Қавла : « қоли раби ашрҳи лии садрӣ » . Чун фармон омад аз ҷаббори коиноти бмўсӣ ( ъ ) кулем ки : « азҳби إлии фиръавни إнаҳи тғӣ »у Мӯсои дил бар он ниҳод ки пеш фиръавн равад , аз аллоҳи таъолии тамкини хосту созу аҳбти он кор , гуфт : « раби ашрҳи лии садрӣ » ва ин аз баҳр он гуфт ки Мӯсоро он соъати дили бтнги омада буду борӣ бар дил вай нишаста ки аз чунон мақом муноҷот мебоист шудан ва бо душман сухан мебоист гуфт . Пас аз он ки бо ҳақи таъолии ҷли ҷалола сухан гуфта буд . Гуфт бори худоё чун бо душмани сухан мебояд гуфт нахусти ин бор аз дили ман фурӯ нау дилам бар гушойу фарохи гардон то рисолат битавонам гузорад ва ҷавоб битавонам шунид . Қоли ибни ҷриҳ : ашрҳи лии садрӣ , эй вусъу лини қалбии болоямону алнбўаҳи лоъии ънки мо тўдъаҳи ман вҳику аҷтрии алии хитоби фиръавн .

قوله: «قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی». چون فرمان آمد از جبّار کائنات بموسی (ع) کلیم که: «اذْهَبْ إِلی‌ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی‌» و موسی دل بر آن نهاد که پیش فرعون رود، از اللَّه تعالی تمکین خواست و ساز و اهبّت آن کار، گفت: «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی» و این از بهر آن گفت که موسی را آن ساعت دل بتنگ آمده بود و باری بر دل وی نشسته که از چنان مقام مناجات می‌بایست شدن و با دشمن سخن می‌بایست گفت. پس از آن که با حق تعالی جلّ جلاله سخن گفته بود. گفت بار خدایا چون با دشمن سخن می‌باید گفت نخست این بار از دل من فرو نه و دلم بر گشای و فراخ گردان تا رسالت بتوانم گزارد و جواب بتوانم شنید. قال ابن جریح: اشْرَحْ لِی صَدْرِی، ای وسع و لیّن قلبی بالایمان و النبوّة لاعی عنک ما تودعه من وحیک و اجتری علی خطاب فرعون.

«у исри лии أмрӣ » саҳли алии мо амртнии ман таблиғи алрсолаҳи илои фиръавн .

«وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی» سهّل علیّ ما امرتنی من تبلیغ الرّسالة الی فرعون.

«у аҳлли уқдаи ман лисонӣ » алъқдаҳи лкли мо лами интқи бҳрФ мисли алтмтмаҳу алФأФأаҳ .

«وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی» العقدة لکلّ ما لم ینطق بحرف مثل التمتمه و الفأفأة.

Иқўли аФтҳи лисонӣу азали мо ба ман алртаҳи иФҳмўои каломӣ ва мо ахотбҳм ба , муҷоҳид гуфт : уқдаи забони вай аз он буд ки раби алъзаҳи муҳаббати вай дар дили осияу фиръавни афканда буд чунон ки як соъати эшонро аз дидори вай шикебе набӯд , фиръавни рӯзӣ ӯро бар канори худ нишонда буд ва дар рӯй вай механдид ва бозӣ мекард , Мӯсои даст фаро карду мӯӣ рӯй вай бигирифту тоӣ чанд аз он барканд , фиръавн хашм гирифт , сайёфро бихонад то ӯро ҳалок кунад . Осия гуфт кӯдакӣ чаҳ донад ки чаҳ кунад оташу ёқӯт аз ҳам нашносад , пас озмуданро ёқӯту оташи баҳам ҷамъ карданд . Мӯсои хост ки дасти бёқўти барад , Ҷабраил биёмаду дасти ваии фарои оташи барад , оташ бар гирифт ва дар даҳани ниҳод дасташ насӯхт аз онкии мӯӣ рӯй фиръавни бадаст бар канда буд , забонаш бсухт ки рӯзии фиръавнро падари хонда буд , ин уқдаи забони вай аз он буд .

یقول افتح لسانی و ازل ما به من الرّتة یفهموا کلامی و ما اخاطبهم به، مجاهد گفت: عقده زبان وی از آن بود که ربّ العزّة محبّت وی در دل آسیه و فرعون افکنده بود چنان که یک ساعت ایشان را از دیدار وی شکیبایی نبود، فرعون روزی او را بر کنار خود نشانده بود و در روی وی می‌خندید و بازی میکرد، موسی دست فرا کرد و موی روی وی بگرفت و تایی چند از آن برکند، فرعون خشم گرفت، سیّاف را بخواند تا او را هلاک کند. آسیه گفت کودکی چه داند که چه کند آتش و یاقوت از هم نشناسد، پس آزمودن را یاقوت و آتش بهم جمع کردند. موسی خواست که دست بیاقوت برد، جبرئیل بیامد و دست وی فرا آتش برد، آتش بر گرفت و در دهن نهاد دستش نسوخت از آنکه موی روی فرعون بدست بر کنده بود، زبانش بسوخت که روزی فرعون را پدر خوانده بود، این عقده زبان وی از آن بود.

«у аҷъли лии взирои ман أҳлӣ » алўзири муштақи ман алўзр ,у алўзри алҳмлу саммии алўзири взирои лонаи изри аўзори алмалику иҳмли أъбоءи малака . Ва қили муштақи ман алўзру ҳўи алмлҷأ , ва манеҳ қавла : « куллан лои визр » эй лои млҷأ , Фълиҳзои саммии алўзири вазири алони аломири илҷии илайҳи Фимои иързи ?лаи ман аломўр .

«وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی» الوزیر مشتق من الوزر، و الوزر الحمل و سمی الوزیر وزیرا لانه یزر اوزار الملک و یحمل أعباء ملکه. و قیل مشتق من الوزر و هو الملجأ، و منه قوله: «کَلَّا لا وَزَرَ» ای لا ملجأ، فعلیهذا سمّی الوزیر وزیر الانّ الامیر یلجئ الیه فیما یعرض له من الامور.

Қавла : « ҳорӯни أхӣ » эй аҷъли ахии ҳорӯни взирои лии ман байни аҳли байтӣ ,у анмои қоли ман аҳлии лткомли шафқата .

قوله: «هارُونَ أَخِی» ای اجعل اخی هارون وزیرا لی من بین اهل بیتی، و انّما قال من اهلی لتکامل شفقته.

Қавла : « ашдд ба أзрӣ » эй қў ба зуҳрӣ . Ва қили азрии қӯтӣ ,у қили заъфӣ эй аҷълаҳи мъоўнои лии астъини брأиаҳу машварата . Қрأи ибни омири ахии ашдд ба азрӣу ашркаҳи фии амре , бскўни алёءи ман ахӣу қатъи алолФи ман ашдду қатъи алолФи ман ашркаҳ ,у алўҷаҳи ани қавлаи ашдду ашркаҳи алии алхбри лои алии аламр ,у ҳумои мҷзўмони лонҳмои алии ҷавоби алдъоءи алзии ҳўи қавла : «у аҷъли лии взирои ман أҳлӣ »у ҷавоби алдъоءи мҷзўми лони алшрти фӣаи муқаддар ,у алмънии аҷъли лии ахии взирои Фонки ани тҷълаҳи взирои лии ашдд ба азрӣ , Фошдди фии алмънии ҷавоби алшрти алмқдри Фҳўи мҷзўму ашркаҳи маътӯфи алайҳи Фҳўи тобеъи ?лаи фии алҷзм . Ва қрأи албоқўни ашдди бўсли алолФу ашркаҳи бФтҳи алолФ ,у алўҷаҳи анҳмои алии алдъоءи алзии ҳўи блФзи аламр , Фқўлаҳи ашдди бўсли алолФи сиғаи амри ирод ба алдъоءи Фҳўи мабнии алии алскўн ,у ашркаҳ мислаиу ҳўи маътӯфи алайҳу ҳозои ваҷҳи алқроӣтини лонаашад мувофиқаи лмои қиблау ҳўи қавла : « раби ашрҳи лии садрӣу исри лии أмрӣ » ,у фатҳи ибни касӣру абӯи Амр , алёءи ман ахӣ ,у аскнтҳои албоқўн .

قوله: «اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی» ای قوّ به ظهری. و قیل ازری قوّتی، و قیل ضعفی ای اجعله معاونا لی استعین برأیه و مشورته. قرأ ابن عامر اخی اشدد به ازری و اشرکه فی امری، بسکون الیاء من اخی و قطع الالف من اشدد و قطع الالف من اشرکه، و الوجه انّ قوله اشدد و اشرکه علی الخبر لا علی الامر، و هما مجزومان لانّهما علی جواب الدّعاء الّذی هو قوله: «وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی» و جواب الدعاء مجزوم لان الشرط فیه مقدر، و المعنی اجعل لی اخی وزیرا فانک ان تجعله وزیرا لی اشدد به ازری، فاشدد فی المعنی جواب الشرط المقدّر فهو مجزوم و اشرکه معطوف علیه فهو تابع له فی الجزم. و قرأ الباقون اشدد بوصل الالف و اشرکه بفتح الالف، و الوجه انّهما علی الدّعاء الّذی هو بلفظ الامر، فقوله اشدد بوصل الالف صیغة امر یراد به الدّعاء فهو مبنی علی السّکون، و اشرکه مثله و هو معطوف علیه و هذا وجه القرائتین لانّه اشدّ موافقة لما قبله و هو قوله: «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی»، و فتح ابن کثیر و ابو عمرو، الیاء من اخی، و اسکنتها الباقون.

Қавла : « кӣ нсбҳки ксиро » ннзҳки ъмои лои илиқи бк ва нақавл субҳони аллоҳу нслии лак .

قوله: «کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً» ننزهک عما لا یلیق بک و نقول سبحان اللَّه و نصلّی لک.

«у нзкрки ксиро » болдъоءу алсноءи алии кули ҳол .

«وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً» بالدّعاء و الثناء علی کلّ حال.

« إнки канти баннои бсиро » ҳозои куни улҳол , яъне лами тзли канти баннои бсиро . эй ълимои боҳўолноу сФтно .

«إِنَّکَ کُنْتَ بِنا بَصِیراً» هذا کون الحال، یعنی لم تزل کنت بنا بصیرا. ای علیما باحوالنا و صفتنا.

Мӯсо ( ъ ) аз ҳақи ҷли ҷалолаи бдъоу мсأлти хости мушорикати бародари хеши ҳорӯн дар набувват , то ӯро ёрӣ диҳад бар таблиғи рисолату адоءи амонату осон кардани кор бар хештан , то ӯро фироқи тасбеҳу таъзими зикри ҳақ буду касрати ибодат бақадр имкон ,у раби алъзаҳи дъоءи вай мустаҷоб карду ҳорӯнро дар набуввати шарик вай карду пушти вай бова қавӣ кард .

موسی (ع) از حقّ جلّ جلاله بدعا و مسألت خواست مشارکت برادر خویش هارون در نبوّت، تا او را یاری دهد بر تبلیغ رسالت و اداء امانت و آسان کردن کار بر خویشتن، تا او را فراغ تسبیح و تعظیم ذکر حق بود و کثرت عبادت بقدر امکان، و ربّ العزّة دعاء وی مستجاب کرد و هارون را در نبوّت شریک وی کرد و پشت وی باو قوی کرد.

Он гуҳи миннат бар вай ниҳод гуфт : « қади أўтити сؤлк ё Мӯсо » эй аътити сؤлку мродк ё Мӯсо , ман шарҳи алсдру тисири аламру азолаҳи алъқдаҳи ани аллсону тақвоаи алзҳри бнбўаҳи алох .

آن گه منّت بر وی نهاد گفت: «قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یا مُوسی‌» ای اعطیت سؤلک و مرادک یا موسی، من شرح الصدر و تیسیر الامر و ازالة العقدة عن اللسان و تقویة الظهر بنبوة الاخ.

«у лақади мннои алейк мараи أхрӣ » эй анъмнои алейк фии замони охир , қабл ҳзаҳи алмраҳ .

«وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْری‌» ای انعمنا علیک فی زمان آخر، قبل هذه المرّة.

« إзи أўҳинои إлии أмки мо иўҳӣ » ваҳии ӣнҷо бмънӣ илҳомаст . Чунон ки гуфт : «у أўҳии рбки إлии алнҳл » эй алҳмноҳои мо илҳми ман алсўоб ҳатто феълати мо феълат . Ва раво бошад ки бмънии рؤё буд , эй ариноҳои фии алмном « أни ақзФиаҳи фии алтобўт » , ҷое дигар гуфт : « Фإзо хуфт алайҳи Фأлқиаҳ фӣ ?илем » . Номи модари Мӯсо бӯ хоедаст ва аз фарзандони лоўии бен ёқӯб буд ваем номӣаст нилро алӣ алхусус . Аммо қиссаи вилодати Мӯсо бар шарт ихтисор онаст ки фиръавн хобӣ дид ҳоӣл , маъбарон гуфтанд таъбири ин хоб онаст ки дар банӣ Исроили кӯдакӣ падед ояд ки бадасти ваии қоидаи малики ту хароб шаваду низоми кори ту гусаста гардад , фиръавн гуфт тадбир чист ? гуфтанд тадбир онаст ки ҳар кӯдаки нарина ки дар вуҷӯд ояд аз банӣ Исроили онро ҳалок кунӣ . Рӯзгорӣ бигузашт ки атфоли эшонро микштнду перону ҷавонон ки буданд аз дунё май рафтанд , пас сарварони оли фиръавни ҳама баҳам омаданд гуфтанд , мҳинон банӣ Исроил намонданду кҳинонро мекашанд , на баси рӯзгор касе аз эшон намонад ва моро муздур ва коргар набошад ,у биринҷи оӣим , тадбир онаст ки як соли кашем ва як сол на . Пас тақдири илоҳии чунон буд ки ҳорӯни бародари Мӯсои он сол ки намекиштанд аз модар дар вуҷӯд омаду дигари сол ки мекиштанд бмўсии борвари гашт . Чун зодани Мӯсо наздик омад занӣ буд қобила ва бар борварони занони муваккил буд аз ҷиҳати фиръавн то ҳар кӯдакиро ки зодндӣ бФръўн гуфтӣ ва ӯро ҳалок кардӣ , ин қобилаи дӯсти модари Мӯсо буд , дар вақт зодан ӯро бихонад ва гуфт : дӯстии ту имрӯз бакор ояд , моро ҳамеи бинӣ ки дар чаҳ ҳолем , марои ёрии даҳ ва стар кун . Чун Мӯсо аз модар бавуҷуд омад қобила дар вай нагирист нурӣ дид миёни зўи чашми вай , шефтаи он нур ва он ҷамоли вай гашт гуфт : эй фалона то ин соъат бар он будам ки фарзандат дар дасти фиръавни нуҳум то ӯро бикашад , акнӯн аз он нияти бгштм , ки ин фарзанди чашм ва чароғ манаст , миваи дил ва ҷон манаст .

«إِذْ أَوْحَیْنا إِلی‌ أُمِّکَ ما یُوحی‌» وحی اینجا بمعنی الهامست. چنان که گفت: «وَ أَوْحی‌ رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ» ای الهمناها ما یلهم من الصواب حتّی فعلت ما فعلت. و روا باشد که بمعنی رؤیا بود، ای اریناها فی المنام «أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ»، جایی دیگر گفت: «فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ». نام مادر موسی بو خاید است و از فرزندان لاوی بن یعقوب بود ویم نامی است نیل را علی الخصوص. اما قصه ولادت موسی بر شرط اختصار آنست که فرعون خوابی دید هائل، معبّران گفتند تعبیر این خواب آنست که در بنی اسرائیل کودکی پدید آید که بدست وی قاعده ملک تو خراب شود و نظام کار تو گسسته گردد، فرعون گفت تدبیر چیست؟ گفتند تدبیر آن است که هر کودک نرینه که در وجود آید از بنی اسرائیل آن را هلاک کنی. روزگاری بگذشت که اطفال ایشان را میکشتند و پیران و جوانان که بودند از دنیا می‌رفتند، پس سروران آل فرعون همه بهم آمدند گفتند، مهینان بنی اسرائیل نماندند و کهینان را میکشند، نه بس روزگار کسی از ایشان نماند و ما را مزدور و کارگر نباشد، و برنج آئیم، تدبیر آنست که یک سال کشیم و یک سال نه. پس تقدیر الهی چنان بود که هارون برادر موسی آن سال که نمی‌کشتند از مادر در وجود آمد و دیگر سال که می‌کشتند بموسی بارور گشت. چون زادن موسی نزدیک آمد زنی بود قابله و بر باروران زنان موکّل بود از جهت فرعون تا هر کودکی را که زادندی بفرعون گفتی و او را هلاک کردی، این قابله دوست مادر موسی بود، در وقت زادن او را بخواند و گفت: دوستی تو امروز بکار آید، ما را همی بینی که در چه حالیم، مرا یاری ده و ستر کن. چون موسی از مادر بوجود آمد قابله در وی نگریست نوری دید میان ذو چشم وی، شیفته آن نور و آن جمال وی گشت گفت: ای فلانه تا این ساعت بر آن بودم که فرزندت در دست فرعون نهم تا او را بکشد، اکنون از آن نیّت بگشتم، که این فرزند چشم و چراغ منست، میوه دل و جان منست.

Пас қобила чун аз он кори фориғи гашт аз хона берун шуд , яке аз он збоҳон ӯро дид ки аз он сарой берун меомад бидонаст ки онҷои фарзандӣ омадааст , рафту ёрони худро хабар кард , чун бадар сарой омаданд хоҳари Мӯсои эшонро бидид , номи он хоҳари Марям буд гуфт : ё аммоа ҳозои алҳрси болбоб : инак аъвону касон фиръавн омаданд , модари Мӯсои бихўди гашт , аз сари ошуфтагии Мӯсоро хирқае печид ва аз даст бияфканад , танурии тофта буд дар он танур афтод , аъвони фиръавн чун дар шуданд модари Мӯсоро брнгу ҳоли худ диданди ҳеҷ нишони вилодат дар ваии пидонаҳу гӯна рӯй вай мутағаййир нагашта , гуфтанд қобилаи ӣнҷо чаҳ кор дошт агар фарзандӣ наёмадааст ? ! модар Мӯсо гуфт ӯ дӯст манаст , гоҳ гоҳ бипурсаш ман ояд чунон ки дар дӯстон шаванд , эшон бози гаштанд , ва модар мегуяд ё Марями ин алсбӣ ? кӯдак куҷоаст ? Марям гуфт . Чаҳ донам ман азу бихбр будам , ҳаме дар сухан вай буданд ки овоз гиристан омад аз он танури тофта , модари фарои сар вай рафт ва ӯро бардошти як тоӣ мӯии ваии носӯхта , Фҷъли аллоҳи алайҳи алнори брдоу сломо . Пас хилофаст миёни уламо ки ӯро ҳам дар он ҳол дар тобут карданд ва бдрё афканданд ё на , қавмӣ гуфтанд ки ӯро дар бастоне пинҳон кард ва чаҳор моҳ ӯро шер медод бурузи як бору шаби як бор , он гуҳ ӯро бдрёи афканд . Қавмӣ гуфтанд . Ҳам рӯзи вилодат аз вай битарсед аз қаҳри фиръавн ,у раби алъзаҳ дар дили ваии афканд ки ӯро дар тобут кунаду бдрёи афканд , инаст ки раб Алъоламин гуфт : « أни ақзФиаҳи фии алтобўти ФоқзФиаҳ фӣ ?илем » эй ақзФии алтобўту ҳўи фӣа фӣ ?илем эй фии албҳр ,у модари Мӯсо кас фиристод бнҷор , мардии мисрӣ буд аз касони фиръавн ва аз ваии тобути хост то бихарад , наҷҷор гуфт : тобутро чаҳ мекунӣ ? кроҳит дошт ки дурӯғ гуяд , ва низ донист ки писари вайро наздики худои таъолии каромат ва манзалатаст ки ӯро дар миёни оташи дида буд чунон , баростӣ берун омад гуфт писарӣ овардаам ва аз бими фиръавн ва кед вай ӯро дар тобут пинҳон мекунам . Наҷҷор бирафт то збоҳонро хабар диҳад аз он қисса , чун хост ки сухан гуяд забонаш баста шуд . Бадаст ишорат мекард , збоҳон намедонистанд ки чаҳ мегуяд ӯро бадар карданд , наҷҷори бахона боз шуд забони ваии неки гашт , дигари бори бозгашт то эшонро хабар диҳад . Раби Алъоламин забони вай лол карду чашми ваии нобӣно , эшон ӯро бзднд ва берун карданд , гунгу нобӣно берун омад , бароа дар чоҳӣ буд дар он чоҳ афтод , наҷҷор бидонаст ки худоиро ъзу ҷлро дар он сиррӣаст ният кард ки агар баҳоли сиҳҳату саломат боз шавад , он ҳоли бипушаду модари Мӯсоро ёрӣ диҳад дар ҳифзи Мӯсо , раби Алъоламин сидқ вай донист дар он ният ки кард , ӯро чашми равшану забон гуё боз дод , биёмад ва имон оварад ва аз фиръавни имони хеш пинҳон кард , ӯст ки раби алъзаҳ дар қуръон ӯро муъмини ол фиръавн хонд ном ӯ ҳзбил . Пас тобутии сохт бқди Мӯсо , хумсаи ашбори фии хумса ,у модари Мӯсои Мӯсоро дар он тобут кард дар миён пунба зада ,у сари ону шқўқи он бқири биндўд ва устувор кард .

پس قابله چون از آن کار فارغ گشت از خانه بیرون شد، یکی از آن ذبّاحان او را دید که از آن سرای بیرون میآمد بدانست که آنجا فرزندی آمده است، رفت و یاران خود را خبر کرد، چون بدر سرای آمدند خواهر موسی ایشان را بدید، نام آن خواهر مریم بود گفت: یا امّاه هذا الحرس بالباب: اینک اعوان و کسان فرعون آمدند، مادر موسی بیخود گشت، از سر آشفتگی موسی را خرقه‌ای پیچید و از دست بیفکند، تنوری تافته بود در آن تنور افتاد، اعوان فرعون چون در شدند مادر موسی را برنگ و حال خود دیدند هیچ نشان ولادت در وی پیدانه و گونه روی وی متغیر نگشته، گفتند قابله اینجا چه کار داشت اگر فرزندی نیامده است؟! مادر موسی گفت او دوست منست، گاه گاه بپرسش من آید چنان که در دوستان شوند، ایشان باز گشتند، و مادر میگوید یا مریم این الصّبی؟ کودک کجا است؟ مریم گفت. چه دانم من ازو بیخبر بودم، همی در سخن وی بودند که آواز گریستن آمد از آن تنور تافته، مادر فرا سر وی رفت و او را برداشت یک تای موی وی ناسوخته، فجعل اللَّه علیه النار بردا و سلاما. پس خلافست میان علما که او را هم در آن حال در تابوت کردند و بدریا افکندند یا نه، قومی گفتند که او را در بستانی پنهان کرد و چهار ماه او را شیر می‌داد بروز یک بار و شب یک بار، آن گه او را بدریا افکند. قومی گفتند. هم روز ولادت از وی بترسید از قهر فرعون، و ربّ العزّة در دل وی افکند که او را در تابوت کند و بدریا افکند، اینست که ربّ العالمین گفت: «أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ» ای اقذفی التّابوت و هو فیه فی الیمّ ای فی البحر، و مادر موسی کس فرستاد بنجّار، مردی مصری بود از کسان فرعون و از وی تابوت خواست تا بخرد، نجّار گفت: تابوت را چه میکنی؟ کراهیّت داشت که دروغ گوید، و نیز دانست که پسر وی را نزدیک خدای تعالی کرامت و منزلت است که او را در میان آتش دیده بود چنان، براستی بیرون آمد گفت پسری آورده‌ام و از بیم فرعون و کید وی او را در تابوت پنهان میکنم. نجّار برفت تا ذباحان را خبر دهد از آن قصه، چون خواست که سخن گوید زبانش بسته شد. بدست اشارت می‌کرد، ذباحان نمی‌دانستند که چه میگوید او را بدر کردند، نجّار بخانه باز شد زبان وی نیک گشت، دیگر بار بازگشت تا ایشان را خبر دهد. ربّ العالمین زبان وی لال کرد و چشم وی نابینا، ایشان او را بزدند و بیرون کردند، گنگ و نابینا بیرون آمد، براه در چاهی بود در آن چاه افتاد، نجّار بدانست که خدای را عزّ و جلّ را در آن سریست نیّت کرد که اگر بحال صحّت و سلامت باز شود، آن حال بپوشد و مادر موسی را یاری دهد در حفظ موسی، ربّ العالمین صدق وی دانست در آن نیت که کرد، او را چشم روشن و زبان گویا باز داد، بیامد و ایمان آورد و از فرعون ایمان خویش پنهان کرد، اوست که رب العزّة در قرآن او را مؤمن آل فرعون خواند نام او حزبیل. پس تابوتی ساخت بقدّ موسی، خمسة اشبار فی خمسة، و مادر موسی موسی را در آن تابوت کرد در میان پنبه زده، و سر آن و شقوق آن بقیر بیندود و استوار کرد.

Ва бФрмони аллоҳи таъолии бдрёи афканд ,у фиръавнро духтарӣ буд ки иллат брс дошту атбоءи Миср аз муолиҷаи вай дармонда буданд , соҳирон ва коҳинон гуфтанд ки шФоءи иллати вай аз рӯй дарё май намояд , шахсе падед ояд , хиўءи он шахс бар вай моланд шифо ёбад , пас рӯзи душанбеи чоштгоҳи фиръавн бар шати нил бар он нузҳатгоҳ ва тамошогоҳ нишаста буд , зани ваии осияи бинти мазоҳим ва он духтар ки иллат брс дошт бар он гӯшаи дигар бар шат бо канизакон назора мекард , ногоҳ он тобут аз миёни дарё падед омад , мавҷи оби онро бсоҳли афканди чунон ки аллоҳ таъолӣ гуфт : « Флилқаҳ ?илем болсоҳл » эй Флирдаҳи алмоءи илои алшт яъне ки дарёро фармон омад ки тобутро бсоҳли афканд , « иأхзаҳи адуи лӣу адуи ?ла » анмои қоли злки лони фиръавни кони адуи аллоҳу лонбёӣаҳ ,у алФроънаҳи салоса : фиръавни иброҳӣму фиръавни Юсуфу ҳўи ҷади фиръавни Мӯсо ,у фиръавни Мӯсоу ҳўи алўлиди бен мсъб .

و بفرمان اللَّه تعالی بدریا افکند، و فرعون را دختری بود که علت برص داشت و اطباء مصر از معالجه وی درمانده بودند، ساحران و کاهنان گفتند که شفاء علت وی از روی دریا می‌نماید، شخصی پدید آید، خیوء آن شخص بر وی مالند شفا یابد، پس روز دوشنبه چاشتگاه فرعون بر شط نیل بر آن نزهتگاه و تماشاگاه نشسته بود، زن وی آسیه بنت مزاحم و آن دختر که علت برص داشت بر آن گوشه دیگر بر شط با کنیزکان نظاره میکرد، ناگاه آن تابوت از میان دریا پدید آمد، موج آب آن را بساحل افکند چنان که اللَّه تعالی گفت: «فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ» ای فلیرده الماء الی الشط یعنی که دریا را فرمان آمد که تابوت را بساحل افکند، «یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ» انّما قال ذلک لانّ فرعون کان عدوّ اللَّه و لانبیائه، و الفراعنة ثلاثة: فرعون ابراهیم و فرعون یوسف و هو جدّ فرعون موسی، و فرعون موسی و هو الولید بن مصعب.

Пас ғуломону канизакони рафтанду тобути бнздики фиръавн ва осия овараданд ва ҳар чанд кӯшиданд дар тобут баргиранд ё башикананд , ҳечкас тоқат он надошту бадасти ҳечкас кушода нашуд , магари бадасти осия , чун сари тобут бар гирифтанд , кӯдакиро диданд дар он тобут , ман асбҳи анноси вҷҳо . Бо рӯй чун моҳ ва ду чашми наргисину миёни ду абрӯии ваии нурии тобону ангушти ибҳоми хеш дар даҳани гирифта ва аз он шер мехӯрд . Фиръавн дар вай нагирист муҳаббату меҳри вай дар дил ӯ ҷой гирифт , инаст ки раб алъзаҳ гуфт : «у أлқити алейк муҳибаи манӣ » эй феълати злки бки лиҳбки фиръавни Флои иқтлк . Қоли ибни аббос : аҳбаҳи аллоҳу ҳббаҳи илои халқа ,у қоли қтодаҳ : млоҳаҳи канти фии Айнии Мӯсои лои икоди исбри анҳу ман роаҳ . Ва қил « أлқити алейк муҳибаи манӣ » эй лтҳбки амрأаҳи фиръавну тҳсни трбитк . Ва ҳўи маънии қавла . «у лтснъи алии Айнӣ » эйу лтрбии алии иродатии бмрӣии манӣ . Ва қили лтғзии алии муҳаббатӣ , иқоли сунъи алсбии азои аҳсани ғдоӣаҳ . Чун Мӯсоро аз он тобут берун овараданд фиръавни порае хиўء вай бигирифт ва бар он иллати духтар хеш молида , духтар аз он иллати брси поки гашт . Духтар ӯро дар бар гирифт ва мебӯсед , ғоўёни қавм фиръавн гуфтанд : аиҳо алмалик ано назанн ани алмўлўди алзӣ тҳзр манеҳ ман банӣ Исроили ҳўи ҳозо , Ромӣ ба Фрқои мнк , Фоқтлаҳ . эй малики он кӯдаки Исроилӣ ки ту аз вай май тарсӣ бар малики хеш , магар ӯст накаш ӯро то эмини шӯй , фиръавни бқтли вай ҳиммат кард , осия гуфт . Қурраи айни лӣу лаки лои тқтлаҳ . Моро ҳеҷ фарзанд нест ва ин кӯдаки равшанои чашми ману тест ӯро макаш то ӯро фарзанд гирему нафъ ӯ бмо расад .

پس غلامان و کنیزکان رفتند و تابوت بنزدیک فرعون و آسیه آوردند و هر چند کوشیدند در تابوت برگیرند یا بشکنند، هیچکس طاقت آن نداشت و بدست هیچکس گشاده نشد، مگر بدست آسیه، چون سر تابوت بر گرفتند، کودکی را دیدند در آن تابوت، من اصبح الناس وجها. با روی چون ماه و دو چشم نرگسین و میان دو ابروی وی نوری تابان و انگشت ابهام خویش در دهن گرفته و از آن شیر میخورد. فرعون در وی نگریست محبّت و مهر وی در دل او جای گرفت، اینست که ربّ العزة گفت: «وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی» ای فعلت ذلک بک لیحبک فرعون فلا یقتلک. قال ابن عباس: احبه اللَّه و حبّبه الی خلقه، و قال قتاده: ملاحة کانت فی عینی موسی لا یکاد یصبر عنه من رآه. و قیل «أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی» ای لتحبک امرأة فرعون و تحسن تربیتک. و هو معنی قوله. «وَ لِتُصْنَعَ عَلی‌ عَیْنِی» ای و لتربّی علی ارادتی بمرئی منی. و قیل لتغذی علی محبّتی، یقال صنع الصبی اذا احسن غدائه. چون موسی را از آن تابوت بیرون آوردند فرعون پاره‌ای خیوء وی بگرفت و بر آن علّت دختر خویش مالید، دختر از آن علّت برص پاک گشت. دختر او را در بر گرفت و می‌بوسید، غاویان قوم فرعون گفتند: ایّها الملک انّا نظنّ انّ المولود الذی تحذر منه من بنی اسرائیل هو هذا، رمی به فرقا منک، فاقتله. ای ملک آن کودک اسرائیلی که تو از وی می‌ترسی بر ملک خویش، مگر اوست نکش او را تا ایمن شوی، فرعون بقتل وی همت کرد، آسیه گفت. قرة عین لی و لک لا تقتله. ما را هیچ فرزند نیست و این کودک روشنایی چشم من و تست او را مکش تا او را فرزند گیریم و نفع او بما رسد.

Қол алнабӣ ( с ) : « ани фиръавни қол аммо анои Флои ҳоҷаи лии фӣа ,у луи қоли иўмӣзи ҳўи қурраи айни лии комаи ҳўи лаки лҳдоаҳи аллоҳи комаи ҳдоҳо » , расӯл худо гуфт агар фиръавни он рӯз гуфтӣ қурраи айни лӣ , роҳ ёфтӣ чунон ки осия гуфт ва роҳ ёфт , аммо фиръавн гуфт марои бадв ҳоҷат нест . Лои ҷурм аз ҳидояту имон маҳрӯм монад , ва гуфтаанд чун фиръавни қасди қатл вай кард , осия гуфт ин кӯдак на аз банӣ Исроиласт балки аз заминии дигару қавмӣ дигараст аз куштан ӯ чаҳ ояд , бигзор то ӯро фарзанд хеш гирему фиръавнро худ низ дил намедод ки ӯро бикашад ки ӯро дӯст медошту меҳри вай дар дил дошт . Пас осия ӯро мўшои ном бар ниҳод , бзбони ибрӣ , Мӯсо мўшоаст . Мӯ обасту шои дарахт яъне ки ӯро дар миёни об ва дарахт ёфтем . Он гуҳи доя эйро талаб карданд ки ӯро шер диҳад ҳар чанд ки занон омаданду пистон бар вай арз карданд шер нагирифту модари Мӯсои он соъат бо Марями хоҳар Мӯсо мегуяд қсиаҳ бар хез ва бар пай бародар бирав ва донишӣ бикун ки худ зиндааст ё мурда , хоҳар биёмад то бидонад .

قال النّبی (ص): «انّ فرعون قال امّا انا فلا حاجة لی فیه، و لو قال یومئذ هو قرة عین لی کما هو لک لهداه اللَّه کما هداها»، رسول خدا گفت اگر فرعون آن روز گفتی قرة عین لی، راه یافتی چنان که آسیه گفت و راه یافت، امّا فرعون گفت مرا بدو حاجت نیست. لا جرم از هدایت و ایمان محروم ماند، و گفته‌اند چون فرعون قصد قتل وی کرد، آسیه گفت این کودک نه از بنی اسرائیل است بلکه از زمینی دیگر و قومی دیگر است از کشتن او چه آید، بگذار تا او را فرزند خویش گیریم و فرعون را خود نیز دل نمی‌داد که او را بکشد که او را دوست می‌داشت و مهر وی در دل داشت. پس آسیه او را موشا نام بر نهاد، بزبان عبری، موسی موشا است. مو آب است و شا درخت یعنی که او را در میان آب و درخت یافتیم. آن گه دایه‌ای را طلب کردند که او را شیر دهد هر چند که زنان آمدند و پستان بر وی عرض کردند شیر نگرفت و مادر موسی آن ساعت با مریم خواهر موسی میگوید قصیه بر خیز و بر پی برادر برو و دانشی بکن که خود زنده است یا مرده، خواهر بیامد تا بداند.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт : « إзи тмшии أхтки Фтқўли ҳилли أдлкми алии ман икФлаҳ » эй алии ман измни алқёми борзоъаҳу тарбията . Хоҳар биёмад дид ки доя талаб мекунанд , гуфт ман шуморо нишони даҳуми бксӣ ки ӯро доягӣ кунад ва шер диҳад , занӣаст ки ӯро фарзанд куштаанд ва агар ӯро бдоигӣ хонед бияёд , осия гуфт биор ӯро то доикии ин писари ман бикунад , агар шер вай бигирад бо вай некӣҳо кунам , Марям рафт вау модарро биоварад , Мӯсо чун буи модар шунид биҷусту пистони вай дар даҳан гирифт вау бмзид , инаст ки аллоҳ таъолӣ гуфт : « Фрҷъноки إлии أмк » эй Мӯсои турои вои модари додеми чунон ки бо вай ваъда карда будем анои родўаҳи алики қавла : « кӣ тқри айнҳоу лои тҳзн » ин бон кардем то чашми вай равшан бошад ббқоءу лқоءи ту ва андўҳгн набошад бФроқи ту , « ва қатлат наФасо » яъне қбтёи коФро . Мӯсо чун он қибтиро кишти дувоздаҳ сола буд ва ин қисса дар сӯраи алқсси бшрҳи гўӣим . Қавла : « Фнҷиноки ман Улуғам » эй ман хавфи алқтл . Яъне сҳлнои лаки алхурӯҷи ман Мисри илои мадин солмои ман фиръавн ,у қили нҷиноки ман ғами алтобўту албҳру крбаҳ , қоли вҳб : аўҳии аллоҳи илои Мӯсо ( ъ ) луи ани алнФси алтии қатлати ақрти соъаҳи ман лайл ӯ наҳор бонии холиқҳо ва розиқҳо лои зқтки таъми алъзобу локини афвати ънки амрҳо лонҳои лами тқри лии соъаҳ . Қавла : «у Фтноки Фтўно » эй ахтбрноки ахтбороу амтҳноки мҳнаҳи баъди мҳнаҳ ,у қили хлсноки мараи баъди мара . Аҳдиҳои ани ИМАи ҳамлат ба фии алснаҳи алтии кони фиръавни тзбҳи фӣҳо алотФол , алқоؤаҳ фӣ ?илем , сами манъаи алрзоъи алои ман сдии ИМА , сами ҷираи лҳиаҳи фиръавн ҳатто ҳам бқтлаҳ , сами тановули алҷмраҳи бадали алтмраҳ , сам ва каза алқбтии ҳайни истиғосаи алосроӣилӣ , сами хурӯҷаи ман алблдаҳи ҳайни ахбраҳи раҷули исъии ман шиътаҳи бмои ъзмўои алайҳи ман қатла . Ва қили алФтўни мо лҳқаҳи ман алФзъ ,у алҳрбу алоғтроби илои арзи мадин , ва мо адркаҳи ҳноки ман алкромаҳу алнбўаҳ , « Флбсти синӣн » яъне ъушри синӣни фии аҳли мадину ҳўи баладаи Шуайб , алии смонии мароҳили ман Миср вҳб гуфт Мӯсо ки аз фиръавн бигурехт дувоздаҳ сола буд бмдин шуд даҳ соли муздури Шуайб буд бар меҳри духтари ваии сФиро , ва пас аз он ҳаждаҳи соли дигари бнздики Шуайб шабоне мекард то ӯро фарзанди зод , чун сини вай бчҳл расед ваҳй омад буи , инаст ки раб алъзаҳ гуфт : « сами ҷӣти алии қадар ё Мӯсо » яъне ҷӣти ллўқти алзии арднои арсолки фӣаи илои фиръавн . Алии қади рои алии миқдори мақдӯри қдрноаҳи лрсолтк .

اینست که ربّ العالمین گفت: «إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی‌ مَنْ یَکْفُلُهُ» ای علی من یضمن القیام بارضاعه و تربیته. خواهر بیامد دید که دایه طلب می‌کنند، گفت من شما را نشان دهم بکسی که او را دایگی کند و شیر دهد، زنی است که او را فرزند کشته‌اند و اگر او را بدایگی خوانید بیاید، آسیه گفت بیار او را تا دایکی این پسر من بکند، اگر شیر وی بگیرد با وی نیکیها کنم، مریم رفت و و مادر را بیاورد، موسی چون بوی مادر شنید بجست و پستان وی در دهن گرفت و و بمزید، اینست که اللَّه تعالی گفت: «فَرَجَعْناکَ إِلی‌ أُمِّکَ» ای موسی ترا وا مادر دادیم چنان که با وی وعده کرده بودیم انّا رادوه الیک قوله: «کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها وَ لا تَحْزَنَ» این بآن کردیم تا چشم وی روشن باشد ببقاء و لقاء تو و اندوهگن نباشد بفراق تو، «وَ قَتَلْتَ نَفْساً» یعنی قبطیا کافرا. موسی چون آن قبطی را کشت دوازده ساله بود و این قصه در سورة القصص بشرح گوئیم. قوله: «فَنَجَّیْناکَ مِنَ الْغَمِّ» ای من خوف القتل. یعنی سهلنا لک الخروج من مصر الی مدین سالما من فرعون، و قیل نجیناک من غم التابوت و البحر و کربه، قال وهب: اوحی اللَّه الی موسی (ع) لو انّ النفس الّتی قتلت اقرت ساعة من لیل او نهار بانی خالقها و رازقها لا ذقتک طعم العذاب و لکن عفوت عنک امرها لانّها لم تقر لی ساعة. قوله: «وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً» ای اختبرناک اختبارا و امتحناک محنة بعد محنة، و قیل خلصناک مرة بعد مرة. احدیها انّ امه حملت به فی السنة التی کان فرعون تذبح فیها الاطفال، القاؤه فی الیمّ، ثم منعه الرّضاع الا من ثدی امه، ثم جرّه لحیة فرعون حتّی هم بقتله، ثم تناول الجمرة بدل التمرة، ثم و کزه القبطی حین استغاثه الاسرائیلی، ثم خروجه من البلدة حین اخبره رجل یسعی من شیعته بما عزموا علیه من قتله. و قیل الفتون ما لحقه من الفزع، و الهرب و الاغتراب الی ارض مدین، و ما ادرکه هناک من الکرامة و النّبوة، «فَلَبِثْتَ سِنِینَ» یعنی عشر سنین فی اهل مدین و هو بلدة شعیب، علی ثمانی مراحل من مصر وهب گفت موسی که از فرعون بگریخت دوازده ساله بود بمدین شد ده سال مزدور شعیب بود بر مهر دختر وی صفیرا، و پس از آن هژده سال دیگر بنزدیک شعیب شبانی می‌کرد تا او را فرزند زاد، چون سن وی بچهل رسید وحی آمد بوی، اینست که ربّ العزّة گفت: «ثُمَّ جِئْتَ عَلی‌ قَدَرٍ یا مُوسی‌» یعنی جئت للوقت الّذی اردنا ارسالک فیه الی فرعون. علی قد رای علی مقدار مقدور قدرناه لرسالتک.

Мақотил гуфт : алии қадар эй алии мавъиди въднок . Пас он гуҳ омадӣ бар сари он ваъда ки турои ниҳода будем . Гуфтаанд бзоҳр бо ваии бқўли ваъда Эй нарафта буд , пас эҳтимол кунад ки ин ваъда бихоб буд ки раби алъзаҳ ӯро бихоб намӯд ки турои брсолти бФръўну қавм вай хоҳам фиристод ,у қил : маъноаи ҷӣти алии мавъиду ъднои алрсл . Ва злки ани аллоҳи таъолии ахбри алрсли алмозиаҳи анаи сибъси Мӯсои илои халқау синзли алайҳи алтўроаҳ .

مقاتل گفت: علی قدر ای علی موعد وعدناک. پس آن گه آمدی بر سر آن وعده که ترا نهاده بودیم. گفته‌اند بظاهر با وی بقول وعده‌ای نرفته بود، پس احتمال کند که این وعده بخواب بود که ربّ العزّة او را بخواب نمود که ترا برسالت بفرعون و قوم وی خواهم فرستاد، و قیل: معناه جئت علی موعد و عدنا الرّسل. و ذلک انّ اللَّه تعالی اخبر الرّسل الماضیة انّه سیبعث موسی الی خلقه و سینزل علیه التّوراة.

Қавла : «у астнътки лнФсӣ » алостноъи аФтъоли ман алснъаҳ . Ва ҳўи иттихози алсниъаҳ эй атхзтки сниъаҳ ,у алмънии астФитки брсолтӣу ахтсстки бўҳиии алзии ҳўи хоси амре . Ва яҳтамили ани алнФсҳо ҳнои таъкӣд . эйу астФитки лии нафасӣ . Ва қили маъноаи ахтртки лإқомаҳи ҳуҷҷатӣу ҷълтки бинӣу байни халқӣ , ҳатто срти фии улхитобу алтблиғи ании бмнзлтии алтии анои баҳои луи хотбтҳму аҳтҷҷти алайҳим .

قوله: «وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی» الاصطناع افتعال من الصنعة. و هو اتخاذ الصنیعة ای اتخذتک صنیعة، و المعنی اصطفیتک برسالتی و اختصصتک بوحیی الّذی هو خاص امری. و یحتمل انّ النفس ها هنا تأکید. ای و اصطفیتک لی نفسی. و قیل معناه اخترتک لإقامة حجتی و جعلتک بینی و بین خلقی، حتی صرت فی الخطاب و التبلیغ عنّی بمنزلتی الّتی انا بها لو خاطبتهم و احتججت علیهم.

Қавла : « азҳби أнту أхўки боётӣ » эй амзёи болтўриаҳ . Қил боётӣ болиду алъсо , «у лои тнёи фии зикрӣ » эй лои тзъФонии ани тазаккуронеи ?фони зикри кома Аёӣ иқўии ъзмкмо . Ва қили маъноаи лои тФтроу лои тқсрои фии таблиғи зикрии аннос . Иқоли венӣ ва туоне фии аламр , азоу ҳни фӣа .

قوله: «اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیاتِی» ای امضیا بالتوریة. قیل بآیاتی بالید و العصا، «وَ لا تَنِیا فِی ذِکْرِی» ای لا تضعفانی ان تذکرانی فانّ ذکر کما ایّای یقوی عزمکما. و قیل معناه لا تفترا و لا تقصرا فی تبلیغ ذکری الناس. یقال ونی و توانی فی الامر، اذا و هن فیه.

« азҳбои إлии фиръавн » аъоди лони алأўли мутлақу ассонии муқайяд . « إнаҳи тғӣ » куфру ҷоўзи алҳди фии алкФр . Муфассирон гуфтанд Мӯсо бо аҳли хеш аз мадин бирафт ва рӯй бмсри ниҳоду ҳорӯни он вақти бмср буд наздики модари хеш , ваҳй омад бҳрўн ки Мӯсоро истиқбол кун , як марҳалаи бостқбол Мӯсо омаду Мӯсоро гуфт марои чунин ваҳй омаду бФрмони ҳақи ҷли ҷалолаи омадам , Мӯсо гуфт оре ки раби алъзаҳи марои брсолт бар фиръавн мефиристод , дархостам то ту бо ман бошӣу марои ёрии диҳӣ то рисолати ҳақи баҳами бгзорим , пас раби Алъоламин бо эшон хитоб кард « азҳбои إлии фиръавни إнаҳи тғӣ » .

«اذْهَبا إِلی‌ فِرْعَوْنَ» اعاد لانّ الأوّل مطلق و الثانی مقیّد. «إِنَّهُ طَغی‌» کفر و جاوز الحدّ فی الکفر. مفسران گفتند موسی با اهل خویش از مدین برفت و روی بمصر نهاد و هارون آن وقت بمصر بود نزدیک مادر خویش، وحی آمد بهرون که موسی را استقبال کن، یک مرحله باستقبال موسی آمد و موسی را گفت مرا چنین وحی آمد و بفرمان حق جل جلاله آمدم، موسی گفت آری که رب العزّة مرا برسالت بر فرعون میفرستاد، درخواستم تا تو با من باشی و مرا یاری دهی تا رسالت حق بهم بگزاریم، پس رب العالمین با ایشان خطاب کرد «اذْهَبا إِلی‌ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی‌».

« Фқўлои ?лаи қўлои лино » эй тлтФои ?лаи фии алқўлу лои тғлзо . Чун бар фиръавн шавед бтлтФ шавед , сухани нарми гўӣид , бмдоро ва рФқ гуед , дуруштӣ макунед , ва ин аз баҳр он гуфт ки марди мутамарриди тоғӣ чун ӯро даъват кунанд , агар бънФу хушунат бо вай сухан кунанд , хашм гирад ва дар ҳуҷҷати хасм таъаммул накунад ва панд напазирад , ва низ қасди қатл хасм кунад , боз чун брФқу лутф бо вай гӯйанд сухани бсмъи худ роҳ диҳад ва дар ҳуҷҷати хасм таъаммул кунад ва мнқод гардад . Азинҷо гуфт Мустафо ( с ) : « мо дахли алрФқи фии шайъи ءи алои зона ва мо дахли алънФи фии шайъи ءи алои шона » .

«فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً» ای تلطفا له فی القول و لا تغلظا. چون بر فرعون شوید بتلطف شوید، سخن نرم گوئید، بمدارا و رفق گویید، درشتی مکنید، و این از بهر آن گفت که مرد متمرّد طاغی چون او را دعوت کنند، اگر بعنف و خشونت با وی سخن کنند، خشم گیرد و در حجّت خصم تأمّل نکند و پند نپذیرد، و نیز قصد قتل خصم کند، باز چون برفق و لطف با وی گویند سخن بسمع خود راه دهد و در حجّت خصم تأمل کند و منقاد گردد. ازینجا گفت مصطفی (ص): «ما دخل الرفق فی شی‌ء الّا زانه و ما دخل العنف فی شی‌ء الّا شانه».

Ва гуфтаанд ӯро брФқ фармуд яъне ҳақи тарбияти ваии биҷои ор ки ӯ турои парварда , ҳақ тарбият дорад бар ту , ва гуфтаанд маънии ин тлтФ онаст ки ӯро бикунят хон ва кунят ваии абӯ алъбосаст , ва гуфтаанд абӯи алўлид ва гуфтаанд абӯи мара . Бо Мӯсо чунин гуфт ва бо Мустафо ( с ) гуфт : «у ағлзи алайҳим » зеро ки табъу хилқати Мӯсо бар ҳадату салобат буду табъу хилқати Мустафо бар рФқу раҳмат . Мӯсоро гуфт аз он дуруштӣу тезии лухтии боз кам кун бо душман ,у Мустафо ( с )ро гуфт бар он рФқу мудорои лухтии дуруштӣ ва тезӣ биор бо душман , рӯй ани ъоӣшаҳи қолат : ё расӯли аллоҳи Киеви аҷтрأи Мӯсои алии алрؤиаҳу саволаи Аёҳо ? қоли илми аллоҳи ҳдтаҳи Фҳлми анҳу .

و گفته‌اند او را برفق فرمود یعنی حق تربیت وی بجای آر که او ترا پرورده، حق تربیت دارد بر تو، و گفته‌اند معنی این تلطف آنست که او را بکنیت خوان و کنیت وی ابو العباس است، و گفته‌اند ابو الولید و گفته‌اند ابو مرّة. با موسی چنین گفت و با مصطفی (ص) گفت: «وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ» زیرا که طبع و خلقت موسی بر حدّت و صلابت بود و طبع و خلقت مصطفی بر رفق و رحمت. موسی را گفت از آن درشتی و تیزی لختی باز کم کن با دشمن، و مصطفی (ص) را گفت بر آن رفق و مدارا لختی درشتی و تیزی بیار با دشمن، روی انّ عائشة قالت: یا رسول اللَّه کیف اجترأ موسی علی الرؤیة و سؤاله ایّاها؟ قال علم اللَّه حدّته فحلم عنه.

Қавла : « лаълаи итзкри أўи ихшӣ » ?фони қили кони фии илми аллоҳи анаи лои итзкру лои ихшии Фмои маънии лаълаи итзкр ? қили ҳўи масруфи илои ғайри фиръавну муҷозаи лаълаи итзкр ӯ ихшии хоаши азои раъии барӣу алтофии бмни хилқатау рзқтаҳу анъмти алайҳи сами адъии алрбўбиаҳ . Ва қоли абӯи бикри алўроқ : лаъли ман аллоҳи воҷиб ,у лақади тазаккури фиръавну хашии ҳайни лами инФъаҳи аззикрӣу алхшиаҳ ,у злки ҳайни أлҷмаҳи алғрқи фии албҳр , Фқоли омнти أнаҳи лои إлаҳи إлои алзии омнт ба бнўои إсроӣил . Ва қоли аҳли алмъонӣ , лаъли ҳарфи трҷу тамаъ ,у ҳўи ҳоҳнои иъўди илои ҳоли Мӯсоу ҳорӯн . эй азҳбои антмои алии рҷоӣкмоу тмъкмо ,у қади илми аллоҳи субҳонаи мо икўн манеҳ . Ҳақи ҷалолаи худ доно буд ки оқибати кори фиръавн чаҳ хоҳад буд аммо Мӯсоу ҳорӯнро гуфт шумо ӯро даъват кунед бар умеду тамаъи он ки ваии имони ораду сиррӣ ки худ донист аз кори фиръавн бо эшон нагуфт то дар эшон фатрат наёяд ва дар даъвати ҷади намоянд то савоби эшон дар он ҷади намӯдани тамомтару азимтар буд ,у маънии итзкри итъзу иътбр ,у ихшӣ эй ислм .

قوله: «لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی‌» فان قیل کان فی علم اللَّه انّه لا یتذکّر و لا یخشی فما معنی لعلّه یتذکّر؟ قیل هو مصروف الی غیر فرعون و مجازه لعلّه یتذکّر او یخشی خاش اذا رأی برّی و الطافی بمن خلقته و رزقته و انعمت علیه ثم ادّعی الرّبوبیة. و قال ابو بکر الورّاق: لعلّ من اللَّه واجب، و لقد تذکّر فرعون و خشی حین لم ینفعه الذّکری و الخشیة، و ذلک حین ألجمه الغرق فی البحر، فقال آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِیلَ. و قال اهل المعانی، لعلّ حرف ترج و طمع، و هو هاهنا یعود الی حال موسی و هارون. ای اذهبا انتما علی رجائکما و طمعکما، و قد علم اللَّه سبحانه ما یکون منه. حقّ جلاله خود دانا بود که عاقبت کار فرعون چه خواهد بود امّا موسی و هارون را گفت شما او را دعوت کنید بر امید و طمع آن که وی ایمان آرد و سرّی که خود دانست از کار فرعون با ایشان نگفت تا در ایشان فترت نیاید و در دعوت جدّ نمایند تا ثواب ایشان در آن جدّ نمودن تمامتر و عظیم تر بود، و معنی یتذکّر یتّعظ و یعتبر، و یخشی ای یسلم.

« қолои рбно » гӯяндаи Мӯсо буд аммо азоФт бо ҳар ду кард ки ҳорӯн бо ӯ дар кор буд қавла : « إннои нхоФи أни иФрти ълино » яъне ани иъҷли болъқўбаҳу ибодри илои қтлно қабл ани итأмли ҳҷтнои фарти азои тақаддуму сабақ ,у алФорту алФрти алзии итқдми алқўми фии талаби алмоء . Ва манеҳ

«قالا رَبَّنا» گوینده موسی بود امّا اضافت با هر دو کرد که هارون با او در کار بود قوله: «إِنَّنا نَخافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنا» یعنی ان یعجل بالعقوبة و یبادر الی قتلنا قبل ان یتأمل حجّتنا فرط اذا تقدم و سبق، و الفارط و الفرط الّذی یتقدّم القوم فی طلب الماء. و منه‌

Қавлаи слии аллоҳи алайҳу силам : « анои Фрткми алии алҳўз » .

قوله صلی اللَّه علیه و سلّم: «انا فرطکم علی الحوض».

« أўи أни итғӣ » ани иткбри ани қабул алҳақу издоди кФрои илои куфраи брдно .

«أَوْ أَنْ یَطْغی‌» ان یتکبّر عن قبول الحقّ و یزداد کفرا الی کفره بردّنا.

Фқоли аллоҳи ъзу ҷл : « лои тхоФои إннии мъкмо » болъўну алнсраҳу алдФъи ънкмо , асмъи қўлкмоу қавла , арӣ Фълкмоу фаъла « أсмъу أрӣ » , далеласт ки худоиро ҷли ҷалола самъасту басар , самиъаст бсмъи номахлуқ , басираст ббсри номахлуқ ,у маънии самъу бсрнаҳи илму аҳоттсти чунон ки мӯътазила гӯйанд , ки агар чунон будӣ أсмъу أрӣ бефоида ва бемаънӣ будӣ , ки маънии илму аҳотт дар аннии мъкмо мавҷӯдасту сухан тамомаст , ҳам чунон ки ҷое дигар гуфт : «у лои أднии ман злку лои أксри إлои ҳўи мъҳми أини мо конўо » чун баъд аз камоли он маънӣ , أсмъ ва أрӣ гуфт маълум шуд ки أсмъу أрӣ на илмасту аҳотт ки самъу басари номхлўқст .

فقال اللَّه عزّ و جلّ: «لا تَخافا إِنَّنِی مَعَکُما» بالعون و النصرة و الدفع عنکما، اسمع قولکما و قوله، اری فعلکما و فعله «أَسْمَعُ وَ أَری‌»، دلیلست که خدای را جلّ جلاله سمع است و بصر، سمیع است بسمع نامخلوق، بصیر است ببصر نامخلوق، و معنی سمع و بصرنه علم و احاطتست چنان که معتزله گویند، که اگر چنان بودی أَسْمَعُ وَ أَری‌ بی فایده و بی معنی بودی، که معنی علم و احاطت در انّنی معکما موجود است و سخن تمام است، هم چنان که جایی دیگر گفت: «وَ لا أَدْنی‌ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ ما کانُوا» چون بعد از کمال آن معنی، أَسْمَعُ وَ أَری‌ گفت معلوم شد که أَسْمَعُ وَ أَری‌ نه علم است و احاطت که سمع و بصر نامخلوقست.

Рӯй ани абди аллоҳи қол : азои кони алии аҳдкми эмоми ихоФи бтшаҳ ӯ зулмаи Флиқл : аллоҳами раби алсмоўоти алсбъу раби алърш алъзим кун лии ҷорои ман фалони бен фалону ашёъаҳу аҳзобаи ман хлиқтки ани иФртўои алӣ ӯ итғўо , ъзи ҷорку ҷли сноؤку лои илоҳи ғайрику лои ?алаи алои анат .

روی عن عبد اللَّه قال: اذا کان علی احدکم امام یخاف بطشه او ظلمه فلیقل: اللّهم ربّ السّماوات السّبع و ربّ العرش العظیم کن لی جارا من فلان بن فلان و اشیاعه و احزابه من خلیقتک ان یفرطوا علیّ او یطغوا، عزّ جارک و جلّ ثناؤک و لا اله غیرک و لا آله الّا انت.

Қавла : « Фأтёҳи Фқўлои إнои рсўлои рбки Фأрсли маъно банӣ إсроӣил » эй атлқҳм .

قوله: «فَأْتِیاهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِی إِسْرائِیلَ» ای اطلقهم.

«у лои тъзбҳм » эй лои ттъбҳми фии алъамал . Ва кони бнў Исроил ъанд оли фиръавни фии тъб . Ва насбу азоби шадиди ман қатли алонбёءу истихдоми алнсоءу конўои иклФўнҳми алоъмоли алшоқаҳи ман зарби аллбну бноءи алмдоӣну нақли алҳҷри ман ғайри аҷра . Ва фии баъзи алқсси қоли аллоҳи ъзу ҷли лмўсӣ : « ҷоҳдаҳи бнФску ахику антмои мӯҳтасибони бҷҳодаҳи фонии луи шӣти ани отӣаи бҷнўди ло қабл ?лаи баҳои лФълт ,у локини лиълми ҳозои алъбди алзъиФи алзии қади аъҷбтаҳи қӯтау ҷунудаи ани алФӣаҳи алқлилаҳу лои қалили манӣ тғлби алФӣаҳи алксираҳи бознӣ » агар ман хўостмӣ эй Мӯсо боишон сипоҳии Фрстодмӣ ки бо он бар наомадандӣ ва тоқат надоштандӣ локини хостам ки ин бандаи бечораи мағрури бқўту сипоҳи худ ғарра шудаи бидонад ки сипоҳи андак бо мъўнти ман ба ояд ва ғалаба кунад бар сипоҳи фаровон . Ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт : « кам ман Фӣаҳи қалилаи ғлбти Фӣаҳи касӣраи бإзни аллоҳ » .

«وَ لا تُعَذِّبْهُمْ» ای لا تتعبهم فی العمل. و کان بنو اسرائیل عند آل فرعون فی تعب. و نصب و عذاب شدید من قتل الانبیاء و استخدام النساء و کانوا یکلفونهم الاعمال الشاقة من ضرب اللّبن و بناء المدائن و نقل الحجر من غیر اجرة. و فی بعض القصص قال اللَّه عزّ و جل لموسی: «جاهده بنفسک و اخیک و انتما محتسبان بجهاده فانّی لو شئت ان آتیه بجنود لا قبل له بها لفعلت، و لکن لیعلم هذا العبد الضعیف الّذی قد اعجبته قوته و جنوده انّ الفئة القلیلة و لا قلیل منّی تغلب الفئة الکثیرة باذنی» اگر من خواستمی ای موسی بایشان سپاهی فرستادمی که با آن بر نیامدندی و طاقت نداشتندی لکن خواستم که این بنده بیچاره مغرور بقوّت و سپاه خود غرّه شده بداند که سپاه اندک با معونت من به آید و غلبه کند بر سپاه فراوان. همانست که جایی دیگر گفت: «کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ».

Мӯсоу ҳорӯни бФрмони аллоҳи таъолии рафтанд то бадаргоҳи қасри фиръавн ва он қасрро дарбандҳои азими сохтау посбонону навбати дорон фаровон нишаста . Садӣ гуфт шаб буд ки Мӯсо бар фиръавн шуд ва он посбонону дарбонони ҳама дар хоб буданд ки ногоҳ Мӯсои бъсои хеш дар бузад . Бўоб гуфт кист ки ин соъати бчнини даргоҳи омада ва дар мезанад ? Мӯсо ( ъ ) гуфт : анои расӯли раби Алъоламин . Манам фиристодаи худованди ҷаҳонён , бўоб битарсед руъбӣ дар дил вай афтод , башитоб рафт то пеш фиръавн гуфт ани ҳоҳнои ансонои мҷнўнои изъми анаи расӯли раби Алъоламин . Мардии девонаро май байнами ин соъати бадаргоҳи малик омада мегуяд ман расӯли худои ҷҳонёнм . Фиръавн низ битарсед , азин сухан ки шунид , гуфт то даройад ва ба байнам ки кист ?

موسی و هارون بفرمان اللَّه تعالی رفتند تا بدرگاه قصر فرعون و آن قصر را دربندهای عظیم ساخته و پاسبانان و نوبت داران فراوان نشسته. سدّی گفت شب بود که موسی بر فرعون شد و آن پاسبانان و دربانان همه در خواب بودند که ناگاه موسی بعصای خویش در بزد. بواب گفت کیست که این ساعت بچنین درگاه آمده و در می زند؟ موسی (ع) گفت: انا رسول ربّ العالمین. منم فرستاده خداوند جهانیان، بوّاب بترسید رعبی در دل وی افتاد، بشتاب رفت تا پیش فرعون گفت انّ هاهنا انسانا مجنونا یزعم انّه رسول ربّ العالمین. مردی دیوانه را می‌بینم این ساعت بدرگاه ملک آمده میگوید من رسول خدای جهانیانم. فرعون نیز بترسید، ازین سخن که شنید، گفت تا درآید و به بینم که کیست؟

Чун дар шуд фиръавн дар вай таъаммул мекард то ӯро бишнохт , он гуҳ гуфт : ман анат ?

چون در شد فرعون در وی تأمّل میکرد تا او را بشناخت، آن گه گفت: من انت؟

Ту кистӣ ? гуфт ман Мӯсои умронам . Гуфт : Фмои шأнк ? чаҳ кори дорӣ ва бача омадӣ ?

تو کیستی؟ گفت من موسی عمرانم. گفت: فما شأنک؟ چه کار داری و بچه آمدی؟

Гуфт : арслнии алики раби Алъоламин . Офаридагори ҷаҳону ҷаҳонёни марои брсўлӣ бтў фиристод . Гуфт ҳеҷ ҳуҷҷату нишони дорӣ бар дурустии ончӣ май гӯйӣ ? гуфт : « қади ҷӣноки боиаҳи ман рбк » оварадам бтўи нишоне аз худованди ту . Гуфт он чаҳ нишонаст ?

گفت: ارسلنی الیک ربّ العالمین. آفریدگار جهان و جهانیان مرا برسولی بتو فرستاد. گفت هیچ حجّت و نشان داری بر درستی آنچه می‌گویی؟ گفت: «قَدْ جِئْناکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ» آوردم بتو نشانی از خداوند تو. گفت آن چه نشانست؟

Мӯсои даст дар ҷайб хеш кард берун оварад сипеди равшани шуъоъи нур аз вай ишроқ мезад , чунон ки ҳамаи хона аз он равшани гашт . Қавмӣ гуфтанд аз аҳли тафсири рӯз буд на шаб , ки Мӯсо бар фиръавн рафт ва ин даъват карду яди бизоء ки берун оварад чандон нур дошт ки бар шуъоъи офтоб ғалаба кард , ва гуфтанд он рӯзи муъҷизаи Асо буи нанамуд ки муъҷизаи Асои рӯз зинат намӯд ки саҳара муҷтамаъ буданд . Он гуҳ Мӯсо гуфт : «у ассаломи алии ман атбъи алҳдӣ » гуфтаанд ки ин тафсири қавл линаст ки аллоҳи таъолии эшонро гуфта буд : « Фқўлои ?лаи қўлои лино »у ассаломи ҷамъи ассаломаи колмломи ҷамъи алмломаҳ ,у алмънии ассаломаи ман азоби аллоҳи лмни атбъи алислом ,у қили маъноаи ман аслму табаъи алҳдии фалаи алтҳиаҳу ассалом ,у лами икни Мӯсои яҳёи фиръавни болсломи анмои қрأи ассаломи алии ман аҷобаҳу садақа .

موسی دست در جیب خویش کرد بیرون آورد سپید روشن شعاع نور از وی اشراق می‌زد، چنان که همه خانه از آن روشن گشت. قومی گفتند از اهل تفسیر روز بود نه شب، که موسی بر فرعون رفت و این دعوت کرد و ید بیضاء که بیرون آورد چندان نور داشت که بر شعاع آفتاب غلبه کرد، و گفتند آن روز معجزه عصا بوی ننمود که معجزه عصا روز زینت نمود که سحره مجتمع بودند. آن گه موسی گفت: «وَ السَّلامُ عَلی‌ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی‌» گفته‌اند که این تفسیر قول لیّن است که اللَّه تعالی ایشان را گفته بود: «فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً» و السلام جمع السلامة کالملام جمع الملامة، و المعنی السّلامة من عذاب اللَّه لمن اتّبع الاسلام، و قیل معناه من اسلم و تبع الهدی فله التحیة و السلام، و لم یکن موسی یحیی فرعون بالسّلام انّما قرأ السلام علی من اجابه و صدّقه.

Қавла : « إнои қади أўҳии إлинои أни алъзоб » фии алднёу алохраҳ , « алии ман кизб » алонбёء «у тўлӣ » ани алоямон . Қили ҳзаҳи арҷии ояи ллмؤмнину алмуваҳидини фии алқуръон . Он гуҳи фиръавн бо Мӯсои мунозира дар гирифт , гуфт : « Фмни рбкмо ё Мӯсо » эй ман рбкмои алзии тдъўннии илайҳ ё Мӯсо ? Фўҳди лони алмтклми кони Мӯсои вҳдаҳ . Ва қили маъноа ё Мӯсоу ҳорӯн , Фзкри Мӯсои дуни ҳорӯни лрؤси алоӣ .

قوله: «إِنَّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنا أَنَّ الْعَذابَ» فی الدنیا و الآخرة، «عَلی‌ مَنْ کَذَّبَ» الانبیاء «وَ تَوَلَّی» عن الایمان. قیل هذه ارجی آیة للمؤمنین و الموحدین فی القرآن. آن گه فرعون با موسی مناظره در گرفت، گفت: «فَمَنْ رَبُّکُما یا مُوسی‌» ای من ربّکما الّذی تدعوننی الیه یا موسی؟ فوحد لانّ المتکلّم کان موسی وحده. و قیل معناه یا موسی و هارون، فذکر موسی دون هارون لرؤس الآی.

Қавла . « қоли рбнои алзии أътии кули шайъи ءи халқаи сами ҳудо » эй темами лкли шайъи ءи халқаи сами ҳдоаҳи лмои ислҳаҳи ман мтъмаҳу мулаббасау масканау мнкҳаҳу умӯри маоша . Фиръавн гуфт кист худованди шумо ки маро буи мехонед ? Мӯсо ( ъ ) гуфт худованди мост ки ҳар чизеро офариниши он тамом бидод чунон ки дар боист буду сазо буд , дастро гироӣу пойро равое ,у забонро гуёеу чашмро бенаӣу дилро доноӣ , онкӣ ҳар чизеро ҷуфти ваии офарид , ҳам назири вай , ҳам ҷинси вай , ҳам савти вай , ва ҳар чизеро роҳ намӯд ва дар дили афканд ки бмодр чун расад , ва аз душман чун парҳезаду қӯт аз куҷо ҷӯяд .

قوله. «قالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطی‌ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی‌» ای تمم لکل شی‌ء خلقه ثم هداه لما یصلحه من مطعمه و ملبسه و مسکنه و منکحه و امور معاشه. فرعون گفت کیست خداوند شما که مرا بوی میخوانید؟ موسی (ع) گفت خداوند ماست که هر چیزی را آفرینش آن تمام بداد چنان که در بایست بود و سزا بود، دست را گیرایی و پای را روایی، و زبان را گویایی و چشم را بینایی و دل را دانایی، آنکه هر چیزی را جفت وی آفرید، هم نظیر وی، هم جنس وی، هم صوت وی، و هر چیزی را راه نمود و در دل افکند که بمادر چون رسد، و از دشمن چون پرهیزد و قوت از کجا جوید.

Ҳамонаст ки ҷое дигар гуфт : «у халқи кули шайъи ءи Фқдраҳи тқдиро »у қрأи насири халқаи бФтҳи аллом эй кули мо халқа . Мо ҳўи аслаҳи фии маошау алонтФоъ ба алии ани халқаи феъли мози ман салаи шайъи ءу алмФъўли ассонии мҳзўФи лаълами алмхотбини бмўзъаҳ . Баъзе муфассирон гуфтанд халқа , изофаи инҳо бо худост яъне аътии халқаи кули шайъи ءи ман алнъм . Бандагони худро ҳама чиз бидод аз неъмату олоти хизмат ,у дунёу неъмат ки офарид барои эшон офариди чунон ки ҷое дигар гуфт : « ҳўи алзии халқи лаками мо фии алأрзи ҷмиъои сами астўӣ » яъне дилаи илои муъаррифаи тавҳида . Пас фиръавн пурсед аз Мӯсо ки кору бори пешинёну аҳвол рафтагон чист ? ! « Фмои боли алқрўни алأўлӣ » эй мо ҳолҳму шأнҳми Фонҳми лами икўнўои алии мо тдъўнии илайҳу лами иқрўои бмои тқўл , сами лами инлҳми мо тўъднӣ ба ман алъзоб . Мегуяд умматҳои гузаштаи барин набуданд ки ту май гӯйӣ ва он гуҳи эшонро ин азоб нарасед ки ту марои бим диҳӣ бидон .

همانست که جایی دیگر گفت: «وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِیراً» و قرأ نصیر خلقه بفتح اللام ای کلّ ما خلقه. ما هو اصلح فی معاشه و الانتفاع به علی انّ خلقه فعل ماض من صلة شی‌ء و المفعول الثانی محذوف لعلم المخاطبین بموضعه. بعضی مفسران گفتند خلقه، اضافه این‌ها با خداست یعنی اعطی خلقه کلّ شی‌ء من النعم. بندگان خود را همه چیز بداد از نعمت و آلات خدمت، و دنیا و نعمت که آفرید برای ایشان آفرید چنان که جایی دیگر گفت: «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ اسْتَوی‌» یعنی دلّه الی معرفة توحیده. پس فرعون پرسید از موسی که کار و بار پیشینیان و احوال رفتگان چیست؟! «فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولی‌» ای ما حالهم و شأنهم فانهم لم یکونوا علی ما تدعونی الیه و لم یقروا بما تقول، ثم لم ینلهم ما توعدنی به من العذاب. میگوید امّتهای گذشته برین نبودند که تو می‌گویی و آن گه ایشان را این عذاب نرسید که تو مرا بیم دهی بدان.

Маънии дигар эҳтимол кунад ки фиръавн гуфт агар шумо пайғомбаред чунон ки мегуед , аҳволи гузаштагону рафтагони бгўӣид ки чун бӯдааст ,у асмоءи эшон чаҳ бӯдааст ?

معنی دیگر احتمال کند که فرعون گفت اگر شما پیغامبرید چنان که می‌گویید، احوال گذشتگان و رفتگان بگوئید که چون بوده است، و اسماء ایشان چه بوده است؟

ё маънӣ онаст ки мо ҳоли алқрўни маттии ибъсўну Киеви ибъсўн ва ҳам Ромем болиаҳ ?

یا معنی آنست که ما حال القرون متی یبعثون و کیف یبعثون و هم رمیم بالیة؟

Мӯсо ( ъ ) бҳкми онкӣ ҳануз тӯрӣа нагирифта буд . Ки тӯраи баъд аз ҳалоки фиръавн буи доданд , қиссаи пешинёну ахбори гузаштагони нахонда буд ва надониста , лои ҷурми ҳўолти он бо илм ҳақ кард гуфт : « илмҳо ъанд рабии фии китоб » яъне аллўҳи алмҳФўз . Гуфт илми ани бнздик худованд манаст ва дар лавҳи маҳфӯзи набишта ва мусбат карда , он гуҳ бе ниёзии аллоҳи таъолӣ аз китоб ва насахт ёд кард гуфт : « лои изли рабӣу лои инсӣ » лафзони маънои ҳумои воҳид , зли алрҷли кзои азои насяу азлаҳи азои ансоаҳу худованди ман фурӯ нагузорад ҳичиз ва на фаромӯш кунад . Залолу нисён бар вай раво набӯд ва ӯро ҳоҷати бктоб ва насахт на , аммо исбот кард дар лавҳи тарғибу трҳиби бандагонро , ва то бинмоед ки мухбир бар вифқ хабар омад , ва гуфтаанд фиръавни аввали ҳуҷҷати ҷуст бар Мӯсо ( ъ ) бар пайкор ва дар аллоҳи таъолии мҳоҷт дар гирифт , пас аз он мҳоҷт бигурехт ва удӯл кард , бо зикри қурун ваамам гузашта гуфт : аъмол эшон чист ва онро чаҳ карданд ? Мӯсо ( ъ ) гуфт аъмоли эшон бар эшон шимурдаанд ва нигаҳ дошта дар саҳифаи аъмоли эшон , то фардои қиёмати ҷзоءи эшон бтмомӣ боишон расонанд , муваҳҳидонро мсўбт , мушриконро уқубат . « лои изли рабӣ » эй лои итрки ман куфра ҳатто интқм манеҳу лои инсии ман вҳдаҳ ҳатто иҷозиаҳ . Бойени қавли китоби саҳифа аъмол эшонаст на лавҳи маҳфӯз .

موسی (ع) بحکم آنکه هنوز توریة نگرفته بود. که تورة بعد از هلاک فرعون بوی دادند، قصّه پیشینیان و اخبار گذشتگان نخوانده بود و ندانسته، لا جرم حوالت آن با علم حق کرد گفت: «عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی کِتابٍ» یعنی اللّوح المحفوظ. گفت علم ان بنزدیک خداوند منست و در لوح محفوظ نبشته و مثبت کرده، آن گه بی‌نیازی اللَّه تعالی از کتاب و نسخت یاد کرد گفت: «لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسی‌» لفظان معنا هما واحد، ضلّ الرجل کذا اذا نسیه و اضلّه اذا انساه و خداوند من فرو نگذارد هیچیز و نه فراموش کند. ضلال و نسیان بر وی روا نبود و او را حاجت بکتاب و نسخت نه، امّا اثبات کرد در لوح ترغیب و ترهیب بندگان را، و تا بنماید که مخبر بر وفق خبر آمد، و گفته‌اند فرعون اوّل حجت جست بر موسی (ع) بر پیکار و در اللَّه تعالی محاجت در گرفت، پس از آن محاجت بگریخت و عدول کرد، با ذکر قرون و امم گذشته گفت: اعمال ایشان چیست و آن را چه کردند؟ موسی (ع) گفت اعمال ایشان بر ایشان شمرده‌اند و نگه داشته در صحیفه اعمال ایشان، تا فردای قیامت جزاء ایشان بتمامی بایشان رسانند، موحدان را مثوبت، مشرکان را عقوبت. «لا یَضِلُّ رَبِّی» ای لا یترک من کفره حتی ینتقم منه و لا ینسی من وحده حتی یجازیه. باین قول کتاب صحیفه اعمال ایشانست نه لوح محفوظ.

Қавла : « алзии ҷаъли лаками алأрзи мҳдо » эй ммҳўдои мўтأ ,у ҳўи мсдрои қайии мақоми алмФъўлу ҳўи қроءаҳи алкўФиину қрأи албоқўни мҳодо ,у алмҳоди ислҳи ллўоҳди колФроши ллҷмъ ,у ҳўи ҷамъи алмҳди алзии иҳиأи ллсбии линоми фӣа . Маънӣ онаст ки ин замини шуморо оромгоҳ ва бунгоҳ кард чунон ки дар он маскан ва манзилтавонед сохту ҳрс ва ҳафр тавонед кард , на шикастау ноҳамвор ки дар он истиқрору ҳрсу ҳафр мумкин набӯд , «у силки лаками фӣҳо сбло » эй аўзҳи лаками фӣҳо трқои тслкўнҳо . Ва қили маъноаи адхли лأҷлкми фӣҳо трқои тблғўни илои манофеҳо ?фонҳо мутафарриқаи фӣҳо Фмои Фқди фии макони ҷалби ман макон . Ман қавла : « мо слккми фии сқр » .

قوله: «الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً» ای ممهودا موطأ، و هو مصدرا قیم مقام المفعول و هو قراءة الکوفیین و قرأ الباقون مهادا، و المهاد یصلح للواحد کالفراش للجمع، و هو جمع المهد الّذی یهیأ للصبی لینام فیه. معنی آنست که این زمین شما را آرامگاه و بنگاه کرد چنان که در آن مسکن و منزل توانید ساخت و حرث و حفر توانید کرد، نه شکسته و ناهموار که در آن استقرار و حرث و حفر ممکن نبود، «وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها سُبُلًا» ای اوضح لکم فیها طرقا تسلکونها. و قیل معناه ادخل لأجلکم فیها طرقا تبلغون الی منافعها فانّها متفرقة فیها فما فقد فی مکان جلب من مکان. من قوله: «ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ».

Қавла : «у أнзли ман алсмоء » эй ман ноҳияи алсмоء « алсмоء » мтро . ӣнҷои ҷавоби Мӯсо тамом шуд . Пас хитоби бгшт , раби алъзаҳ . Гуфт ҷли ҷалола : « Фأхрҷно ба أзўоҷо » эй асноФо , « ман наботи штӣ » мухталифи алолўону алтъўму алманофеъи ман байни абизу ахзару асФру аҳмар , кули синфи завҷи минҳои ллносу минҳои ллдўоб . « клўоу аръўои أнъомкм » эй клўои ман таййиботи мо ахрҷнои ман аларз ,у аръўои фӣҳо анъомкм эй асрҳўҳои Фимои ҳўи арзоқи бҳоӣмкм , « إни фии злк » эй Фимои васфат « лоёти лأўлии алнҳӣ » лъброи лзўии алъқўли тдли алии вҳдониаҳи аллоҳ . Алнҳӣ ҷамъ наҳйа иқоли фалон зў наҳйа . Маъноаи зўи ақл , интҳии илои раъйау маърифата ,у қили саммӣ алъқл наҳйа лонҳои танаии соҳибҳо мо лои иҷўдаҳу лои иҳсн .

قوله: «وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ» ای من ناحیة السماء «السَّماءِ» مطرا. اینجا جواب موسی تمام شد. پس خطاب بگشت، ربّ العزّة. گفت جلّ جلاله: «فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً» ای اصنافا، «مِنْ نَباتٍ شَتَّی» مختلف الالوان و الطّعوم و المنافع من بین ابیض و اخضر و اصفر و احمر، کل صنف زوج منها للنّاس و منها للدّواب. «کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ» ای کلوا من طیّبات ما اخرجنا من الارض، و ارعوا فیها انعامکم ای اسرحوها فیما هو ارزاق بهائمکم، «إِنَّ فِی ذلِکَ» ای فیما وصفت «لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی‌» لعبرا لذوی العقول تدلّ علی وحدانیة اللَّه. النهی جمع نهیة یقال فلان ذو نهیة. معناه ذو عقل، ینتهی الی رأیه و معرفته، و قیل سمّی العقل نهیة لانّها تنهی صاحبها ما لا یجوده و لا یحسن.