Қавлаи таъолӣ . « إни аллоҳи идоФъ » ибни касӣру қроءи Басра идФъ хонанд беалиф ,у боқии идоФъи болФ ,у маънӣ ҳар ду яксонаст яъне идФъи ан алмؤмнин кед ъдўҳм вау шрҳм . Ин ояти бисоти оят сонӣаст аз баҳри он ки аввали оят ки бқтол фурӯ омад ин оят буд ки : « أзни ллзини иқотлўн » , расӯлроу ёронро фармуданд то бо аҳли замин ҷанг кунанд қёсраҳу акосраҳу ақёлу ғайри эшон , ва дар он асри аҳли замини ҳама куффор буданду муъминон дар ҷанби эшон андак , раби алъзаҳи эшонро ваъда нусрат доду дифо , ва эшонро дарин оят бар қаттол дошт ва далер гардонид гуфт аллоҳи шари эшон ва кед эшон гарчи бисёранд боз дорад аз муъминон агарчӣ андаканд , ва гуфтаанд маънии оят бар умумаст , эй идФъи ани алмؤмнини бнўри алснаҳи зулмаи албдъаҳ ,у бнўри алоямони зулмаи алкФр .

قوله تعالی. «إِنَّ اللَّهَ یُدافِعُ» ابن کثیر و قرّاء بصره یدفع خوانند بی‌الف، و باقی یدافع بالف، و معنی هر دو یکسانست یعنی یدفع عن المؤمنین کید عدوّهم و و شرّهم. این آیت بساط آیت ثانی است از بهر آن که اوّل آیت که بقتال فرو آمد این آیت بود که: «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ»، رسول را و یاران را فرمودند تا با اهل زمین جنگ کنند قیاصره و اکاسره و اقیال و غیر ایشان، و در آن عصر اهل زمین همه کفّار بودند و مؤمنان در جنب ایشان اندک، ربّ العزّه ایشان را وعده نصرت داد و دفاع، و ایشان را درین آیت بر قتال داشت و دلیر گردانید گفت اللَّه شر ایشان و کید ایشان گرچه بسیارند باز دارد از مؤمنان اگرچه اندکند، و گفته‌اند معنی آیت بر عموم است، ای یدفع عن المؤمنین بنور السنّة ظلمة البدعة، و بنور الایمان ظلمة الکفر.

« إни аллоҳи лои иҳб кул хон кФўр » ҳзони исмони ишмлони кули кофари биллоҳ , эй кул хон фӣамона аллоҳ , кФўри лнъмтаҳ , иқоли алхўони алзии одатау суннатаи алхёнаҳ ,у алкФўри алзии одатаи алкФрон , байни аллоҳи субҳонаи анаи анмои идФъи ъмн лӣс бихону лои кФўр .

«إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ خَوَّانٍ کَفُورٍ» هذان اسمان یشملان کلّ کافر باللّه، ای کلّ خوّان فی امانة اللَّه، کفور لنعمته، یقال الخوّان الّذی عادته و سنّته الخیانة، و الکفور الّذی عادته الکفران، بیّن اللَّه سبحانه انّه انّما یدفع عمن لیس بخوّان و لا کفور.

« أзн » бзми алифи қроءти нофеъу абӯи Амру ъосм ва ёқӯбаст бар феъли маҷҳӯл , боқии изни бФтҳ алиф хонанд яъне изни аллоҳ « ллзини иқотлўн » , ва изн гуфт на амр яъне ки аллоҳи таъолии ҳирс эшон дид бар қаттоли душману аълоъи калимаи ҳақи он аз эшон бипасандед ва эшонро бқтол дастурӣ доду тўлии нусрат эшон карду дифои эшон « иқотлўн » бФтҳи тоءи қроءт нофеъасту ибни омиру ҳФс . Яъне изни ллмؤмнини аллазӣнаи қотлҳми алмшркўн , боқии бкср тоء хонанд , яъне изни ллмؤмнини аллазӣнаи ислҳўни ллқтоли фии қаттоли алкФор , « бأнҳми злмўо » яъне бсбби ани злмўо ӯ лонаами злмўо ӯ ман аҷали анҳми злмўо ӯ ҷзоءи бони злмўои Фохрҷўои ман дёрҳми Фоўзўо . «у إни аллоҳи алии нсрҳми лқдир » ҳозои тафсири алдФоъ ,у қил « أзни ллзини иқотлўн » эй қзии ллмҷоҳдини анҳми рбмои ҳзмўо ӯ қтлўо аҳёнан маъаи ани аллоҳи алии нсрҳми лқодр . Бойени қавл маънӣ онаст ки аллоҳи таъолӣ ҳукм ронад ва қазо карду хости эшонро ки ҷанг кунанд бо душмани дайн ки бар эшон ситам ояд гоҳи гоҳ бо онкии аллоҳи таъолӣ бар ёрӣ додан эшон баростӣ ки қодирасту тавоно , ва « изн » дар қуръон ҷойҳо бияёд бмънии қзоء , минҳои қавла : « Фмнҳми золими лнФсаҳ » илои қавла : « бإзни аллоҳ »у минҳои мо хотб ба исо : «у إзи тхлқи ман алтини кҳиӣаҳи алтири бإзнӣ » . Он гуҳ тғрит кард гуфт : « аллазӣнаи أхрҷўои ман дёрҳм » эй ахрҷўои ман Маккаи злмо « бғири ҳақ » , эй бғири ҷузами авҷаби ахроҷҳм ,у қил « бғири ҳақ » эй ман ғайри ҳақи астҳқўои злк , « إлои أни иқўлўои рбнои аллоҳ » , ҳозои астсноءи мунқатиъ яъне лкнҳми иқўлўни рбнои аллоҳ ,у қили маҳаллаи ҷири бдлои ман қавла : « бғири ҳақ » эй ахрҷўои бони иқўлўо : « рбнои аллоҳ » рӯй ани алҳсни анаи қол : аммоу аллоҳи мо сФкўои дамоу лои ахзўои молоу лои қтъўои ?лаами рҳмоу анмои Фълўои мо Фълўои лонаами қолўо : « рбнои аллоҳ » . Ва ҳўи назири қавла : « ва монқмўо манеҳам إлои أни иؤмнўои биллоҳи алъзизи алҳмид » , сабаби нузули ин ояти он буд ки мушрикони Маккаи пайвастаи асҳоби расӯлро май рнҷониднд ва эшонро носазо мегуфтанд ва захм мекарданд , ёрони брсўл худо нолиданду ранҷи хеш бадв бардоштанду дастурӣ қаттол хостанд , расӯл гуфт , сабр кунед ки ҷузи сабр рӯй нест . Ва маро бқтол нафармӯдаанд , пас кор бидонҷоӣ расед ки кофарону мушрикони расӯлро аз Макка берун карданд абӯи бикр садиқ гуфт . Урфати анаи сикўни қаттол , он рӯз донистам ки қаттол ва ҷиҳод хоҳад буд ки расӯли худоиро берун карданд , пас чун бмдинаҳ ҳиҷрат кард ин оят омаду ҳаии аввали ояи нзлти фӣ алқтол насахт баҳои кули ояи амри фӣҳо болкФи ани алқтол . Ва қоли муҷоҳид : нзлти ҳзаҳи алоиаҳи фии қавми боъёнҳми хрҷўои муҳоҷирини ман Маккаи илои алмдинаҳи Фконўои имнъўни Фозни аллоҳи ?лаами фии алқтоли алкФори аллазӣнаи имнъўнҳми ман алҳҷраҳ .

«أُذِنَ» بضم الف قراءت نافع و ابو عمرو و عاصم و یعقوب است بر فعل مجهول، باقی اذن بفتح الف خوانند یعنی اذن اللَّه «لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ»، و اذن گفت نه امر یعنی که اللَّه تعالی حرص ایشان دید بر قتال دشمن و اعلاء کلمه حقّ آن از ایشان بپسندید و ایشان را بقتال دستوری داد و تولّی نصرت ایشان کرد و دفاع ایشان «یُقاتَلُونَ» بفتح تاء قراءت نافع است و ابن عامر و حفص. یعنی اذن للمؤمنین الّذین قاتلهم المشرکون، باقی بکسر تاء خوانند، یعنی اذن للمؤمنین الّذین یصلحون للقتال فی قتال الکفّار، «بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» یعنی بسبب ان ظلموا او لانّهم ظلموا او من اجل انّهم ظلموا او جزاء بان ظلموا فاخرجوا من دیارهم فاوذوا. «وَ إِنَّ اللَّهَ عَلی‌ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ» هذا تفسیر الدّفاع، و قیل «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ» ای قضی للمجاهدین انّهم ربّما هزموا او قتلوا احیانا مع ان اللَّه علی نصرهم لقادر. باین قول معنی آنست که اللَّه تعالی حکم راند و قضا کرد و خواست ایشان را که جنگ کنند با دشمن دین که بر ایشان ستم آید گاه‌گاه با آنکه اللَّه تعالی بر یاری دادن ایشان براستی که قادر است و توانا، و «اذن» در قرآن جایها بیاید بمعنی قضاء، منها قوله: «فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ» الی قوله: «بِإِذْنِ اللَّهِ» و منها ما خاطب به عیسی: «وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی». آن گه تغریت کرد گفت: «الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ» ای اخرجوا من مکّة ظلما «بِغَیْرِ حَقٍّ»، ای بغیر جزم اوجب اخراجهم، و قیل «بِغَیْرِ حَقٍّ» ای من غیر حقّ استحقوا ذلک، «إِلَّا أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ»، هذا استثناء منقطع یعنی لکنّهم یقولون ربّنا اللَّه، و قیل محلّه جرّ بدلا من قوله: «بِغَیْرِ حَقٍّ» ای اخرجوا بان یقولوا: «رَبُّنَا اللَّهُ» روی عن الحسن انّه قال: اما و اللَّه ما سفکوا دما و لا اخذوا مالا و لا قطعوا لهم رحما و انّما فعلوا ما فعلوا لانّهم قالوا: «رَبُّنَا اللَّهُ». و هو نظیر قوله: «وَ مانَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ»، سبب نزول این آیت آن بود که مشرکان مکّة پیوسته اصحاب رسول را می‌رنجانیدند و ایشان را ناسزا میگفتند و زخم میکردند، یاران برسول خدا نالیدند و رنج خویش بدو برداشتند و دستوری قتال خواستند، رسول گفت، صبر کنید که جز صبر روی نیست. و مرا بقتال نفرموده‌اند، پس کار بدانجای رسید که کافران و مشرکان رسول را از مکّه بیرون کردند ابو بکر صدّیق گفت. عرفت انّه سیکون قتال، آن روز دانستم که قتال و جهاد خواهد بود که رسول خدای را بیرون کردند، پس چون بمدینه هجرت کرد این آیت آمد و هی اوّل آیة نزلت فی القتال نسخت بها کلّ آیة امر فیها بالکف عن القتال. و قال مجاهد: نزلت هذه الآیة فی قوم باعیانهم خرجوا مهاجرین من مکّة الی المدینة فکانوا یمنعون فاذن اللَّه لهم فی القتال الکفّار الّذین یمنعونهم من الهجرة.

«у луи лои дафъи аллоҳи анноси бъзҳми ббъз » болҷҳоду иқомаи алҳдўду кафи алзлм , « лҳдмти сўомъ » , қрأи ибни касӣру нофеъи лҳдмти бтхФиФи алдол ,у қрأи алохрўни бтшдидҳо , ФолтхФиФи асли алклмаҳу ислҳи ллқлилу алксир ,у алтшдиди ихтси болксир , лҳдмт , яъне лхрбту қили лътлту тҳдимҳои таътилҳо , сўомъ , яъне сўомъи алрҳбон ,у қили сўомъи алсобӣину қили сўомъи алмؤмнин .

«وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ» بالجهاد و اقامة الحدود و کفّ الظلم، «لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ»، قرأ ابن کثیر و نافع لهدمت بتخفیف الدّال، و قرأ الآخرون بتشدیدها، فالتخفیف اصل الکلمة و یصلح للقلیل و الکثیر، و التشدید یختص بالکثیر، لهدمت، یعنی لخربت و قیل لعطّلت و تهدیمها تعطیلها، صوامع، یعنی صوامع الرهبان، و قیل صوامع الصّابئین و قیل صوامع المؤمنین.

Лқўлаҳи алайҳи ассалом . « нъми савмиъаи алмؤмни байта »

لقوله علیه السلام. «نعم صومعة المؤمن بیته»

Ва иштиқоқҳо ман алсмъу ҳўи алсғри фии алозн , иқоли изни смоء , қавла : «у байъ » яъне байъи алнсорӣ , воҳдтҳои байъа . «у салавот » яъне кноӣси алиҳўд ,у исмўнҳои болъброниаҳи слўто .

و اشتقاقها من الصمع و هو الصغر فی الاذن، یقال اذن صماء، قوله: «وَ بِیَعٌ» یعنی بیع النصاری، واحدتها بیعة. «وَ صَلَواتٌ» یعنی کنائس الیهود، و یسمّونها بالعبرانیّة صلوتا.

«у масоҷиди изкри фӣҳо исми аллоҳи ксиро » яъне масоҷиди алмуслимӣни ман ИМАи Муҳамад ( с ) маънӣ оят онаст ки агар на волён ва султонон будандӣу гмоштгони аллоҳ ки бФрмони ваии ҷиҳод ва қаттол мекунанд ва ҳадҳо меронанд ва шар бидон аз некон боз медоранд . Лҳдми маъбади аҳли кули замон , фии змни Мӯсои алкноӣс ,у фии змни исои албиъу алсўомъ ,у фии змни Муҳамад ( с ) алмсоҷд , Фрўҳштндии харобу маъаттал , дар аҳди Мӯсои слўтоҳои ҷуҳудон ва дар аҳди исои килисоҳои тарсоёну савмиъаҳои роҳибон , ва дар аҳди Муҳамади Мустафои масҷидҳои муъминон . Ва қоли ибни зайд : ?ераади болслўот , салавоти аҳли алисломи ?фонҳо тнқтъи азои дахли алъдўи алайҳим ,у қили маънии алоиаҳ , луи лои ании изнати ллмؤмнини фии қаттоли алкФори лғлби алкФори алии алблоду азҳрўои фӣҳо алФсод . «у линсрни аллоҳи ман инсраҳ » эй ман ақоми шриъаҳи ман шароеъаи насри алии иқомаи злки алои анаи лои иқоми фии шриъаҳи набии алои мо ?утӣ ба злк алнабӣу интҳӣ ъмо наҳй анҳу . « إни аллоҳи лқўӣ » алии халқа , « азиз » мниъи фии султона .

«وَ مَساجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیراً» یعنی مساجد المسلمین من امّة محمّد (ص) معنی آیت آنست که اگر نه والیان و سلطانان بودندی و گماشتگان اللَّه که بفرمان وی جهاد و قتال می‌کنند و حدها می‌رانند و شرّ بدان از نیکان باز می‌دارند. لهدّم معبد اهل کلّ زمان، فی زمن موسی الکنائس، و فی زمن عیسی البیع و الصوامع، و فی زمن محمّد (ص) المساجد، فروهشتندی خراب و معطل، در عهد موسی صلوتاهای جهودان و در عهد عیسی کلیساهای ترسایان و صومعه‌های راهبان، و در عهد محمّد مصطفی مسجدهای مؤمنان. و قال ابن زید: اراد بالصلوات، صلوات اهل الاسلام فانّها تنقطع اذا دخل العدوّ علیهم، و قیل معنی الآیة، لو لا انّی اذنت للمؤمنین فی قتال الکفّار لغلب الکفّار علی البلاد و اظهروا فیها الفساد. «وَ لَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ» ای من اقام شریعة من شرایعه نصر علی اقامة ذلک الّا انّه لا یقام فی شریعة نبیّ الّا ما اتی به ذلک النبیّ و ینتهی عمّا نهی عنه. «إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ» علی خلقه، «عَزِیزٌ» منیع فی سلطانه.

« аллазӣнаи إни мкноҳми фии алأрз » , аллазӣнаи фии мавзеи насби алии тафсир « ман » яънеу линсрни аллоҳи ман инсраҳ . Сами байни сафаи Носир ба Фқол : « аллазӣнаи إни мкноҳми фии алأрзи أқомўои алслоаҳу отўои алзкоаҳу أмрўои болмърўФ ва наҳаво ани алмнкр » , таъвили алоиаҳи ани аллоҳи ъзу ҷли инсри аллазӣнаи имкнҳму иؤмрҳму истхлФҳму иўлиҳми Финсрўнаҳу инсрўни дайнау иҷоҳдўни адуау иқимўни салавоти алҷмъаҳу алоъёду алслўоти бърФот ва манӣу инсбўни алмؤзнини сами лами иФрқи байни алслоаҳу қринтҳоу ҳаии алзкоаҳу иأмрўни болмърўФи иқомаи ҳуқуқи аддӣну ҷиҳоди алъдўу инҳўни ани алмнкр икФўнедӣ алътоаҳу албғоаҳ . Рӯй ани алҳсни анаи қол : ахзи аллоҳи алмисоқи алии аломроءи ази тмкнўои фии аларзи ани иқимўои алслоаҳу иؤтўои алзкоаҳи иأмрўои болмърўФу инҳўои ани алмнкр , комаи ахзи алии алълмоءи ани итлўои китобау аҳкомаи Флои иктмўаҳ , фии қавла : « аллазӣнаи отиноҳми алкитоби итлўнаҳи ҳақи таловатаи أўлӣки иؤмнўн ба » ,у фии қавла : «у إзи أхзи аллоҳи мисоқи аллазӣнаи أўтўои алкитоб » алоиаҳ . . Ва фии алоиаҳи далели алии саҳаи хилофаи алхлФоءи алрошдин , лонаами конўои ман алмҳоҷрину тмкнўои фии аларзу ақомўои алслоаҳу отўои алзкоаҳу амрўои болмърўФ ва наҳаво ани алмнкр ,у қили алтмкни фии ҳзаҳи алоиаҳи ҳўи алтўлии алзии қоли фии қавлаи ъзу ҷл : « Фҳли ъситми إни тавлиятам » сами қол : «у ллаҳи оқибаи алأмўр » , эй охири умӯри алхлқу мсирҳми илайҳ , яъне ибтли кули малики сӯии малакаи Фтсири аломўри ллаҳи балои мнозъу лои мдъ .

«الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ»، الّذین فی موضع نصب علی تفسیر «من» یعنی و لینصرنّ اللَّه من ینصره. ثم بیّن صفة ناصر به فقال: «الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ»، تأویل الآیة انّ اللَّه عزّ و جل ینصر الّذین یمکّنهم و یؤمرهم و یستخلفهم و یولّیهم فینصرونه و ینصرون دینه و یجاهدون عدوّه و یقیمون صلوات الجمعة و الاعیاد و الصّلوات بعرفات و منی و ینصبون المؤذنین ثمّ لم یفرّق بین الصلاة و قرینتها و هی الزّکاة و یأمرون بالمعروف اقامة حقوق الدّین و جهاد العدوّ و ینهون عن المنکر یکفّون ایدی العتاة و البغاة. روی عن الحسن انه قال: اخذ اللَّه المیثاق علی الامراء اذ تمکّنوا فی الارض ان یقیموا الصّلاة و یؤتوا الزّکاة یأمروا بالمعروف و ینهوا عن المنکر، کما اخذ علی العلماء ان یتلوا کتابه و احکامه فلا یکتموه، فی قوله: «الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ»، و فی قوله: «وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ» الآیة.. و فی الآیة دلیل علی صحّة خلافة الخلفاء الرّاشدین، لانّهم کانوا من المهاجرین و تمکّنوا فی الارض و اقاموا الصّلاة و آتوا الزّکاة و امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر، و قیل التمکّن فی هذه الآیة هو التولّی الّذی قال فی قوله عزّ و جلّ: «فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ» ثمّ قال: «وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ»، ای آخر امور الخلق و مصیرهم الیه، یعنی یبطل کلّ ملک سوی ملکه فتصیر الامور للَّه بلا منازع و لا مدّع.

«у إни икзбўк » фии ҳзаҳи алоиаҳи тасаллӣаи Муҳамад ( с ) ман такзиби аҳли Макка Аёа , эй лсти бовели ман насаби илои алкзби ман алонбёءи бали кизби кули қавми нбиҳм қабл қўмк .

«وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ» فی هذه الآیة تسلیة محمّد (ص) من تکذیب اهل مکّة ایّاه، ای لست باوّل من نسب الی الکذب من الانبیاء بل کذّب کلّ قوم نبیّهم قبل قومک.

« кизбати қавми Нӯҳ » нўҳо «у од » ҳўдо , «у самуд » солҳо , «у қавми إброҳим » абрҳим , «у қавми лут » лўто , «у أсҳоби мадин » шъибо , «у кизби Мӯсо » кизбаи фиръавну қавми фиръавни Флми иқлу қавми Мӯсои лони қавми Мӯсои бнўи Исроилу конўои қади омнўо ба фии алоиаҳи мзмри тақдира ,у ани икзбўки Флои тҳзн . Ва қавла : « Фأмлити ллкоФрин » , эй ахрти оҷолҳм , « сами أхзтҳм » , эй ъоқбтҳми алии кФрҳм ,у аҳлктҳми қавми Нӯҳи болтўФон ,у ъодои болриҳ ,у самуди болсиҳаҳ ,у намруди ббъўзаҳ ,у қавми лути болхсФу амтори алҳҷораҳи алайҳим ,у асҳоби мадин болзлаҳ ,у аъдоءи Мӯсои болғрқ , « ФкиФи кони накир » эй инкорӣ яъне анкрти алайҳими мо Фълўои ман алткзиби болъзобу алҳлоки ихўФ ба ман ихолФ алнабӣ ( с )у икзбаҳ .

«کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ» نوحا «وَ عادٌ» هودا، «وَ ثَمُودُ» صالحا، «وَ قَوْمُ إِبْراهِیمَ» ابرهیم، «وَ قَوْمُ لُوطٍ» لوطا، «وَ أَصْحابُ مَدْیَنَ» شعیبا، «وَ کُذِّبَ مُوسی‌» کذّبه فرعون و قوم فرعون فلم یقل و قوم موسی لانّ قوم موسی بنو اسرائیل و کانوا قد آمنوا به فی الآیة مضمر تقدیره، و ان یکذّبوک فلا تحزن. و قوله: «فَأَمْلَیْتُ لِلْکافِرِینَ»، ای اخّرت آجالهم، «ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ»، ای عاقبتهم علی کفرهم، و اهلکتهم قوم نوح بالطوفان، و عادا بالریح، و ثمود بالصیحة، و نمرود ببعوضة، و قوم لوط بالخسف و امطار الحجارة علیهم، و اصحاب مدین بالظلّة، و اعداء موسی بالغرق، «فَکَیْفَ کانَ نَکِیرِ» ای انکاری یعنی انکرت علیهم ما فعلوا من التکذیب بالعذاب و الهلاک یخوف به من یخالف النبیّ (ص) و یکذّبه.

« Фкأини ман қария » эй кам ман аҳли қария , « аҳлктҳо » болтоءи алии алўҳдаҳи қрأҳои аҳли албсраҳу алўҷаҳи анаи феъли аллоҳи таъолии Фҷоءи алии аслаи ман алоФроди лони мо қиблаи кзлку ҳўи қавла : « Фأмлити ллкоФрини сами أхзтҳм » ,у қрأи алохрўн : « аҳлкнои болнўну алолФи алии алтъзиму алўҷаҳи анаи қади ҷоءи фии алтнзили касӣри бҳзои аллФзи наҳви қавла : « ва кам ман қарияи أҳлкноҳо » , «у лақади أҳлкнои алқрўни ман қблкм » , « Фкأини ман қарияи أҳлкноҳоу ҳаии золима » эй ва аҳлҳо золмўни коФрўн , « Фҳии хоўиаҳи алии ърўшҳо » эй соқитаи алии сқўФҳо . Яъне сиқтати алсқўФи сами сиқтати алайҳои алҷдрон . Ва қили хоўиаҳ эй холӣаи ани аҳлҳо боқӣаи алии ҳолҳо , иқоли хуати ?илдору аларз , тхўии хўоءу хуии батнаи ман алтъом , ихўии хуйу хуии алнҳри ихўии хуйу алнҳри ху . «у бӣри маъаттала » эй ва кам ман бӣри матрӯкаи мхлоаҳи ани аҳлҳо ,у бири ғайри мҳмўзаҳи қрأҳои вараши ани нофеъу абӯи Амр ,у азои адрҷу алўҷаҳи анаи алии тахфифи алҳмзаҳ ва тахфифҳо ҳоҳнои иқлбҳои ёءи лскўнҳоу инкисори мо қаблҳо кзибу наҳва ,у қрأи албоқўн «у бӣр » болҳмзу алўҷаҳи анаи ҳўи аласли лони аласли фии алҳмзаҳи алтҳқиқ . «у қасри машйад » , рафеъи тавили ман қўлҳм : шоди банноаи азои рафъа ,у қили машйад эй мҷсси болшиду ҳўи алҷсу алклс , таъвили алоиаҳ , ани каллаами фии аларзи синфони скн ва назул Флои изоли алнзли имўтўну иътлўни бӣрҳм ,у алскни имўтўну иътлўни қсрҳм . Хилофаст миёни уламо ки ин бӣру қасри ӣнҷо бар умум ронанд ё бар хусӯс қавмӣ гуфтанд ин бар умумаст ва мурод онаст ки аҳли замини ҷумла ду гуруҳанд : даштёну шаҳрён аз даштён ки бимиранд чоҳ боз монад маъаттал ва аз шаҳрёни кӯшку хонаи бозмонди маъаттали боз қавмӣ гуфтанд ин бӣр ва қаср маълуманду махсӯсу мавзӯи он пайдо , дар диёри Яман кӯҳӣаст бар сари он кӯҳи ин қаср сохта буданд қавмӣ азин кардон ва дашт нишинон дар асри од , охири шайтон бар эшон зафар ёфта ва аз роҳи ббрдаҳ ва ба пайғомбари он аср кофар гаштау бути параст шудаи бтълими шайтон бар сари он кӯҳ қасрӣ сохтанд аз сангу гачи дивист гази болои он , сад хона дар он сохта бар панҷ табақа , як табақаи шутуронро , яке говонро , яке гӯсфандонро , яке таому хӯрдании хешро , яке нишастангоҳи хешро , ва дар домани он кӯҳи чоҳии фурӯи бурданд ва онро обишхури хеш ва чаҳор поён сохтанд . Рӯзгор бар омаду куфри эшону туғёни эшон бғоит расед ва аз пазируфтани ҳақи сар боз заданду пайғомбари хешро хор доштанд то пайғомбар дуо кард бар эшон гуфт : аллоҳами аҳлкҳми бмои шӣт , Фғози моءи бӣрҳми Фбқити маъатталау бақиятаи ағномҳми ътошои салосаи айёми сами мотти Флмои кони явми алробъи баъси аллоҳи алии аблаҳами вҷъои Фмотти ани охирҳо ,у баъси аллоҳи алайҳими явми алсобъи Ҷабраили Фсоҳи Фиҳми Фсорўои каллаами хомдини Фбқити албӣри маъатталаи ман алмоء ,у алқсри мътлои ани алскони лами искнаҳи аҳади илои иўмнои ҳозо . Заҳҳок гуфт : ин чоҳ бҳзрмўтаст дар шаҳрӣ ки онро ҳосўр гӯйанду сабаби он буд ки чун қавми солеҳро азоб расед ҷамоатии буи имон овараданд ва бо солеҳ бҳзрмўт шуданд чун онҷои расиданди солеҳ фармон ёфт аз он ҳзрмўти хонданд , лони солҳои лмои ҳзри мот . Пас он қавм ки бсолҳ имон оварда буданду адади эшон чаҳор ҳазор буд ин шаҳри ҳосўрро банно ниҳоданд бар сари он чоҳу онҷо ватан гирифтанд ва аз қавми хеши якеро бар худ амир карданд пас брўзгори фарзандону нажоди эшон бисёр шуданд ва дар неъмату коми эшонро бтр гирифт кофари гаштанду бути параст , то раби алъзаҳ боишон пайғомбарӣ фиристод номи ваии ҳанзалаи бен Сафавону қили шриҳи бен Сафавону кони ҳмолои Фиҳм , эшон пайғомбарро бикуштанд ва дар туғёну куфри биФзўднди раби алъзаҳи эшонро ҷумла ҳалок кард ва он диёру ватани эшон хароби гашту чоҳ маъаттал монад , гуфтаанд ки аз он чоҳи пайвастаи дӯдии сиёҳ мнтн меояд касе ки бнздики он чоҳ ва он қаср шавад нола Эй бигӯаш вай расад . Ва рӯй ани ибни аббоси анаи қол : аммо албӣри алмътлаҳи ?фонҳо канти лоҳли адани ман алимну ҳаии алрси алзии қоли аллоҳи ъзу ҷл : «у أсҳоби алрс » . Ва қоли каъби алоҳбор : ани алқсри банноаи оди ассонӣу ҳўи оди бен мунзари бен Ирами бен од .

«فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ» ای کم من اهل قریة، «اهلکتها» بالتّاء علی الوحدة قرأها اهل البصرة و الوجه انّه فعل اللَّه تعالی فجاء علی اصله من الافراد لانّ ما قبله کذلک و هو قوله: «فَأَمْلَیْتُ لِلْکافِرِینَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ»، و قرأ الآخرون: «اهلکنا بالنّون و الالف علی التعظیم و الوجه انّه قد جاء فی التنزیل کثیر بهذا اللفظ نحو قوله: «وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها»، «وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِکُمْ»، «فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها وَ هِیَ ظالِمَةٌ» ای و اهلها ظالمون کافرون، «فَهِیَ خاوِیَةٌ عَلی‌ عُرُوشِها» ای ساقطة علی سقوفها. یعنی سقطت السقوف ثمّ سقطت علیها الجدران. و قیل خاویة ای خالیة عن اهلها باقیة علی حالها، یقال خوت الدّار و الارض، تخوی خواء و خوی بطنه من الطعام، یخوی خوی و خوی النهر یخوی خوی و النهر خو. «وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ» ای و کم من بئر متروکة مخلاة عن اهلها، و بیر غیر مهموزة قرأها ورش عن نافع و ابو عمرو، و اذا ادرج و الوجه انّه علی تخفیف الهمزة و تخفیفها هاهنا یقلّبها یاء لسکونها و انکسار ما قبلها کذیب و نحوه، و قرأ الباقون «وَ بِئْرٍ» بالهمز و الوجه انّه هو الاصل لانّ الاصل فی الهمزة التحقیق. «وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ»، رفیع طویل من قولهم: شاد بناه اذا رفعه، و قیل مشید ای مجصّص بالشّید و هو الجص و الکلس، تأویل الآیة، انّ کلهم فی الارض صنفان سکن و نزل فلا یزال النزل یموتون و یعطّلون بئرهم، و السکن یموتون و یعطّلون قصرهم. خلاف است میان علما که این بئر و قصر اینجا بر عموم رانند یا بر خصوص قومی گفتند این بر عموم است و مراد آنست که اهل زمین جمله دو گروهند: دشتیان و شهریان از دشتیان که بمیرند چاه باز ماند معطّل و از شهریان کوشک و خانه بازماند معطّل باز قومی گفتند این بئر و قصر معلومند و مخصوص و موضوع آن پیدا، در دیار یمن کوهی است بر سر آن کوه این قصر ساخته بودند قومی ازین کردان و دشت نشینان در عصر عاد، آخر شیطان بر ایشان ظفر یافته و از راه ببرده و به پیغامبر آن عصر کافر گشته و بت پرست شده بتعلیم شیطان بر سر آن کوه قصری ساختند از سنگ و گچ دویست گز بالای آن، صد خانه در آن ساخته بر پنج طبقه، یک طبقه شتران را، یکی گاوان را، یکی گوسفندان را، یکی طعام و خوردنی خویش را، یکی نشستنگاه خویش را، و در دامن آن کوه چاهی فرو بردند و آن را آبشخور خویش و چهار پایان ساختند. روزگار بر آمد و کفر ایشان و طغیان ایشان بغایت رسید و از پذیرفتن حق سر باز زدند و پیغامبر خویش را خوار داشتند تا پیغامبر دعا کرد بر ایشان گفت: اللّهم اهلکهم بما شئت، فغاز ماء بئرهم فبقیت معطّلة و بقیت اغنامهم عطّاشا ثلاثة ایّام ثمّ ماتت فلمّا کان یوم الرّابع بعث اللَّه علی ابلهم وجعا فماتت عن آخرها، و بعث اللَّه علیهم یوم السابع جبرئیل فصاح فیهم فصاروا کلّهم خامدین فبقیت البئر معطّلة من الماء، و القصر معطّلا عن السکّان لم یسکنه احد الی یومنا هذا. ضحاک گفت: این چاه بحضرموت است در شهری که آن را حاصور گویند و سبب آن بود که چون قوم صالح را عذاب رسید جماعتی بوی ایمان آوردند و با صالح بحضرموت شدند چون آنجا رسیدند صالح فرمان یافت از آن حضرموت خواندند، لانّ صالحا لما حضر مات. پس آن قوم که بصالح ایمان آورده بودند و عدد ایشان چهار هزار بود این شهر حاصور را بنا نهادند بر سر آن چاه و آنجا وطن گرفتند و از قوم خویش یکی را بر خود امیر کردند پس بروزگار فرزندان و نژاد ایشان بسیار شدند و در نعمت و کام ایشان را بطر گرفت کافر گشتند و بت پرست، تا ربّ العزّه بایشان پیغامبری فرستاد نام وی حنظلة بن صفوان و قیل شریح بن صفوان و کان حمّالا فیهم، ایشان پیغامبر را بکشتند و در طغیان و کفر بیفزودند ربّ العزه ایشان را جمله هلاک کرد و آن دیار و وطن ایشان خراب گشت و چاه معطل ماند، گفته‌اند که از آن چاه پیوسته دودی سیاه منتن میآید کسی که بنزدیک آن چاه و آن قصر شود ناله‌ای بگوش وی رسد. و روی عن ابن عباس انّه قال: امّا البئر المعطّلة فانّها کانت لاهل عدن من الیمن و هی الرّس الّذی قال اللَّه عز و جل: «وَ أَصْحابَ الرَّسِّ». و قال کعب الاحبار: انّ القصر بناه عاد الثانی و هو عاد بن منذر بن ارم بن عاد.

Қавла : « أи Флми исирўои фии алأрз » яъне куффори Маккаи Финзрўои илои мсоръи алмкзбини фии аломми алхолиаҳу ҳўи қавла : « Фткўни ?лаами қулӯби иъқлўни баҳои أўи озони исмъўни баҳо » , ФитФкрўоу иътбрўо , сами зикри ани алأбсори лои тъмии ани рؤиаҳи алоёту локини улқулуби тъмии Флои ттФкру лои тътбр , қавла : « Фإнҳои лои тъмии алأбсор » ҳзаҳи алҳоءи тсмии ъмодоу алмънии ани алъмии алзор , ҳўи ъмии алқлб , Фомои ъмии албсри Флиси бзори фии амри аддӣн . Қоли қтодаҳ : албсри аззоҳири блғаҳу мтъаҳу басари алқлби ҳўи албсри алноФъ ,у зикри улқулуби алтии фии судӯру алқлби лои икўни алои фии алсдр ,у локини ҷирии ҳозои алии алтўкиди кқўлаҳ : «у лои тоӣри итири бҷноҳиаҳ »у фии алоиаҳи далели алии ани алқлби маҳали алъқлу алълми лои алдмоғ ,у қили алъқли илми ғарӣзии иктсб ба алълми алохтёрӣ . Он рӯз ки ин оят аз осмон фурӯ омад ки : « ва ман кони фии ҳзаҳи أъмии Фҳўи фии алохраҳи أъмӣ » , абди аллоҳи бен зоида ки ӯро أми ибн мактум гӯйанд пеши Мустафо ( с ) омад гуфт : ё расӯли аллоҳи анои фии алднёи аъамии аи Фокўни фии алохраҳи аъамӣ ? ман ки дар дунё нобӣноем фардо дар қиёмат нобӣно хоҳам буд ? раби Алъоламин бҷўоби ваии ин оят фурӯ фиристод : « Фإнҳои лои тъмии алأбсору локини тъмии улқулуби алтии фии алсдўр » , маънӣ онаст ки нобенаии зоҳир дар кори дайн зиён надораду фардо дар қиёмати бенаӣ ба набард , нобенаӣ диласт ки дар кори дайн зиён дораду фардо дар қиёмати бенаии бабрад .

قوله: «أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ» یعنی کفار مکّة فینظروا الی مصارع المکذّبین فی الامم الخالیة و هو قوله: «فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ یَسْمَعُونَ بِها»، فیتفکروا و یعتبروا، ثمّ ذکر انّ الأبصار لا تعمی عن رؤیة الآیات و لکن القلوب تعمی فلا تتفکر و لا تعتبر، قوله: «فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ» هذه الهاء تسمّی عمادا و المعنی انّ العمی الضّار، هو عمی القلب، فامّا عمی البصر فلیس بضارّ فی امر الدّین. قال قتادة: البصر الظاهر بلغة و متعة و بصر القلب هو البصر النافع، و ذکر القلوب الّتی فی صدور و القلب لا یکون الّا فی الصدر، و لکن جری هذا علی التوکید کقوله: «وَ لا طائِرٍ یَطِیرُ بِجَناحَیْهِ» و فی الآیة دلیل علی انّ القلب محلّ العقل و العلم لا الدّماغ، و قیل العقل علم غریزی یکتسب به العلم الاختیاری. آن روز که این آیت از آسمان فرو آمد که: «وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی‌ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی‌»، عبد اللَّه بن زائده که او را أمّ ابن مکتوم گویند پیش مصطفی (ص) آمد گفت: یا رسول اللَّه انا فی الدّنیا اعمی ا فاکون فی الآخرة اعمی؟ من که در دنیا نابینایم فردا در قیامت نابینا خواهم بود؟ ربّ العالمین بجواب وی این آیت فرو فرستاد: «فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ»، معنی آنست که نابینایی ظاهر در کار دین زیان ندارد و فردا در قیامت بینایی به نبرد، نابینایی دلست که در کار دین زیان دارد و فردا در قیامت بینایی ببرد.

«у истъҷлўнки болъзоб » ин дар шаъни мушрикони Макка фурӯ омад алнзри бен алҳорсу ғайр ӯ ки бар сиблати инкор бостҳзоء мегуфтанд : , « Фأмтри ълинои ҳаҷҷораи ман алсмоءи аҷҷали лнои қтно , аӣтнои бмои тъдно » . Раби алъзаҳи бҷўоби эшон ин оят фурӯ фиристод : «у истъҷлўнки болъзобу лни ихлФи аллоҳи ваъда » , май штобоннди турои бъзоб ва он азоби буқат хеш бирасад чунон ки аллоҳи таъолии хоста ва тақдир карда ки аллоҳи таъолии ваъда хилоф накунад ва гуфта худ бнгрдонд , он гуҳ гуфт : «у إн иўмо ъанд рбки кأлФи санаи ммои тъдўн » яъне ин чаҳ шитобаст ки мекунанду рӯзӣ аз рӯзгори азоби ахрт ҳазор соласт азин рӯзҳо ки имрӯз мешимуранд онро ки сифати ин буд шитоб дар он чун кунанд ,у қили маъноаи анаи лои иФўтаҳи шайъи ءу ани иўмои ъндаҳу алифи санаи фии қудратаи воҳид , шитоб мекунанд дар чизе ки бар аллоҳи таъолӣ фӯт нахоҳад шуд ,у рӯзӣ ва ҳазор сол дар қудрат ӯ яксонаст яъне ки дар муҳлат додан эшон чаҳ рӯзӣ ва чаҳ ҳазор сол ки на бирав фӯт хоҳад шуд , нҳос гуфт : маънӣ оят онаст ки эй Муҳамади кофарони астъҷол азоб мекунанд ва ман ки худовандами ваъдае ки бо ту кардаам ки турои нусрати даҳум ва эшонро ҳалок кунам ин ваъда хилоф накунам , пас анҷози ваъдаи он буд ки рӯзи бадари мусулмононро нусрат доду кофаронро ҳалок кард он гуҳ гуфт : «у إн иўмо ъанд рбки кأлФи санаи ммои тъдўн » . Эшонро хабар кун ки азоб дунё инаст ки диданду азоб охират чунонаст ки рӯзӣ аз он рӯзгори азоб чун ҳазор соласт азин рӯзгор ки шумо мешимуред ибн зайд гуфт ин рӯзгор айём охиратаст он гуҳ ки муъмин дар Наим биҳишт бошаду кофар дар азоби дӯзахи рӯзӣ аз рӯзҳои эшон бар андозаи ҳазор сол дунё бошад ,у далели барин хабар Мустафо аст

«وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ» این در شأن مشرکان مکّه فرو آمد النضر بن الحارث و غیر او که بر سبیل انکار باستهزاء میگفتند:، «فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ عَجِّلْ لَنا قِطَّنا، ائْتِنا بِما تَعِدُنا». ربّ العزه بجواب ایشان این آیت فرو فرستاد: «وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ لَنْ یُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ»، می‌شتابانند ترا بعذاب و آن عذاب بوقت خویش برسد چنان که اللَّه تعالی خواسته و تقدیر کرده که اللَّه تعالی وعده خلاف نکند و گفته خود بنگرداند، آن گه گفت: «وَ إِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ» یعنی این چه شتابست که می‌کنند و روزی از روزگار عذاب اخرت هزار سالست ازین روزها که امروز می‌شمرند آن را که صفت این بود شتاب در آن چون کنند، و قیل معناه انّه لا یفوته شی‌ء و انّ یوما عنده و الف سنة فی قدرته واحد، شتاب میکنند در چیزی که بر اللَّه تعالی فوت نخواهد شد، و روزی و هزار سال در قدرت او یکسانست یعنی که در مهلت دادن ایشان چه روزی و چه هزار سال که نه برو فوت خواهد شد، نحاس گفت: معنی آیت آنست که ای محمّد کافران استعجال عذاب می‌کنند و من که خداوندم وعده‌ای که با تو کرده‌ام که ترا نصرت دهم و ایشان را هلاک کنم این وعده خلاف نکنم، پس انجاز وعده آن بود که روز بدر مسلمانان را نصرت داد و کافران را هلاک کرد آن گه گفت: «وَ إِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ». ایشان را خبر کن که عذاب دنیا اینست که دیدند و عذاب آخرت چنانست که روزی از آن روزگار عذاب چون هزار سالست ازین روزگار که شما می‌شمرید ابن زید گفت این روزگار ایّام آخرتست آن گه که مؤمن در نعیم بهشت باشد و کافر در عذاب دوزخ روزی از روزهای ایشان بر اندازه هزار سال دنیا باشد، و دلیل برین خبر مصطفی است‌

Қол алнабӣ ( с ) : « абшрўо ё мъшри съолики алмҳоҷрини болФўзи алтоми явми алқёмаҳи тдхлўни алҷнаҳ қабл ағнёءи анноси бнсФи явму злки миқдори хумси моӣаҳи сана » , аммо ончии раб алъзаҳ гуфт : « фии явми кони миқдораи хумсин أлФи сана » сифат рӯз қиёматаст алӣ алхусус ,у ани ибни аббоси фии ҷимоъа : ани кули явми ман алоёми аластаи алтии халқи аллоҳи фӣҳо алсмоўоту аларзи колФи санаи ммои тъдўн . Қрأи Ҳамзау ибни касӣру алксоӣӣ « иъдўн » болёءи ҳоҳнои лқўлаҳ : « истъҷлўнк » ,у қрأи албоқўни болтоءи лонаи аъами лонаи хитоби ллмстъҷлину ллмؤмнину атФқўои фии сӯраи алмзоҷъи анаи болтоء .

قال النبی (ص): «ابشروا یا معشر صعالیک المهاجرین بالفوز التّام یوم القیامة تدخلون الجنّة قبل اغنیاء النّاس بنصف یوم و ذلک مقدار خمس مائة سنة»، اما آنچه ربّ العزّه گفت: «فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ» صفت روز قیامتست علی الخصوص، و عن ابن عباس فی جماعة: انّ کل یوم من الایّام الستة الّتی خلق اللَّه فیها السّماوات و الارض کالف سنة ممّا تعدون. قرأ حمزة و ابن کثیر و الکسائی «یعدون» بالیاء هاهنا لقوله: «یَسْتَعْجِلُونَکَ»، و قرأ الباقون بالتاء لانّه اعم لانّه خطاب للمستعجلین و للمؤمنین و اتفقوا فی سورة المضاجع انّه بالتّاء.

«у кأини ман қарияи أмлити лҳо » амҳлтҳои бтأхири уқубатҳо , «у ҳаии золима » кофара , « сами أхзтҳо » болъқўбаҳ , «у إлии алмсир » марҷаъи алҷмиъи Флои иФўтнии шайъи ء .

«وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَمْلَیْتُ لَها» امهلتها بتأخیر عقوبتها، «وَ هِیَ ظالِمَةٌ» کافرة، «ثُمَّ أَخَذْتُها» بالعقوبة، «وَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ» مرجع الجمیع فلا یفوتنی شی‌ء.

« қул ё أиҳои аннос » ё аҳли Макка , « إнмои أнои лаками нзири мубин » эй бширу нзири сами башари Фқол : « Фолзини омнўоу ъмлўои алсолҳоти ?лаами мғФраҳу ризқи Карим » алрзқи алкрими алзии лои иктсби болднёти ман алтзлли ллхлқу алохзи ман алмнону иртикоби алзлм ,у қили алрзқи алкрими алзии лои инқтъ абадану ҳўи алҷнаҳ .

«قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ» یا اهل مکّة، «إِنَّما أَنَا لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ» ای بشیر و نذیر ثمّ بشّر فقال: «فَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ» الرّزق الکریم الّذی لا یکتسب بالدنیّات من التذلل للخلق و الاخذ من المنّان و ارتکاب الظّلم، و قیل الرّزق الکریم الّذی لا ینقطع ابدا و هو الجنّة.

«у аллазӣнаи съўои фии оётно » эй иҷтҳдўни фии ради алқуръону ибтола , « мъоҷзин » эй муқаддарин зонини анҳми иъҷзўннои бзъмҳми ани лои баъс ва ло нашӯру лои ҷинау лои нор , яъне изнўни анҳми исбқўнноу иФўтўннои Флои тқдри алайҳими ҳозо , кқўлаҳ : « أми ҳасби аллазӣнаи иъмлўни алсиӣоти أни исбқўно » ,у қили мъоҷзин эй мшоқини муонидин ,у қрأи ибни касӣру абӯи Амри мӯъҷизин бтшдиди алҷими ман ғайри алифи ҳоҳноу фии сӯраи сабо , эй мсбтини анноси алии алоямони бмҳмду қили носбини ман атбъ алнабӣ илои алъҷз . « أўлӣки أсҳоби алҷҳим » эй асҳоби алнори алмўқдаҳ ,у қили алҷҳими аҳадии алтбқот .

«وَ الَّذِینَ سَعَوْا فِی آیاتِنا» ای یجتهدون فی ردّ القرآن و ابطاله، «مُعاجِزِینَ» ای مقدّرین ظانّین انّهم یعجزوننا بزعمهم ان لا بعث و لا نشور و لا جنّة و لا نار، یعنی یظنّون انّهم یسبقوننا و یفوتوننا فلا تقدر علیهم هذا، کقوله: «أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ أَنْ یَسْبِقُونا»، و قیل معاجزین ای مشاقین معاندین، و قرأ ابن کثیر و ابو عمرو معجّزین بتشدید الجیم من غیر الف هاهنا و فی سورة سبا، ای مثبّطین النّاس علی الایمان بمحمّد و قیل ناسبین من اتّبع النبیّ الی العجز. «أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ» ای اصحاب النّار الموقدة، و قیل الجحیم احدی الطبقات.

« ва мо أрслнои ман қблк » , « ман » ҳоҳнои лобтдоءи алғоиаҳу қавла : « ман расӯл » ман зиёдаи лъмўми алнФӣу ахтлФўои фӣ алрасул ва алнабӣ Фқоли бъзҳми кули расӯли набӣу кули набии расӯл ,у қоли бъзҳм алрасул аъло шأнои лони кули расӯли набӣу лӣси кули набии рсўло ,у қоли бъзҳм алрасул ҳўи алшоръ ва алнабӣ алҳоФзи шриъаҳи ғайра ,у қоли бъзҳм алрасул алзии иأтиаҳи алмалики болавҳӣ ва алнабӣ алзии ирии фии алмноми мо иўҳии илайҳ , « إлои إзои тмнӣ » , фӣҳо қавлон : аҳдҳмои тмнӣ эй ҳдс нафса ,у ассонии тмнӣ эй тела , ва манеҳ қавли алшоър :

«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ»، «من» هاهنا لابتداء الغایة و قوله: «مِنْ رَسُولٍ» من زیادة لعموم النفی و اختلفوا فی الرّسول و النبی فقال بعضهم کلّ رسول نبیّ و کلّ نبیّ رسول، و قال بعضهم الرسول اعلی شأنا لانّ کلّ رسول نبیّ و لیس کلّ نبیّ رسولا، و قال بعضهم الرّسول هو الشّارع و النبیّ الحافظ شریعة غیره، و قال بعضهم الرّسول الّذی یأتیه الملک بالوحی و النبیّ الّذی یری فی المنام ما یوحی الیه، «إِلَّا إِذا تَمَنَّی»، فیها قولان: احدهما تمنّی ای حدّث نفسه، و الثانی تمنّی ای تلا، و منه قول الشاعر:

Ва асли алклмаҳи ман манӣ аллоҳи кзои азои қадарау тмнии алонсони тақдираи булӯға ,у алтмнии алтлоўаҳи лони алтолии иқдри алҳрўФу изкрҳои шиӣои Фшиӣо . Қавла : « أлқии алшитони фии أмнитаҳ » эй фии таловата , муфассирон гуфтанд расӯли худо дар анҷуман Қурайш нишаста буд ки Ҷабраил аз осмон фурӯд омаду сӯрау алнҷми إзои ҳўии Фрўоўрд , расӯли худоӣ бар хонд чун ӣнҷо расед : « أи Фрأитми аллоту алъзӣу мноаҳи алсолсаҳи алأхрӣ » бар забон вай бирафт болқоءи шайтон бар сиблати саҳву нисён : « тлки алғрониқи алълӣу ани шФоътҳни лтртҷӣ » .

و اصل الکلمة من منی اللَّه کذا اذا قدّره و تمنّی الانسان تقدیره بلوغه، و التمنّی التلاوة لانّ التالی یقدّر الحروف و یذکرها شیئا فشیئا. قوله: «أَلْقَی الشَّیْطانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ» ای فی تلاوته، مفسّران گفتند رسول خدا در انجمن قریش نشسته بود که جبرئیل از آسمان فرود آمد و سورة وَ النَّجْمِ إِذا هَوی‌ فروآورد، رسول خدای بر خواند چون اینجا رسید: «أَ فَرَأَیْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّی وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْری‌» بر زبان وی برفت بالقاء شیطان بر سبیل سهو و نسیان: «تلک الغرانیق العلی و ان شفاعتهنّ لترتجی».

Қурайш он бишуниданд шод шуданду расӯли худои ҳам чунон мехонд то сӯраи бохри барад ва суҷуд кард муъминону ёрон бо вай суҷуд карданд ва ҳамчунин мушрикон ки ҳозир буданд бмўоФқти ҳама суҷуд карданд то он ҳад ки валиди муғирау Саиди бен алъос ҳар ду сахт пер буданд ва тоқат надоштанд ки сар бар замин ниҳанд ҳар яке қабзае хок бардоштанд ва бар пешонӣ хеш ниҳоданду бошорт суҷуд карданд , пас Қурайши мутафарриқи гаштанди шодону хуррам бо якдигар мегуфтанд ки Муҳамади имрӯзи худоёни моро сухан нек гуфт ва мо нек донем ки худои осмони ҷли ҷалола офаридагорасту рӯзии гумор , мурда зинда кунад ва зинда меронад , локини ин худоён мо бидон мепарастем то фардо аз баҳри мо бнздики вай шафоат кунанд акнӯн ки Муҳамади эшонро ин сухан гуфт мо бо ӯйему азуи ҷудо наем , шабонгоҳи Ҷабраил фурӯ омад гуфт : ё Муҳамади мо зои санъат ? ин чаҳ буд ки ту кардӣ ? лақади тлўти алии анноси мо лами отк ба ани аллоҳ , бар мардум чизе хондӣ ки ман наёвардам ва дар пайғому калом ҳақ набӯд , расӯли худо аз он азим дилтанг шуду ранҷури гашт ва аз қаҳр ҳақ битарсед , пас Ҷабраил фурӯ омаду таскини рўъти вайроу тасаллии дили вайро ин оят фурӯ оварад : « ва мо أрслнои ман қблки ман расӯлу лои набии إлои إзои тмнии أлқии алшитони фии أмнитаҳ » .

قریش آن بشنیدند شاد شدند و رسول خدا هم چنان میخواند تا سوره بآخر برد و سجود کرد مؤمنان و یاران با وی سجود کردند و همچنین مشرکان که حاضر بودند بموافقت همه سجود کردند تا آن حد که ولید مغیره و سعید بن العاص هر دو سخت پیر بودند و طاقت نداشتند که سر بر زمین نهند هر یکی قبضه‌ای خاک برداشتند و بر پیشانی خویش نهادند و باشارت سجود کردند، پس قریش متفرق گشتند شادان و خرم با یکدیگر می‌گفتند که محمّد امروز خدایان ما را سخن نیک گفت و ما نیک دانیم که خدای آسمان جلّ جلاله آفریدگار است و روزی گمار، مرده زنده کند و زنده میراند، لکن این خدایان ما بدان می‌پرستیم تا فردا از بهر ما بنزدیک وی شفاعت کنند اکنون که محمّد ایشان را این سخن گفت ما با اوییم و ازو جدا نه ایم، شبانگاه جبرئیل فرو آمد گفت: یا محمّد ما ذا صنعت؟ این چه بود که تو کردی؟ لقد تلوت علی النّاس ما لم آتک به عن اللَّه، بر مردم چیزی خواندی که من نیاوردم و در پیغام و کلام حق نبود، رسول خدا از آن عظیم دلتنگ شد و رنجور گشت و از قهر حق بترسید، پس جبرئیل فرو آمد و تسکین روعت وی را و تسلّی دل وی را این آیت فرو آورد: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّی أَلْقَی الشَّیْطانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ».

Қавмӣ гуфтанд расӯли худо дар масҷиди ҳаром буд дар намоз ки сӯра ва алнҷм хонд ва ин қиссаи илқоъ шайтон бирафт , агар касе гуяд расӯли худои маъсӯм буд аз ғалату саҳв дар асли дайну таблиғи рисолати пас ин ғалат дар таловат бар вай чун раво бошад ? ва низ раб алъзаҳ гуфт қуръонро : « лои иأтиаҳи алботли ман байни идиаҳу лои ман халафа » , яъне Иблис ,у қоли таъолӣ : « إнои нҳни нзлнои аззикру إнои ?лаи лҳоФзўн » яъне ман алтғииру алтбдил . Уламои тафсир дар ҷавоб ин мухталифанд , қтодаҳ гуфт : алқии алшитони фии таловатау ҳўи ноъш яъне ағФӣ алнабӣ ағФоаҳи фаҷрии злки алии лисонаи болқоءи алшитону лами икни ?лаи хабар ,у қили алқии алшитони фии таловатаи бқроءаҳи алшитони роФъои савтаи Фзни алсомъўни анаи ман қроءаҳ алнабӣ ҳозои комаи ани алшитони нодаии явми аҳад : алои ани мҳмдои қади қатл , ҳатто анксрти қулӯби алмؤмнину қавӣати қулӯби алмшркин . Ва қоли ибни исо : лмои антҳӣ алнабӣ илои ҳзаҳи алоиаҳи телааи мунофиқи ман шаётини алонсу алқии фии савтаи ҳзаҳи алклмаҳи Фхили илои анноси анаи ман тлоўаҳ алнабӣу қоли алҳсн : анмои қол алнабӣ злки алии ваҷҳи алонкори дуни алохбори факонаи ҳакии кломҳми сами анкри алайҳим . Ва тақдираи тлки алғрониқи алълии бзъмкми аиҳо алмшркўни амнҳо шФоътҳни тртҷӣ , ва кам ман малики фии алсмоўоти лои тғнии шФоътҳми шиӣо , ҳозои мо зикраи алмФсрўну аллоҳи аълами болсўоб . « Финсхи аллоҳи мо илқии алшитон » Фибини бутлони злку ихбри анаи ман ман алшитон , « сами иҳкми аллоҳи оёта » эй инзлҳои маҳкамаи мубинаи лои иҷди аҳади илои бутлонҳо сбило , «у аллоҳи алӣам » бўҳиаҳ , « ҳаким » бхлқаҳ , « лиҷъл » ҳзаҳи алломи тсмии лоами алъоқбаҳ , кқўлаҳ : « Фолтқтаҳи оли фиръавни ликўни ?лаами ъдўо » ,у қили ҳаии лоам кӣ , эй кӣ иҷъл . « мо илқии алшитони фитна , » эй мҳнаҳу балӣа , « ллзини фии қлўбҳми мараз » , шаку нифоқ ва ҳам алмноФқўн , «у алқосиаҳи қлўбҳм » ани қабул алҳақ ва ҳам алмшркўну злки анҳми аФттнўои лмои смъўои злки сами насху рафъи Фоздоду ътўоу знўои ани мҳмдои кони иқўлаҳ ман ъанд нафса сами индми Фибтл , «у إни алзолмини лФии шиқоқи баъӣд » эй фии хилофи шадид , алшқоқи ғояи алхлоФ , иқоли шоқнии фалон , эй канти фии шқу ҳўи фии шқи охир .

قومی گفتند رسول خدا در مسجد حرام بود در نماز که سورة و النجم خواند و این قصه القاء شیطان برفت، اگر کسی گوید رسول خدا معصوم بود از غلط و سهو در اصل دین و تبلیغ رسالت پس این غلط در تلاوت بر وی چون روا باشد؟ و نیز رب العزه گفت قرآن را: «لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ»، یعنی ابلیس، و قال تعالی: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ» یعنی من التغییر و التبدیل. علماء تفسیر در جواب این مختلفند، قتاده گفت: القی الشیطان فی تلاوته و هو ناعش یعنی اغفی النبیّ اغفاة فجری ذلک علی لسانه بالقاء الشّیطان و لم یکن له خبر، و قیل القی الشّیطان فی تلاوته بقراءة الشّیطان رافعا صوته فظنّ السامعون انّه من قراءة النبیّ هذا کما انّ الشیطان نادی یوم احد: الا انّ محمدا قد قتل، حتی انکسرت قلوب المؤمنین و قویت قلوب المشرکین. و قال ابن عیسی: لمّا انتهی النبیّ الی هذه الآیة تلاه منافق من شیاطین الانس و القی فی صوته هذه الکلمة فخیّل الی النّاس انّه من تلاوة النبیّ و قال الحسن: انّما قال النبیّ ذلک علی وجه الانکار دون الاخبار فکانّه حکی کلامهم ثم انکر علیهم. و تقدیره تلک الغرانیق العلی بزعمکم ایّها المشرکون امنها شفاعتهن ترتجی، و کم من ملک فی السّماوات لا تغنی شفاعتهم شیئا، هذا ما ذکره المفسّرون و اللَّه اعلم بالصواب. «فَیَنْسَخُ اللَّهُ ما یُلْقِی الشَّیْطانُ» فیبیّن بطلان ذلک و یخبر انّه من من الشّیطان، «ثُمَّ یُحْکِمُ اللَّهُ آیاتِهِ» ای ینزلها محکمة مبیّنة لا یجد احد الی بطلانها سبیلا، «وَ اللَّهُ عَلِیمٌ» بوحیه، «حَکِیمٌ» بخلقه، «لِیَجْعَلَ» هذه اللام تسمّی لام العاقبة، کقوله: «فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا»، و قیل هی لام کی، ای کی یجعل. «ما یُلْقِی الشَّیْطانُ فِتْنَةً،» ای محنة و بلیّة، «لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ»، شک و نفاق و هم المنافقون، «وَ الْقاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ» عن قبول الحقّ و هم المشرکون و ذلک انّهم افتتنوا لمّا سمعوا ذلک ثمّ نسخ و رفع فازداد و عتوّا و ظنّوا انّ محمّدا کان یقوله من عند نفسه ثم یندم فیبطل، «وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَفِی شِقاقٍ بَعِیدٍ» ای فی خلاف شدید، الشّقاق غایة الخلاف، یقال شاقنی فلان، ای کنت فی شقّ و هو فی شقّ آخر.

«у лиълми аллазӣнаи أўтўои алълм » эй алтўҳиду алқуръону алтсдиқи болнсх , « أнаҳ алҳақ ман рбк » таъвили алоиаҳи лиҷъли мо илқии алшитону инсхаҳи аллоҳи фитна ,у лиълми аллазӣнаи аўтўои алълми ани алзии аҳкми аллоҳи ман оётаи ҳў алҳақ ман рбк , « Фиؤмнўо ба » иътқдўои анаи ман аллоҳ , « Фтхбти ?лаи қлўбҳм » эй Фтскни илайҳи қлўбҳм , «у إни аллоҳи лҳоди аллазӣнаи омнўои إлии сироти мустақӣм » эй дайни қайиу ҳўи алисломи исбтҳми алайҳ .

«وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ» ای التوحید و القرآن و التصدیق بالنسخ، «أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ» تأویل الآیة لیجعل ما یلقی الشّیطان و ینسخه اللَّه فتنة، و لیعلم الّذین اوتوا العلم انّ الّذی احکم اللَّه من آیاته هو الحق من ربّک، «فَیُؤْمِنُوا بِهِ» یعتقدوا انّه من اللَّه، «فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ» ای فتسکن الیه قلوبهم، «وَ إِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِینَ آمَنُوا إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ» ای دین قیّم و هو الاسلام یثبتهم علیه.

«у лои изоли аллазӣнаи кФрўои фӣ марӣа манеҳ » эй фии шаки ммои алқии алшитони алии лисони расӯли аллоҳи иқўлўни мо балети зикрҳо бихири сами артди анҳо ,у қоли ибни ҷриҳ : « манеҳ » эй ман алқуръон ,у қили ман аддӣну ҳўи алсроти алмстқим . « ҳатто тأтиҳми алсоъаҳи бғтаҳ » яъне алқёмаҳ ,у қили аламут , « أўи иأтиҳми азоби явми ақим » эй азоби явми лои лайлаи ?лау ҳўи явми алқимаҳ ,у қили ақими алии алкФори Флои икўни ?лаами фӣаи хайру лои роҳаҳи комаи ани алриҳи алъқими ҳаии алтии лои саҳоби маъаҳоу лои мтр ,у алъзоби алъқими ҳўи алзии ло махраҷ манеҳ , ахзи злки ман ъқми алмрأаҳи алтии лои теладу ъқми алрҷли алзии лои иўлди ?ла ,у қили явми ақими явми бадару анмои саммии ъқимои лони нслҳми анқтъи фӣа ,у лами икни ллкФори фӣаи хайр ,у қили лонаи ло мисли ?лаи фии азми амраи лқтоли алмлоӣкаҳи фӣау лами иқотлўои баъди злк .

«وَ لا یَزالُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ» ای فی شک ممّا القی الشیطان علی لسان رسول اللَّه یقولون ما باله ذکرها بخیر ثمّ ارتدّ عنها، و قال ابن جریح: «منه» ای من القرآن، و قیل من الدّین و هو الصّراط المستقیم. «حَتَّی تَأْتِیَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً» یعنی القیامة، و قیل الموت، «أَوْ یَأْتِیَهُمْ عَذابُ یَوْمٍ عَقِیمٍ» ای عذاب یوم لا لیلة له و هو یوم القیمة، و قیل عقیم علی الکفّار فلا یکون لهم فیه خیر و لا راحة کما انّ الرّیح العقیم هی الّتی لا سحاب معها و لا مطر، و العذاب العقیم هو الّذی لا مخرج منه، اخذ ذلک من عقم المرأة الّتی لا تلد و عقم الرّجل الّذی لا یولد له، و قیل یوم عقیم یوم بدر و انّما سمّی عقیما لانّ نسلهم انقطع فیه، و لم یکن للکفّار فیه خیر، و قیل لانّه لا مثل له فی عظم امره لقتال الملائکة فیه و لم یقاتلوا بعد ذلک.

« алмалики иўмӣз » яъне явми алқёмаҳ , « ллаҳ » вҳдаҳи ман ғайри мнозъу лои мдъ , кқўлаҳ « лмни алмалики алиўм » . « иҳкми бинҳм » эй иқзии байни алФриқин , сами байни алҳкм , Фқоли ъзи ман қоил : « Фолзини омнўоу ъмлўои алсолҳоти фии ҷиноти алнъим ,у аллазӣнаи кФрўоу кзбўои боётнои Фأўлӣки ?лаами азоби маин » эй азоби маъааи злаҳу ҳўон ,у қил « иўмӣз » яъне явми бадар , Фҳкми лнбиаҳи болнср ,у ллмؤмнини болҷнаҳу лоъдоӣаҳи болқтлу алҳзимаҳу алнор .

«الْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ» یعنی یوم القیامة، «لِلَّهِ» وحده من غیر منازع و لا مدّع، کقوله «لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ». «یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ» ای یقضی بین الفریقین، ثمّ بین الحکم، فقال عزّ من قائل: «فَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ، وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَأُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ» ای عذاب معه ذلة و هوان، و قیل «یَوْمَئِذٍ» یعنی یوم بدر، فحکم لنبیّه بالنّصر، و للمؤمنین بالجنّة و لاعدائه بالقتل و الهزیمة و النّار.