Қавла : « إни аллазӣнаи сабқати ?лаами мнои алҳснӣ » , ибни аббосу ҷамоатӣ аз муфассирон гуфтанд ки сабаби нузули ин ояти он буд ки снодиди Қурайш дар ҳтим ҳозир буданду гирди каъбаи муқаддасаи сесад ва шаст бути ниҳода ва онро мипрстиднди расӯли худо ( с ) бар эшон хонд : « إнкм ва мо тъбдўни ман дуни аллоҳи ҳсби ҷаҳаннами أнтми лҳои вордўн » , кофаронро ин сухан дшхўор омад бонг бароварданд гуфтанд : мибиниди ин Муҳамад ки худоёни моро зишт гуяд ва дашном диҳад ? расӯл худо бирафт ва эшон ҳам чунон дар гуфт ва гӯй буданд ва дар таҳайюр , абди аллоҳи бен алзбърӣ фароз омад ва гуфт чаҳ будаст шуморо ки чунин мутаҳайир ва мутағаййир гаштаед ва дар гуфту гӯй рафтаед ? гуфтанд : Муҳамади худоёни моро дашном дод ва носазо гуфт ки : « إнкм ва мо тъбдўни ман дуни аллоҳи ҳсби ҷаҳаннам » гуфт ӯро боз хонед то ман бо вай сухан гӯям , расӯли худо боз омад , гуфт : ё Муҳамади ҳозои шайъи ءи лолҳтнои хосса ӯ лкли ман абди ман дуни аллоҳ ? ин худоёни мо рости алӣ алхусус ё ҳар маъбудӣ ки фурӯд аз аллоҳ таъолӣаст ? гуфт ҳамаи рост бар умум , ибн алзбърӣ гуфт : хасмату раби ҳзаҳи албниаҳ яъне алкъбаҳ . Дасти барадаму хасмро шикастам , бхдои ин каъбаи ҷуҳудони ъзирро мепарастанд , тарсоёни Масеҳро мепарастанд , бнўи малеҳи Фариштагонро мепарастанд , пас эшон ҳамаи бдўзхнд ? расӯл худо гуфт : « бали ҳам иъбдўни алшётини ҳаии алтии амртҳми бзлк » , Фнзли аллоҳи ъзу ҷл , « إни аллазӣнаи сабқати ?лаами мнои алҳснӣ » , ва ҳам ъзиру алмсиҳу алмлоӣкаҳ . « أўлӣки анҳо мбъдўн » лонаами ъбдўои ман дуни аллоҳ ва ҳам лзлки корҳўн . Ва анзли фии ибни алзбърӣ , « мо зрбўаҳи лаки إлои ҷдлои бали ҳам қавми хсмўн » . Гуфтаанд ки : « إнкм ва мо тъбдўн » далеласт ки мурод асномаст на Фриштгон ва на мардум , ки агар эшон мурод буданд ман тъбдўн гуфтӣ . Ва қили ?ераади бқўлаҳ : « сабқати ?лаами мнои алҳснӣ » ҷамеъи алмؤмнин ,у алҳснии алсъодаҳу алъдаҳи алҷмилаҳи болҷнаҳ .

قوله: «إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی‌»، ابن عباس و جماعتی از مفسّران گفتند که سبب نزول این آیت آن بود که صنادید قریش در حطیم حاضر بودند و گرد کعبه مقدّسه سیصد و شصت بت نهاده و آن را میپرستیدند رسول خدا (ص) بر ایشان خواند: «إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ»، کافران را این سخن دشخوار آمد بانگ برآوردند گفتند: میبینید این محمّد که خدایان ما را زشت گوید و دشنام دهد؟ رسول خدا برفت و ایشان هم چنان در گفت و گوی بودند و در تحیر، عبد اللَّه بن الزبعری فراز آمد و گفت چه بودست شما را که چنین متحیّر و متغیّر گشته‌اید و در گفت و گوی رفته‌اید؟ گفتند: محمّد خدایان ما را دشنام داد و ناسزا گفت که: «إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ» گفت او را باز خوانید تا من با وی سخن گویم، رسول خدا باز آمد، گفت: یا محمّد هذا شی‌ء لآلهتنا خاصّة او لکلّ من عبد من دون اللَّه؟ این خدایان ما راست علی الخصوص یا هر معبودی که فرود از اللَّه تعالی است؟ گفت همه راست بر عموم، ابن الزبعری گفت: خصمت و ربّ هذه البنیّة یعنی الکعبة. دست بردم و خصم را شکستم، بخدای این کعبه جهودان عزیر را می‌پرستند، ترسایان مسیح را می‌پرستند، بنو ملیح فرشتگان را می‌پرستند، پس ایشان همه بدوزخند؟ رسول خدا گفت: «بل هم یعبدون الشیاطین هی الّتی امرتهم بذلک»، فنزل اللَّه عز و جل، «إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی‌»، و هم عزیر و المسیح و الملائکة. «أُولئِکَ عَنْها مُبْعَدُونَ» لانّهم عبدوا من دون اللَّه و هم لذلک کارهون. و انزل فی ابن الزبعری، «ما ضَرَبُوهُ لَکَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ». گفته‌اند که: «إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ» دلیلست که مراد اصنام است نه فریشتگان و نه مردم، که اگر ایشان مراد بودند من تعبدون گفتی. و قیل اراد بقوله: «سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی‌» جمیع المؤمنین، و الحسنی السعادة و العدّة الجمیلة بالجنّة.

Ва ани алнъмони бен бшири қол : телаи алӣ ( ъ ) лайлаи ҳзаҳи алоиаҳ : « إни аллазӣнаи сабқати ?лаами мнои алҳснии أўлӣки анҳо мбъдўн » . Қол : ано манеҳаму абӯи бикру умру Усмону талҳау алзбиру саъду абди арраҳмони бен ъўФ манеҳам , сами ақимти алслоаҳи Фқоми алии иҷри радоа ,у ҳўи иқўл : « лои исмъўни ҳсисҳо » яъне савтҳо азои нзлўои мнозлҳми фии алҷнаҳ .

و عن النعمان بن بشیر قال: تلا علی (ع) لیلة هذه الآیة: «إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی‌ أُولئِکَ عَنْها مُبْعَدُونَ». قال: انا منهم و ابو بکر و عمر و عثمان و طلحة و الزبیر و سعد و عبد الرحمن بن عوف منهم، ثم اقیمت الصلاة فقام علیّ یجرّ رداه، و هو یقول: «لا یَسْمَعُونَ حَسِیسَها» یعنی صوتها اذا نزلوا منازلهم فی الجنّة.

« ва ҳам фии мо аштҳти أнФсҳми холдўн » , кқўлаҳ : « ва фӣҳо мо тштҳиаҳи алأнФсу тлзи алأъин » .

«وَ هُمْ فِی مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ»، کقوله: «وَ فِیها ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ».

« лои иҳзнҳми алФзъи алأкбр » қоли ибни аббос : ихрҷи аҳли алоямони ман алнор ҳатто азои лами ибқи фӣҳо воҳид манеҳам атбқти алнори алии аҳлҳо атбоқо Филҳқҳм ъанд злки фазаъи лами илҳқҳм мислаи қиблаи Фзлки алФръи алокбр ,у қили алФзъи алокбри алнФхаҳи алохираҳи алтии ибъси ъндҳои алхлқ ,у қили ҳайни избҳи аламути алии сувараи кбши амлҳи алии алоъроФ ,у алФриқони инзрону инодӣ ё аҳли алҷнаҳи хлўди Флои мӯат , ва бо аҳли алнори хлўди Флои мӯат .

«لا یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ» قال ابن عباس: یخرج اهل الایمان من النّار حتی اذا لم یبق فیها واحد منهم اطبقت النّار علی اهلها اطباقا فیلحقهم عند ذلک فزع لم یلحقهم مثله قبله فذلک الفرع الاکبر، و قیل الفزع الاکبر النفخة الاخیرة الّتی یبعث عندها الخلق، و قیل حین یذبح الموت علی صورة کبش املح علی الاعراف، و الفریقان ینظران و ینادی یا اهل الجنّة خلود فلا موت، و با اهل النّار خلود فلا موت.

Ва гуфтаанд фазаъ маин онаст ки бандаро бдўзх баранд забонӣаи дарави овехтау хашми малики бадви расида ,у анвоъи азоби гирд ӯ дар омада . Мустафо ( с ) гуфт : рӯзи қиёмати се касро бар тели машк азФр бидоранд аз фазаъи Акбар эмин гаштау бими ҳисоб боишон нарасида : мардӣ ки қуръон хонд бе риёи брзоءи худо аммо мекунад дар намози қавмиро ки буи розӣ бошанд . Дигари мардӣ ки дар масҷид муаззинӣ кунад бемузд дар талаби рзоءи худоӣ . Сдигри мардӣ ки дар дунёи барқи бандагии мубтало буд ва дар гузоради ҳақи Сайид аз талаби охират боз намонад .

و گفته‌اند فزع مهین آنست که بنده را بدوزخ برند زبانیه درو آویخته و خشم ملک بدو رسیده، و انواع عذاب گرد او در آمده. مصطفی (ص) گفت: روز قیامت سه کس را بر تل مشک اذفر بدارند از فزع اکبر ایمن گشته و بیم حساب بایشان نرسیده: مردی که قرآن خواند بی‌ریا برضاء خدا اما می‌کند در نماز قومی را که بوی راضی باشند. دیگر مردی که در مسجد مؤذّنی کند بی مزد در طلب رضاء خدای. سدیگر مردی که در دنیا برقّ بندگی مبتلا بود و در گزارد حق سیّد از طلب آخرت باز نماند.

Қавла : «у ттлқоҳми алмлоӣкаҳи ҳозои иўмкми алзии кантами тўъдўн » фии алднё . Онон ки фазаъи Акбари эшонро андӯҳгин накунад Фриштгони раҳмати бостқбол эшон оянд бар дар биҳишт , ва эшонро таҳният кунанд ва гӯйанд : бишорати боди шуморо бнъими ҷовидону ъзи бекарон , ин он рӯзаст ки шуморо ваъда дода буданд дар дунё ки бкромт раседу савоб тоъат бибинед .

قوله: «وَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ هذا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ» فی الدنیا. آنان که فزع اکبر ایشان را اندوهگین نکند فریشتگان رحمت باستقبال ایشان آیند بر در بهشت، و ایشان را تهنیت کنند و گویند: بشارت باد شما را بنعیم جاویدان و عزّ بیکران، این آن روزست که شما را وعده داده بودند در دنیا که بکرامت رسید و ثواب طاعت ببینید.

« явми нтўии алсмоء » эй азкри явми нтўии алсмоء . Ва қили тақдира ,у ттлқоҳми алмлоӣкаҳи явми нтўии алсмоء . Яъне ттўиҳои баъди нашрҳо кқўлаҳ : «у алсмоўоти мтўёти биминаҳ » ,у қили тайҳо ибтолҳоу аФноؤҳо ,у қили тайҳо табдилҳо « ктии алсҷли ллктб » , қрأи Ҳамзау алксоӣӣу ҳФсу ъосм . Ллктби алии алҷмъ ,у қрأи алохрўни ллктоби алии алвоҳад , уламо , тафсир дар маънӣ сҷл мухталифанд ибн аббос гуфту ҷамоатии муфассирон ки : сҷл саҳифааст муштақи ман алмсоҷлаҳ ,у ҳаии алмкотбаҳу лоами бмънӣ алӣаст . Ва китоб бмънӣ китобатаст . эй нтўии алсмоءи алии мо фӣҳо ман алнҷўми комаи ттўии алсҳиФаҳи алии мо фӣҳо ман алкитоба . Ва қили алломи зоидаи ллтўкид ,у алкитоби бадали ман алсҷлу алмънӣ , нтўии алсмоءи ктии алкитоб . Ва қили алломи лоами алълаҳ эй ктии алсҳиФаҳи лоҷли алкитоби алзии фӣҳо кӣ лои итлъи алайҳ . Садӣу ҷамоатии дигар аз муфассирон гуфтанд : сҷли ном котибаст ки нависанда саҳифааст он гуҳ хилоф карданд ки он котиб кист ? қавмӣ гуфтанд номи котиби расӯл ( с )аст , қавмӣ гуфтанд номи Фриштаҳи ист ки истиғфор бандагон нависад бмдоди нур , қавмӣ гуфтанд номи он Фриштаҳи ист ки сҳоиФи аъмоли банда дар даст вайаст ва пас аз марги ваии онро дар навардад . Раби Алъоламин таии осмони бурузи қиёмат монанда кард бтии котиби мари саҳифаи хешро яъне чунон ки осон беранҷу душвории котиби саҳифа дар навардад , мо осмон бидон азимӣ бақадрат дар навардем бетаазуру такаллуф , ӣнҷои сухан тамом шуд он гуҳ бар истиноф гуфт : « комаи бдأнои أўли халқи нъидаҳ » алкоФи насиби бнъидаҳ , эй азои аФнинои алхлқи аъдноҳми хлқо эй қдртнои фии алоъодаҳи кқдртнои фии алобтдоء . Ва қили хлқноҳми ман алмоءи сами нъидҳми ман алтроб . Ва қили комаи бдоноҳми фии бутуни амҳотҳми ҳФоаҳи ъроаҳи ғрло , кзлки нъидҳми явми алқимаҳи назираи қавла : «у лақади ҷӣтмўнои Фродии комаи хлқнокми أўли мара » ва ба қол алнабӣ ( с ) : « анкми мҳшўрўни ҳФоаҳи ъроаҳи ғрлои комаи бдонои аввали халқи нъбдаҳ »у ани ъоӣшаҳи қолат : дахли алии расӯли аллоҳ ( с )у ъндии ъҷўзи ман банӣ омири Фқоли ман ҳзаҳи алъҷўз ё ъоӣшаҳ ? Фқлти аҳадии холотӣ , Фқолти адъи аллоҳи ани идхлнии алҷнаҳ , Фқоли ани алҷнаҳи лои тдхлҳои алъҷз , Фохзи алъҷўзи мо ахзҳо Фқоли алайҳи ассаломи ани аллоҳи иншӣҳни хлқои ғайри хлқҳни қоли аллоҳи таъолӣ : « إнои أншأноҳни إншоء » алоиаҳ . Сами қол : иҳшрўни явми алқёмаҳи ҳФоаҳи ъроаҳи ғлФо , Фоўли ман иксии иброҳӣми халили аллоҳ , Фқолт : ъоӣшаҳи восўотоаҳу лои иҳтшми анноси бъзҳм баъзан , қол : « лкл амрӣ манеҳам иўмӣзи шаъни иғниаҳ » сами қрأи расӯли аллоҳ : « комаи бдонои аввали халқи нъидаҳи киўми влдтаҳи ИМА » .

«یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ» ای اذکر یوم نطوی السّماء. و قیل تقدیره، و تتلقاهم الملائکة یوم نطوی السماء. یعنی تطویها بعد نشرها کقوله: «وَ السَّماواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ»، و قیل طیّها ابطالها و افناؤها، و قیل طیّها تبدیلها «کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ»، قرأ حمزة و الکسائی و حفص و عاصم. للکتب علی الجمع، و قرأ الآخرون للکتاب علی الواحد، علماء، تفسیر در معنی سجلّ مختلفند ابن عباس گفت و جماعتی مفسران که: سجل صحیفه است مشتق من المساجلة، و هی المکاتبة و لام بمعنی علی است. و کتاب بمعنی کتابتست. ای نطوی السّماء علی ما فیها من النّجوم کما تطوی الصحیفة علی ما فیها من الکتابة. و قیل اللّام زائدة للتوکید، و الکتاب بدل من السجلّ و المعنی، نطوی السّماء کطیّ الکتاب. و قیل اللّام لام العلّة ای کطی الصحیفة لاجل الکتاب الّذی فیها کی لا یطلع علیه. سدّی و جماعتی دیگر از مفسران گفتند: سجلّ نام کاتب است که نویسنده صحیفه است آن گه خلاف کردند که آن کاتب کیست؟ قومی گفتند نام کاتب رسول (ص) است، قومی گفتند نام فریشته‌ایست که استغفار بندگان نویسد بمداد نور، قومی گفتند نام آن فریشته‌ایست که صحایف اعمال بنده در دست وی است و پس از مرگ وی آن را در نوردد. ربّ العالمین طی آسمان بروز قیامت ماننده کرد بطی کاتب مر صحیفه خویش را یعنی چنان که آسان بی‌رنج و دشواری کاتب صحیفه در نوردد، ما آسمان بدان عظیمی بقدرت در نوردیم بی‌تعذّر و تکلّف، اینجا سخن تمام شد آن گه بر استیناف گفت: «کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ» الکاف نصیب بنعیده، ای اذا افنینا الخلق اعدناهم خلقا ای قدرتنا فی الاعادة کقدرتنا فی الابتداء. و قیل خلقناهم من الماء ثم نعیدهم من التراب. و قیل کما بداناهم فی بطون امّهاتهم حفاة عراة غرلا، کذلک نعیدهم یوم القیمة نظیره قوله: «وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادی‌ کَما خَلَقْناکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ» و به‌ قال النبی (ص): «انّکم محشورون حفاة عراة غرلا کما بدانا اول خلق نعبده» و عن عائشة قالت: دخل علیّ رسول اللَّه (ص) و عندی عجوز من بنی عامر فقال من هذه العجوز یا عائشة؟ فقلت احدی خالاتی، فقالت ادع اللَّه انّ یدخلنی الجنّة، فقال انّ الجنّة لا تدخلها العجز، فاخذ العجوز ما اخذها فقال علیه السّلام ان اللَّه ینشئهنّ خلقا غیر خلقهنّ قال اللَّه تعالی: «إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً» الآیة. ثم قال: یحشرون یوم القیامة حفاة عراة غلفا، فاول من یکسی ابراهیم خلیل اللَّه، فقالت: عائشة واسواتاه و لا یحتشم النّاس بعضهم بعضا، قال: «لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ» ثمّ قرأ رسول اللَّه: «کما بدانا اول خلق نعیده کیوم ولدته امه».

« въдои ълино » насби алии алмсдр яъне въдноаҳи въдои ълинои анҷозаҳ , « إнои кнои фоилин » лои халафи лўъдноу қўлно ,у қили маъноаи анои кнои фоилин лмои ириди авлоу охрои лои фоили ллхлқи сўоно .

«وَعْداً عَلَیْنا» نصب علی المصدر یعنی وعدناه وعدا علینا انجازه، «إِنَّا کُنَّا فاعِلِینَ» لا خلف لوعدنا و قولنا، و قیل معناه انّا کنّا فاعلین لما یرید اوّلا و آخرا لا فاعل للخلق سوانا.

«у лақади ктбнои фии алзбўри ман баъди аззикр » алзбўри алмзбўру ҳўи алмктўб , иқоли зибрати алшии ء эй ктбтаҳ . Збўр номӣаст ҳар китобиро ки ба пайғомбарӣ фурӯ омад ,у зикри ӣнҷои лавҳ маҳфӯзаст . намегуяд мо навиштем ва ҳукм кардем дар китобҳои манзил ба пайғомбарони пас он ки дар лавҳи маҳфӯз мусбат карда будему навишта , Ҳамза « фии алзбўр » бзм алзоء хонд , ҷамъи зибр ,у ҳаии алктби алмнзлаҳ ,у қили маъноаи қзиноу бинои фии алктби алмнзлаҳи илои аларзи ман баъди мо зкрнои фӣҳо ман алўҳӣ . Шуъабӣ гуфт збўр китоб Довӯдасту зикри тавроти Мӯсо ,у қили алзбўри китоби Довӯд ,у аззикри алқуръон ,у баъди бмънӣ қабл кқўлаҳ : «у алأрзи баъди злки дҳоҳо » эй қабл злк ва мислаи фии алзрўФи вроء , ?фонаи икўни бмънии халафу бмънии эмому истъмли лҳмо . Маънӣ онаст ки мо дар збўр Довӯд навиштем пеш аз қуръони Муҳамад . « أни алأрз » яъне арзи алҷнаҳ . « ирсҳои ибодии алсолҳўн » алмؤмнўн , далелаи қавла : « أўлӣки ҳам алўорсўни аллазӣнаи ирсўни алФрдўс »у қоли таъолӣ : « алҳмди ллаҳи алзии сдқнои ваъдау أўрснои алأрз » яъне арзи алҷнаҳ . Ва гуфтаанд замини ӣнҷои замини дунёсти он гуҳ хилоф карданд ки кадом заминаст ? қавмӣ гуфтанд замин муқаддасаасту ибодии алсолҳўн банӣ Исроиланд ки мироси бурданд аз ҷабборон . Қавмӣ гуфтанд замин Мисраст ки мироси бурданд аз қибтӣон . Қавмӣ гуфтанд ҳамаи замин дунё хоҳад ки уммати Муҳамади мироси бурданд аз ҷаҳонён ки пеш аз эшон буданд ,у ҳозои ҳукми ман аллоҳи субҳонаи бозҳори аддӣну эъзози алмуслимӣну қаҳри алкоФрин . Қоли аллоҳи таъолӣ : « лизҳраҳи алии аддӣни каллау луи караи алмшркўн » ,у қоли вҳби қрأти фии иддаи кутуби ман кутуби аллоҳи субҳонаи қоли аллоҳи ъзу ҷл : « ании лоўрси аларзи ибодии алсолҳин » ман ИМАи Муҳамад .

«وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ» الزبور المزبور و هو المکتوب، یقال زبرت الشی‌ء ای کتبته. زبور نامی است هر کتابی را که به پیغامبری فرو آمد، و ذکر اینجا لوح محفوظ است. می‌گوید ما نوشتیم و حکم کردیم در کتابهای منزل به پیغامبران پس آن که در لوح محفوظ مثبت کرده بودیم و نوشته، حمزه «فِی الزَّبُورِ» بضمّ الزّاء خواند، جمع زبر، و هی الکتب المنزلة، و قیل معناه قضینا و بینّا فی الکتب المنزلة الی الارض من بعد ما ذکرنا فیها من الوحی. شعبی گفت زبور کتاب داودست و ذکر تورات موسی، و قیل الزبور کتاب داود، و الذکر القرآن، و بعد بمعنی قبل کقوله: «وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها» ای قبل ذلک و مثله فی الظروف وراء، فانّه یکون بمعنی خلف و بمعنی امام و یستعمل لهما. معنی آنست که ما در زبور داود نوشتیم پیش از قرآن محمد. «أَنَّ الْأَرْضَ» یعنی ارض الجنّة. «یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ» المؤمنون، دلیله قوله: «أُولئِکَ هُمُ الْوارِثُونَ الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ» و قال تعالی: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ» یعنی ارض الجنّة. و گفته‌اند زمین اینجا زمین دنیاست آن گه خلاف کردند که کدام زمین است؟ قومی گفتند زمین مقدسه است و عبادی الصالحون بنی اسرائیل‌اند که میراث بردند از جبّاران. قومی گفتند زمین مصر است که میراث بردند از قبطیان. قومی گفتند همه زمین دنیا خواهد که امت محمد میراث بردند از جهانیان که پیش از ایشان بودند، و هذا حکم من اللَّه سبحانه باظهار الدّین و اعزاز المسلمین و قهر الکافرین. قال اللَّه تعالی: «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ»، و قال وهب قرأت فی عدة کتب من کتب اللَّه سبحانه قال اللَّه عز و جل: «انّی لاورث الارض عبادی الصّالحین» من امّة محمّد.

« إни фии ҳозо » эй фии ҳозои алқуръон . « лблоғо » эй всўлои илои албғиаҳ , ман атбъи алқуръону амал ба васли илои мо ирҷўи ман алсўоб . Ва қили блоғо эй кифоя . Иқоли фии ҳозои алшии ءи балоғу блғаҳ , эй кифоя ,у алқуръони зоди алҷнаҳи кблоғи алмсоФр ,у қили ани фии ҳозо эй фии тўриснои алҷнаҳи алсолҳини лблоғоу кифояи фии алмҷозоаҳ . « лқўми обидин » мутӣъин ллаҳи субҳона ,у қоли ибни аббос : эй оламин . Ва қоли каъби ҳам ИМАи Муҳамад ( с ) аҳли алслўоти алхмсу шаҳри рамазони смоҳми аллоҳи обидин .

«إِنَّ فِی هذا» ای فی هذا القرآن. «لَبَلاغاً» ای وصولا الی البغیة، من اتّبع القرآن و عمل به وصل الی ما یرجو من الثواب. و قیل بلاغا ای کفایة. یقال فی هذا الشی‌ء بلاغ و بلغة، ای کفایة، و القرآن زاد الجنّة کبلاغ المسافر، و قیل انّ فی هذا ای فی توریثنا الجنّة الصالحین لبلاغا و کفایة فی المجازاة. «لِقَوْمٍ عابِدِینَ» مطیعین للَّه سبحانه، و قال ابن عباس: ای عالمین. و قال کعب هم امة محمد (ص) اهل الصّلوات الخمس و شهر رمضان سمّاهم اللَّه عابدین.

Рӯй Саиди бен ҷбири ани ибни аббоси ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу силами анаи қрأ « лблоғои лқўми обидин » , қол : « ҳаии алслўоти алхмси фии алмсҷдулҳаром ҷимоъа » .

روی سعید بن جبیر عن ابن عباس عن النبی صلّی اللَّه علیه و سلّم انه قرأ «لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِینَ»، قال: «هی الصّلوات الخمس فی المسجد الحرام جماعة».

Қавла : « ва мо أрслнок » ё Муҳамад . « إлои раҳмаи ллъолмин » наамма тшмлҳми қили ҳаии ллмؤмнини хоссау илайҳи зҳби ибни аббос . Ва қили оми Фиҳми амнўи алхсФу алмсху алъзоб яъне ман омн ба кутубати ?лаи алрҳмаҳи фии алднёу алохраҳ ва ман лами иؤмн ба Авфии ммои асоби аломми қиблаи ман алхсФу алғрқу нҳўҳмо .

قوله: «وَ ما أَرْسَلْناکَ» یا محمد. «إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ» نعمة تشملهم قیل هی للمؤمنین خاصة و الیه ذهب ابن عباس. و قیل عام فیهم امنو الخسف و المسخ و العذاب یعنی من آمن به کتبت له الرّحمة فی الدنیا و الآخرة و من لم یؤمن به عوفی ممّا اصاب الامم قبله من الخسف و الغرق و نحوهما.

Ва қади қоли слии аллоҳи алайҳу силам : « анмои анои раҳмаи мҳдоаҳ » .

و قد قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «انّما انا رحمة مهداة».

« қул إнмои иўҳии إлии أнмои إлҳкми إлаҳи воҳид » эй ахбри қўмк ё Муҳамади бони аллоҳи аўҳии илои ани мъбўдкми маъбуди воҳиду ҳўи аллоҳ . « Фҳли أнтми мслмўн » , лафзаи алостФҳому маъноаи аламр , эй Фослмўои ?лау аъбдўаҳу лои тшркўо ба шиӣо ,у алисломи алонқёди ломри аллоҳу тарки мухолифата « Фإни тўлўо » эй аързўои ани алислом , « Фқли ознткми алии сўоء » , ҳозои ман фасеҳоти алқуръону аҳсанаи ахтсоро , маъноаи аълмткми лнстўии нҳну антми фии алълм ,у қили маъноаи аълмткми мо амрат бау сӯяти бинкми фии алоъломи лами ахФи ани бъзкми шиӣоу азҳртаҳи лғиркм ,у қили маъноаи ознткми алии ании ҳарби лакаму ани лои сулҳи биннои лои куни аноу антми фии алълми болҳрби алии сўоءи лои икўни фӣаи хдоъ ,у қили алии сўоءи сафаи масдари мҳзўФ эй ознткми аизонои алии сўоءу қили ҳўи ҳоли ман алФоъл ӯ ман алмФъўл ӯ мнҳмои ҷмиъо «у إни أдрии أи қариби أми баъӣди мо тўъдўн » эй лои адрии маттии ткўни явми алқимаҳи أ қарибам баъӣд , иқоли ҳўи мансӯхи бқўлаҳ : «у ақтрби алўъд алҳақ » ,у қили маънии алоиаҳ , лои адрии маттии иҳли бкми алъзоби ани лами тؤмнўо .

«قُلْ إِنَّما یُوحی‌ إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ» ای اخبر قومک یا محمد بانّ اللَّه اوحی الیّ انّ معبودکم معبود واحد و هو اللَّه. «فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»، لفظه الاستفهام و معناه الامر، ای فاسلموا له و اعبدوه و لا تشرکوا به شیئا، و الاسلام الانقیاد لامر اللَّه و ترک مخالفته «فَإِنْ تَوَلَّوْا» ای اعرضوا عن الاسلام، «فَقُلْ آذَنْتُکُمْ عَلی‌ سَواءٍ»، هذا من فصیحات القرآن و احسنه اختصارا، معناه اعلمتکم لنستوی نحن و انتم فی العلم، و قیل معناه اعلمتکم ما امرت به و سویت بینکم فی الاعلام لم اخف عن بعضکم شیئا و اظهرته لغیرکم، و قیل معناه آذنتکم علی انّی حرب لکم و ان لا صلح بیننا لا کون انا و انتم فی العلم بالحرب علی سواء لا یکون فیه خداع، و قیل علی سواء صفة مصدر محذوف ای آذنتکم ایذانا علی سواء و قیل هو حال من الفاعل او من المفعول او منهما جمیعا «وَ إِنْ أَدْرِی أَ قَرِیبٌ أَمْ بَعِیدٌ ما تُوعَدُونَ» ای لا ادری متی تکون یوم القیمة أ قریب ام بعید، یقال هو منسوخ بقوله: «وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ»، و قیل معنی الآیة، لا ادری متی یحلّ بکم العذاب ان لم تؤمنوا.

« إнаҳи иълми алҷҳри ман алқўлу иълми мо тктмўн » эй иълми мо тҷҳрўн ба ман алкФр ва мо тхФўн ,у қили ани алзии иълми алсру алълониаҳи ҳўи алзии иълми вақти қиёми алсоъаҳ .

«إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَ یَعْلَمُ ما تَکْتُمُونَ» ای یعلم ما تجهرون به من الکفر و ما تخفون، و قیل انّ الّذی یعلم السرّ و العلانیة هو الّذی یعلم وقت قیام السّاعة.

«у إни أдрии лаълаи фитнаи лакам » эй мо адрии лами ахри уқобаи ънкми фии алднёи Флъли таъхираи злки ахтбори лакам , лонаами конўои иқўлўни луи кони ҳқои лнзли банно ,у қили маъноаи мо адрии мо ознткм ба ахтбори лакам ,у қили мо адрии лаъли абқоؤкми алии мо антми алайҳи фии алднё .

«وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ» ای ما ادری لم اخّر عقابه عنکم فی الدنیا فلعلّ تأخیره ذلک اختبار لکم، لانّهم کانوا یقولون لو کان حقا لنزل بنا، و قیل معناه ما ادری ما آذنتکم به اختبار لکم، و قیل ما ادری لعلّ ابقاؤکم علی ما انتم علیه فی الدّنیا.

« фитнаи лакам » эй азоби лакаму қади итлқи лафзи алФтнаҳи бмънии алъзоб . Кқўлаҳ : « зўқўои Фтнткм » яъне ъзобкм . «у матоъи إлии ҳайн » лттмтъўои бҳиўткми илои алаҷали алмълўму ҳўи аламут ,у қили илои явми бадару қили илои явми алқёмаҳ ,у қили лттмтъўои бҳиўткми илои аҷали қади зарбаи лаками лтздодўои асмои Фтстўҷбўои зиёдаи алъзоб .

«فِتْنَةٌ لَکُمْ» ای عذاب لکم و قد یطلق لفظ الفتنة بمعنی العذاب. کقوله: «ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ» یعنی عذابکم. «وَ مَتاعٌ إِلی‌ حِینٍ» لتتمتّعوا بحیوتکم الی الاجل المعلوم و هو الموت، و قیل الی یوم بدر و قیل الی یوم القیامة، و قیل لتتمتّعوا بحیوتکم الی اجل قد ضربه لکم لتزدادوا اثما فتستوجبوا زیادة العذاب.

« қул раби аҳкми болҳқ » қрأи ҳФси ани ъосм , қоли раби аҳкми бололФи алии алохбори ан алрасул ( с ) бона дуои илои аллоҳи таъолии ани иҳкми байнау байни қавмаи болҳқ .

«قل رب احکم بالحق» قرأ حفص عن عاصم، قالَ رَبِّ احْکُمْ بالالف علی الاخبار عن الرسول (ص) بانّه دعا الی اللَّه تعالی ان یحکم بینه و بین قومه بالحقّ.

Комаи дъти алрсли алтии қиблаи ҳайни қолўои рбнои аФтҳи бинноу байни қўмнои болҳқ . Ва қрأи алохрўни қул раби аҳкми алии аламр , эй қул ё Муҳамади раби аҳкми болҳқ . эй ақзи бинноу байни аҳли Маккаи болҳқ . ?фони қили Киеви қоли аҳкми болҳқу аллоҳи лои иҳкми алои болҳқ ?

کما دعت الرّسل الّتی قبله حین قالوا ربّنا افتح بیننا و بین قومنا بالحق. و قرأ الآخرون قل ربّ احکم علی الامر، ای قل یا محمّد رب احکم بالحقّ. ای اقض بیننا و بین اهل مکّة بالحقّ. فان قیل کیف قال احکم بالحقّ و اللَّه لا یحکم الّا بالحق؟

Қил алҳақ ҳоҳнои бмънии алъзоби конаи астъҷли алъзоби лқўмаҳ , Фқил ё Муҳамади атрки ахтёрки фии амри алкФору Фўзи аламри фии злки илои ҳукми аллоҳи болҳқи бинку бинҳму лои тстъҷли алайҳими бзлку слнии алҳкми болҳқу лои ттързи лмои лои тааллуми оқибата ,у қили маъноаи раби аҳкми бҳкмк алҳақ , ФҳзФи алҳкму ақим алҳақ мақома , амри ани иқўли комаи қолати алрсли қибла : рбнои аФтҳи бинноу байни қўмнои болҳқ .

قیل الحقّ هاهنا بمعنی العذاب کانّه استعجل العذاب لقومه، فقیل یا محمّد اترک اختیارک فی امر الکفار و فوّض الامر فی ذلک الی حکم اللَّه بالحقّ بینک و بینهم و لا تستعجل علیهم بذلک و سلنی الحکم بالحقّ و لا تتعرّض لما لا تعلم عاقبته، و قیل معناه ربّ احکم بحکمک الحقّ، فحذف الحکم و اقیم الحقّ مقامه، امر ان یقول کما قالت الرّسل قبله: ربّنا افتح بیننا و بین قومنا بالحقّ.

«у рбнои арраҳмон » эй ва қул рбнои арраҳмони алъотФи алии халқаи болрзқ , « алмстъон » алмтлўб манеҳ алмъўнаҳу алнср , « алии мо тсФўн » ман алкзбу алботл ,у тқўлўни мо ҳозои алои башари мслкму азғоси аҳлому асотири алаввалину ашбоаҳи злк .

«وَ رَبُّنَا الرَّحْمنُ» ای و قل ربّنا الرحمن العاطف علی خلقه بالرزق، «الْمُسْتَعانُ» المطلوب منه المعونة و النصر، «عَلی‌ ما تَصِفُونَ» من الکذب و الباطل، و تقولون ما هذا الّا بشر مثلکم و اضغاث احلام و اساطیر الاوّلین و اشباه ذلک.