Қавлаи таъолӣ : «у Довӯду сулаймони إзи иҳкмони фии алҳрс » алоиаҳ , Довӯду сулаймони бҳкм набувват муштараканд локин дар дараҷа ва фазилат мутафовитанд , набинӣ ки сулаймонро дарин як масъала афзӯнӣ дод бълм , фаҳм ӯро махсӯс кард ва гуфт : « ФФҳмноҳои сулаймон » , мулкӣ бидон азимӣ буи дод бар вай миннат наниҳод балки ҳақорати он буи намӯд бончаҳ гуфт : « ҳозои ътоؤнои Фомнн » эй аъти ман шӣти лҳқортаҳу хаста . Чун бълм ва фаҳм расед ташриф доду миннат бар ниҳод ки : « ФФҳмноҳои сулаймон » , илми фаҳми вроءи илми тафсир ва таъвиласт , тафсири бавоситаи таълим ва талқинаст , таъвили боршод ва тавфиқаст , фаҳм бевосита болҳом раббонӣаст ,у тафсир беустод бакор нест , таъвил беиҷтиҳод рост нест ,у соҳиби фаҳмро муаллими ҷуз ҳақ нест , тафсиру таъвил бадонашасту кӯшиш , ва фаҳм ёфтасту кашиш . Ҳасан басарӣ гуфт ҳзиФаҳ ӣмонро пурсидам аз илми ботин яъне илми фаҳм , ҳзиФаҳ гуфт : аз расӯли худои пурсидам ва гуфт : илми байни аллоҳу байни аўлёӣаҳи лами итлъи алайҳи малики муқаррабу лои аҳади ман халқа .

قوله تعالی: «وَ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ إِذْ یَحْکُمانِ فِی الْحَرْثِ» الایه، داود و سلیمان بحکم نبوّت مشترکند لکن در درجه و فضیلت متفاوتند، نبینی که سلیمان را درین یک مسأله افزونی داد بعلم، فهم او را مخصوص کرد و گفت: «فَفَهَّمْناها سُلَیْمانَ»، ملکی بدان عظیمی بوی داد بر وی منت ننهاد بلکه حقارت آن بوی نمود بآنچه گفت: «هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ» ای اعط من شئت لحقارته و خسته. چون بعلم و فهم رسید تشریف داد و منت بر نهاد که: «فَفَهَّمْناها سُلَیْمانَ»، علم فهم وراء علم تفسیر و تأویلست، تفسیر بواسطه تعلیم و تلقین است، تأویل بارشاد و توفیقست، فهم بی‌واسطه بالهام ربّانیست، و تفسیر بی استاد بکار نیست، تأویل بی‌اجتهاد راست نیست، و صاحب فهم را معلم جز حق نیست، تفسیر و تأویل بدانش است و کوشش، و فهم یافتست و کشش. حسن بصری گفت حذیفه یمان را پرسیدم از علم باطن یعنی علم فهم، حذیفه گفت: از رسول خدا پرسیدم و گفت: علم بین اللَّه و بین اولیائه لم یطّلع علیه ملک مقرّب و لا احد من خلقه.

Фаҳми ин мардон дар асрори китобу суннат баҷое раседаст ки ваҳми арбоби завоҳир Зуҳра надорад ки гирди он ҳарам муҳтарам гардад , эшонро дар ҳар ҳарфӣ мақомӣаст .

فهم این مردان در اسرار کتاب و سنت بجایی رسیدست که وهم ارباب ظواهر زهره ندارد که گرد آن حرم محترم گردد، ایشان را در هر حرفی مقامی است.

Ва аз ҳар калимае пайғомӣ , аз ҳар оятии вилоятӣ , ва аз ҳар сўртии сӯзӣу сӯрӣ , ваъид дар роҳи эшон въдаст ,у въд дар ҳақи эшон нақдаст , биҳишту дӯзах бар роҳи эшон манзиласт , ва ҳар чаҳ дуни ҳақи бнздики эшон ботиласт , дунёу охират дар бодияи вақти эшон ду майласт , рӯз дар манзилро занаду шаб дар маҳмил нозанад , рӯз дар назар саноеъанду шаб дар мушоҳида ҷамол сонеъанд , рӯз бо халқ дар халқанду шаб бо ҳақ дар қадам сидқанд , рӯз дар коранду шаб дар хуморанд , бурузи роҳи ҷӯянду бшб роз гӯйанд .

و از هر کلمه‌ای پیغامی، از هر آیتی ولایتی، و از هر سورتی سوزی و سوری، وعید در راه ایشان وعد است، و وعد در حق ایشان نقد است، بهشت و دوزخ بر راه ایشان منزل است، و هر چه دون حق بنزدیک ایشان باطل است، دنیا و آخرت در بادیه وقت ایشان دو میل است، روز در منزل را زند و شب در محمل نازند، روز در نظر صنایعند و شب در مشاهده جمال صانعند، روز با خلق در خلقند و شب با حق در قدم صدقند، روز در کارند و شب در خمارند، بروز راه جویند و بشب راز گویند.

«у лслимони алриҳи ъосФаҳ » , сулаймони пайғомбар бо он ҳамаи мартабату манзалат ӯро гуфтанд эй сулаймони бадасти ту ҷуз бодӣ нест ва он бод низ бадаст сулаймон набӯд , балки бомари худованди ҷаҳон буд , бомдоди масофати як моҳа роҳ мебуриду шабонгоҳи ҳам чунон , ва агар сулаймони хостӣ ки бар он масофат бақадр як газ биафзояд натавонистӣу бадаст вай набӯдӣ , зеро ки он тақдири илоҳӣ буд на тадбири сулаймонӣ , мамлакатӣ бидон азимӣ бар ҳаво май бараду бкштзорӣ бар гузаштии як пурҳи коҳи нҷнбонидӣ . Ва гуфтаанд ки сулаймон бар мураккаби бод , рӯзӣ ба перӣ бар гузашт ки дар мазраъаи хеш кишоварзӣ мекард он пер чун мамлакат сулаймон дид гуфт : « лақади аўтии оли Довӯди маликои ъзимо » , боди он сухан бигӯаш сулаймони афканди сулаймон фурӯ омаду перро гуфт ман сухан ту шунидам ва бидон омадам то бо ту бигӯям ин малики бад-ӣни азимӣ ки ту май бинии бнздики аллоҳи таъолии онро қадре ва маҳаллӣ нест . Лтсбиҳаҳи воҳидаи иқблҳои аллоҳи таъолии хайри ммои аўтии оли Довӯд . Як тасбеҳи рост ки аз банда муъмин бияёду аллоҳи таъолии онро бипазирад бааст азин малику мамлакат ки оли Довӯдро доданд .

«وَ لِسُلَیْمانَ الرِّیحَ عاصِفَةً»، سلیمان پیغامبر با آن همه مرتبت و منزلت او را گفتند ای سلیمان بدست تو جز بادی نیست و آن باد نیز بدست سلیمان نبود، بلکه بامر خداوند جهان بود، بامداد مسافت یک ماهه راه می‌برید و شبانگاه هم چنان، و اگر سلیمان خواستی که بر آن مسافت بقدر یک گز بیفزاید نتوانستی و بدست وی نبودی، زیرا که آن تقدیر الهی بود نه تدبیر سلیمانی، مملکتی بدان عظیمی بر هوا می‌برد و بکشتزاری بر گذشتی یک پره کاه نجنبانیدی. و گفته‌اند که سلیمان بر مرکب باد، روزی به پیری بر گذشت که در مزرعه خویش کشاورزی میکرد آن پیر چون مملکت سلیمان دید گفت: «لقد اوتی آل داود ملکا عظیما»، باد آن سخن بگوش سلیمان افکند سلیمان فرو آمد و پیر را گفت من سخن تو شنیدم و بدان آمدم تا با تو بگویم این ملک بدین عظیمی که تو می‌بینی بنزدیک اللَّه تعالی آن را قدری و محلی نیست. لتسبیحة واحدة یقبّلها اللَّه تعالی خیر ممّا اوتی آل داود. یک تسبیح راست که از بنده مؤمن بیاید و اللَّه تعالی آن را بپذیرد به است ازین ملک و مملکت که آل داود را دادند.

Пер гуфт : азҳби аллоҳи ҳамки комаи азҳбти ҳаме .

پیر گفت: اذهب اللَّه همّک کما اذهبت همّی.

«у أиўби إзи нодаии раба » , одат халқ чунонаст ки ҳар киро бдўстӣ ихтиёр кунанд ҳамаи роҳати он дӯст худ хоҳанд ва раво надоранд ки боди ҳаво бар вай гузар кунад , локини суннати илоҳӣ бхлоФ инаст ҳар крои бдўстӣ ихтиёр кард шарбати меҳнат бо халъати муҳаббат буи фиристад , ҳар крои дараҷаи вай дар мақоми муҳаббати олитар , балоӣ ӯ азимтар , инаст ки Мустафо ( с ) гуфт : « анашад анноси блоءи алонбёءи сами алоўлёءи сами аломсли Фоломсл » .

«وَ أَیُّوبَ إِذْ نادی‌ رَبَّهُ»، عادت خلق چنانست که هر که را بدوستی اختیار کنند همه راحت آن دوست خود خواهند و روا ندارند که باد هوا بر وی گذر کند، لکن سنت الهی بخلاف اینست هر کرا بدوستی اختیار کرد شربت محنت با خلعت محبت بوی فرستد، هر کرا درجه وی در مقام محبت عالی‌تر، بلای او عظیم‌تر، اینست که مصطفی (ص) گفت: «انّ اشد الناس بلاء الانبیاء ثم الاولیاء ثم الامثل فالامثل».

Ва бар вифқи ин қоидаи қазияи Айюби пайғомбари алайҳ ассаломаст , ҳаргизи ҳечкас балои чунон бар надошт ки Айюби бардошт , гуфтанд касе ки пеши султонии сангӣ некӯ бардорад чакананд хлътӣ дарав пӯшонанд Айюб чун санги балои некӯи бардошти ҷалоли аҳадяти ин халъат дарав пӯшонед ки : нъми алъбд . Сад ҳазор ҳазорон ҷоми заҳри бало бар даст Айюб ниҳоданд гуфтанд : ин ҷомҳои заҳри бало нӯш кун , гуфт мо ҷоми заҳр бе трёқи сабр нӯш натавонем кард , то ҳам аз вуҷӯд ӯ ҷоми по заҳр сохтанд ки : « إнои вҷдноаҳи соброи нъми алъбд » инат аҷаби қиссае ки қисса Айюбаст , дар сарои офияти ороми гирифтаи ҳалаи нози пӯшида . Силсилаи неъмати ваии мунтазам , асбоби дунёи муҳайё дар роҳату инс бар ваии кушода , қиблаи иқбол қабул гашта . Ногоҳ мутақозии ин ҳадиси бадари сина вай омад шурӣу ошӯбӣ дар рӯзгор вай афтод аҳволи ҳамаи мунъакис . Гашти неъмат аз сохт ваии бор бар басти лашкари меҳнати хаймаи бузаду ном ва нанг бирафт , саломат бо маломати гашт , офият ҳазимат шуд , бало рӯй ниҳод , маҳҷӯри қавми гашт то ӯро аз шаҳр берун карданд ва дар ҳамаи олами як тан бо ваии бгзоштнди аёли ваии раҳма , ва он низ ҳам сабаби балои гашт ки дар қасаси манқӯл чунинаст ки он сарпӯшида ҳар рӯз дар он дия рафтӣу мардумони он дияро кор кардӣ то ду қурс буи додандӣу боиўби барадӣ , Иблис дар он миёни талбисӣ бар оварад аҳли дияро гуфт шумо ӯро бахуди роҳи мдҳид ва дар хона ҳо магузоред ки ваии таъаҳҳуд беморӣ мекунад мушкил набояд ки он иллати бшмо таваллуд кунад пас аз он чунон гашт ки касро бар вай раҳмат наомад ва ҳечкас ӯро кори нафармуд ва ҳеҷ чизи надод , дилтангу тиҳии даст аз дия берун омад , Иблисро дид бар сар роҳ нишаста , гуфт чаро дилтангӣ ? гуфт аз баҳри онкии имрӯз аз баҳри бемори ҳеҷ падед накардаму касро бар мо раҳмат наомад Иблис гуфт агар он ду гесуии хеши бмни фурӯшии турои ду қурси даҳум то басари бемори барӣ , раҳмаи гесуи бФрўхт ва ду қурси бастади Иблиси бтъҷил назд Айюб рафт гуфт хабари дорӣ ки раҳмаро чаҳ воқеа афтод , ӯро бносзоиӣ гирифтанд ва ҳар ду гесуӣ вай бибареданд ,у Айюбро одати чунон буд ки ҳар гоҳ бархестӣ дасти бгисўӣ вай задӣ то бар тавонистӣ хостн , он рӯз гесу надид талбиси Иблис бовар карду раҳмаро маҳҷӯр кард , он соъати ранҷи дилаши биФзўди байти алмоли сабраши тиҳии гашт фарёд баровард ки : « мусинии алзру أнти أрҳми алроҳмин » . эй ҷавонмарди Айюби он ҳамаи балои бқўт шарбатӣ метавонист кашад ки аз ҳазрати иззати зўи алҷлоли бомдоду шабонгоҳ паёпай мерасед ки : дӯши шаб бар блоءи мо чигуна гузоштӣ ? имрӯз дар блоءи мо чун басар оварадӣ .

و بر وفق این قاعده قضیه ایوب پیغامبر علیه السلام است، هرگز هیچکس بلا چنان بر نداشت که ایوب برداشت، گفتند کسی که پیش سلطانی سنگی نیکو بردارد چکنند خلعتی درو پوشانند ایوب چون سنگ بلا نیکو برداشت جلال احدیت این خلعت درو پوشانید که: نعم العبد. صد هزار هزاران جام زهر بلا بر دست ایوب نهادند گفتند: این جامهای زهر بلا نوش کن، گفت ما جام زهر بی تریاق صبر نوش نتوانیم کرد، تا هم از وجود او جام پا زهر ساختند که: «إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ» اینت عجب قصه‌ای که قصه ایوب است، در سرای عافیت آرام گرفته حله ناز پوشیده. سلسله نعمت وی منتظم، اسباب دنیا مهیّا در راحت و انس بر وی گشاده، قبله اقبال قبول گشته. ناگاه متقاضی این حدیث بدر سینه وی آمد شوری و آشوبی در روزگار وی افتاد احوال همه منعکس. گشت نعمت از ساخت وی بار بر بست لشکر محنت خیمه بزد و نام و ننگ برفت، سلامت با ملامت گشت، عافیت هزیمت شد، بلا روی نهاد، مهجور قوم گشت تا او را از شهر بیرون کردند و در همه عالم یک تن با وی بگذاشتند عیال وی رحمه، و آن نیز هم سبب بلا گشت که در قصص منقول چنین است که آن سرپوشیده هر روز در آن دیه رفتی و مردمان آن دیه را کار کردی تا دو قرص بوی دادندی و بایوب بردی، ابلیس در آن میان تلبیسی بر آورد اهل دیه را گفت شما او را بخود راه مدهید و در خانه‌ها مگذارید که وی تعهد بیماری میکند مشکل نباید که آن علت بشما تولّد کند پس از آن چنان گشت که کس را بر وی رحمت نیامد و هیچکس او را کار نفرمود و هیچ چیز نداد، دلتنگ و تهی دست از دیه بیرون آمد، ابلیس را دید بر سر راه نشسته، گفت چرا دلتنگی؟ گفت از بهر آنکه امروز از بهر بیمار هیچ پدید نکردم و کس را بر ما رحمت نیامد ابلیس گفت اگر آن دو گیسوی خویش بمن فروشی ترا دو قرص دهم تا بسر بیمار بری، رحمه گیسو بفروخت و دو قرص بستد ابلیس بتعجیل نزد ایوب رفت گفت خبر داری که رحمه را چه واقعه افتاد، او را بناسزایی گرفتند و هر دو گیسوی وی ببریدند، و ایوب را عادت چنان بود که هر گاه برخاستی دست بگیسوی وی زدی تا بر توانستی خاستن، آن روز گیسو ندید تلبیس ابلیس باور کرد و رحمه را مهجور کرد، آن ساعت رنج دلش بیفزود بیت المال صبرش تهی گشت فریاد برآورد که: «مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ». ای جوانمرد ایوب آن همه بلا بقوت شربتی میتوانست کشد که از حضرت عزت ذو الجلال بامداد و شبانگاه پیاپی میرسید که: دوش شب بر بلاء ما چگونه گذاشتی؟ امروز در بلاء ما چون بسر آوردی.