Қавла : «у ?лаи ман фии алсмоўоту алأрз » хлқоу маликои ФкиФи икўни влдоу бинҳмои тноФ . Малику вилодати ҳаргизи баҳам ҷамъ наёяд ва ҳамчунин малику никоҳ ки миён эшон мунофотаст , касе ки фарзандӣ дорад натавонад буд ки он фарзанди малик вай бошад , ва на касе ки занӣ дорад он зан дар он ҳол ки мнкўҳаҳ вайаст мамлука вай тавонад буд , пас майдон ки ҳар ки дар осмону замини ҳамаи раҳе ва бандаанд худоиро ъзу ҷл , ҳамаи мамлук ва маснӯъ вайанд , даъвии вилодат бар ваии ботил ва ӯ ҷли ҷалола аз он муқаддасу муназзаҳ .

قوله: «وَ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» خلقا و ملکا فکیف یکون ولدا و بینهما تناف. ملک و ولادت هرگز بهم جمع نیاید و همچنین ملک و نکاح که میان ایشان منافاتست، کسی که فرزندی دارد نتواند بود که آن فرزند ملک وی باشد، و نه کسی که زنی دارد آن زن در آن حال که منکوحه ویست مملوکه وی تواند بود، پس میدان که هر که در آسمان و زمین همه رهی و بنده‌اند خدای را عزّ و جل، همه مملوک و مصنوع ویند، دعوی ولادت بر وی باطل و او جل جلاله از آن مقدس و منزه.

« ва ман ъндаҳ » яъне алмлоӣкаҳи аллазӣнаи ъндаҳ , аллазӣнаи ҷълтҳми алъараби бнотаҳ , комаи қоли ъзу ҷл : «у ҷълўои алмлоӣкаҳи аллазӣнаи ҳам ибоди арраҳмони إносо » . « ва ман ъндаҳ » . Ҳуҷҷатаст бар мӯътазилау ҷҳмиаҳ дар исботи ҷиҳату макони бории ҷли ҷалола , ази луи лами икни бзотаҳи фии мавзеу илмаи фии кули мавзе , лмои кони лқўлаҳ : « ва ман ъндаҳ » маънӣ « лои исткбрўни ани ибодата » эй лои итъзмўну лои истнкФўни ани ибодата ,у лои ихрҷўни ани тоъата . «у лои истҳсрўн » эй лои иъиўн . Иқоли ҳсри алрҷлу астҳср , азои лғбу аъиӣ ,у алмлоӣкаҳи лои иъиўни ?фони тсбиҳҳми иҷрии муҷрии алнФс .

«وَ مَنْ عِنْدَهُ» یعنی الملائکة الّذین عنده، الّذین جعلتهم العرب بناته، کما قال عزّ و جل: «وَ جَعَلُوا الْمَلائِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً». «وَ مَنْ عِنْدَهُ». حجتست بر معتزله و جهمیه در اثبات جهت و مکان باری جلّ جلاله، اذ لو لم یکن بذاته فی موضع و علمه فی کل موضع، لما کان لقوله: «وَ مَنْ عِنْدَهُ» معنی «لا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ» ای لا یتعظمون و لا یستنکفون عن عبادته، و لا یخرجون عن طاعته. «وَ لا یَسْتَحْسِرُونَ» ای لا یعیون. یقال حسر الرجل و استحسر، اذا لغب و اعیی، و الملائکة لا یعیون فان تسبیحهم یجری مجری النفس.

« исбҳўни аллилу алнҳор » инзҳўни аллоҳи ани алўлду алзўҷаҳу алшрику ъмои лои илиқ ба алии алдўом , « лои иФтрўн » эй лои изъФўни анҳу ,у қили лои иФтрўн эй лои ишғлҳми ани алтсбиҳи рисола ,у иҷрӣ алтсбиҳ манеҳам муҷрии алнФси мнои лои ишғлнои ани алнФси шайъи ءи Флзлки тсбиҳҳми доим .

«یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ» ینزهون اللَّه عن الولد و الزوجة و الشریک و عمّا لا یلیق به علی الدوام، «لا یَفْتُرُونَ» ای لا یضعفون عنه، و قیل لا یفترون ای لا یشغلهم عن التسبیح رسالة، و یجری التسبیح منهم مجری النفس منّا لا یشغلنا عن النفس شی‌ء فلذلک تسبیحهم دائم.

« أми атхзўои ?алааи ман алأрзи ҳам иншрўн » яъне аҳами атхзўои ?алааи иншрўни аламутии ман аларз ? истифҳомаст бмънии инкор , мегуяд мушрикони Қурайш ки , батонро худоён гирифтанд ин худоёни мурдагонро аз гӯр бар май ангизоннд ва эшонро зинда мегардонанд то эшонро бон шабаҳат уфтад ва эшонро анбозони аллоҳ таъолӣ гӯйанд , маънӣ онаст ки онкии қудрат он надорад ки мурда зинда кунад худоиро нишоед .

«أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ یُنْشِرُونَ» یعنی اهم اتخذوا آلهة ینشرون الموتی من الارض؟ استفهام است بمعنی انکار، می‌گوید مشرکان قریش که، بتان را خدایان گرفتند این خدایان مردگان را از گور بر می‌انگیزانند و ایشان را زنده می‌گردانند تا ایشان را بان شبهت افتد و ایشان را انبازان اللَّه تعالی گویند، معنی آنست که آنکه قدرت آن ندارد که مرده زنده کند خدایی را نشاید.

« луи кони Фиҳмо » эй фии алсмоءу аларз . « ?алааи إлои аллоҳ » яъне ғайри аллоҳ . Алои ӣнҷо бмънӣ ғайраст ва ҳамчунин дар ҳамаи қуръон ҳар ҷо ки гуфт : « лои إлаҳи إлои ҳў » яъне лои илоҳи ғайра .

«لَوْ کانَ فِیهِما» ای فی السّماء و الارض. «آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ» یعنی غیر اللَّه. الّا اینجا بمعنی غیرست و همچنین در همه قرآن هر جا که گفت: «لا إِلهَ إِلَّا هُوَ» یعنی لا اله غیره.

Қоли алшоър :

قال الشاعر:

Ва кули ахи мФорқаҳи ахўаҳ

و کل اخ مفارقه اخوه

Лъмри абики алои алФрқдон .

لعمر ابیک الّا الفرقدان.

Алмънӣу кули ахи ғайри алФрқдини мФорқаҳи ахўаҳу маънии алоиаҳи луи кони фии алсмоўоту аларз , арбоби ғайри аллоҳи лхрбтоу ҳлки ман Фиҳмо бавуқӯъ алтнозъи байни алолҳаҳ . « Фсбҳони аллоҳи раби алърши ъмои исФўн » эй ?лаи алсмоўоту аларз ва мо фавқҳо ман алкрсӣу алърш ,у ҳўи муназзаҳи ани алвасфи болшрику алсоҳбаҳу алўлд .

المعنی و کل اخ غیر الفرقدین مفارقه اخوه و معنی الآیة لو کان فی السّماوات و الارض، ارباب غیر اللَّه لخربتا و هلک من فیهما بوقوع التنازع بین الآلهة. «فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا یَصِفُونَ» ای له السّماوات و الارض و ما فوقها من الکرسی و العرش، و هو منزه عن الوصف بالشریک و الصاحبة و الولد.

« лои исӣли ъмои иФъл » эй лӣси алайҳи эътирози фии фаълау лои фии ҳукмаи ази лои аҳад мислаиу фавқаи Фисأлаҳи ани фаълау ҳукмаи бъбодаҳ . « ва ҳам исӣлўн » эй алъбоди мсӣўлўни ани аФъолҳм . ӯ худовандаст офаридагору кирдигор , гуфт ваии ҳамаи рост , ҳукми ваии ҳамаи савоб , феъли ваии ҳамаи пок , амр ва наҳй ваии муҳкам , касро нарасад ки бар ҳукми вай эътироз кунад , ё бар феъли вай чун ва чаро гуяд бҳҷти худовандӣу офаридагорӣ , Фллаҳи алҳҷаҳи алболғаҳ . Ва бандагонро пурсанад аз ақволу аъмоли эшон чунон ки онҷо гуфт : «у қФўҳми إнҳми мсؤлўн » на бидон пурсед то бидонад ки эшон чаҳ кардаанд ки ҳақи ҷли ҷалолаи доно буд дар азал ки аз бандагон чаҳ ояд аз аъмолу ақволу ҳаракоту саканот , донист ки эшон чаҳ кунанд ва кӣ кунанд ва чун кунанд , пас саволи эшон аз тариқи эҷоб ҳуҷҷатаст бар эшон , на аз тариқи истеълом , яке аҳл тавбих бошад аз ваии пурсад то ҳуҷҷат бар вай дуруст шавад ва ӯро тавбих кунад , яке аҳл мағфират бошад аз ваии пурсад то ҷзоءи кирдори ваии бтмомии бадви расонад , заҳҳок гуфт : сабаби нузули ин ояти он буд ки мушрикон Қурайш гуфтанд : ё Муҳамади рбнои иктби ълинои алзнби сами иъзбнои алайҳ ,у бойени сухани такзиб қадар хостанд , то раби алъзаҳи ин ?ит фурӯ фиристод бҷўоби эшон ва ин ояти ҳуҷҷатӣ қотеъаст бар қадреау далелии возеҳ бар бутлони даъвии эшон . Ва Мустафо ( с ) гуфта : « алқдриаҳи маҷуси ҳзаҳи аломаҳи ани мрзўои Флои тъўдҳму ани мотўои Флои тшҳдўҳм » .

«لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ» ای لیس علیه اعتراض فی فعله و لا فی حکمه اذ لا احد مثله و فوقه فیسأله عن فعله و حکمه بعباده. «وَ هُمْ یُسْئَلُونَ» ای العباد مسئولون عن افعالهم. او خداوندست آفریدگار و کردگار، گفت وی همه راست، حکم وی همه صواب، فعل وی همه پاک، امر و نهی وی محکم، کس را نرسد که بر حکم وی اعتراض کند، یا بر فعل وی چون و چرا گوید بحجت خداوندی و آفریدگاری، فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ. و بندگان را پرسند از اقوال و اعمال ایشان چنان که آنجا گفت: «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ» نه بدان پرسید تا بداند که ایشان چه کرده‌اند که حق جلّ جلاله دانا بود در ازل که از بندگان چه آید از اعمال و اقوال و حرکات و سکنات، دانست که ایشان چه کنند و کی کنند و چون کنند، پس سؤال ایشان از طریق ایجاب حجّت است بر ایشان، نه از طریق استعلام، یکی اهل توبیخ باشد از وی پرسد تا حجّت بر وی درست شود و او را توبیخ کند، یکی اهل مغفرت باشد از وی پرسد تا جزاء کردار وی بتمامی بدو رساند، ضحاک گفت: سبب نزول این آیت آن بود که مشرکان قریش گفتند: یا محمّد ربّنا یکتب علینا الذنب ثم یعذّبنا علیه، و باین سخن تکذیب قدر خواستند، تا ربّ العزة این ایت فرو فرستاد بجواب ایشان و این آیت حجّتی قاطع است بر قدریه و دلیلی واضح بر بطلان دعوی ایشان. و مصطفی (ص) گفته: «القدریة مجوس هذه الامّة ان مرضوا فلا تعودهم و ان ماتوا فلا تشهدوهم».

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу силам . « синфони ман умматии лӣси лҳмои фии алисломи насиб , алмрҷӣаҳу алқдриаҳ » .

و قال صلّی اللَّه علیه و سلّم. «صنفان من امّتی لیس لهما فی الاسلام نصیب، المرجئة و القدریة».

Ва қоли слии аллоҳи алайҳу силам : « икўни фии умматии хсФу масху злки фии алмкзбини болқдр » .

و قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «یکون فی امّتی خسف و مسخ و ذلک فی المکذبین بالقدر».

Ва ани алӣ ( ъ ) қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лои иؤмни абд ҳатто иؤмни борубъ , ишҳди бони лои илоҳи алои аллоҳу ании расӯли аллоҳи бъснии болҳқ ,у иؤмни болмўту болбъс ,у иؤмни болқдр » .

و عن علی (ع) قال: قال رسول اللَّه (ص): «لا یؤمن عبد حتی یؤمن باربع، یشهد بان لا اله الّا اللَّه و انّی رسول اللَّه بعثنی بالحق، و یؤمن بالموت و بالبعث، و یؤمن بالقدر».

Ва ани ъоӣшаҳи қол : қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу силам : « сетаи лънтҳми лънҳми аллоҳу кули набӣ , муҷоби алзоӣди фии китоби аллоҳу алмкзб бақадр аллоҳу алмтслти болҷбрўти лиъзи ман азли аллоҳ ,у изли ман аъзи аллоҳ ,у алмстҳли лҳрми аллоҳу алмстҳли ман итратии мо ҳарами аллоҳу алторки лснтӣ .

و عن عائشة قال: قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم: «ستة لعنتهم لعنهم اللَّه و کل نبی، مجاب الزائد فی کتاب اللَّه و المکذب بقدر اللَّه و المتسلط بالجبروت لیعز من اذل اللَّه، و یذل من اعز اللَّه، و المستحل لحرم اللَّه و المستحل من عترتی ما حرم اللَّه و التارک لسنتی.

Қавла : « أми атхзўои ман дунаи ?алаа » амрҳми аллоҳи бъбодтҳои фии китоби ман кутуба . « қул ҳотўои брҳонкм » қрбўои ҳҷткми алии злк . « ҳозои зикри ман маъаӣ » эй ҳозои алқуръони фӣаи зикри умматӣу зикри аломми алмтқдмаҳу лӣси фӣаи ҷавози злку лои аламри бъбодаҳи алоўсон .

قوله: «أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً» امرهم اللَّه بعبادتها فی کتاب من کتبه. «قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ» قربوا حجتکم علی ذلک. «هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ» ای هذا القرآن فیه ذکر امّتی و ذکر الامم المتقدمة و لیس فیه جواز ذلک و لا الامر بعبادة الاوثان.

Ва қили тақдира « ҳозои зикри ман маъаӣ » яъне алқуръон ,у ҳозо « зикри ман қаблӣ » яъне алтўриаҳу алонҷил ,у лӣси фӣҳо кулҳо ибоҳаи злк . Маънӣ онаст ки эшон ҷуз аз аллоҳи таъолӣ худоён гирифтанд ва парастиданад , эй Муҳамади ту эшонро гӯии ҳуҷҷат худ биёред бон ки аллоҳи таъолии шуморо парастиши эшон фармӯда дар китобӣ аз китобҳои хеш , инак қуръони китоб ӯ ки бо ман , ва инак тӯрӣау Инҷил ки пеш аз ман фурӯ фиристодаанд , ва дарин китобҳо азин маънии ҳеҷ чиз нест то бидонед ки ҳаргизи ҳеҷ кас ҳуҷҷатӣ надошт бпрстши парастидае ҷузи аллоҳи таъолӣ . Ва гуфтаанд . « أми атхзўои ?алаа » дар оят пеш гуфт ва « أми атхзўои ман дунаи ?алаа » дарин оят гуфт , ва ин такрор бефоида нест аз баҳри онкии ончӣ дар оят пеш гуфт қиёсӣаст ва ин ки дарин оят гуфт тақлидӣ . Фқоли фии алоиаҳи алаввалӣ : « أми атхзўои ?алааи ман алأрзи ҳам иншрўн » яъне аўҷдўои ?алааи иншрўни аламутии ман аларзи Фотхзўҳми ?алааи қёсо ?у қоли фии ҳзаҳи алоиаҳ : « أми атхзўои ман дунаи ?алаа » . Маъноаи аўҷдўои фии китоби аллоҳи аламри ботхози алолҳаҳи Фотхзўҳми ?алааи тқлидо ?

و قیل تقدیره «هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ» یعنی القرآن، و هذا «ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی» یعنی التوریة و الانجیل، و لیس فیها کلها اباحه ذلک. معنی آنست که ایشان جز از اللَّه تعالی خدایان گرفتند و پرستیدند، ای محمّد تو ایشان را گوی حجّت خود بیارید بآن که اللَّه تعالی شما را پرستش ایشان فرموده در کتابی از کتابهای خویش، اینک قرآن کتاب او که با من، و اینک توریة و انجیل که پیش از من فرو فرستاده‌اند، و درین کتابها ازین معنی هیچ چیز نیست تا بدانید که هرگز هیچ کس حجّتی نداشت بپرستش پرستیده‌ای جز اللَّه تعالی. و گفته‌اند. «أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً» در آیت پیش گفت و «أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً» درین آیت گفت، و این تکرار بی‌فایده نیست از بهر آنکه آنچه در آیت پیش گفت قیاسی است و این که درین آیت گفت تقلیدی. فقال فی الآیة الاولی: «أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ یُنْشِرُونَ» یعنی اوجدوا آلهة ینشرون الموتی من الارض فاتخذوهم آلهة قیاسا؟ و قال فی هذه الآیة: «أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً». معناه اوجدوا فی کتاب اللَّه الامر باتخاذ الآلهة فاتخذوهم آلهة تقلیدا؟

Ва ҳозои маънии муфиди ҳасан ,у қили маънии алоиаҳ « أми атхзўои ман дунаи ?алааи қул ҳотўои брҳонкм » алии истеҳқоқҳо алолҳиаҳу қади теми алклом . Сами астأнФи Фқол « ҳозо » эй алқуръон , « зикри ман маъаӣ » эй хабари ман маъаӣ ва мо аҳли аллоҳи ?лаам ва мо ҳарами алайҳим ва мо ?лаами ман алсўобу алъқоб . «у зикри ман қаблӣ » эй хабари ман қаблии ман аломми алсолФаҳи мо феъли аллоҳи баҳами фии алднё ва мо ҳўи фоили баҳами фии алохраҳ . « бали أксрҳми лои иълмўн алҳақ » Флои итأмлўни ҳаҷаи алтўҳид . « фаҳми мързўн » бсбби ҷҳлҳм . Қили анмои ъдмўои алълми лоърозҳми ани алнзр ,у луи взъўои алнзри мавзеаи лълмўои лои маҳола ,у ҳозои далели алии вуҷуби алнзр ,у ани олълум аддӣнӣаи кулҳо касбӣа .

و هذا معنی مفید حسن، و قیل معنی الآیة «أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ» علی استحقاقها الالهیة و قد تم الکلام. ثم استأنف فقال «هذا» ای القرآن، «ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ» ای خبر من معی و ما احل اللَّه لهم و ما حرم علیهم و ما لهم من الثواب و العقاب. «وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی» ای خبر من قبلی من الامم السالفة ما فعل اللَّه بهم فی الدنیا و ما هو فاعل بهم فی الآخرة. «بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ الْحَقَّ» فلا یتأملون حجة التوحید. «فَهُمْ مُعْرِضُونَ» بسبب جهلهم. قیل انما عدموا العلم لاعراضهم عن النظر، و لو وضعوا النظر موضعه لعلموا لا محالة، و هذا دلیل علی وجوب النظر، و ان العلوم الدینیة کلها کسبیّة.

« ва мо أрслнои ман қблки ман расӯл إло наваҳй إлиаҳ » . Қрأи Ҳамзау алксоӣӣу ҳФси ани ъосм . Наваҳй болнўну касри алҳоءи аътборои бмои тақаддумаи ман қавла : « ва мо أрслно » ,у қрأи албоқўни иўҳии болёءу фатҳи алҳоءи алии мо лами исми фоила . « أнаҳи лои إлаҳи إлои أнои Фоъбдўн »

«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیْهِ». قرأ حمزة و الکسائی و حفص عن عاصم. نوحی بالنون و کسر الحاء اعتبارا بما تقدمه من قوله: «وَ ما أَرْسَلْنا»، و قرأ الباقون یوحی بالیاء و فتح الحاء علی ما لم یسمّ فاعله. «أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ»

Ириди лами ибъси рсўлои алои бтўҳиди аллоҳу лами иأти расӯли бони ?лаами ?илҳо ғайри аллоҳ .

یرید لم یبعث رسولا الا بتوحید اللَّه و لم یأت رسول بان لهم الها غیر اللَّه.

«у қолўои атхзи арраҳмони влдо » алотхозу алтбнии воҳид , локинаи азои астҳоли ани икўни ?лаи валад , Фолтбнии бўлди алғири абъд , лони злки анмои итлб ба алтъзз ва алоътзод бимикона ,у аллоҳ « субҳона » ғании ани злк . Ин оят радаст бар мушрикон ки гуфтанд алмлоӣкаҳи бенот аллоҳ , ва ҳам хзоъаҳ . Ва бар тайифаи ҷуҳудон ки гуфтанд ъзири бен аллоҳ , ва бар тарсоён ки гуфтанд алмсиҳи бен аллоҳи субҳонаи калимаи тнзиаҳ эй ҳўи муназзаҳи ани иттихози алўлди лони злки иқтзии алмҷонсаҳу аллоҳи ъзу ҷли муназзаҳи ани алвасфи болҷнсу улнуъ . « бали ибоди мкрмўн » эй бали ҳам ибоди мкрмўн , акрмҳми аллоҳи бтоътаҳу лисўои болоўлод , сами аснии алайҳими Фқол : « лои исбқўнаҳи болқўл » эй лои итклмўни алои бмои амрҳм ба ,у лои итъбдўни алои мо амрўо ба . « ва ҳам бأмраҳи иъмлўн » мо иъмлўни бомраҳ . Назираи қавла : « лои иъсўни аллоҳи мо أмрҳму иФълўни мо иؤмрўн » қоли саҳли бен абди аллоҳ : лои исбқўнаҳ эй лои ихтиёри ?лаами маъаи ихтиёра , ва ҳам бомраҳи иъмлўни атбоъи алснаҳи фии аззоҳиру муроқибаи аллоҳи фии алботн .

«وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً» الاتّخاذ و التبنی واحد، لکنه اذا استحال ان یکون له ولد، فالتبنی بولد الغیر ابعد، لان ذلک انّما یطلب به التعزز و الاعتضاد بمکانه، و اللَّه «سُبْحانَهُ» غنی عن ذلک. این آیت رد است بر مشرکان که گفتند الملائکة بنات اللَّه، و هم خزاعة. و بر طایفه جهودان که گفتند عزیر بن اللَّه، و بر ترسایان که گفتند المسیح بن اللَّه سبحانه کلمة تنزیه‌ای هو منزه عن اتخاذ الولد لان ذلک یقتضی المجانسة و اللَّه عز و جل منزه عن الوصف بالجنس و النوع. «بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ» ای بل هم عباد مکرمون، اکرمهم اللَّه بطاعته و لیسوا بالاولاد، ثم اثنی علیهم فقال: «لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ» ای لا یتکلمون الا بما امرهم به، و لا یتعبدون الّا ما امروا به. «وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» ما یعملون بامره. نظیره قوله: «لا یَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ» قال سهل بن عبد اللَّه: لا یسبقونه ای لا اختیار لهم مع اختیاره، و هم بامره یعملون اتباع السنة فی الظاهر و مراقبة اللَّه فی الباطن.

« иълми мо байни أидиҳм ва мо хлФҳм » эй мо ъмлўо ва мо ҳам ъомлўн . Қоли ибни аббос :у қили мо кон қабл хлқҳм ва мо икўни баъди хлқҳм . «у лои ишФъўни إлои лмни артзӣ » эй лмни разӣаи аллоҳ . Ва қоли лои илоҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳ . « ва ҳам ман хшитаҳи мшФқўн » эй хоӣФўн ва ман макраи лои иأмнўн , гуфтаанд хашяти ӣнҷои бмънӣ илмаст эй ман алълм ба мшФқўн . намегуяд эшон аз он ки вайро медонанд азуи митрснд . Қоли алўостӣ : алхўФи ллҷҳолу алхшиаҳи ллълмоء ,у алрҳбаҳи ллонбёء ,у қади зикри аллоҳи алмлоӣкаҳ , фол « ва ҳам ман хшитаҳи мшФқўн »у фӣаи далели алии анаи субҳонаи луи ъзбҳми ?лаккони злки ҷоӣзои ази луи лами иҷзи ани иъзби албрии лконўои лои ихоФўнаҳи лълмҳми аллоҳи анҳми лами ирткбўои азала . Қавла : « ва ман иқл манеҳам » эй ман алмлоӣкаҳу ммни ъбдўои ман дуни аллоҳ . « إнии إлаҳи ман дунаи Фзлк » эй злки алқоӣл . « наҷузия ҷаҳаннами кзлки нҷзии алзолмин » эй алкоФрин . Қоли қтодаҳ : ?ераад ба Иблиси ҳайси адъии алшркаҳу дуои илои ибода нафсау амри бтоътаҳ , қоли лонаи лами иқли аҷди ман алмлоӣкаҳ « إнии إлаҳи ман дуна » .

«یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ» ای ما عملوا و ما هم عاملون. قال ابن عباس: و قیل ما کان قبل خلقهم و ما یکون بعد خلقهم. «وَ لا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضی‌» ای لمن رضیه اللَّه. و قال لا اله الّا اللَّه محمّد رسول اللَّه. «وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ» ای خائفون و من مکره لا یأمنون، گفته‌اند خشیت اینجا بمعنی علم است ای من العلم به مشفقون. می‌گوید ایشان از آن که وی را می‌دانند ازو میترسند. قال الواسطی: الخوف للجهال و الخشیة للعلماء، و الرّهبة للانبیاء، و قد ذکر اللَّه الملائکة، فال «وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ» و فیه دلیل علی انّه سبحانه لو عذّبهم لکان ذلک جائزا اذ لو لم یجز ان یعذب البرئ لکانوا لا یخافونه لعلمهم اللَّه انهم لم یرتکبوا ازلة. قوله: «وَ مَنْ یَقُلْ مِنْهُمْ» ای من الملائکة و ممن عبدوا من دون اللَّه. «إِنِّی إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِکَ» ای ذلک القائل. «نَجْزِیهِ جَهَنَّمَ کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ» ای الکافرین. قال قتادة: اراد به ابلیس حیث ادعی الشرکة و دعا الی عبادة نفسه و امر بطاعته، قال لانّه لم یقل اجد من الملائکة «إِنِّی إِلهٌ مِنْ دُونِهِ».

« أу лами ири аллазӣнаи кФрўо » қрأи ибни касӣри вҳдаҳи ?илами ири бғири алўоў ,у қрأи албоқўни ау лами болўоўу ҳумои фии алмънии сўоء ,у алрؤиаҳи ҳоҳнои бмънии алълм . Ва қили ҳаии ман рؤиаҳи албср . « أни алсмоўоту алأрзи контои ртқо » эй мнсдтину лами иқли ратқин лони алртқи масдар ,у алмънии контои зўотии ратқи Фҷълнои ҳумои зўотии фатқ ,у алФтқи ҳўи алФсли байни шиӣин , контои млтӣмтин .

«أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا» قرأ ابن کثیر وحده الم یر بغیر الواو، و قرأ الباقون ا و لم بالواو و هما فی المعنی سواء، و الرؤیة هاهنا بمعنی العلم. و قیل هی من رؤیة البصر. «أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً» ای منسدتین و لم یقل رتقین لان الرتق مصدر، و المعنی کانتا ذواتی رتق فجعلنا هما ذواتی فتق، و الفتق هو الفصل بین شیئین، کانتا ملتئمتین.

Ва фӣҳо арбаъаи ақвол : аҳадҳо ани алсмоўоти канти муттасилаи болорз , ФФтқнои ҳумои бони ҷълнои бинҳмои алҳўоء . Ва ассонии ани алсмоўоти канти воҳида , ФФтқноҳои бони ҷълноҳои сбъо . Ва алсолси канти алсмоўоти ртқои лӣси Фиҳмои фатқу лои фурӯҷи инзли минҳои алмтр ,у канти аларзи ртқои лӣси фӣҳо фатқ ихрҷ манеҳ алнбот . ФФтқнои алсмоўоти лои бонзоли алғис ,у Фтқнои аларзи лإхроҷи алнбот ,у алии ҳозои алқўли алмроди болсмўот , алсмоءи алднёи Фҷмът ,у алқўли алробъи контои ртқои болзлмаҳи лои ирии мо Фиҳмо , ФФтқнои ҳумои бхлқи алиҷроам алнираҳ . Маънӣ оят онаст ки наме бенанди ногрўидгон ва нанигаранд ки осмонҳо як табақа буд ва мо бақадрату ҳикмати хеши онро ҳафт табақа кардему замини як табақа буд ҳафт кардем , дар миёни осмону замин ҳаво набӯд ки ҳар ду дарҳами баста буд мо аз ҳам ҷудо кардем , осмон бар ҳаво бақадрат бдоштим ,у замин бар об ниҳодем осмони баста буд аз борон ,у замин аз набот , мо онро бикшодем ва фараҷҳо падед кардем то аз осмон борон омад ва аз замини наботи масолеҳу манофеи одамиёнро . Ҳамонаст ки гуфт : «у алсмоءи зоти алрҷъу алأрзи зоти алсдъ » ин ҳама бон кардем то дар нигаред ва бидонед ки ин кардаҳоро кирдигорӣ ҳаст ва ин офарӣдаҳоро офаридагорӣ , он гуҳ дар далоили тавҳид биФзўд гуфт : «у ҷълнои ман алмоءи кули шайъи ءи ҳӣ » эй хлқнои кули шайъи ءи ?лаи ҳаёаи ман алмоء ,у ҳўи алнтФаҳи алтии тхрҷи ман байни алслбу алтроӣб , назираи қавла : «у аллоҳи халқи кули добаҳи ман моء » эй кули ҳайвони идби ман оқилу бҳимаҳ ,у қили ирид ба алмоءи алмшрўб , лони аллоҳи субҳонаи халқи алмоءи авлои сами қалби алмоء нороу халқи минҳои алҷну қалбаи риҳоу халқи минҳои алмлоӣкаҳи сами аҳолаҳи тино ва халқ манеҳ одам .

و فیها اربعة اقوال: احدها انّ السّماوات کانت متّصلة بالارض، ففتقنا هما بان جعلنا بینهما الهواء. و الثانی انّ السّماوات کانت واحدة، ففتقناها بان جعلناها سبعا. و الثالث کانت السّماوات رتقا لیس فیهما فتق و لا فروج ینزل منها المطر، و کانت الارض رتقا لیس فیها فتق یخرج منه النبات. ففتقنا السّماوات لا بانزال الغیث، و فتقنا الارض لإخراج النبات، و علی هذا القول المراد بالسّموات، السماء الدنیا فجمعت، و القول الرابع کانتا رتقا بالظلمة لا یری ما فیهما، ففتقنا هما بخلق الاجرام النیّرة. معنی آیت آنست که نمی‌بینند ناگرویدگان و ننگرند که آسمانها یک طبقه بود و ما بقدرت و حکمت خویش آن را هفت طبقه کردیم و زمین یک طبقه بود هفت کردیم، در میان آسمان و زمین هوا نبود که هر دو درهم بسته بود ما از هم جدا کردیم، آسمان بر هوا بقدرت بداشتیم، و زمین بر آب نهادیم آسمان بسته بود از باران، و زمین از نبات، ما آن را بگشادیم و فرجها پدید کردیم تا از آسمان باران آمد و از زمین نبات مصالح و منافع آدمیان را. همانست که گفت: «وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ» این همه بآن کردیم تا در نگرید و بدانید که این کرده‌ها را کردگاری هست و این آفریده‌ها را آفریدگاری، آن گه در دلایل توحید بیفزود گفت: «وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ حَیٍّ» ای خلقنا کل شی‌ء له حیاة من الماء، و هو النطفة التی تخرج من بین الصلب و الترائب، نظیره قوله: «وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ» ای کل حیوان یدبّ من عاقل و بهیمة، و قیل یرید به الماء المشروب، لان اللَّه سبحانه خلق الماء اولا ثم قلب الماء نارا و خلق منها الجنّ و قلبه ریحا و خلق منها الملائکة ثم احاله طینا و خلق منه آدم.

Ва сأли абӯи ҳрираҳи расӯли аллоҳ ( с ) . Мами халқи аллоҳи алхлқ ? Фқоли алайҳи алслм : « ман алмоء » .

و سأل ابو هریره رسول اللَّه (ص). ممّ خلق اللَّه الخلق؟ فقال علیه السلم: «مِنَ الْماءِ».

Ва қили ҷълно , ҳоҳнои итъдии илои мафъӯлину алмънии иъиши кули шайъи ءи болмоء ,у фӣаи азмор , тақдирау ҷълнои алмоءи ҳаёаи кули шайъи ء , ФхзФи алмзоФу ақими алмзоФи илайҳи мақома . Сами қоли таъолӣ : « أи Флои иؤмнўн » маъаи зуҳӯри алоёт .

و قیل جعلنا، هاهنا یتعدی الی مفعولین و المعنی یعیش کل شی‌ء بالماء، و فیه اضمار، تقدیره و جعلنا الماء حیاة کل شی‌ء، فخذف المضاف و اقیم المضاف الیه مقامه. ثم قال تعالی: «أَ فَلا یُؤْمِنُونَ» مع ظهور الآیات.

«у ҷълнои фии алأрзи рўосӣ » эй ҷболои савобат , ман расои азои сабт ,у самяти рўосии лон аларз раст баҳо . « أн темед баҳам » яъне лأн ло темед баҳам , қоли қтодаҳ : кант аларз темеду лои исбти алайҳои бноءи Фосбҳту қади халқи аллоҳи алҷболи аўтодои лҳо ҳатто ло темед .

«وَ جَعَلْنا فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ» ای جبالا ثوابت، من رسا اذا ثبت، و سمّیت رواسی لانّ الارض رسّت بها. «أَنْ تَمِیدَ بِهِمْ» یعنی لأن لا تمید بهم، قال قتادة: کانت الارض تمید و لا یثبت علیها بناء فاصبحت و قد خلق اللَّه الجبال اوتادا لها حتی لا تمید.

Ва алмиди фии аллғаҳи алтҳрку алдўрон . «у ҷълнои фӣҳо » эй фии аларз . Ва қили фии алҷбол « Фҷоҷо » эй трқо . Ҷамъи Фҷу ҳўи алтриқи алўосъ . Ва қили ҳўи алтриқи байни алҷблин .

و المید فی اللغة التحرک و الدوران. «وَ جَعَلْنا فِیها» ای فی الارض. و قیل فی الجبال «فِجاجاً» ای طرقا. جمع فج و هو الطریق الواسع. و قیل هو الطریق بین الجبلین.

« лълҳми иҳтдўн » . Илои дёрҳму аўтонҳм ,у қили иҳтдўни болоътбор , иқоли ани мо байни алмшрқу алмғрби масираи хумси мотаҳи ом , аксарҳо мФоўзу ҷиболу баҳор ,у алқлили минҳои улумрони сами аксари улумрони аҳли алкФр , ва алқлил манеҳ алислом ,у ҳавли алднёи зулмау вроءи алзлмаҳи ҷабали қоф ,у ҳўи ҷабали муҳӣти болднё ,у ҳўи ман зумурради ахзару атрофи алсмоءи млтсқаҳ ба ,у иқоли мо ман ҷабали фии алднёи алоу арақи ман урӯқаи итсли бқоФ ,у қади слти аллоҳи маликои болқоФи Фозои ?ераади аллоҳи ҳалоки қавм , амри алмалики Фҳрки ърқои ман урӯқа , ФонхсФи баҳам .

«لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ». الی دیارهم و اوطانهم، و قیل یهتدون بالاعتبار، یقال انّ ما بین المشرق و المغرب مسیرة خمس ماتة عام، اکثرها مفاوز و جبال و بحار، و القلیل منها العمران ثم اکثر العمران اهل الکفر، و القلیل منه الاسلام، و حول الدنیا ظلمة و وراء الظلمة جبل قاف، و هو جبل محیط بالدنیا، و هو من زمرّد اخضر و اطراف السماء ملتصقة به، و یقال ما من جبل فی الدنیا الا و عرق من عروقه یتّصل بقاف، و قد سلّط اللَّه ملکا بالقاف فاذا اراد اللَّه هلاک قوم، امر الملک فحرک عرقا من عروقه، فانخسف بهم.

Қавла : «у ҷълнои алсмоءи сқФо » яъне сқФои фии аларз . « мҳФўзо » ҳифзаи аллоҳи ҷлу ъзи ман алвуқуъи алии аларзи алои бознаҳ , кқўлаҳ : «у имски алсмоءи أни тқъи алии алأрзи إлои бإзнаҳ » . Ва қили мҳФўзои ман алшётини болшҳби кқўлаҳ : «у ҳФзноҳои ман кули шайтони раҷим »у қили мҳФўзои болҳўоءи ман ғайри алоқау лои имод . « ва ҳам ани оётҳо » эй алкФори ани алодлаҳи алтии фӣҳо колшмсу алқмру алнҷўм , « мързўн » ғайри мутафаккирин фӣҳо .

قوله: «وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً» یعنی سقفا فی الارض. «مَحْفُوظاً» حفظه اللَّه جل و عز من الوقوع علی الارض الّا باذنه، کقوله: «وَ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ». و قیل محفوظا من الشیاطین بالشهب کقوله: «وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ رَجِیمٍ» و قیل محفوظا بالهواء من غیر علاقة و لا عماد. «وَ هُمْ عَنْ آیاتِها» ای الکفّار عن الادلة التی فیها کالشمس و القمر و النجوم، «مُعْرِضُونَ» غیر متفکرین فیها.

Ва лои муътабарин баҳо .

و لا معتبرین بها.

«у ҳўи алзии халқи аллилу алнҳор » аллилу алнҳори халқони ллаҳи ъзу ҷли Фмои домати алшмси тқтъи ман алмшрқи илои алмғрб Фҳў наҳор , ва мо домати тқтъи ман алмғрби илои алмшрқи Фҳўи лайл ,у луи лои тъоқбҳмои лмои кони башару лои наботу лои ллҳиўони қарори комаи кони фии аломокни алтии лои тзўли анҳо алшмсу аломокни алтии лои ттлъи алайҳо , «у алшмсу алқмри кули фии фалаки исбҳўн » анмои қоли ҳозои лони алФлки идўри фии баҳри мскўб ,у қол исбҳўн кунӣ анҳуам бкноиаҳи алъқлоءи лонаи азоФи илайҳами феъли алъқлоءи кқўлаҳ : «у алшмсу алқмри рأитҳми лии соҷдин » рӯй ани ибни аббоси анаи қол : алқмри арбъўни Фрсхои фии арбаъӣни Фрсхои фии сетин Фрсхо ,у кули наҷм мисли ҷабали азими фии алднё ,у қоли бъзҳми алшмс мисли арзи алднёу луи лои злки ?лакконати лотарӣ ман ҷамеъи алднё ,у кзлки алқмр ,у ахтлФўои фии алФлки Фқоли ибни аббос : алФлки алсмоء . Ва аксари алмФсрини алии ани алФлки мавҷи мкФўФи таҳти алсмоءи тҷрии фӣаи алшмсу алқмру алнҷўм . Ва қоли алҳсн : алФлки шабаҳи алтоҳўнаҳи тҷрии таҳти алсмоء . Ва қоли қтодаҳ : алФлки ?лаи астдораҳи байни алсмоءу аларзи идўри болнҷўми маъаи субути алсмоء ,у қили анаи идўри даври алкраҳ ,у қили идўри даври алрҳӣ ,у қили алФлки алқтби алзии тдўри алайҳи алнҷўм ,у қили алФлки алмўозъи алтии ркбти фӣҳо алнҷўм ,у қил « фии фалак » яъне фии даврон ,у қили алФлки ҷурми мстдиру алостдроаҳи саммии Флкоу лкли воҳиди ман алсёроти фалак ,у фалаки алоФлоки иҳркҳои кули явми ҳркаҳи воҳидаи ман алмшрқи илои алмғрб ,у аллоҳи аълам , ва ман алмФсрини ман қоли ани аллоҳи ъзу ҷли ҳўи Алъолами бкиФиаҳи ҷриҳо , иҷриҳои Киеви ишоءу комаи ишоء .

«وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ» اللیل و النهار خلقان للَّه عزّ و جل فما دامت الشمس تقطع من المشرق الی المغرب فهو نهار، و ما دامت تقطع من المغرب الی المشرق فهو لیل، و لو لا تعاقبهما لما کان بشر و لا نبات و لا للحیوان قرار کما کان فی الاماکن الّتی لا تزول عنها الشمس و الاماکن التی لا تطلع علیها، «وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ» انما قال هذا لان الفلک یدور فی بحر مسکوب، و قال یسبحون کنی عنهم بکنایة العقلاء لانه اضاف الیهم فعل العقلاء کقوله: «وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی ساجِدِینَ» روی عن ابن عباس انه قال: القمر اربعون فرسخا فی اربعین فرسخا فی ستین فرسخا، و کل نجم مثل جبل عظیم فی الدنیا، و قال بعضهم الشمس مثل عرض الدنیا و لو لا ذلک لکانت لا تری من جمیع الدنیا، و کذلک القمر، و اختلفوا فی الفلک فقال ابن عباس: الفلک السّماء. و اکثر المفسرین علی انّ الفلک موج مکفوف تحت السّماء تجری فیه الشمس و القمر و النجوم. و قال الحسن: الفلک شبه الطاحونة تجری تحت السّماء. و قال قتادة: الفلک له استدارة بین السّماء و الارض یدور بالنجوم مع ثبوت السّماء، و قیل انه یدور دور الکرة، و قیل یدور دور الرحی، و قیل الفلک القطب الذی تدور علیه النجوم، و قیل الفلک المواضع التی رکبت فیها النجوم، و قیل «فِی فَلَکٍ» یعنی فی دوران، و قیل الفلک جرم مستدیر و الاستدراة سمّی فلکا و لکل واحد من السّیّارات فلک، و فلک الافلاک یحرکها کل یوم حرکة واحدة من المشرق الی المغرب، و اللَّه اعلم، و من المفسرین من قال ان اللَّه عزّ و جل هو العالم بکیفیّة جریها، یجریها کیف یشاء و کما یشاء.