Сӯра алонбёء ?маккейаст чаҳор ҳазор ва ҳаштсад ва навад ҳарфаст ва ҳазор ва сад ва шаст ва ҳашт клмтст , ва сад ва дувоздаҳ оятаст ва дарин сӯраи се оят мансӯхаст муттасили якдигар : « إнкм ва мо тъбдўни ман дуни аллоҳи ҳсби ҷаҳаннам » то онҷо ки гуфт : « ва ҳам фӣҳо лои исмъўн »у носихи он се оятаст муттасили якдигар : « إни аллазӣнаи сабқати ?лаами мнои алҳснӣ » то онҷо ки гуфт : « алзии кантами тўъдўн »

سورة الانبیاء مکّیست چهار هزار و هشتصد و نود حرفست و هزار و صد و شصت و هشت کلمتست، و صد و دوازده آیتست و درین سورة سه آیت منسوخست متصل یکدیگر: «إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ» تا آنجا که گفت: «وَ هُمْ فِیها لا یَسْمَعُونَ» و ناسخ آن سه آیتست متصل یکدیگر: «إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی‌» تا آنجا که گفت: «الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ»

Ва рӯй абии бен каъби қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман қрأи сӯраи ақтрби ллноси ҳсобҳм , ҳисобаи аллоҳи ҳсобои исироу соФҳаҳу силами алайҳи кули набии зикри исмаи фии алқуръон » .

و روی ابیّ بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة اقترب للناس حسابهم، حسابه اللَّه حسابا یسیرا و صافحه و سلم علیه کل نبی ذکر اسمه فی القرآن».

Ва қоли ибни масъӯд : сӯра банӣ Исроилу алкҳФу Маряму тоҳоу алонбёءи ман алътоқи алаввалу ҳни ман тлодӣ .

و قال ابن مسعود: سورة بنی اسرائیل و الکهف و مریم و طه و الانبیاء من العتاق الاول و هن من تلادی.

Қавла : « ақтрби ллноси ҳсобҳм » эй явми ҳсобҳму ҳўи явми алқёмаҳ . Кқўлаҳ : « ақтрбти алсоъаҳу аншқи алқмр » . Муфассирон гуфтанд носи ӣнҷои аҳл Маккаанду мункирони баъс , ва раво бошад ки бар умум ронанд ва бидон ҷумла мардумон хоҳанд , яъне қурбу Динои муҳосибаи аллоҳи аёҳму муҷозотаи ?лаами алии аъмолҳму анмои қоли злки лони мо ҳўи оати қариб . намегуяд наздик омад вақти муҳосибати бандагону муҷозоти эшон бар аъмоли неку бади эшон , яъне қиёмати омднист ва омадании омадаи гиру наздик шудаи гир , ва гуфтаанд маънӣ ақтроб онаст ки ончӣ мондааст аз дунёи бозоФт ончӣ бигузашт камасту андак . Мустафо ( с ) гуфта : « ақтрбти алсоъаҳу лои издоди анноси алии алднёи алои ҳрсоу ло тздод манеҳам ало баъдан .

قوله: «اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ» ای یوم حسابهم و هو یوم القیامة. کقوله: «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ». مفسران گفتند ناس اینجا اهل مکه‌اند و منکران بعث، و روا باشد که بر عموم رانند و بدان جمله مردمان خواهند، یعنی قرب و دنا محاسبة اللَّه ایّاهم و مجازاته لهم علی اعمالهم و انّما قال ذلک لانّ ما هو آت قریب. می‌گوید نزدیک آمد وقت محاسبت بندگان و مجازات ایشان بر اعمال نیک و بد ایشان، یعنی قیامت آمدنیست و آمدنی آمده گیر و نزدیک شده گیر، و گفته‌اند معنی اقتراب آنست که آنچه مانده است از دنیا باضافت آنچه بگذشت کمست و اندک. مصطفی (ص) گفته: «اقتربت الساعة و لا یزداد الناس علی الدنیا الّا حرصا و لا تزداد منهم الّا بعدا.

Ҳамонаст ки раб Алъоламин гуфт : « ва ҳам фии ғФлаҳи мързўн » эй мързўни ани амри алохраҳу алостъдоди ллҳсобу алҷзоء . Ин ваов ҳоласт , ва маънӣ онаст ки халқ аз кор охират ғофиланд , ҳамчун ноогоҳон рӯй аз он гардонида ва бисозу барги он номашғӯл шуда то он гуҳ ки ногоҳ ояд боишон ва эшонро дар ғифлат гирад , чунон ки гуфт : « бали тأтиҳми бғтаҳи Фтбҳтҳм » . Ва агар гўӣими оят дар шаъни мшрконсти пас эъроз , эъроз аз имонаст , яъне « ва ҳам фии ғФлаҳи мързўн » ани алоямону алҳдӣ .

همانست که رب العالمین گفت: «وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ» ای معرضون عن امر الآخرة و الاستعداد للحساب و الجزاء. این واو حالست، و معنی آنست که خلق از کار آخرت غافلند، همچون ناآگاهان روی از آن گردانیده و بساز و برگ آن نامشغول شده تا آن گه که ناگاه آید بایشان و ایشان را در غفلت گیرد، چنان که گفت: «بَلْ تَأْتِیهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ». و اگر گوئیم آیت در شأن مشرکانست پس اعراض، اعراض از ایمانست، یعنی «وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ» عن الایمان و الهدی.

« мо иأтиҳми ман зикри ман рбҳми муҳаддис » зикр ӣнҷо қуръонаст чунон ки онҷо гуфт : «у ҳозои зикри мубораки أнзлноаҳ » , ва дар сӯра алзхрФ гуфт : « أи Фнзрби ънкми аззикри сФҳо » яъне алқуръону лафзи муҳаддис бо танзил мешавад на бо қуръон , ки қуръон ки фурӯ омад нави бнў фурӯ омад ояти пас аз ояту сӯраи пас аз сӯраи бўқтҳои мухталиф , чунон ки ҳоҷат буд ,у алмънии мо иҳдси аллоҳи ман танзили шайъи ءи ман алқуръони изкрҳму иъзҳм ба , « إлои астмъўаҳ ва ҳам илъбўн » ва мақотил гуфт иҳдси аллоҳи таъолии аламри баъди аламр , ҳамонаст ки аллоҳ гуфт : « лаъли аллоҳи иҳдси баъди злки أмро » , ҳарби бен Исмоил алҳнзлӣ гуфт эмоми аҳли суннат : қадими ман раби алъзаҳи муҳаддиси илои аларз . « إлои астмъўаҳ ва ҳам илъбўн » яъне лои истмъўни илайҳ , истимоъи тадаббуру тафаккуру қабулу инқиёд ,у анмои истмъўни илайҳи истимоъи лаҳву астҳзоء . Ва гуфтаанд зикри ӣнҷо Муҳамадаст слии аллоҳи алайҳу силам . Чунон ки дар сӯра алқлм гуфт : «у иқўлўни إнаҳи лмҷнўн ва мо ҳўи إлои зикри ллъолмин » яъне Муҳамад ( с ) . Далели барин таъвил онаст ки бар ақаб гуфт ҳикоят аз куффор : « ҳилли ҳозои إлои башари мслкм » ва агар муроди қуръон будӣ кофарон гуфтандӣ : « ҳилли ҳозои алои асотири алаввалин » . Ва бойени қавли муҳаддис ба мо ирсол шавад .

«ما یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ» ذکر اینجا قرآنست چنان که آنجا گفت: «وَ هذا ذِکْرٌ مُبارَکٌ أَنْزَلْناهُ»، و در سورة الزخرف گفت: «أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً» یعنی القرآن و لفظ محدث با تنزیل می‌شود نه با قرآن، که قرآن که فرو آمد نو بنو فرو آمد آیت پس از آیت و سورة پس از سورة بوقتهای مختلف، چنان که حاجت بود، و المعنی ما یحدث اللَّه من تنزیل شی‌ء من القرآن یذکرهم و یعظهم به، «إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ» و مقاتل گفت یحدث اللَّه تعالی الامر بعد الامر، همانست که اللَّه گفت: «لَعَلَّ اللَّهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذلِکَ أَمْراً»، حرب بن اسماعیل الحنظلی گفت امام اهل سنت: قدیم من رب العزة محدث الی الارض. «إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ» یعنی لا یستمعون الیه، استماع تدبر و تفکر و قبول و انقیاد، و انما یستمعون الیه استماع لهو و استهزاء. و گفته‌اند ذکر اینجا محمّد است صلّی اللَّه علیه و سلم. چنان که در سورة القلم گفت: «وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَ ما هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ» یعنی محمّد (ص). دلیل برین تأویل آنست که بر عقب گفت حکایت از کفار: «هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ» و اگر مراد قرآن بودی کافران گفتندی: «هل هذا الا اساطیر الاولین». و باین قول محدث به ما ارسال شود.

Яъне мо иأтиҳми ман зикри рбҳми муҳаддиси болорсоли алои астмъўаҳ ва ҳам илъбўни мстҳзءўн ба .

یعنی ما یأتیهم من ذکر ربّهم محدث بالارسال الا استمعوه و هم یلعبون مستهزءون به.

« лоҳиаҳ » насби алии улҳол , « қлўбҳм » рафъи лонаи фоил , эй соҳиаҳи ғофилаи қлўбҳм ,у қили мштғлаҳи болботли ан алҳақ ,у боллҳўи ани аззикр , тқўли ҳаии ани алшии ءи илҳӣ , азои аштғли анҳу бғираҳ . Қавла : « أсрўои алнҷўӣ » сифати он мстмъонст ки қуръони блъб ва астҳзоء шуниданд , яъне . Ва ҳам илъбўну асрўои алнҷўӣ . Он гуҳ баён кард ки эшон ки анд гуфт : « аллазӣнаи злмўо » яъне ҳам аллазӣнаи злмўо . Ва раво бошад ки аллазӣна дар мавзеи насб буд бар тақдир , аънии аллазӣнаи злмўо . Ксоиӣ гуфт , дарин ояти тақдим ва таъхираст яънеу аллазӣнаи злмўои асрўои алнҷўӣ . Ва гуфтаанд , аллазӣна дар мавзе хФзаст , лонаи наъти анноси фии аввали алсўраҳ , тақдираи ақтрби ллноси аллазӣнаи злмўои ҳсобҳм .

«لاهِیَةً» نصب علی الحال، «قُلُوبُهُمْ» رفع لانّه فاعل، ای ساهیة غافلة قلوبهم، و قیل مشتغلة بالباطل عن الحق، و باللّهو عن الذکر، تقول هی عن الشی‌ء یلهی، اذا اشتغل عنه بغیره. قوله: «أَسَرُّوا النَّجْوَی» صفت آن مستمعانست که قرآن بلعب و استهزاء شنیدند، یعنی. و هم یلعبون و اسروا النجوی. آن گه بیان کرد که ایشان که‌اند گفت: «الَّذِینَ ظَلَمُوا» یعنی هم الّذین ظلموا. و روا باشد که الّذین در موضع نصب بود بر تقدیر، اعنی الّذین ظلموا. کسایی گفت، درین آیت تقدیم و تأخیر است یعنی و الذین ظلموا اسروا النجوی. و گفته‌اند، الّذین در موضع خفض است، لانّه نعت الناس فی اوّل السورة، تقدیره اقترب للناس الّذین ظلموا حسابهم.

Қавмӣ наҳвён гуфтанд ин дар луғати баъзи араб соӣғаст ки феъли пеши исм бҷмъ гуяд аклўнии алброғис . Ва алии ҳозои қавла . « сами ъмўоу смўо касӣр манеҳам » . Қавла : « ҳилли ҳозои إлои башари мслкм » ин тафсир наҷӯйаст яънеу асрўои алнҷўӣ , « ҳилли ҳозои إлои башари мслкм » маънӣ онаст ки кофарон бо якдигар броз мегуфтанд ки ин Муҳамад башарӣаст ҳамчун шумо одамӣ монанди гӯшту пӯст , чаҳ тахсӣсаст ӯро ки дигаронро нест ки атбоъи вай бояд карду сухани вай бояд пазируфт ? « أи Фтأтўни алсҳру أнтми тбсрўн » эй тқблўни саҳарау антми трўни анаи раҷули мслкм . Ва қили أи тқблўнаҳу антми тълмўни анаи саҳар ? яъне алқуръон ,у қили أи тқблўнаҳу антми ъқлоء ? ӯро мепазиреду саҳар вай меписандид ва шумо оқилон чашм доред ки менигаред .

قومی نحویان گفتند این در لغت بعض عرب سائغ است که فعل پیش اسم بجمع گوید اکلونی البراغیث. و علی هذا قوله. «ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا کَثِیرٌ مِنْهُمْ». قوله: «هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ» این تفسیر نجوی است یعنی و اسرّوا النجوی، «هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ» معنی آنست که کافران با یکدیگر براز میگفتند که این محمد بشری است همچون شما آدمی مانند گوشت و پوست، چه تخصیص است او را که دیگران را نیست که اتّباع وی باید کرد و سخن وی باید پذیرفت؟ «أَ فَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ» ای تقبلون سحره و انتم ترون انه رجل مثلکم. و قیل أ تقبلونه و انتم تعلمون انّه سحر؟ یعنی القرآن، و قیل أ تقبلونه و انتم عقلاء؟ او را می‌پذیرید و سحر وی می‌پسندید و شما عاقلان چشم دارید که می‌نگرید.

: « қоли рабии иълми алқўли фии алсмоءу алأрз » раби алъзаҳи Мустафо ( с )ро хабар дод аз ончии эшон бо якдигар пинҳон мегуфтанд , он гуҳ гуфт : эй Муҳамади эшонро ҷавоби даҳ ва бигӯӣ худованд ман медонад ҳар чаҳ дар ҳафт осмон ва ҳафт замин гӯйанд пинҳон ё ошкоро бар вай ҳеҷ гуфт пӯшида на , ончӣ бо якдигар бар аз гуфтед медонад ва он гуҳи сидқи ману дурӯғ шумо медонад . Қрأи аҳли алкўФаҳи ғайри абии бикр : « қоли рабӣ » бололФи алии анаи ахбори ан алрасул слии аллоҳи алайҳу силами болқўл ,у алқўли маснади ило алрасулу ҳўи башари фии қавлаи таъолӣ : « ҳилли ҳозои إлои башари мслкм » ,у қрأи албоқўн : « қул рабӣ » бғири алолФ ,у алўҷаҳи анаи алии аламри ллрсўл ( с ) бони иқўли ?лаами ани рабии иълми алқўл , яъне алсру алнҷўӣ .

: «قالَ رَبِّی یَعْلَمُ الْقَوْلَ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ» رب العزة مصطفی (ص) را خبر داد از آنچه ایشان با یکدیگر پنهان می‌گفتند، آن گه گفت: ای محمد ایشان را جواب ده و بگوی خداوند من می‌داند هر چه در هفت آسمان و هفت زمین گویند پنهان یا آشکارا بر وی هیچ گفت پوشیده نه، آنچه با یکدیگر به راز گفتید میداند و آن گه صدق من و دروغ شما میداند. قرأ اهل الکوفة غیر ابی بکر: «قالَ رَبِّی» بالالف علی انه اخبار عن الرسول صلّی اللَّه علیه و سلّم بالقول، و القول مسند الی الرسول و هو بشر فی قوله تعالی: «هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ»، و قرأ الباقون: «قل ربّی» بغیر الالف، و الوجه انّه علی الامر للرسول (ص) بان یقول لهم انّ ربی یعلم القول، یعنی السر و النجوی.

Қавла : « бали қолўои أзғоси أҳлом » мабарад гуфт : бал дар каломи араби бараду ваҷҳ истеъмол кунанд : яке онаст ки аз суханӣ бо суханӣ гардад ки дувумӣ ғалатӣ ояд ё бар вай нисёнӣ равад , ва ин бар аллоҳи таъолӣ раво нест таъолии ани злк . Дигар ваҷҳ онаст ки сухании дурусти тамоми басари баради он гоҳ ибтидо кунад бсхнии дигар , ва ин бар аллоҳи таъолӣ ҷоӣзасту бойени маънии раб Алъоламин гуфт : « бали аҷабату исхрўни бали қолўои إнои вҷднои обоءнои алии أмаҳи бали қолўои أзғоси أҳлом » ҳикоят аз кофарон мекунад ки дар қуръони суханҳои мухталиф бботл мегӯйанд ва аз баҳри он ки сухани эшон ҳама дурӯғаст таноқуз дар онасту сӯрати дурӯғ ҳамин бошад ки бар як ҳолат ва бар як сифати бноистд , як бор гуфтанд саҳараст : « أи Фтأтўни алсҳр » , пас гуфтанд саҳар нест . Азғоси аҳломст , эй аботили ироҳои алноӣми фии нўмаҳи лӣси лҳои ҳқиқаҳ . Пас гуфтанд азғос ва аҳлом нест : « бали ифтироа » ин Муҳамади мФтрист , аз бар хеш май нааду азоФти биллоҳ таъолӣ мекунад . Пас ин низ нақз карданд гуфтанд : « бали ҳўи шоир » фарои ниҳода ва фарят нест , ки Муҳамади шеъри гўӣист ,у алшъри маъноаи алълм ,у анмои саммии шуъарои лонаи хоси брأсаҳи лоҳлаҳ , лои исттиъаҳи ғайриҳам , иқоли шеъри бмънии илм ,у шеъри азои қоли алшър . Он гуҳ гуфтанд агар Муҳамад бончаҳ мегуяд рост гӯйаст « Флиأтнои боиаҳ » муъҷизае зоҳири намояди чунон ки пайғомбарон пешин намуданд , чун ноқаи солеҳу Асоу яди бизоءи Мӯсоу аброءи акмаҳу абрсу мурдаи зиндаи гардонӣдани исо .

قوله: «بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ» مبرّد گفت: بل در کلام عرب برد و وجه استعمال کنند: یکی آنست که از سخنی با سخنی گردد که دومی غلطی آید یا بر وی نسیانی رود، و این بر اللَّه تعالی روا نیست تعالی عن ذلک. دیگر وجه آنست که سخنی درست تمام بسر برد آن گاه ابتدا کند بسخنی دیگر، و این بر اللَّه تعالی جائز است و باین معنی رب العالمین گفت: «بَلْ عَجِبْتَ وَ یَسْخَرُونَ بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی‌ أُمَّةٍ بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ» حکایت از کافران می‌کند که در قرآن سخنهای مختلف بباطل می‌گویند و از بهر آن که سخن ایشان همه دروغست تناقض در آنست و صورت دروغ همین باشد که بر یک حالت و بر یک صفت بنایستد، یک بار گفتند سحر است: «أَ فَتَأْتُونَ السِّحْرَ»، پس گفتند سحر نیست. اضغاث احلامست، ای اباطیل یراها النائم فی نومه لیس لها حقیقة. پس گفتند اضغاث و احلام نیست: «بَلِ افْتَراهُ» این محمد مفتریست، از بر خویش می‌نهد و اضافت باللّه تعالی می‌کند. پس این نیز نقض کردند گفتند: «بَلْ هُوَ شاعِرٌ» فرا نهاده و فریت نیست، که محمد شعر گوئیست، و الشعر معناه العلم، و انما سمّی شعرا لانّه خاص برأسه لاهله، لا یستطیعه غیرهم، یقال شعر بمعنی علم، و شعر اذا قال الشعر. آن گه گفتند اگر محمد بآنچه میگوید راست گویست «فَلْیَأْتِنا بِآیَةٍ» معجزه‌ای ظاهر نماید چنان که پیغامبران پیشین نمودند، چون ناقه صالح و عصا و ید بیضاء موسی و ابراء اکمه و ابرص و مرده زنده گردانیدن عیسی.

Раби Алъоламин бҷўоб эшон гуфт : « мо омнти қиблаами ман қария » эй аҳли қарияи аттҳми алоёти аҳлкноҳо , ҳкмнои боҳлокҳм , « أи фаҳми иؤмнўн » истифҳоми табъиду инкор яъне Флои тأтиҳми ази қзинои фии алсобқи ани лои нъзби ИМАи Муҳамади болостисол , бали алсоъаҳи мўъдҳм ,у алсоъаҳи адҳӣу амр . Маънӣ оят онаст ки эй Муҳамади мушрикони Қурайши ақтроҳ оёт мекунанд ва агар ончӣ мехоҳанд аз оёт боишон намоем имон наёранд ва негроанд , чунон ки ҷой дигар гуфт : « أнҳои إзои ҷоءти лои иؤмнўн » ва он гуҳ чун негроанд азоби истисоли эшонро воҷиб ояд чунон ки пешинёнро воҷиб омад , ва мо азоби ин уммат бо қиёмат афкандаем ,у ҳукмӣ ки дар азал кардаем нгрдоним . « мо ибдли алқўли лдӣ » .

رب العالمین بجواب ایشان گفت: «ما آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْیَةٍ» ای اهل قریة اتتهم الآیات اهلکناها، حکمنا باهلاکهم، «أَ فَهُمْ یُؤْمِنُونَ» استفهام تبعید و انکار یعنی فلا تأتیهم اذ قضینا فی السابق ان لا نعذب امّة محمد بالاستیصال، بل الساعة موعدهم، و الساعة ادهی و امر. معنی آیت آنست که ای محمد مشرکان قریش اقتراح آیات می‌کنند و اگر آنچه می‌خواهند از آیات بایشان نماییم ایمان نیارند و نگروند، چنان که جای دیگر گفت: «أَنَّها إِذا جاءَتْ لا یُؤْمِنُونَ» و آن گه چون نگروند عذاب استیصال ایشان را واجب آید چنان که پیشینیان را واجب آمد، و ما عذاب این امت با قیامت افکنده‌ایم، و حکمی که در ازل کرده‌ایم نگردانیم. «ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ».

Ва гуфтаанд ваҷҳи эҳтиҷоҷ бар эшон бонкаҳи пешинёни баъд аз зуҳӯри оёт имон наёваранд онаст ки агар зуҳӯри оёти сабаби имони бандагон будӣ , пешинёнро будӣ , чун пешинёнро набӯд пасинёнро ҳам набошад , ва агар оёти сабаби имон будӣ Қурайшро оёт намудем , ки эшонро қуръон мӯъҷиз фиристодем Фъҷзўои ани иأтўои бсўраҳ мислаи ,у иншиқоқ қамар намудем : « ақтрбти алсоъаҳу аншқи алқмр » илои ғайри злки ман алоёту алмъҷзот . « ва мо أрслнои қблки إло рҷоло наваҳй إлиҳм » . Қрأи ҳФси ан ъосм наваҳй болнўну касри алҳоءи алии лафзи алтъзими лмўоФқаҳи мо тақаддумаи ман қавла : « ва мо أрслно » . Ва қрأи албоқўни иўҳии болёءу фатҳи алҳоءи алии бноءи алФъли лмои лами исми фоила ,у маълуми ани алмўҳии ҳўи аллоҳи таъолии алии кули ҳол . Ин оят ҷавоб эшонаст ки гуфтанд : « ҳилли ҳозои إлои башари мслкм » иллати тарки имони хеши башарияти Мустафо ( с ) минҳоднд ки чаро бмо башарӣ фиристоданд ҳамчун мо на Фриштаҳ эй ? раби Алъоламин бар эшон ҳуҷҷат оварад ки расӯли пешинёни ҳам башар фиристодем аз баҳри онкӣ ҳар касе бо ҷинси хеш инс гирад ,у бтбъи ваии наздиктар буд , ва аз ваии сухани беҳтар фаҳм кунад ,у лони алонсони кнФси воҳидау лои иأнФи алонсони ман нафса . Он гуҳ гуфт : « Фсӣлўои أҳли аззикр » эй асӣлўои кули ман иқри брсўли ман аҳли алтўриаҳу алонҷил . « إни кантами лои тълмўн » ани алрсли башар .

و گفته‌اند وجه احتجاج بر ایشان بآنکه پیشینیان بعد از ظهور آیات ایمان نیاورند آنست که اگر ظهور آیات سبب ایمان بندگان بودی، پیشینیان را بودی، چون پیشینیان را نبود پسینیان را هم نباشد، و اگر آیات سبب ایمان بودی قریش را آیات نمودیم، که ایشان را قرآن معجز فرستادیم فعجزوا ان یأتوا بسورة مثله، و انشقاق قمر نمودیم: «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ» الی غیر ذلک من الآیات و المعجزات. «وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ إِلَّا رِجالًا نُوحِی إِلَیْهِمْ». قرأ حفص عن عاصم نوحی بالنون و کسر الحاء علی لفظ التعظیم لموافقة ما تقدمه من قوله: «وَ ما أَرْسَلْنا». و قرأ الباقون یوحی بالیاء و فتح الحاء علی بناء الفعل لما لم یسم فاعله، و معلوم انّ الموحی هو اللَّه تعالی علی کل حال. این آیت جواب ایشانست که گفتند: «هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ» علت ترک ایمان خویش بشریت مصطفی (ص) مینهادند که چرا بما بشری فرستادند همچون ما نه فریشته‌ای؟ رب العالمین بر ایشان حجت آورد که رسول پیشینیان هم بشر فرستادیم از بهر آنکه هر کسی با جنس خویش انس گیرد، و بطبع وی نزدیکتر بود، و از وی سخن بهتر فهم کند، و لانّ الانسان کنفس واحدة و لا یأنف الانسان من نفسه. آن گه گفت: «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ» ای اسئلوا کل من یقر برسول من اهل التوریة و الانجیل. «إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» ان الرسل بشر.

Ин хитоб бо Қурайшаст , мегуяд аз аҳл дониш бипурсед эшон ки кутуб хондаанду ахбори пешинён донистаанду брсл иқрор додаанд , агар шумо намедонед ки пайғомбарон башар бӯдаанд . Қоли ибни зайд : ?ераади болзкри алқуръон , яъне Фсӣлўои алмؤмнини Алъоламин ман аҳли алқуръон ,у ҳозои мо қоли алӣ ( ъ ) лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳи нҳни аҳли аззикр яъне алмؤмнин .

این خطاب با قریش است، می‌گوید از اهل دانش بپرسید ایشان که کتب خوانده‌اند و اخبار پیشینیان دانسته‌اند و برسل اقرار داده‌اند، اگر شما نمی‌دانید که پیغامبران بشر بوده‌اند. قال ابن زید: اراد بالذکر القرآن، یعنی فسئلوا المؤمنین العالمین من اهل القرآن، و هذا ما قال علی (ع) لمّا نزلت هذه الآیة نحن اهل الذکر یعنی المؤمنین.

Ва фии алхбри анмои шФоءи алъии алсؤол .

و فی الخبر انما شفاء العیّ السؤال.

« ва мо ҷълноҳми ҷсдо » аксари мо иқоли алҷсди лмои лӣси фӣаи рӯҳ , қоли аллоҳи таъолӣ : « ъҷлои ҷсдо »у алҷсди воҳиди инбии ани ҷимоъае мо ҷълноҳми зўии аҷсод . « лои иأклўни алтъом »у ҳзаҳи ҷавоби қўлҳм , мо лиҳозо алрасул иأкли алтъом ,у қўлҳми иأкли ммо тأклўн манеҳ ,у ишрби ммои тшрбўн . Ва қўлҳм : « إнмои أнти ман алмсҳрин » . Фоълмўои ани алрсли аҷмъини иأклўни алтъому анҳми имўтўну ҳўи қавла : « ва мо конўои холидин »у ҳозои ҷавоби қўлҳм : « нтрбс ба риби алмнўн » ,у алмънӣ , ҳам ман ҷамеъи алўҷўаҳи ксоӣр банӣ одами алои фии рутбаи алнбўаҳу шарафи алмнзлаҳ .

«وَ ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً» اکثر ما یقال الجسد لما لیس فیه روح، قال اللَّه تعالی: «عِجْلًا جَسَداً» و الجسد واحد ینبئ عن جماعة ای ما جعلناهم ذوی اجساد. «لا یَأْکُلُونَ الطَّعامَ» و هذه جواب قولهم، ما لِهذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعامَ، و قولهم یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ، وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ. و قولهم: «إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ». فاعلموا ان الرسل اجمعین یأکلون الطعام و انهم یموتون و هو قوله: «وَ ما کانُوا خالِدِینَ» و هذا جواب قولهم: «نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ»، و المعنی، هم من جمیع الوجوه کسائر بنی آدم الا فی رتبة النبوة و شرف المنزلة.

« сами сдқноҳми алўъд » эй сдқнои рслнои алўъди алзии въдноҳми боҳалоки ман кзбҳм , « Фأнҷиноҳм ва ман ншоء » ман алмؤмнин , «у أҳлкнои алмсрФин » эй алмшркин .

«ثُمَّ صَدَقْناهُمُ الْوَعْدَ» ای صدقنا رسلنا الوعد الذی وعدناهم باهلاک من کذّبهم، «فَأَنْجَیْناهُمْ وَ مَنْ نَشاءُ» من المؤمنین، «وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ» ای المشرکین.

Ва алнҷоаҳи алии ваҷҳин : аҳдҳмои ани инҷии баъди алвуқуъи фии алъзоб . Ва ассонии ани имнъи алвуқуъи фӣа , ва наҷоҳ алонбёءу алмؤмнини ман алвуқуъи фии алъзоб .

و النجاة علی وجهین: احدهما ان ینجی بعد الوقوع فی العذاب. و الثانی ان یمنع الوقوع فیه، و نجاة الانبیاء و المؤمنین من الوقوع فی العذاب.

« лақади أнзлнои إликм » ё мъшри Қурайш , « ктобо » яъне алқуръон , « фӣаи зкркм » эй шрФкм , ?фон алқуръон назул блғтҳм ,у фии арзҳму алӣ раҷул манеҳам , кқўлаҳ : «у إнаҳи лзкри лаку лқўмк » яъне ани ҳозои алқуръони шарафи лаку лқўмк ,у қоли таъолӣ : « бали أтиноҳми бзкрҳм » яъне бшрФҳм . Ва қили маъноа « фӣаи зкркм » эй шрФкм , ани ъмлтми бмои фӣа . « أи Флои тъқлўн » ани фӣаи шрФкми ани тмсктми бмои фӣа ,у қили أи Флои тъқлўни мо Фзлткм ба алӣ ғайрикам .

«لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ» یا معشر قریش، «کِتاباً» یعنی القرآن، «فِیهِ ذِکْرُکُمْ» ای شرفکم، فان القرآن نزل بلغتهم، و فی ارضهم و علی رجل منهم، کقوله: «وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ» یعنی ان هذا القرآن شرف لک و لقومک، و قال تعالی: «بَلْ أَتَیْناهُمْ بِذِکْرِهِمْ» یعنی بشرفهم. و قیل معناه «فِیهِ ذِکْرُکُمْ» ای شرفکم، ان عملتم بما فیه. «أَ فَلا تَعْقِلُونَ» انّ فیه شرفکم ان تمسّکتم بما فیه، و قیل أ فلا تعقلون ما فضّلتکم به علی غیرکم.

« ва кам қсмно » кам фии мавзеи насби бқсмно ,у маънии қсмнои аҳлкноу азҳбно , иқоли қсми аллоҳи умри алкоФр эй азҳбаҳ ,у қили алқсми касри алшии ءи алслб ҳатто ялин . Ва иқоли ллзоҳбаҳи қосмаҳи алзҳр , « ман қарияи канти золима » , яъне ман аҳли қарияи конўои золимин .

«وَ کَمْ قَصَمْنا» کم فی موضع نصب بقصمنا، و معنی قصمنا اهلکنا و اذهبنا، یقال قصم اللَّه عمر الکافر ای اذهبه، و قیل القصم کسر الشی‌ء الصلب حتی یلین. و یقال للذاهبة قاصمة الظهر، «مِنْ قَرْیَةٍ کانَتْ ظالِمَةً»، یعنی من اهل قریة کانوا ظالمین.

«у أншأнои баъдҳо » эйу ҳдснои баъди аҳлокҳо , « қўмои охирин » иқоли аншأаҳи Фншأ ,у ҳўи ношӣу алҷмъи ншأи кхдму ҳрс . « Флмои أҳсўои бأсно » эй адркўои бҳўосҳми ъзобно . Яъне аҳли алқриаҳи алмҳлкаҳ . « إзои ҳам минҳо » эй ман алқриаҳ , « иркзўн » эй исръўни ҳорбин .

«وَ أَنْشَأْنا بَعْدَها» ای و حدثنا بعد اهلاکها، «قَوْماً آخَرِینَ» یقال انشأه فنشأ، و هو ناشئ و الجمع نشأ کخدم و حرس. «فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا» ای ادرکوا بحواسهم عذابنا. یعنی اهل القریة المهلکة. «إِذا هُمْ مِنْها» ای من القریة، «یَرْکُضُونَ» ای یسرعون هاربین.

Ва иқўли ?лаами алмлоӣкаҳ : « лои тркзўо » эй лои тҳрбўои ?фони ҳрбкми лои инФъкму съикми лои иғникми ман алқдр . «у арҷъўои إлии мо أтрФтми фӣа » эй илои тнъмкми алзии лоҷлаҳи ъситми аллоҳи ФоҳФзўаҳи ани қудратами алайҳ , ҳозои амри тбкити алии мо конўои икзбўн ба ман алъзоб , ӯ танбеҳи алии ани ҳрбҳми лои инФъҳм . «у мсокнкми лълкми тсӣлўн » яъне тсӣлўни ҳилли вҷдтми мо въди рбкми ҳқо . Ва қили лълкми тсӣлўни ман днёкми шиӣо . Қолати алмлоӣкаҳи ?лаами ҳозои алии тариқи алостҳзоءи баҳами конҳми қили ?лаами арҷъўои илои мо кантами фӣаи ман алмолу алнъмаҳи лълкми тсӣлўни Фонкми ағнёءи тмлкўни алмол . Қоли алҳсн : лълкми тсӣлўни маъноаи лакии тъзбўои фӣҳоу иҳкии ани алъараби анҳми иқўлўни қадами илои Флонои лои сأлаҳ , яъне лои ъзбаҳ . Клбӣ гуфт : ин дар шаън қавмӣ омад аз аҳли ҳсўрои дияӣ аз дияҳои Яман , раби алъзаҳ боишон пайғомбарӣ фиристод ва эшон он пайғомбарро дурӯғ зан доштанд ва бикуштанд то раби алъзаҳи бахти насрро бар ангехту қасди қатлу истисол эшон кард , эшон аз бахти насру қасди вай огоҳӣ ёфтанд , ҳама аз дия берун шуданд гурезону тарсон , аллоҳи таъолии Фриштгонро фиристод то эшонро бқҳр боз гардониданд бо хонҳо ва масканҳои эшон ва Фриштгон мегуфтанд : « лои тркзўоу арҷъўои إлии мо أтрФтми фӣау мсокнкм »у бахти наср дар пай эшон нишаст то ҳамаро бикушт , мардону занони эшон хираду бузург , ва чаҳор пойу мурғи эшон то дар он дия азишон як чашм нгрндаҳ намонад ва дар он ҳоли мунодӣ аз ҳаво Нидо мекард : ё оли сороти алонбёء . Як қавл онаст ки эшон худ гуфтанд бо якдигар : лои тҳрбўоу арҷъўои илои мнозлкму амўолкм . « лълкми тсӣлўн » молоу хроҷои ирзӣ ба бахти насри Флои итързи ллқтлу алқтол .

و یقول لهم الملائکة: «لا تَرْکُضُوا» ای لا تهربوا فان هربکم لا ینفعکم و سعیکم لا یغنیکم من القدر. «وَ ارْجِعُوا إِلی‌ ما أُتْرِفْتُمْ فِیهِ» ای الی تنعمکم الّذی لاجله عصیتم اللَّه فاحفظوه ان قدرتم علیه، هذا امر تبکیت علی ما کانوا یکذّبون به من العذاب، او تنبیه علی ان هربهم لا ینفعهم. «وَ مَساکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ» یعنی تسئلون هل وجدتم ما وعد ربکم حقا. و قیل لعلکم تسئلون من دنیاکم شیئا. قالت الملائکة لهم هذا علی طریق الاستهزاء بهم کانّهم قیل لهم ارجعوا الی ما کنتم فیه من المال و النعمة لعلکم تسئلون فانکم اغنیاء تملکون المال. قال الحسن: لعلکم تسئلون معناه لکی تعذبوا فیها و یحکی عن العرب انهم یقولون قدّم الیّ فلانا لا سأله، یعنی لا عذبه. کلبی گفت: این در شأن قومی آمد از اهل حصورا دیهی از دیههای یمن، رب العزة بایشان پیغامبری فرستاد و ایشان آن پیغامبر را دروغ زن داشتند و بکشتند تا رب العزة بخت‌نصر را بر انگیخت و قصد قتل و استیصال ایشان کرد، ایشان از بخت‌نصر و قصد وی آگاهی یافتند، همه از دیه بیرون شدند گریزان و ترسان، اللَّه تعالی فریشتگان را فرستاد تا ایشان را بقهر باز گردانیدند با خانها و مسکنهای ایشان و فریشتگان می‌گفتند: «لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلی‌ ما أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَساکِنِکُمْ» و بخت‌نصر در پی ایشان نشست تا همه را بکشت، مردان و زنان ایشان خرد و بزرگ، و چهار پای و مرغ ایشان تا در آن دیه ازیشان یک چشم نگرنده نماند و در آن حال منادی از هوا ندا میکرد: یا آل ثارات الانبیاء. یک قول آنست که ایشان خود گفتند با یکدیگر: لا تهربوا و ارجعوا الی منازلکم و اموالکم. «لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ» مالا و خراجا یرضی به بخت‌نصر فلا یتعرض للقتل و القتال.

« қолўо ё вилно » он гуҳ ки эътирофи эшон суд надошт бгноаҳи хеш мӯътариф шуданд ва гуфтанд : « ё вилно » эй ҳлкноу вқънои фиашад алблоء . « إнои кнои золимин » ақрўои алии анФсҳми бзлмҳми болошроки биллоҳу қатли набӣа . Чун бأсу бтш ҳақ бидиданд гуфтанд эй ?вил бар мо гуноҳи моро буд . « Фмои золати тлки дъўоҳм » яъне Фмои золати дъўиҳми болўил .

«قالُوا یا وَیْلَنا» آن گه که اعتراف ایشان سود نداشت بگناه خویش معترف شدند و گفتند: «یا وَیْلَنا» ای هلکنا و وقعنا فی اشد البلاء. «إِنَّا کُنَّا ظالِمِینَ» اقرّوا علی انفسهم بظلمهم بالاشراک باللّه و قتل نبیّه. چون بأس و بطش حق بدیدند گفتند ای ویل بر ما گناه ما را بود. «فَما زالَتْ تِلْکَ دَعْواهُمْ» یعنی فما زالت دعویهم بالویل.

Ва алдъўӣу алдъои воҳид . Ҳамаи он ?вил май хонданд бар худ ки : « ё вилно » , яънеу қолўои ллўил , тъоли Фҳзои аўонки кқўлҳм ё аҷабо , Фидъўни алъҷби маъноа ё аҷаб .

و الدعوی و الدعا واحد. همه آن ویل می‌خواندند بر خود که: «یا وَیْلَنا»، یعنی و قالوا للویل، تعال فهذا اوانک کقولهم یا عجبا، فیدعون العجب معناه یا عجب.

Иқоли Фҳзои аўонк ,у кқўлҳм ё асФои маъноа ё асФи тъолу рбмои қлбўои ёءи алндоءи воўои Фқолўои вои асФо , во аҷабо « ҳатто ҷълноҳми ҳсидо » мҳсўдои болсиФ , мстأслои болъзоб « хомдин » митини ҳсдҳми аламути ҳсдои қоли алшоър :

یقال فهذا اوانک، و کقولهم یا اسفا معناه یا اسف تعال و ربّما قلبوا یاء النداء واوا فقالوا وا اسفا، وا عجبا «حَتَّی جَعَلْناهُمْ حَصِیداً» محصودا بالسیف، مستأصلا بالعذاب «خامِدِینَ» میّتین حصدهم الموت حصدا قال الشاعر:

« ва мо хлқнои алсмоءу алأрз ва мо бинҳмои лоъбин » ъбсоу ботилло . Аллъби идъўи илайҳи алҷҳли ирўқи аввалау лои саботи ?ла . Ва анмои хлқнои ҳумои лтҷозии алмҳсну алмсии ءу истдли бҳмои алии вҳдониаҳи аллоҳи ъзу ҷлу қудрата . Ва қили мо хлқнои алсмоءу аларз ва мо бинҳмо , лиأкли анносу ишрбўоу итмтъўоу иФълўои мо иридўни сам , имўтўоу лои иҳшрўо . Ва қили мо хлқнои ҳумои лнтхзи алзўҷаҳу алўлду алшркоء . Сами қоли таъолӣ : « луи أрднои أни нтхзи лҳўои лотхзноаҳи ман лдно » бҳиси лои итлъи алайҳи аҳади лонаи нақсу страҳи аввалӣ ,у қил « лотхзноаҳи ман лдно » яъне ман алсмоءи ман алҳўри алъайни Фонҳни атҳару атиб , лои ман аларз ,у ҳозои ради алии алнсории ази ҷълўои ?лаи Марями бзъмҳми завҷа ,у қили аллҳўи алўлди фии лғаҳи ҳзрмўт , Фикўни радои алии ман қоли исои ибна , « лотхзноаҳи ман лдно » кқўлаҳ : « лостФии ммои ихлқи мо ишоء » маънӣ онаст ки мо осмону замин ки офаридем на бидон офаридем то ҷуфту фарзанд ва анбоз гирем , он гуҳ гуфт агар мо хўостимӣ ки ҷуфт ва фарзанд гирем аз наздики худ гирифтемии чунон ки касро бар ан итилоъ набӯдӣ ва аз халқи хеш он баргузедем ки худ хостем « إни кнои фоилин » агар мо хўостимӣ чунин кардемӣ локин нахостем ва накардем ва аз ҷуфту фарзанд ва анбоз покему муназзаҳу муқаддас , « таъолии аллоҳи ани злки ълўои кбиро »у ани шӣт . Ҷаълати ани калимаи нафй , яъне мо кнои фоилин ,у қил « лотхзноаҳи ман лдно » эй ънднои бҳиси лои исли илайҳи ълмкм . Қоли ибни баҳр : лӣси фии алоиаҳи зикри алўлду алзўҷаҳ , анмои ҳаии атфи алии алоиаҳи алаввалӣ , эй луи кони аллъби илиқи банно лотхзно манеҳ мо икўни фии ълмноу қдрно .

«وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما لاعِبِینَ» عبثا و باطلا. اللعب یدعو الیه الجهل یروق اوّله و لا ثبات له. و انما خلقنا هما لتجازی المحسن و المسی‌ء و یستدل بهما علی وحدانیة اللَّه عز و جل و قدرته. و قیل ما خلقنا السماء و الارض و ما بینهما، لیأکل الناس و یشربوا و یتمتعوا و یفعلوا ما یریدون ثم، یموتوا و لا یحشروا. و قیل ما خلقنا هما لنتخذ الزوجة و الولد و الشرکاء. ثم قال تعالی: «لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا» بحیث لا یطلع علیه احد لانّه نقص و ستره اولی، و قیل «لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا» یعنی من السماء من الحور العین فانهن اطهر و اطیب، لا من الارض، و هذا رد علی النصاری اذ جعلوا له مریم بزعمهم زوجة، و قیل اللهو الولد فی لغة حضرموت، فیکون ردا علی من قال عیسی ابنه، «لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا» کقوله: «لَاصْطَفی‌ مِمَّا یَخْلُقُ ما یَشاءُ» معنی آنست که ما آسمان و زمین که آفریدیم نه بدان آفریدیم تا جفت و فرزند و انباز گیریم، آن گه گفت اگر ما خواستیمی که جفت و فرزند گیریم از نزدیک خود گرفتیمی چنان که کس را بر ان اطلاع نبودی و از خلق خویش آن برگزیدیم که خود خواستیم «إِنْ کُنَّا فاعِلِینَ» اگر ما خواستیمی چنین کردیمی لکن نخواستیم و نکردیم و از جفت و فرزند و انباز پاکیم و منزه و مقدس، «تعالی اللَّه عن ذلک علوا کبیرا» و ان شئت. جعلت ان کلمة نفی، یعنی ما کنّا فاعلین، و قیل «لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا» ای عندنا بحیث لا یصل الیه علمکم. قال ابن بحر: لیس فی الایة ذکر الولد و الزوجة، انّما هی عطف علی الایة الاولی، ای لو کان اللعب یلیق بنا لاتخذنا منه ما یکون فی علمنا و قدرنا.

« бали нқзФи болҳқи алии алботл » нафии аллҳўу аллъби бқўлаҳи бал . На на бозӣ кун нестему фарзанди гиру ҷуфти гиру анбози гир наем . Он гуҳ гуфт нқзФи болҳқи алии алботл яъне болосломи алии алшрку болҳҷаҳи алии алшбҳаҳу болўъзи алии алмъосӣ . Ва қил алҳақ алқуръон вау алботли Иблис ,у алтқдири фии аллғаҳи алии зии алботл , « Фидмғаҳ » Фиксраҳ Фиблғам дамоғаи Флои яҳёу лои ибқии баъда , « Фإзои ҳўи зоҳқ » эй ҳолки зоҳбу алмънии нармии болҳқи алии алботли болонбёءу алктби Фибтлаҳ ҳатто лои баққолаи баъдҳо . «у лаками алўил » эй шудаи алъзоб « ммои тсФўн » аллоҳ ба ммои лои илиқ ба ман алсоҳбаҳу алўлд .

«بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْباطِلِ» نفی اللهو و اللعب بقوله بل. نه نه بازی کن نیستیم و فرزند گیر و جفت گیر و انباز گیر نه‌ایم. آن گه گفت نقذف بالحق علی الباطل یعنی بالاسلام علی الشرک و بالحجة علی الشبهة و بالوعظ علی المعاصی. و قیل الحق القرآن و و الباطل ابلیس، و التقدیر فی اللغة علی ذی الباطل، «فَیَدْمَغُهُ» فیکسره فیبلغ ام دماغه فلا یحیی و لا یبقی بعده، «فَإِذا هُوَ زاهِقٌ» ای هالک ذاهب و المعنی نرمی بالحق علی الباطل بالانبیاء و الکتب فیبطله حتی لا بقاله بعدها. «وَ لَکُمُ الْوَیْلُ» ای شدة العذاب «مِمَّا تَصِفُونَ» اللَّه به مما لا یلیق به من الصاحبة و الولد.