«у лақади отинои إброҳими рушдаи ман қабл » , худованди ани маърифати бзбон ишорат гуфтаанд , дар маънии ин оят , рушдаи мо кошиф ба рӯҳа қабл ибдоъҳо қолаба , ман таҷаллии алҳқиқаҳ .

«وَ لَقَدْ آتَیْنا إِبْراهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ»، خداوند ان معرفت بزبان اشارت گفته‌اند، در معنی این آیت، رشده ما کاشف به روحه قبل ابداعها قالبه، من تجلی الحقیقة.

Иброҳӣми халил ҳануз дар ктми адам буд ки хайёти лутфи садраи тавҳиди ваии дӯхта буд , ҳануз қадам дар доӣраҳ вуҷӯд наниҳода буд ки пилўри фазли шарбати нўшогини ваии омехта буд , лои ҷурм чун дар вуҷӯд омад ҳам дар бдоит нашав ӯ офтоби хулат тобидан гирифт инобиъи улӯму ҳукм дар саҳни сина ӯ кушоданд , нури ҳидоят дар ҳоли сбии тӯҳфаи нуқта вай гардониданд , камари каромат бар миён ӯ бастанд ӯро бмҳлии расониданд ки муқаддасони малаъи аъло аномли таъаҷҷуб дар даҳан ҳайрат гирифтанд гуфтанд : алҳнои ҷонҳои мо дар ғарқобаст аз он алтофи караму анвоъи тахсӣс ки аз ҷаноби ҷабарут рӯй бхлили ниҳода , то аз даргоҳи иззати зии алҷлол Нидо омад ки : эй малаъи аъло агар мо он оташ ки дар конӯни ҷони халил ниҳон кардаем бсҳрои орем аз шарари он кунин ва оламин бисӯзем , он маҳҷӯри даргоҳи иззати намруди хоксори хост ки малики хулати халил бар ҳам шаканду сипоҳи исмати вайро мунҳазим кунад , оташӣ афрӯхт ки то халилро бисӯзаду ҷузи ҷону дили худро дар он оташ кабоб накард ,у ҷузи қоидаи давлати хеш хароб накард , он соъат ки халилро ботш андохтанд ва оташ бирав бустони гашт ӯ дар миёни он риёзу анвору азҳор такя задау назораи сунъ илоҳӣ мекард ки духтарӣ аз он намруд бар бом кӯшк омад итилоъ бигирад халилро дид бар он ҳиأт дар он тнъм осӯда нишаста , рӯй сӯй осмон карда гуфт ё илоҳи алхили мо алтФк бхлилк кун белтиФо . эй худои халил дар халили худ назар лутф кардае блтФ худ навохт бар ваии ниҳодае як назари лутф низ дар кори ман бечора куну неъмати худ бар ман тамом кун , он мухаддираро бар дидори халили вақти хуши гашти дарди ишқи дайн ногоҳ сар аз нуқтаи ҷони вай бар зад , дар хок ҳасрат меғалтид ва бо вақти хеш тараннумӣ мекард , ҳаргиз касе аз ҳавошии он сарои овози он мухаддира нашунида буд хадам ва ҳавошӣ давиданду намрудро хабар карданд гуфтанд : аиҳо алмалики ҷинати алҳраҳ . эй малик таъҷил кун ки духтарат девона гашта дар хок май ғлтд ва фарёд мекунаду ҷома бар худ пора мекунад намруди пои тиҳӣ аз тахт хеш биёмад то биболин духтар , чун бар болин ӯ нишаст духтари бгўшаҳи миқнаа рӯй хеш аз падар бапушед гуфт : эй падари сару талъати ту ҷанобат куфр дорад ва ин дидаи ман таҳорат ёфта аз мушоҳидаи халили аллоҳ , набояд ки дигари бон мулаввас шавад . Гуфт эй моҳрӯии падари халил аллоҳ кист ? гуфт : иброҳӣм . Намруд чун ин сухан бишунид ду даст бар фарқ хеш зад гуфт мо оташӣ барафрӯхтем ки иброҳӣмро дар он бисӯзем , надонистем ки дилу ҷони хешро дар он кабоб мекунем . Гуфт эй духтар агар девона гаштае то бағал ва занҷират бабанданд ? гуфт чун аз ағлолу анколи дӯзах наҷот ёфтам бағали оҳанӣни ту андӯҳ нахӯрам , гуфт эй духтар агар ҷузи зи ман худои дигаргирӣ туро ҳалок кунам . Гуфт : алзии хлқнии Фҳўи илоҳӣ . Худоӣ ман ӯст ки марои офарид , насаби ту ва муштӣ хокаст агар хоҳӣ бикаш ва агар хоҳӣ бигзор ин ҷони пок аз ин мшкоаҳи олӯдаи бнсби намрудии бал то бар ояд , ӯ мурғӣаст то бар кадоми дарахт ошиёна меёбад . эй ҷавонмард касе ки дар ҳарами аноят азалӣ шуд ҳаргизи ғавғои меҳнати абадии гирди давлати сармадӣ ӯ нагардад . Духтари ҳамон назора мекард ки падар кард , духтарро сабаби ҳидоят буду падарро шақовати биФзўд . Ва ман лами иҷъли аллоҳи ?лаи нурои Фмои ?лаи ман нур .

ابراهیم خلیل هنوز در کتم عدم بود که خیاط لطف صدره توحید وی دوخته بود، هنوز قدم در دائره وجود ننهاده بود که پیلور فضل شربت نوشاگین وی آمیخته بود، لا جرم چون در وجود آمد هم در بدایت نشو او آفتاب خلّت تابیدن گرفت ینابیع علوم و حکم در صحن سینه او گشادند، نور هدایت در حال صبی تحفه نقطه وی گردانیدند، کمر کرامت بر میان او بستند او را بمحلی رسانیدند که مقدّسان ملأ اعلی انامل تعجب در دهن حیرت گرفتند گفتند: الهنا جانهای ما در غرقابست از آن الطاف کرم و انواع تخصیص که از جناب جبروت روی بخلیل نهاده، تا از درگاه عزّت ذی الجلال ندا آمد که: ای ملأ اعلی اگر ما آن آتش که در کانون جان خلیل نهان کرده‌ایم بصحرا آریم از شرر آن کونین و عالمین بسوزیم، آن مهجور درگاه عزّت نمرود خاکسار خواست که ملک خلّت خلیل بر هم شکند و سپاه عصمت وی را منهزم کند، آتشی افروخت که تا خلیل را بسوزد و جز جان و دل خود را در آن آتش کباب نکرد، و جز قاعده دولت خویش خراب نکرد، آن ساعت که خلیل را بآتش انداختند و آتش برو بستان گشت او در میان آن ریاض و انوار و ازهار تکیه زده و نظاره صنع الهی میکرد که دختری از آن نمرود بر بام کوشک آمد اطلاع بگیرد خلیل را دید بر آن هیأت در آن تنعم آسوده نشسته، روی سوی آسمان کرده گفت یا اله الخیل ما الطفک بخلیلک کن بی لطیفا. ای خدای خلیل در خلیل خود نظر لطف کرده‌ای بلطف خود نواخت بر وی نهاده‌ای یک نظر لطف نیز در کار من بیچاره کن و نعمت خود بر من تمام کن، آن مخدّره را بر دیدار خلیل وقت خوش گشت درد عشق دین ناگاه سر از نقطه جان وی بر زد، در خاک حسرت می‌غلتید و با وقت خویش ترنّمی می‌کرد، هرگز کسی از حواشی آن سرای آواز آن مخدّره نشنیده بود خدم و حواشی دویدند و نمرود را خبر کردند گفتند: ایها الملک جنّت الحرّة. ای ملک تعجیل کن که دخترت دیوانه گشته در خاک می‌غلتد و فریاد می‌کند و جامه بر خود پاره میکند نمرود پای تهی از تخت خویش بیامد تا ببالین دختر، چون بر بالین او نشست دختر بگوشه مقنعه روی خویش از پدر بپوشید گفت: ای پدر سر و طلعت تو جنابت کفر دارد و این دیده من طهارت یافته از مشاهده خلیل اللَّه، نباید که دیگر بآن ملوّث شود. گفت ای ماهروی پدر خلیل اللَّه کیست؟ گفت: ابراهیم. نمرود چون این سخن بشنید دو دست بر فرق خویش زد گفت ما آتشی برافروختیم که ابراهیم را در آن بسوزیم، ندانستیم که دل و جان خویش را در آن کباب میکنیم. گفت ای دختر اگر دیوانه گشته‌ای تا بغل و زنجیرت ببندند؟ گفت چون از اغلال و انکال دوزخ نجات یافتم بغل آهنین تو اندوه نخورم، گفت ای دختر اگر جز ز من خدایی دیگر گیری ترا هلاک کنم. گفت: الّذی خلقنی فهو الهی. خدای من اوست که مرا آفرید، نسب تو و مشتی خاکست اگر خواهی بکش و اگر خواهی بگذار این جان پاک از این مشکاة آلوده بنسب نمرودی بل تا بر آید، او مرغیست تا بر کدام درخت آشیانه می‌یابد. ای جوانمرد کسی که در حرم عنایت ازلی شد هرگز غوغای محنت ابدی گرد دولت سرمدی او نگردد. دختر همان نظاره میکرد که پدر کرد، دختر را سبب هدایت بود و پدر را شقاوت بیفزود. وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ.

« қлно ё нори кунии брдо » асҳоби маорифу арбоби ҳақоиқро дарин ояти рамзӣ дигараст , гуфтанд ин Нидо оташӣаст ки дар конӯни ҷони халили таъбия буд чун намруд ӯро дар манҷаниқи ниҳоди халил низ сари хеш дар манҷаниқи мшоҳдти ниҳод , рост ки бнздики оташ намруд расед аз сӯзи шуҳуди ҳақи хост ки оҳ кунаду оташи намрудро табоҳ кунад , Нидо омад ки : « ё нор » эй оташи шуҳудӣ ! « кунии брдо » бар оташи намрудӣ сард бош салтанати худ бар ваии марон ки мо қазо кардаем ки аз миёни оташи бастонеи пар аз ҳору анвор бар ореми каромати халили худроу изҳори муъҷизаи вайро ва агар ту онро табоҳ кунӣ бустон набошаду муъҷиза пайдо нагардад , сард бош бар оташи намрудӣ то бустон падед ояд , саломат бош бар иброҳӣм то муъҷиза падед ояд . Латифаи дигари шинави азин аҷабтар , нафаси ту бар мисол намрудасту ҳўоءи нафас оташаст ва он дили сӯхта ту халиласт .

«قُلْنا یا نارُ کُونِی بَرْداً» اصحاب معارف و ارباب حقایق را درین آیت رمزی دیگر است، گفتند این ندا آتشی است که در کانون جان خلیل تعبیه بود چون نمرود او را در منجنیق نهاد خلیل نیز سرّ خویش در منجنیق مشاهدت نهاد، راست که بنزدیک آتش نمرود رسید از سوز شهود حق خواست که آه کند و آتش نمرود را تباه کند، ندا آمد که: «یا نارُ» ای آتش شهودی! «کُونِی بَرْداً» بر آتش نمرودی سرد باش سلطنت خود بر وی مران که ما قضا کرده‌ایم که از میان آتش بستانی پر از هار و انوار بر آریم کرامت خلیل خود را و اظهار معجزه وی را و اگر تو آن را تباه کنی‌ بستان نباشد و معجزه پیدا نگردد، سرد باش بر آتش نمرودی تا بستان پدید آید، سلامت باش بر ابراهیم تا معجزه پدید آید. لطیفه دیگر شنو ازین عجبتر، نفس تو بر مثال نمرود است و هواء نفس آتش است و آن دل سوخته تو خلیلست.

Нафаси оташи ҳўӣ бар афрӯхтау дилро бо слосли макру ағлоли шаҳват дар манҷаниқи маосии ниҳодау ботш ҳўӣ андохта ҳануз як гоми норафта ки ақл чун шефтагон меояд бчокрии дил ки : ҳилли лаки ман ҳоҷа ? дил ҷавоб медиҳад : аммо алики Фло . эй ақли ёди дорӣ ки туро гуфтанд биё биёмадӣ гуфтанд бирав бирафтӣ гуфтанд ту кистӣ фурӯ монадӣ ? он рӯзи роҳ бахуд надонистӣ имрӯзи бмн чун донеи рост ? чун дили ботши ҳўӣ фурӯ ояд фармон дар ояд ки : « ё нори кунии брдо » эй оташи ҳўӣ сард бош бар дил ки ӯ худ сӯхтаи меҳнати мост , ФФии фуоди алмҳби нори ҳўӣ .

نفس آتش هوی بر افروخته و دل را با سلاسل مکر و اغلال شهوت در منجنیق معاصی نهاده و بآتش هوی انداخته هنوز یک گام نارفته که عقل چون شیفتگان می‌آید بچاکری دل که: هل لک من حاجة؟ دل جواب میدهد: امّا الیک فلا. ای عقل یاد داری که ترا گفتند بیا بیامدی گفتند برو برفتی گفتند تو کیستی فرو ماندی؟ آن روز راه بخود ندانستی امروز بمن چون دانی راست؟ چون دل بآتش هوی فرو آید فرمان در آید که: «یا نارُ کُونِی بَرْداً» ای آتش هوی سرد باش بر دل که او خود سوخته محنت ماست، ففی فؤاد المحبّ نار هوی.

Сӯхтаро дигар бора насӯзанд . Чун оташи ҳўиро ин фармон ояд дар соъат фурӯ мерад ва аз миёни ҷони орифи бӯстонии аҷаб падед ояд бо сад ҳазор бадоеъу лтоӣФи анвоъи азҳору ашҷори пари смор , бар ҳавои бӯстони саҳоби аФзол май резади борони иқбол , бар нафаси борони кифоят то азуи тоъату вафои равед , бар дили борони ҳидоят то азуи шавқу сафои равед , бар забони борони латофат то азуи ҳамду санои равед , бар чашми борони каромат то азуи руяту лақои равед .

سوخته را دیگر باره نسوزند. چون آتش هوی را این فرمان آید در ساعت فرو میرد و از میان جان عارف بوستانی عجب پدید آید با صد هزار بدایع و لطائف انواع ازهار و اشجار پر ثمار، بر هوای بوستان سحاب افضال می‌ریزد باران اقبال، بر نفس باران کفایت تا ازو طاعت و وفا روید، بر دل باران هدایت تا ازو شوق و صفا روید، بر زبان باران لطافت تا ازو حمد و ثنا روید، بر چشم باران کرامت تا ازو رؤیت و لقا روید.