Қавла : « қоли раби ашрҳи лии садрӣ » фармон омад аз ҷаббори коинот бмўсӣ кулем ( ъ ) ки ё Мӯсо : « азҳби إлии фиръавни إнаҳи тғӣ » бирав бар он марди тоғии шӯхи гарданкаш ки бар маосӣ далер гашта . Чгўим худовандо фармон чист ? « Фқли ҳилли лаки إлии أни тзкӣ » эй Мӯсо ҳар чанд ки ӯ коФрўор бомомӣ занад ту ӯро ки даъват кунӣ , блтФ даъват куну брФқи сухани гӯй .

قوله: «قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی» فرمان آمد از جبّار کائنات بموسی کلیم (ع) که یا موسی: «اذْهَبْ إِلی‌ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی‌» برو بر آن مرد طاغی شوخ گردنکش که بر معاصی دلیر گشته. چگویم خداوندا فرمان چیست؟ «فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلی‌ أَنْ تَزَکَّی» ای موسی هر چند که او کافروار بامامی زند تو او را که دعوت کنی، بلطف دعوت کن و برفق سخن گوی.

эй Мӯсои ту расӯли манӣ , фиристодаи манӣ халқи ман гир , ман рафиқу латифам , рФқу лутф дӯст дорам , брФқ бо ваии гӯ : « ҳилли лаки إлии أни тзкӣ » уфтадат ки бо мо сулҳ кунӣ , мусулмони шӯй ва аз роҳи ҷангу мухолифат бар хезӣ , эй Мӯсо бо вай бигӯӣ чаҳор сад сол дар куфр басар оварадӣ , агар мусулмони шӯй ва моро ба ягонагӣ ёд кунӣ чаҳор сад соли дигари умрати даҳуми дарин ҷаҳон биҷӯонеу тандурустӣу шодӣу пирӯзӣ , ва дар он ҷаҳони биҳишти ҷовдонӣу саодати абадӣ . Бо Мустафо ( с ) ҳамин гуфт чун куфраи Қурайшро даъват мекард ӯро брФқ фармуд гуфт : «у ҷодлҳми болатии ҳаии أҳсн » эй Муҳамад бо эшон блтФи сухани гӯй агар бо ту мҷодлт кунанд ту посухи эшон бникўиӣ кун бигӯ : « إнмои أъзкми бўоҳдаҳ » ман шуморо панд май даҳуми бики чиз « أни тқўмўои ллаҳи мусанноу Фродӣ » ки хезед худоиро ягона ва ду гона , пас бо худ биандешед ва бо якдигари бози гўӣиди ман ки расӯл худоем девонау пӯшидаи хиради ним , шуморо бмлки абаду Наим сармад мехонам . ЛтиФои схно ки инаст вале чаҳ суд ки боиста набуданд дар азал , кор на он дорад ки аз касе амал ояд ва аз касе Касал , кор он дорад ки то худ шоиста ки омад дар азал , талхро чаҳ суди каши оби хуш дар канораст ,у хорро чаҳ ҳосил аз он каши буии гул дар ҷавораст . Яке аз бузургон дайн гуфта азои кони ҳозои рФқаҳи маъаи алкФори ФкиФи рФқаҳи болоброр . Фиръавн ки чандин сол мегуфт « أнои рбкми алأълӣ » бо вай хитоб мекунад бад-ӣни латифӣ , муъминӣ ки ҳафтод сол дар суҷуд мегуяд « субҳони рабии алоълӣ » гӯйӣ ки дар гӯр бо ваии худ чаҳ хитоб кунад ва бар вай чаҳ навохт наад . Мӯсо ( ъ ) чун дил бар он ниҳод ки бар фиръавн шавад аз аллоҳи таъолии тамкини хосту таҳияи асбоби адоءи рисолат , гуфт : « раби ашрҳи лии садрӣ » аз баҳри Мӯсо чунин гуфт боз аз баҳри Мустафо ( с ) гуфт : « أ лам нашарҳ лаки сдрк » бози муъминони умматро гуфт : « Фмни ирди аллоҳи أни иҳдиаҳи ишрҳи садраи ллإслом » Мӯсои бхўост , пас аз онкии бхўост ӯро бидод Мустафо ( с )ро нохоста бидод , аммо миннат бар ваии ниҳод , бози муъминони умматро бехост ва бе миннати ин неъмат дар канори ниҳод , на аз он ки эшонро бар пайғомбари фазлӣ ва шарафӣаст локини зъиФоннду гуноҳкорону муфлисон ,у заъифонро бештар навозанду осӣонро бештар хонанд , набинӣ падарӣ ки фарзандон дорад ва яке аз эшон нохалаф буд , он нохалафро бештар хонд ва ба нигарад , пайвастаи дилаш бо вай мегароед , ва аз ҳаводиси рӯзгор бар вай май тарсад , худоиро ъзу ҷл бар рӯй замини чандини садиқону зоҳидӣу ъорФоннд ва ҳар шаб дар сики бози пасин ки бахудии худ бандагонро таъаҳҳуд кунад ҳамаи осӣону муфлисонро хонд ки : « ҳилли ман соили ҳилли ман тоӣби ҳилли ман мстғФр ? » мегуяд ҷли ҷалола : нъми алмўлии ано , неки худовандӣ ки манам , неки ёрӣу меҳрбонӣ ки манам , « ани ъситнии стртку ани сأлтнии أътитку ани астғФртнии ғФрти лаку ани дъўтнии лбитку ани аързти ании нодитк » .

ای موسی تو رسول منی، فرستاده منی خلق من گیر، من رفیق و لطیفم، رفق و لطف دوست دارم، برفق با وی گو: «هَلْ لَکَ إِلی‌ أَنْ تَزَکَّی» افتدت که با ما صلح کنی، مسلمان شوی و از راه جنگ و مخالفت بر خیزی، ای موسی با وی بگوی چهار صد سال در کفر بسر آوردی، اگر مسلمان شوی و ما را به یگانگی یاد کنی چهار صد سال دیگر عمرت دهم درین جهان بجوانی و تندرستی و شادی و پیروزی، و در آن جهان بهشت جاودانی و سعادت ابدی. با مصطفی (ص) همین گفت چون کفره قریش را دعوت می‌کرد او را برفق فرمود گفت: «وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ای محمّد با ایشان بلطف سخن گوی اگر با تو مجادلت کنند تو پاسخ ایشان بنیکویی کن بگو: «إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ» من شما را پند می‌دهم بیک چیز «أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنی‌ وَ فُرادی‌» که خیزید خدای را یگانه و دو گانه، پس با خود بیندیشید و با یکدیگر باز گوئید من که رسول خدایم دیوانه و پوشیده خرد نیم، شما را بملک ابد و نعیم سرمد می‌خوانم. لطیفا سخنا که اینست ولی چه سود که بایسته نبودند در ازل، کار نه آن دارد که از کسی عمل آید و از کسی کسل، کار آن دارد که تا خود شایسته که آمد در ازل، تلخ را چه سود کش آب خوش در کنارست، و خار را چه حاصل از آن کش بوی گل در جوارست. یکی از بزرگان دین گفته اذا کان هذا رفقه مع الکفار فکیف رفقه بالابرار. فرعون که چندین سال میگفت «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی‌» با وی خطاب می‌کند بدین لطیفی، مؤمنی که هفتاد سال در سجود می‌گوید «سبحان ربی الاعلی» گویی که در گور با وی خود چه خطاب کند و بر وی چه نواخت نهد. موسی (ع) چون دل بر آن نهاد که بر فرعون شود از اللَّه تعالی تمکین خواست و تهیّه اسباب اداء رسالت، گفت: «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی» از بهر موسی چنین گفت باز از بهر مصطفی (ص) گفت: «أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ» باز مؤمنان امت را گفت: «فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ» موسی بخواست، پس از آنکه بخواست او را بداد مصطفی (ص) را ناخواسته بداد، امّا منّت بر وی نهاد، باز مؤمنان امّت را بی‌خواست و بی‌منّت این نعمت در کنار نهاد، نه از آن که ایشان را بر پیغامبر فضلی و شرفی است لکن ضعیفانند و گناهکاران و مفلسان، و ضعیفان را بیشتر نوازند و عاصیان را بیشتر خوانند، نبینی پدری که فرزندان دارد و یکی از ایشان ناخلف بود، آن ناخلف را بیشتر خواند و به نگرد، پیوسته دلش با وی می‌گراید، و از حوادث روزگار بر وی می‌ترسد، خدای را عزّ و جلّ بر روی زمین چندین صدّیقان و زاهدان و عارفانند و هر شب در سه یک باز پسین که بخودی خود بندگان را تعهد کند همه عاصیان و مفلسان را خواند که: «هل من سائل هل من تائب هل من مستغفر؟» میگوید جلّ جلاله: نعم المولی انا، نیک خداوندی که منم، نیک یاری و مهربانی که منم، «ان عصیتنی سترتک و ان سألتنی أعطیتک و ان استغفرتنی غفرت لک و ان دعوتنی لبیتک و ان اعرضت عنّی نادیتک».

« раби ашрҳи лии садрӣ » нукта латиф бишинав , гуфт , ашрҳи лии садрӣ , нагуфт қалбӣ , аз онкии ҳараҷу зиқ бсдр расад бқлб нарасад , садр дигарасту қалби дигар , садр дар хабарасту қалб дар назар , садр дар ҳайбатасту қалб дар сарвари мшоҳдт , бо давоми инсу лиззати назару ҳусӯли мшоҳдти ҳараҷу зиқи куҷо дар гунҷад , Мӯсо дар мақоми муноҷоти масти шароб шавқ гашта буд , дарёии меҳр дар ботини ваии бмўҷи омада , ҳаме тарсид ки муноҷот басар ояду сухан бурӣда гардад ҳаме дар сухану саволи овехта буд аз пас ҳар саволии саволӣ дигар мекард , аз « раби ашрҳи лии садрӣ » то онҷо ки : гуфт : «у أшркаҳи фии أмрӣ » , то раби алъзаҳи дарди ишқу сӯзи ишқу шавқи вайро ин марҳам бар ниҳод ки : « қади أўтити сؤлк ё Мӯсо » эй Мӯсо ҳар чаҳ хостӣ додам ва ҳар чаҳ хоҳӣ май даҳум . Раби алъзаҳи ҳамин каромат ки бо Мӯсо кард бо уммат Муҳамад кард гуфт : «у отокми ман кули мо сأлтмўаҳ » эй Муҳамади уммати туро гиромӣ кардам , ки ҳар каромат ки бо Мӯсо кардам , ва ҳар навохт ки бар ваии ниҳодам , бо уммати ту бақадр эшон ҳамон кардам , бо Мӯсо гуфтам : « أлқити алейк муҳибаи манӣ » , бо уммат ту гуфтам : « иҳбҳму иҳбўнаҳ » бо Мӯсо гуфтам : « лои тхФи إнки ман аломнин » бо уммат ту гуфтам : « أўлӣки ?лаами алأмн » бо Мӯсо гуфтам : «у қрбноаҳи нҷё » , бо уммат ту гуфтам : «у асҷду ақтрбу нҳни ақрб » , бо Мӯсо гуфтам . « أҷибти дъўткмо » бо уммат ту гуфтам : « Фостҷоби ?лаами рбҳм » бо Мӯсо гуфтам : « лои тхоФои إннии мъкмо » , бо уммат ту гуфтам : « إни аллоҳи маъаи аллазӣнаи атқўо » , Мӯсоро гуфтам : «у أнҷинои Мӯсо ва ман маъаа » , уммат туро гуфтам : «у кзлки ннҷии алмؤмнин » , Мӯсо бо мо гуфт : «у аҷҷалати إлики раби лтрзӣ » , бо уммат ту гуфтам : « лақади разии аллоҳи ани алмؤмнин » .

«رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی» نکته لطیف بشنو، گفت، اشْرَحْ لِی صَدْرِی، نگفت قلبی، از آنکه حرج و ضیق بصدر رسد بقلب نرسد، صدر دیگرست و قلب دیگر، صدر در خبرست و قلب در نظر، صدر در هیبت است و قلب در سرور مشاهدت، با دوام انس و لذّت نظر و حصول مشاهدت حرج و ضیق کجا در گنجد، موسی در مقام مناجات مست شراب شوق گشته بود، دریای مهر در باطن وی بموج آمده، همی ترسید که مناجات بسر آید و سخن بریده گردد همی در سخن و سؤال آویخته بود از پس هر سؤالی سؤالی دیگر می‌کرد، از «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی» تا آنجا که: گفت: «وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی»، تا ربّ العزّة درد عشق و سوز عشق و شوق وی را این مرهم بر نهاد که: «قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یا مُوسی‌» ای موسی هر چه خواستی دادم و هر چه خواهی می‌دهم. ربّ العزّة همین کرامت که با موسی کرد با امّت محمّد کرد گفت: «وَ آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ» ای محمّد امّت ترا گرامی کردم، که هر کرامت که با موسی کردم، و هر نواخت که بر وی نهادم، با امّت تو بقدر ایشان همان کردم، با موسی گفتم: «أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی»، با امّت تو گفتم: «یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ» با موسی گفتم: «لا تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ» با امّت تو گفتم: «أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ» با موسی گفتم: «وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا»، با امّت تو گفتم: «و اسجد و اقترب و نحن اقرب»، با موسی گفتم. «أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُما» با امّت تو گفتم: «فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ» با موسی گفتم: «لا تَخافا إِنَّنِی مَعَکُما»، با امّت تو گفتم: «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا»، موسی را گفتم: «وَ أَنْجَیْنا مُوسی‌ وَ مَنْ مَعَهُ»، امّت ترا گفتم: «وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ»، موسی با ما گفت: «وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضی‌»، با امّت تو گفتم: «لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ».

Қавла : «у Фтноки Фтўно » эй тбхноки болблоءи тбхо ҳатто срти соФёи нқёи Фостхлсноки лно ҳатто лои ткўни лғирно . эй Мӯсои туро дар кӯра бало барадем ва бохалос ниҳодем , то дар дилати ҷузи меҳри мо ва бар забонати ҷузи зикр мо намонад , он балоҳоу Фтнҳо ки бар сар вай нишаст чаҳ буд , аввал ки вайро зоданд мутаворӣ зоданд дар хонаи торик бечароғ , бенаво , ва беком , модарро намебоист ки писар буд аз бими фиръавн ки писаронро май кишт , ӯро дар тобут карду бдрёи афканд , манзили аввалаши дарё буд душман ӯро барграфт чун чашм боз кард шамшер ва нтъ дид , манзили аввали дарё , манзили дувуми шамшеру нтъу дидори душман , манзили сеюм бим аз қибтӣон ки азишон якеро кушта буд , вонгаҳ бигурехта бпси вои нигарон , дили ошуфтау ҷони ҳайрон , пои бараҳнау шиками гурусна , ҳеҷ надонист ки куҷо меравад то расед бмдин , бмздўрии Шуайбу шабоне , аз сари суру ҳасрат бар таволӣ меҳнат гуфт :

قوله: «وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً» ای طبخناک بالبلاء طبخا حتّی صرت صافیا نقیّا فاستخلصناک لنا حتّی لا تکون لغیرنا. ای موسی ترا در کوره بلا بردیم و باخلاص نهادیم، تا در دلت جز مهر ما و بر زبانت جز ذکر ما نماند، آن بلاها و فتنها که بر سر وی نشست چه بود، اوّل که وی را زادند متواری زادند در خانه تاریک بی‌چراغ، بی‌نوا، و بی‌کام، مادر را نمی‌بایست که پسر بود از بیم فرعون که پسران را می‌کشت، او را در تابوت کرد و بدریا افکند، منزل اولش دریا بود دشمن او را برگرفت چون چشم باز کرد شمشیر و نطع دید، منزل اوّل دریا، منزل دوم شمشیر و نطع و دیدار دشمن، منزل سوم بیم از قبطیان که ازیشان یکی را کشته بود، وانگه بگریخته بپس وا نگران، دل آشفته و جان حیران، پای برهنه و شکم گرسنه، هیچ ندانست که کجا می‌رود تا رسید بمدین، بمزدوری شعیب و شبانی، از سر سور و حسرت بر توالی محنت گفت:

ӯро чунин дар блоءи лутф омиғ медошт ,у бзхми шафқат омез меперост ,у бонўоъи балӣот май шаст , он ҳама аз чаҳ буд , аз он каши худро мебоист , ҳамонаст ки гуфт : «у астнътки лнФсӣ » эй Мӯсо на дар мебоистӣ кам мебоистӣ турои бгзидм , на туро балки хештанро . Аз он буд ки сар бародар гирифт ва ӯро бқҳр бахуд кашид ва азу нагуфт чаро кардӣ , бики мушти чашми ъзроӣил бар афканд , нагуфт чаро кардӣ , алвоҳи тӯрӣа бар замин зад нагуфт чаро задӣ , оре дар пардаи дӯстӣ корҳо равад ки он ҳамаи берун аз пардаи дӯстии товон буд , ва дар паноҳи дӯстии муҳтамил буд . Шеър :

او را چنین در بلاء لطف آمیغ می‌داشت، و بزخم شفقت آمیز می‌پیراست، و بانواع بلیّات می‌شست، آن همه از چه بود، از آن کش خود را می‌بایست، همانست که گفت: «وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی» ای موسی نه در می‌بایستی کم می‌بایستی ترا بگزیدم، نه ترا بلکه خویشتن را. از آن بود که سر برادر گرفت و او را بقهر بخود کشید و ازو نگفت چرا کردی، بیک مشت چشم عزرائیل بر افکند، نگفت چرا کردی، الواح توریة بر زمین زد نگفت چرا زدی، آری در پرده دوستی کارها رود که آن همه بیرون از پرده دوستی تاوان بود، و در پناه دوستی محتمل بود. شعر:

Қавла : « Фқўлои ?лаи қўлои лино » алоиаҳ . . . Ани вҳби бен мнбаҳ . Қол : лмои баъси аллоҳи Мӯсо ( ъ ) илои фиръавни қоли ?лау асмъи каломӣу аҳФзи васиятӣу аръи аҳдӣ , фонии қади вқФтки алиўми манӣ мўқФои лои инбғии лбшри бъдки ани иқўми мқомки манӣ аднитку қрбтк ҳатто самъати каломӣу канти боқурби аломкнаҳи манӣ Фонтлқи брсолтии Фонки бъинӣу самъӣу ани мъки насрӣу ании қади албстки ҷбаҳи ман султонӣ , тсткмли баҳои алқўаҳи фии амре , ?фонат ҷанд азими ман ҷндии бъстки илои халқи заъифи ман халқӣ , бтри неъматӣу амни макрӣу анкри рубубиятӣу абди дунӣу заъми анаи лои иърФнӣу ании ақсми бъзтии луи лои алҳҷаҳу алъзри алзии взътаҳи бинӣу байни халқии лбтшт ба бтшаҳи ҷаббори иғзби лғзбаҳи алсмоءу аларзу алҷболу албҳори ?фони изнати ллсмоءи ҳсбтаҳ ,у ани изнати ллорзи абтлътаҳу ани изнати ллҷболи дмртаҳ ,у ани изнати ллҳбори ғрқтаҳ ,у локинаи ҳони алӣу сиқти ман Айнӣу вусъаи ҳлмӣу астғнити бмои ъндӣу ҳақи лии анои алғнии лои ғанӣ ғайриӣ , Фблғаҳи рисолатӣу адъаҳи илои ибодатӣу тавҳидӣ ,у ҳазараи нқмтӣу бأсӣ ,у ахбраҳи анаи лои иқўми шайъи ءи лғзбӣу зикраи إёӣ ва қул ?лаи Фимои байни злк « қўлои линои лаълаи итзкри أўи ихшӣ »у ахбри ании илои алъФўу алмғФраҳи асраъи илои алғзбу алъқўбаҳу лои ирўънки мо албстаҳи ман либоси алднё , ?фони носитаҳи бедии лӣси итрФу лои интқу лои итнФси алои бълмӣу изнӣ ,у қоли ?лаи аҷби рбки ?фонаи восеъи алмғФраҳи амҳлки арбъи моӣаҳи санау фии кулҳо канти тборзаҳи болмҳорбаҳу ҳўи имтри алейк алсмоءу инбти лаки аларзу илбски алъоФиаҳи лои тсқму лои тҳрму лами тФтқру лами тғлбу луи шоءи ани ихлъки ман злк ӯ ислбкаҳи феъл ,у локинаи зўи أноаҳу зўи ҳалами азим .

قوله: «فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً» الایة... عن وهب بن منبه. قال: لما بعث اللَّه موسی (ع) الی فرعون قال له و اسمع کلامی و احفظ وصیّتی و ارع عهدی، فانی قد وقفتک الیوم منّی موقفا لا ینبغی لبشر بعدک ان یقوم مقامک منّی ادنیتک و قرّبتک حتّی سمعت کلامی و کنت باقرب الامکنة منّی فانطلق برسالتی فانک بعینی و سمعی و انّ معک نصری و انّی قد البستک جبّة من سلطانی، تستکمل بها القوة فی امری، فانت جند عظیم من جندی بعثتک الی خلق ضعیف من خلقی، بطر نعمتی و امن مکری و انکر ربوبیتی و عبد دونی و زعم انّه لا یعرفنی و انّی اقسم بعزّتی لو لا الحجة و العذر الّذی وضعته بینی و بین خلقی لبطشت به بطشة جبّار یغضب لغضبه السماء و الارض و الجبال و البحار فان اذنت للسّماء حصبته، و ان اذنت للارض ابتلعته و ان اذنت للجبال دمّرته، و ان اذنت للحبار غرّقته، و لکنّه هان علیّ و سقط من عینی و وسعه حلمی و استغنیت بما عندی و حقّ لی انا الغنیّ لا غنی غیری، فبلغه رسالتی و ادعه الی عبادتی و توحیدی، و حذّره نقمتی و بأسی، و اخبره انه لا یقوم شی‌ء لغضبی و ذکّره إیای و قل له فیما بین ذلک «قَوْلًا لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی‌» و اخبر انّی الی العفو و المغفرة اسرع الی الغضب و العقوبة و لا یروعنک ما البسته من لباس الدنیا، فان ناصیته بیدی لیس یطرف و لا ینطق و لا یتنفس الّا بعلمی و اذنی، و قال له اجب ربّک فانّه واسع المغفرة امهلک اربع مائة سنة و فی کلّها کنت تبارزه بالمحاربة و هو یمطر علیک السّماء و ینبت لک الارض و یلبسک العافیة لا تسقم و لا تهرم و لم تفتقر و لم تغلب و لو شاء ان یخلعک من ذلک او یسلبکه فعل، و لکنّه ذو أناة و ذو حلم عظیم.