی امّا انّ فرعون لن یؤمن، قال موسی یا ربّ ففیم ترسلنی الیه، و قد علمت انّه لن یؤمن، فبعث اللَّه الیه بثمانیة املاک، فقالوا یا موسی امض لما امرت به، فقد اعنی علم هذا القرون هن قبلکم.