Ин сӯраи баъдади кӯфӣони ҳафтод ва ҳашт оятаст ,у баъдади басарёни ҳафтод ва панҷ оят , ва ҳазор ва дивист ва навад ва як клмт ва панҷ ҳазор ва ҳафтод ҳарф . Ҷумла бимика фурӯ омад магари се оят ки дар маданӣот шимуранд , « ҳзони хасмони ахтсмўои фии рбҳм » илои қавла « إлии сироти алҳмид » , баъзе муфассирон гуфтанд сӯраи ҳама маданӣаст магари чаҳор оят : « ва мо أрслнои ман қблки ман расӯлу лои набӣ » илои охири арбъи оёт . Ва қили кулҳо ?маккейаи алои арбъи оёт : « ва ман анноси ман иъбди аллоҳи алии ҳарф » илои охири алоитин ,у қавлаи таъолӣ : « أзни ллзини иқотлўни бأнҳми злмўо » илои охири алоитин . Ва дар ин сӯраи се оят мансӯхаст боити сайф , аввал : « қул ё أиҳои анноси إнмои أнои лаками нзири мубин » , дигар «у إни ҷодлўки Фқли аллоҳи أълми бмои тъмлўн » ин ҳар ду оят мансӯхаст боити сайф , сеюм «у ҷоҳдўои фии аллоҳи ҳақи ҷиҳода » насхҳо аллоҳи таъолии бқўлаҳ : « Фотқўои аллоҳи мо асттътм » . Ва ани абии бен каъби қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман қрأи сӯраи алҳҷи аътии ман алоҷри кҳҷаҳи ҳаҷҳоу умраи аътмрҳои баъдади ман ҳаҷу аътмри Фимои мзӣу Фимои бқӣ .

این سوره بعدد کوفیان هفتاد و هشت آیتست، و بعدد بصریان هفتاد و پنج آیت، و هزار و دویست و نود و یک کلمت و پنج هزار و هفتاد حرف. جمله بمکه فرو آمد مگر سه آیت که در مدنیّات شمرند، «هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ» الی قوله «إِلی‌ صِراطِ الْحَمِیدِ»، بعضی مفسّران گفتند سوره همه مدنی است مگر چهار آیت: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ» الی آخر اربع آیات. و قیل کلّها مکّیّة الّا اربع آیات: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی‌ حَرْفٍ» الی آخر الآیتین، و قوله تعالی: «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» الی آخر الآیتین. و در این سوره سه آیت منسوخ است بآیت سیف، اوّل: «قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ»، دیگر «وَ إِنْ جادَلُوکَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ» این هر دو آیت منسوخ است بآیت سیف، سوّم «وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ» نسخها اللَّه تعالی بقوله: «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ». و عن‌ ابیّ بن کعب قال قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة الحجّ اعطی من الاجر کحجّة حجّها و عمرة اعتمرها بعدد من حجّ و اعتمر فیما مضی و فیما بقی.

Қавла : « ё أиҳои аннос » хитоби лоҳли Макка , « атқўои рбкм » атиъўаҳу аҳзрўои уқоба « إни зилзилаи алсоъаҳи шайъи ءи азим » алзлзлаҳу алзлзол шудаи алҳркаҳ ва шудаи алозтробу лӣси ирид ба изтироби алсоъаҳу анмои ирид ба изтироби аларзи бмои фӣҳо ман алҷболу азиФи илои алсоъаҳи лонҳои ман ашротҳо . Муфассирони ӣнҷои ду қавл гуфтаанд ки : ин зилзила кӣ хоҳад буд , қавмӣ гуфтанд ин зилзила аз ашрот соъатаст дар дунё хоҳад буд дар охир алзмон буқати қурби қиёмати бнФхаҳи аввалӣ ки онро нафха фазаъ гӯйанд , гуфтанд Фриштаҳ эй аз осмон Нидо кунад ки : ё аиҳо анноси ?утии амри аллоҳ . Овози ваии бҷмлаҳи аҳл замин расад ҳама дар фазаъ уфтанд фазаъии азим ки аз он ҳайбату фазаъи ҳамаи занони ҳомилаи бор фурӯ ниҳанду нохӯрдаи шароби басони мисатони афтон хезон шаванд , заминроу кӯҳҳоро башиддату унфи бҷнбоннд ва аз пас ин зилзилау фазаъи офтоб аз мағриб бар ояд ,у бқўли садӣу ҳасан : ин зилзилаи рӯз қиёмат хоҳад буд вақт хост растохез . Ва қоли ибни аббос : ҳаии алзлзлаҳи алтии ткўни маъаҳо алсоъаҳу ҳаии рҷъаҳи аларзи лхрўҷи ман фӣҳо .

قوله: «یا أَیُّهَا النَّاسُ» خطاب لاهل مکّة، «اتَّقُوا رَبَّکُمْ» اطیعوه و احذروا عقابه «إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْ‌ءٌ عَظِیمٌ» الزلزلة و الزلزال شدة الحرکة و شدّة الاضطراب و لیس یرید به اضطراب السّاعة و انّما یرید به اضطراب الارض بما فیها من الجبال و اضیف الی السّاعة لانّها من اشراطها. مفسّران اینجا دو قول گفته‌اند که: این زلزله کی خواهد بود، قومی گفتند این زلزله از اشراط ساعتست در دنیا خواهد بود در آخر الزمان بوقت قرب قیامت بنفخه اولی که آن را نفخه فزع گویند، گفتند فریشته‌ای از آسمان ندا کند که: یا ایّها النّاس اتی امر اللَّه. آواز وی بجمله اهل زمین رسد همه در فزع افتند فزعی عظیم که از آن هیبت و فزع همه زنان حامله بار فرو نهند و ناخورده شراب بسان مستان افتان خیزان شوند، زمین را و کوه‌ها را بشدت و عنف بجنبانند و از پس این زلزله و فزع آفتاب از مغرب بر آید، و بقول سدّی و حسن: این زلزله روز قیامت خواهد بود وقت خاست رستاخیز. و قال ابن عباس: هی الزلزلة الّتی تکون معها السّاعة و هی رجعة الارض لخروج من فیها.

« явми трўнҳо » яъне алзлзлаҳ ,у қили алсоъаҳ , « тзҳл » яъне тғФл ,у алзҳўли алғФлаҳ ,у қили алзҳўли алслў , зҳлти ани кзои азои селоати анҳу . « кули мрзъаҳ » эй кули амрأаҳи маъаҳо валади трзъаҳ , иқоли амрأаҳи мрзъи блоҳоء азо аред ба алсФаҳ мисли ҳоизу ҳомил , Фозои ародўои алФъли фии улҳоли адхлўои алҳоء . «у тзъи кули зоти ҳамли ҳамлҳо » эй тсқти валадҳо ман ҳавли злки алиўм . Қоли алҳсн : тзҳли алмрзъаҳи ани валадҳо бғири Фтом ,у тзъи алҳомли мо фии батнҳо лғири тамом . Ин далел қавл эшонаст ки гуфтанд ин зилзила дар дунёсти пеш аз растохез , зеро ки ҳаблу вазъи ҳамлу рзоъи баъд аз баъс набошад ,у бқўли эшон ки гуфтанд зилзила дар қиёматаст саёқи ин сухан бар таъзими кор растохезасту шиддати ҳавлу съўбти он на бар таҳқиқи ҳамлу рзоъ , ҳозои кқўли алқоӣл : асобнои амри ишиби фӣаи алўлид , ириди шиддатау съўбтаҳ . « ватарӣ анноси скорӣ ва мо ҳам бскорӣ »

«یَوْمَ تَرَوْنَها» یعنی الزلزلة، و قیل السّاعة، «تَذْهَلُ» یعنی تغفل، و الذهول الغفلة، و قیل الذهول السّلو، ذهلت عن کذا اذا سلوت عنه. «کُلُّ مُرْضِعَةٍ» ای کلّ امرأة معها ولد ترضعه، یقال امرأة مرضع بلاهاء اذا ارید به الصّفة مثل حائض و حامل، فاذا ارادوا الفعل فی الحال ادخلوا الهاء. «وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها» ای تسقط ولدها من هول ذلک الیوم. قال الحسن: تذهل المرضعة عن ولدها بغیر فطام، و تضع الحامل ما فی بطنها لغیر تمام. این دلیل قول ایشانست که گفتند این زلزله در دنیاست پیش از رستاخیز، زیرا که حبل و وضع حمل و رضاع بعد از بعث نباشد، و بقول ایشان که گفتند زلزله در قیامتست سیاق این سخن بر تعظیم کار رستاخیز است و شدت هول و سعوبت آن نه بر تحقیق حمل و رضاع، هذا کقول القائل:اصابنا امر یشیب فیه الولید، یرید شدّته و صعوبته. «وَ تَرَی النَّاسَ سُکاری‌ وَ ما هُمْ بِسُکاری‌»

Қрأи Ҳамзау алксоӣӣ « скрӣ ва мо ҳам бскрӣ » бФтҳи алсини ман ғайри алифи Фиҳмо ,у қрأи албоқўн « скорӣ ва мо ҳам бскорӣ » бзми алсину бололФи Фиҳмо ,у ҳумои луғатони клоҳмои ҷамъи скрон ,у алмънии азои ?назарети илайҳами тҳсбҳми скории ман заволи ъқлҳму лисўои кзлки фии алҳқиқаҳу локини ҳавли алқёмаҳи сирҳми кзлк . Умрони ҳсину абӯи Саид хидрӣ гуфтанд : ин ду оят аз аввали сӯра дар ғзот банӣ алмстлқ фурӯ омад дар миёнаи шаб , ҷамъи ёрон дар равиш буданд ки расӯли худоӣ Нидо кард ҳамаро боз хонд , ёрони ҳамаи роҳилҳо сӯии ваии ронданду гирди вай дар омаданд расӯл ( с ) ин ҳар ду оят бар эшон хонд ёрон бисёр бигиристанд ва зорӣ карданд он гуҳ ҷое ки фурӯ омаданд аз дилтангӣу ранҷурии зинҳо аз чаҳорпоён боз нагирифтанду хайма ҳо назаданд ва дегҳо нпхтнди ҳам чунон андӯҳгин ва мутафаккир нишаста гирёну сӯзон , расӯли худои ёронро гуфт : « أи тдрўн эй явми злк ? » ҳеҷ донед ки он рӯз чаҳ рӯзаст ? гуфтанд аллоҳу расӯлаи аълам , аллоҳи таъолии донотар доноӣаст бони рӯз ва пас расӯли вай , расӯл гуфт он рӯзи раби алъзаҳи одамро гуяд бархез ва аз фарзандони худ насиби оташ берун кун , гуяд бори худоё чанд берун кунам ? гуяд аз ҳазор нуҳсад ва навад ва на берун кун ва якеро бигзор ки сазоӣ биҳиштаст , он сухан бар ёрон саъб омад ва дар зоридн ва гиристани биФзўднд ва гуфтанд : Фмни йенҷу ё расӯли аллоҳ ? пас аз мо худ ки раҳад ва ки умед дорад ки наҷот ёбад ? расӯл худо гуфт : « абшрўоу сддўоу қорбўо » .

قرأ حمزة و الکسائی «سکری و ما هم بسکری» بفتح السین من غیر الف فیهما، و قرأ الباقون «سکاری و ما هم بسکاری» بضمّ السین و بالالف فیهما، و هما لغتان کلاهما جمع سکران، و المعنی اذا نظرت الیهم تحسبهم سکاری من زوال عقلهم و لیسوا کذلک فی الحقیقة و لکن هول القیامة صیّرهم کذلک. عمران حصین و ابو سعید خدری گفتند: این دو آیت از اول سوره در غزات بنی المصطلق فرو آمد در میانه شب، جمع یاران در روش بودند که رسول خدای ندا کرد همه را باز خواند، یاران همه راحلها سوی وی راندند و گرد وی در آمدند رسول (ص) این هر دو آیت بر ایشان خواند یاران بسیار بگریستند و زاری کردند آن گه جایی که فرو آمدند از دلتنگی و رنجوری زینها از چهارپایان باز نگرفتند و خیمه‌ها نزدند و دیگها نپختند هم چنان اندوهگین و متفکّر نشسته گریان و سوزان، رسول خدا یاران را گفت: «أ تدرون ای یوم ذلک؟» هیچ دانید که آن روز چه روزست؟ گفتند اللَّه و رسوله اعلم، اللَّه تعالی داناتر دانایی است بآن روز و پس رسول وی، رسول گفت آن روز ربّ العزّه آدم را گوید برخیز و از فرزندان خود نصیب آتش بیرون کن، گوید بار خدایا چند بیرون کنم؟ گوید از هزار نهصد و نود و نه بیرون کن و یکی را بگذار که سزای بهشتست، آن سخن بر یاران صعب آمد و در زاریدن و گریستن بیفزودند و گفتند: فمن ینجو یا رسول اللَّه؟ پس از ما خود که رهد و که امید دارد که نجات یابد؟ رسول خدا گفت: «ابشروا و سدّدوا و قاربوا».

Бишорат пазиред рост бошед ва сокин гардид ва ин андӯҳ ва гиристани фаровон фароҳам гиред ва бидонед ки он нуҳсад ва навад ва на аз иأҷўҷ ва мأҷўҷ бошанд ва аз шумо яке , шумо ки ёрон манеду уммати ман бқёмти мусулмонону муъминон дар миёни куффор ,у иأҷўҷу мأҷўҷи фардо дар қиёмат ҳамчун яктои мӯӣ сиёҳ бошанд дар гови сипед ё ҳамчун яктои мӯии сипед дар гови сиёҳ . Он гуҳ гуфт ман чунон умедворам ки уммати ман сулси аҳл биҳишт бошанд , ёрони ҳама аз шодӣ такбир гуфтанду худои таъолиро спосдорӣ карданд , расӯли худо бар он биФзўд ва гуфт : чунон донам ки шумо аънии уммати ман нимаи аҳл биҳишт бошед , ёрони ҳам чунон сноءи худоӣ таъолӣ гуфтанд ва шодӣ намуданд , расӯл бар он биФзўд гуфт чунон донам ки ду сики аҳли биҳишт шумо бошед , он гуҳ гуфт аҳли биҳишти сад ва бист саф бошанд , ҳаштод саф аз эшон уммат мананд , сам

بشارت پذیرید راست باشید و ساکن گردید و این اندوه و گریستن فراوان فراهم گیرید و بدانید که آن نهصد و نود و نه از یأجوج و مأجوج باشند و از شما یکی، شما که یاران منید و امّت من بقیامت مسلمانان و مؤمنان در میان کفار، و یأجوج و مأجوج فردا در قیامت همچون یکتا موی سیاه باشند در گاو سپید یا همچون یکتا موی سپید در گاو سیاه. آن گه گفت من چنان امیدوارم که امّت من ثلث اهل بهشت باشند، یاران همه از شادی تکبیر گفتند و خدای تعالی را سپاسداری کردند، رسول خدا بر آن بیفزود و گفت: چنان دانم که شما اعنی امّت من نیمه اهل بهشت باشید، یاران هم چنان ثناء خدای تعالی گفتند و شادی نمودند، رسول بر آن بیفزود گفت چنان دانم که دو سه یک اهل بهشت شما باشید، آن گه گفت اهل بهشت صد و بیست صف باشند، هشتاد صف از ایشان امّت منند، ثم‌

Қоли слии аллоҳи алайҳу силам : «у идхли ман умматии алҷнаҳи сбъўни алФои бғири ҳисоб » . Фқоли умри сбъўни алФо ? қоли нъму маъаи кули воҳиди сбъўни алФо , Фқоми ъкошаҳи бен мҳсни Фқол ё расӯли аллоҳи адъи аллоҳи ан иҷълнӣ манеҳам , Фқоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу силам анат манеҳам , Фқоли раҷули ман алонсори Фқоли адъи аллоҳи ан иҷълнӣ манеҳам , Фқоли расӯли аллоҳи сбқки баҳои ъкошаҳ .

قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «و یدخل من امّتی الجنّة سبعون الفا بغیر حساب». فقال عمر سبعون الفا؟ قال نعم و مع کل واحد سبعون الفا، فقام عکاشة بن محصن فقال یا رسول اللَّه ادع اللَّه ان یجعلنی منهم، فقال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم انت منهم، فقال رجل من الانصار فقال ادع اللَّه ان یجعلنی منهم، فقال رسول اللَّه سبقک بها عکاشة.

Ва ани ъоӣшаҳи қолати ном алнабӣ ( с ) фии ҳҷртии Фқтрти дмўъии алии хдаҳ , Фостиқзи Фқоли мо ибкик ? Фқлти зикрати алқёмаҳу ҳўи лҳои Фҳли тзкрўни аҳоликм ё расӯли аллоҳ ? Фқол ё ъоӣшаҳи салосаи мўотни лои изкри фӣҳо аҳади ало нафса : ъанд алмизон ҳатто иълми أи ихФ мизонаам исқл , ва ъанд алсҳФ ҳатто иълми мо фии сҳиФтаҳ , ва ъанд алсрот ҳатто иҷоўзаҳ .

و عن عائشة قالت نام النبیّ (ص) فی حجرتی فقطرت دموعی علی خدّه، فاستیقظ فقال ما یبکیک؟ فقلت ذکرت القیامة و هو لها فهل تذکرون اهالیکم یا رسول اللَّه؟ فقال یا عائشة ثلاثة مواطن لا یذکر فیها احد الّا نفسه: عند المیزان حتّی یعلم أ یخف میزانه ام یثقل، و عند الصحف حتّی یعلم ما فی صحیفته، و عند الصراط حتّی یجاوزه.

Қавла : « ва ман анноси ман иҷодли фии аллоҳи бғири илм » ин оят дар шаъни алнзри бен алҳорс фурӯ омад , мардии кофари дил буд сахти хусумат , малоикаро бенот аллоҳ гуфт ,у қуръонро асотир алаввалин гуфт ,у баъс ва нашӯрро мункир буду мҷодлти вай дар аллоҳи таъолии он буд ки бҷҳлу куфр хеш мегуфт , аллоҳи таъолӣ қодир нест бар зиндаи гардонӣдани мурдаи пас аз он ки хоки гашту злки фии қавлаи таъолӣ : « ман иҳии алъзом ва ҳай Ромем » , ва бо расӯли худои бойени маънӣ хусумат мегирифт , раб алъзаҳ гуфт : «у итбъи кули шайтони мурӣд » .

قوله: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ» این آیت در شأن النضر بن الحارث فرو آمد، مردی کافر دل بود سخت خصومت، ملائکه را بنات اللَّه گفت، و قرآن را اساطیر الاوّلین گفت، و بعث و نشور را منکر بود و مجادلت وی در اللَّه تعالی آن بود که بجهل و کفر خویش میگفت، اللَّه تعالی قادر نیست بر زنده گردانیدن مرده پس از آن که خاک گشت و ذلک فی قوله تعالی: «مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ»، و با رسول خدای باین معنی خصومت میگرفت، ربّ العزّه گفت: «وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطانٍ مَرِیدٍ».

эй итбъи фии ҷидолаи злки кули шайтони мурӣд , мутамаррид ъот хабис . Иқоли фии алғоиаҳи мурӣду ҳўи алзии лои ибқии ман алшри шиӣои алои атоаҳи лои итҳошии анҳу ,у қили ллҳдси амради лонаи лои шеъри алайҳу арзи мрдоءи лои наботи алайҳо .

ای یتّبع فی جداله ذلک کلّ شیطان مرید، متمرد عات خبیث. یقال فی الغایة مرید و هو الّذی لا یبقی من الشرّ شیئا الّا اتاه لا یتحاشی عنه، و قیل للحدث امرد لانّه لا شعر علیه و ارض مرداء لا نبات علیها.

« кутуби алайҳ » эй алии алшитон . « أнаҳи ман таваллоаи Фأнаҳи излаҳ » эй қзии алии алшитони анаи изли атбоъау идъўҳми илои алнор . Крр « ан »у ҳозои ммои истҳсни фии Алъарабия ан нақавл ани Флонои анаи фасеҳ . Қоли алшоър :

«کُتِبَ عَلَیْهِ» ای علی الشّیطان. «أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ» ای قضی علی الشّیطان انّه یضلّ اتباعه و یدعوهم الی النّار. کرّر «انّ» و هذا ممّا یستحسن فی العربیّة ان نقول انّ فلانا انّه فصیح. قال الشاعر:

«у иҳдиаҳи إлии азоби алсъир » эй идъўаҳи илои алнори бмои изини ?лаи ман алботл . Сами алзми алҳҷаҳи мункирии албъси Фқол : « ё أиҳои аннос » яъне аиҳо алшокўни фии албъс , « إни кантами фии риб » эй фии шаки фии қадараи аллоҳи алии албъс ,у фии шаки ман сидқи Муҳамад , « Фإнои хлқнокм » эй Фонзрўои фии абтдоءи хлқнокм , « Фإнои хлқнокм » яъне одам , « ман туроб » сами зритаҳ , « ман нутфа » алнтФи алсб ,у алнтФаҳи алмсбўб ,у қили ҳаии алмоءи алқлил , қилу ҳаии алмоءи алсоФӣ ва ҷамъҳо нтФ . « сами ман ълқаҳ »у ҳаии алдми алъбити алҷомд ва ҷамъҳо ълқ , « сами ман мзғаҳ »у ҳаии лаҳмаи қалилаи қадари мо имзғ ,у злки ани алнтФаҳи тсири дамои ғлизои сами тсири лҳмо , « мхлқаҳ » яъне махлуқау алтшдиди лткрори алФъли ман алсмъу албср ,у алокФу алифаму ғайри злк . Қоли ибни аббосу қтодаҳ : мхлқаҳ эй томаи алхлқу алоъзоء , «у ғайри мхлқаҳ » ғайри тома яъне ноқиссаи алхлқу алоъзоء ,у қоли муҷоҳид : мусавварау ғайри мусаввара , яъне алсқту злки ани аллоҳи азои ?ераади ани ихлқи алҳёҳи фии алўлди азҳари фӣаи хтўто , сами исири кули хати ъзўо ,у қили алмхлқаҳ , алўлди алзии тأтӣ ба алмрأаҳи лўқт ,у ғайри алмхлқаҳи алсқти исқт қабл вақта рӯй ани ъалқамаи ани абди аллоҳи бен масъӯди қол : ани алнтФаҳи азои астқрти фии алрҳми ахзҳо малики бкФаҳи Фқол эй раби мхлқаҳ ӯ ғайри мхлқаҳ , ?фони қоли ғайри мхлқаҳи қзФҳои арраҳмони дамоу лами икни нсмаҳ ,у ани қоли мхлқаҳи қоли алмалики أ зикрам ансӣ ? أ шқӣам Саид ? мо алаҷал ва мо алъамал ? ва мо алрзқ ?у бои арзи имўт ? Фиқоли ?лаи азҳб илоам алкитоби Фонки тҷди фӣҳо кули злк , Физҳби Фиҷди фии алкитоби Финсхҳои Флои изоли маъаа ҳатто иأтии алии охири сифата .

«وَ یَهْدِیهِ إِلی‌ عَذابِ السَّعِیرِ» ای یدعوه الی النّار بما یزیّن له من الباطل. ثمّ الزم الحجّة منکری البعث فقال: «یا أَیُّهَا النَّاسُ» یعنی ایّها الشاکّون فی البعث، «إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ» ای فی شکّ فی قدرة اللَّه علی البعث، و فی شکّ من صدق محمّد، «فَإِنَّا خَلَقْناکُمْ» ای فانظروا فی ابتداء خلقناکم، «فَإِنَّا خَلَقْناکُمْ» یعنی آدم، «مِنْ تُرابٍ» ثمّ ذریته، «مِنْ نُطْفَةٍ» النطف الصبّ، و النطفة المصبوب، و قیل هی الماء القلیل، قیل و هی الماء الصافی و جمعها نطف. «ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ» و هی الدّم العبیط الجامد و جمعها علق، «ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ» و هی لحمة قلیلة قدر ما یمضغ، و ذلک انّ النطفة تصیر دما غلیظا ثم تصیر لحما، «مُخَلَّقَةٍ» یعنی مخلوقة و التّشدید لتکرار الفعل من السمع و البصر، و الاکف و الفم و غیر ذلک. قال ابن عباس و قتادة: مخلّقة ای تامّة الخلق و الاعضاء، «وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ» غیر تامّة یعنی ناقصة الخلق و الاعضاء، و قال مجاهد: مصوّرة و غیر مصوّرة، یعنی السّقط و ذلک انّ اللَّه اذا اراد ان یخلق الحیاة فی الولد اظهر فیه خطوطا، ثم یصیر کلّ خط عضوا، و قیل المخلّقة، الولد الّذی تأتی به المرأة لوقت، و غیر المخلّقة السّقط یسقط قبل وقته روی عن علقمة عن عبد اللَّه بن مسعود قال: انّ النطفة اذا استقرّت فی الرّحم اخذها ملک بکفه فقال ایّ ربّ مخلّقة او غیر مخلّقة، فان قال غیر مخلّقه قذفها الرّحمن دما و لم یکن نسمة، و ان قال مخلّقة قال الملک أ ذکر ام انثی؟ أ شقی ام سعید؟ ما الاجل و ما العمل؟ و ما الرّزق؟ و بایّ ارض یموت؟ فیقال له اذهب الی امّ الکتاب فانّک تجد فیها کلّ ذلک، فیذهب فیجد فی الکتاب فینسخها فلا یزال معه حتّی یأتی علی آخر صفته.

Ва қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани халқи аҳдкми иҷмъи фии батни ИМАи арбаъӣни иўмо , сами икўни ълқаҳ мисли злк , сами икўни мзғаҳ мисли злк , сами ибъси аллоҳи илайҳи маликои борубъи калимот , Фиктби амалау аҷалау ризқау шқӣ ӯ Саид , сами инФхи фӣаи алрўҳ .

و قال رسول اللَّه (ص): «انّ خلق احدکم یجمع فی بطن امّة اربعین یوما، ثمّ یکون علقة مثل ذلک، ثمّ یکون مضغة مثل ذلک، ثم یبعث اللَّه الیه ملکا باربع کلمات، فیکتب عمله و اجله و رزقه و شقیّ او سعید، ثمّ ینفخ فیه الرّوح.

Ва қавла : « лнбини лакам » алломи мутаъаллиқаи бтртиби алхлқи конаи қол : Фқлнокми фии абтдоءи алхлқи ман ҳоли илои ҳоли маъаи қдртнои алии аншоӣкми дафъаи воҳида , лнбини лаками қдртнои алии мо ншоء . Маънӣ онаст ки шуморо дар баду офариниши бгрдонидм дар атвори халқяти азин ҳол бидон ҳол ва азин тавр бидон тавр , рӯзгории нутфау рӯзгории ълқаҳу рӯзгории мзғаҳ ва бар мо осон буду қудрат буд ки мо шуморо бики дафъаи оФридимӣ локин хостем ки бо шумо нмоӣими камоли қудрати хеш бар ончии хоҳеми чунон ки хоҳем офаринему қудрат он дорем ,у қил « лнбини лакам » яъне лнзҳри лаками қдртнои алии иъодаи алхлқ , бёФридими шуморо то боФринши аввал далел гиред бар офариниши сонӣ , бо шумо менамоем ки ҳам чунон ки бар офариниш аввал қодирем бар аъодт ва баъс қодирем ,у қили маъноа , лнбини лаками мо тأтўн ва мо тдрўн ва мо тҳтоҷўни илайҳи фии алъбодаҳ , шуморо бёФридим то неку бад худ бидонеду ончии шуморо дар парастиши аллоҳи таъолӣ бакор ояд бишносед ва дар ёбед . «у нқри фии алأрҳоми мо ншоء » ин мо , хоҳии бмънии ман гӯйии хоҳии бмънии муддат , агар бмънии ман гӯйӣ , маънӣ онаст ки мо он кас ки хоҳем аз фарзандон дар раҳмҳо медорем ва ором медиҳем чунон ки раҳм ӯро ниФкнд ва сиқт набӯд , « إлии أҷли мсмӣ » то буқати хеши тамоми халқу тамоми муддат берун ояд , ва агар гўӣим « мо » , исм муддатаст маънӣ онаст ки мо чандон ки хоҳеми фарзандро дар раҳм медорем , хоҳеми чаҳор сол ки аксари муддат алҳмласт , хоҳеми шаш моҳ ки ақал алмдтаст , хоҳем на моҳ ки ғолиби одат борваронаст , « сами нхрҷкми тФло » яъне атФоло , идли алайҳи зикри алҷмоъаҳ ,у алтФли иқъи алии алҷмъи кқўлаҳ : « أўи алтФли аллазӣнаи лами изҳрўо » ,у қил маъноа нахарҷ кули воҳиди мнкми ман батни ИМАи тФло ,у қили анаи мушаббаҳи болмсдр мисли адлу зӯр ,у тФлои насби алии улҳол , яъне нхрҷкми ман бутуни амҳоткми фии ҳоли тФўлиткм . « сами лтблғўои أшдкм » ҳоҳнои феъли мзмри тақдира , сами нрбикми лтблғўои ашдкм , алошди ҷамъи алшдаҳ мисл нааммау анъм ,у ҳўи ман алблўғи илои алорбъини саммии алошди лонҳои ҳолаи иҷтимои алшдаҳу алқўаҳ ,у камоли алъқлу алтҷорб . «у мнкми ман итўФӣ » ъанд булӯғи алошд ӯ қибла ӯ баъда , «у мнкми ман ирди إлии أрзли улумр » эй алҳрму алхрФу ҳўи аҳўнаҳ ва ахсаҳ ъанд аҳла , лонаи исир куллан алайҳиму ?уфаади қавла : « ирд » алрҷўъи илои ҳолаи кони алайҳо қабл ,у ҳаии алзъФи змни алтФўлиаҳу қуллаи алФҳм , « лкилои иълми ман баъди илми шиӣо » лои истФиди уламоу инсии мо кони ъолмо ба ,у қили лои иъқли баъди мо ақли шиӣо ,у қили лои иъмли баъди амалаи шиӣо ,у алмънии рддноаҳи илои ҳолаи алаввалии фии ҳаётаи лиълми қдртнои алии радаи баъди мўтаҳ , сами байни даллолаи ахрии ллбъсу лнФии алриб , Фқол : « ватарӣ алأрзи ҳомдаҳ » эй ёбсаҳ метаҳ лои наботи фӣҳо , иқоли ҳмдти алнори азои сорти рмодои лами тбқи фӣҳо ҳрораҳ ,у қили ҳомдаҳ эй дорсаҳ . « Фإзои أнзлнои алайҳои алмоء » эй алмтр , « аҳтзт » таҳаррукати лохроҷи алнботи минҳо , «у рабат » зодату антФхту намат , қоли алҳсн : фӣаи тақдиму таъхир , эй рабату аҳтзт , «у أнбтти ман кули завҷи бҳиҷ » эй ман кули синфу лавни ҳасани роӣқи ибҳҷ ба ,у алмънии ҳаёаи аларзи бнботҳои баъди мўтҳои бҳмўдҳои долаи алии қдртнои алии аҳёءи аламутии минҳо .

و قوله: «لِنُبَیِّنَ لَکُمْ» اللّام متعلقة بترتیب الخلق کانّه قال: فقلناکم فی ابتداء الخلق من حال الی حال مع قدرتنا علی انشائکم دفعة واحدة، لنبیّن لکم قدرتنا علی ما نشاء. معنی آنست که شما را در بد و آفرینش بگردانیدم در اطوار خلقیّت ازین حال بدان حال و ازین طور بدان طور، روزگاری نطفه و روزگاری علقه و روزگاری مضغه و بر ما آسان بود و قدرت بود که ما شما را بیک دفعه آفریدیمی لکن خواستیم که با شما نمائیم کمال قدرت خویش بر آنچه خواهیم چنان که خواهیم آفرینیم و قدرت آن داریم، و قیل «لِنُبَیِّنَ لَکُمْ» یعنی لنظهر لکم قدرتنا علی اعادة الخلق، بیافریدیم شما را تا بآفرینش اوّل دلیل گیرید بر آفرینش ثانی، با شما می‌نماییم که هم چنان که بر آفرینش اوّل قادریم بر اعادت و بعث قادریم، و قیل معناه، لنبیّن لکم ما تأتون و ما تدرون و ما تحتاجون الیه فی العبادة، شما را بیافریدیم تا نیک و بد خود بدانید و آنچه شما را در پرستش اللَّه تعالی بکار آید بشناسید و در یابید. «وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحامِ ما نَشاءُ» این ما، خواهی بمعنی من گویی خواهی بمعنی مدّت، اگر بمعنی من گویی، معنی آنست که ما آن کس که خواهیم از فرزندان در رحمها میداریم و آرام میدهیم چنان که رحم او را نیفکند و سقط نبود، «إِلی‌ أَجَلٍ مُسَمًّی» تا بوقت خویش تمام خلق و تمام مدت بیرون آید، و اگر گوئیم «ما»، اسم مدّت است معنی آنست که ما چندان که خواهیم فرزند را در رحم میداریم، خواهیم چهار سال که اکثر مدت الحمل است، خواهیم شش ماه که اقلّ المدّت است، خواهیم نه ماه که غالب عادت باروران است، «ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلًا» یعنی اطفالا، یدلّ علیه ذکر الجماعة، و الطفل یقع علی الجمع کقوله: «أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا»، و قیل معناه نخرج کلّ واحد منکم من بطن امّه طفلا، و قیل انّه مشبّه بالمصدر مثل عدل و زور، و طفلا نصب علی الحال، یعنی نخرجکم من بطون امّهاتکم فی حال طفولیّتکم. «ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ» هاهنا فعل مضمر تقدیره، ثمّ نربّیکم لتبلغوا اشدّکم، الاشدّ جمع الشدّة مثل نعمة و انعم، و هو من البلوغ الی الاربعین سمّی الاشد لانّها حالة اجتماع الشدّة و القوّة، و کمال العقل و التجارب. «وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفَّی» عند بلوغ الاشدّ او قبله او بعده، «وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلی‌ أَرْذَلِ الْعُمُرِ» ای الهرم و الخرف و هو اهونه و اخسّه عند اهله، لانّه یصیر کلا علیهم و افاد قوله: «یُرَدُّ» الرجوع الی حالة کان علیها قبل، و هی الضعف زمن الطفولیة و قلّة الفهم، «لِکَیْلا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً» لا یستفید علما و ینسی ما کان عالما به، و قیل لا یعقل بعد ما عقل شیئا، و قیل لا یعمل بعد عمله شیئا، و المعنی رددناه الی حالة الاولی فی حیاته لیعلم قدرتنا علی ردّه بعد موته، ثمّ بیّن دلالة اخری للبعث و لنفی الریب، فقال: «وَ تَرَی الْأَرْضَ هامِدَةً» ای یابسة میتة لا نبات فیها، یقال همدت النّار اذا صارت رمادا لم تبق فیها حرارة، و قیل هامدة ای دارسة. «فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ» ای المطر، «اهْتَزَّتْ» تحرّکت لاخراج النبات منها، «وَ رَبَتْ» زادت و انتفخت و نمت، قال الحسن: فیه تقدیم و تأخیر، ای ربت و اهتزّت، «وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ» ای من کل صنف و لون حسن رائق یبهج به، و المعنی حیاة الارض بنباتها بعد موتها بهمودها دالّة علی قدرتنا علی احیاء الموتی منها.

« злк » эй злки алзии тақаддуми зикраи ман ихтилофи аҳволи халқи алонсону аҳёءи аларз , « бأни аллоҳ » эй бсбби ани аллоҳ , « ҳў алҳақ » алсобти алдоӣми алмўҷўд ,у қили феъли аллоҳи злки лонаи ҳў алҳақ алмстҳқи лкмоли алсФот , «у أнаҳи иҳии аламутӣ » комаи аҳиии аларз , «у أнаҳи алии кули шайъи ءи қадир » зўи қадараи тома , «у أни алсоъаҳи отӣаи лои риби фӣҳо » лафзаи нафй ва маъноа наҳй , эй лои тртобўои фӣҳо , «у أни аллоҳи ибъси ман фии алқбўр » Фқди қоми алдлили алии злк ,у фии хабари лқити бен омири бен алмнтФқи фии амри албъс . Қол : Фқлт ё расӯли аллоҳи Киеви иҷмънои баъди мо тмзқнои алрёҳу алблӣу алсбоъ ? қоли анбӣки бмсли злки фии ?или аллоҳи аларзи ашрқти алайҳои мдраҳи болиаҳ , Фқлти ании тҳиӣ абадан сами арсли рбки алайҳои алсмоءи Флни тлбси алайҳои алои аёмо ҳатто ашрқти алайҳои Фозои ҳаии шурбаи воҳидау лъмри إлҳки лаҳви ақдри алии ани иҷмъкми ман алмоءи алии ани иҷмъи наботи аларзи Фтхрҷўни ман алосўоء ва ман алқбўр ва ман мсоръкм , Фтнзрўни илайҳи соъаҳу тнзри аликм , қоли қиллат ё расӯли аллоҳу Киеву нҳни мли ءи аларзу ҳўи воҳиди инзри алиноу тнзри илайҳ ? қоли анбӣки бмсли злки фии ?или аллоҳи алшмсу алқмр оя манеҳ сағираи Фтрўнҳмои соъаҳи воҳидау ирёнкми лои тзомўни фии рؤитҳмо , қиллат ё расӯли аллоҳи Фмои иФъли баннои азои лқиноаҳ ? қоли тързўни алайҳи бодияи сФоҳкми лои тхФии алайҳи мнкми хоФиаҳи Фиأхзи рбки бедаи ғурфаи ман алмоءи Финзҳ ба қблкми Флъмри إлҳки мо ихтӣ ба ваҷҳи аҳади мнкми қатра , Фомои алмслми Фидъи виҷҳаи мисоли алритаҳи албизоء ва аммо алкоФри Фихтмаҳи бмсли алмхтми алосўд .

«ذلِکَ» ای ذلک الّذی تقدّم ذکره من اختلاف احوال خلق الانسان و احیاء الارض، «بِأَنَّ اللَّهَ» ای بسبب انّ اللَّه، «هُوَ الْحَقُّ» الثّابت الدّائم الموجود، و قیل فعل اللَّه ذلک لانّه هو الحق المستحق لکمال الصفات، «وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتی‌» کما احیی الارض، «وَ أَنَّهُ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ» ذو قدرة تامّة، «وَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیْبَ فِیها» لفظه نفی و معناه نهی، ای لا ترتابوا فیها، «وَ أَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ» فقد قام الدّلیل علی ذلک، و فی خبر لقیط بن عامر بن المنتفق فی امر البعث. قال: فقلت یا رسول اللَّه کیف یجمعنا بعد ما تمزّقنا الرّیاح و البلی و السباع؟ قال انبئک بمثل ذلک فی الّ اللَّه الارض اشرقت علیها مدرة بالیة، فقلت انی تحیی ابدا ثم ارسل ربک علیها السّماء فلن تلبث علیها الّا ایاما حتی اشرقت علیها فاذا هی شربة واحدة و لعمر إلهک لهو اقدر علی ان یجمعکم من الماء علی ان یجمع نبات الارض فتخرجون من الاصواء و من القبور و من مصارعکم، فتنظرون الیه ساعة و تنظر الیکم، قال قلت یا رسول اللَّه و کیف و نحن مل‌ء الارض و هو واحد ینظر الینا و تنظر الیه؟ قال انبئک بمثل ذلک فی الّ اللَّه الشمس و القمر آیة منه صغیرة فترونهما ساعة واحدة و یریانکم لا تضامون فی رؤیتهما، قلت یا رسول اللَّه فما یفعل بنا اذا لقیناه؟ قال تعرضون علیه بادیة صفاحکم لا تخفی علیه منکم خافیة فیأخذ ربّک بیده غرفة من الماء فینضح به قبلکم فلعمر إلهک ما یخطئ به وجه احد منکم قطرة، فامّا المسلم فیدع وجهه مثال الریطة البیضاء و امّا الکافر فیخطمه بمثل المخطم الاسود.

Қавла : « ва ман анноси ман иҷодли фии аллоҳ » эй фии сифотаи ФисФаҳи бғири мо ҳўи ?ла , нзлти фии алнзри бен алҳорс ,у қили фии абии ҷаҳл ,у қили фии алмшркин . « бғири илм » эй ҳаҷау бурҳони ақл , «у лои ҳудо » эй санаи мтбъаҳ , «у лои китоби мунир » возеҳи мубини анзл ман ъанд аллоҳ , илмӣ ки ҳосил ояд бандаро азин се ваҷҳ ҳосил ояд : бо аз китобии манзил ё аз суннатии мтбъ ё аз бурҳони ақл , чун ин се ҳеҷ набошад ҷузи ҷаҳл маҳз набӯд , раби Алъоламин бӯи ҷаҳлроу нзри ҳорисроу муштараконро мегуяд : ки бҷҳли маҳз дар худои таъолӣ сухан мегӯйанд ва бо расӯл хусумат мегиранд .

قوله: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ» ای فی صفاته فیصفه بغیر ما هو له، نزلت فی النضر بن الحارث، و قیل فی ابی جهل، و قیل فی المشرکین. «بِغَیْرِ عِلْمٍ» ای حجّة و برهان عقل، «وَ لا هُدیً» ای سنّة متّبعه، «وَ لا کِتابٍ مُنِیرٍ» واضح مبین انزل من عند اللَّه، علمی که حاصل آید بنده را ازین سه وجه حاصل آید: با از کتابی منزل یا از سنّتی متّبع یا از برهان عقل، چون این سه هیچ نباشد جز جهل محض نبود، ربّ العالمین بو جهل را و نضر حارث را و مشترکان را می‌گوید: که بجهل محض در خدای تعالی سخن می‌گویند و با رسول خصومت می‌گیرند.

« сонии атфа » мткбрўори сари берун гардан вониҳодау печ дар худ дода ҳам чунон ки ҷое дигар гуфт : «у إзои ттлии алайҳи оётно вале мсткбро » ва дар ҳақ мунофиқон гуфт лўўои рؤсҳм . « сонии атфа » алнсби фии алёءи ллҳол , иқоли снии фалони атфа ,у снии хдаҳу нأии бҷонбаҳ . Ин ҳама бар як нсқаст ва бар як маънӣу ҷумла касеро гӯйанд ки хештанро бузург дорад ва бичишам истихфоф бамурдам нигарад ва аз ростӣ бар гардад ва ҳақ напазираду атфи алрҷли ноҳияи ман мнкбаҳи илои каъбау ҳўи алҷонб , фии қавла : «у нأии бҷонбаҳ »у иқоли ллрдоء , ътоФи лони алрҷли илбсаҳи фии ҷонибӣа , ва манеҳ қавлаи слии аллоҳи алайҳу силам : « субҳони алзии тътФи алъз » эй артдӣ ба кқўлаҳи лбси алмҷду фии алҳдис : алкбрёءи ради оеу алъзмаҳи азории Фмни нозънии Фиҳмои алқитаҳи фии алнор .

«ثانِیَ عِطْفِهِ» متکبروار سر بیرون گردن وانهاده و پیچ در خود داده هم چنان که جایی دیگر گفت: «وَ إِذا تُتْلی‌ عَلَیْهِ آیاتُنا وَلَّی مُسْتَکْبِراً» و در حق منافقان گفت لووا رؤسهم. «ثانِیَ عِطْفِهِ» النّصب فی الیاء للحال، یقال ثنی فلان عطفه، و ثنی خدّه و نأی بجانبه. این همه بر یک نسق است و بر یک معنی و جمله کسی را گویند که خویشتن را بزرگ دارد و بچشم استخفاف بمردم نگرد و از راستی بر گردد و حق نپذیرد و عطف الرّجل ناحیة من منکبه الی کعبه و هو الجانب، فی قوله: «وَ نَأی‌ بِجانِبِهِ» و یقال للرّداء، عطاف لانّ الرّجل یلبسه فی جانبیه، و منه‌ قوله صلّی اللَّه علیه و سلّم: «سبحان الّذی تعطف العزّ» ای ارتدی به کقوله لبس المجد و فی‌ الحدیث: الکبریاء رد آیی و العظمة ازاری فمن نازعنی فیهما القیته فی النّار.

Ва фии алхбр : ман нозъи аллоҳи радоаи қсмаҳ ,у қоли яҳӯдии лкъбу ҳўи каъби бен монеъи бен мтиҳи иқоли ?лаи алҳбру қади иъзми Фиқоли алоҳбори икнии абои исҳоқ . Қоли ?лаи яҳӯдӣ ё босҳқи мо ксўаҳи раби Алъоламин ? қоли рдоؤаҳи алъзу азораҳи алъзмаҳ . Фқоли сидқату аслму ксўаҳи кули шайъи ءи сифата ,у фии алқуръон « ҳни либоси лакам » ҳозои завҷи алрҷли лонаи илобсҳоу тлобсаҳ , қоли алшоър :

و فی الخبر: من نازع اللَّه رداه قصمه‌، و قال یهودی لکعب و هو کعب بن مانع بن متیح یقال له الحبر و قد یعظم فیقال الاحبار یکنّی ابا اسحاق. قال له یهودی یا باسحق ما کسوة ربّ العالمین؟ قال رداؤه العزّ و ازاره العظمة. فقال صدقت و اسلم و کسوة کل شی‌ء صفته، و فی القرآن «هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ» هذا زوج الرّجل لانّه یلابسها و تلابسه، قال الشّاعر:

« лизли ани сиблати аллоҳ » бФтҳи алёءи ?маккейу абӯи Амру рўиси ани ёқӯб ,у алўҷаҳи анаи ман алзлол ва алФъл манеҳ зли излу ҳўи лозим ,у қрأи албоқўн , рӯҳи ани ёқӯби лизли бзми алёءу алўҷаҳи анаи ман азли изли азлолоу ҳўи мутаъаддии злу алломи мутаъаллиқаи болҷдол эй иҷодли лизли анноси ман тоъаҳи аллоҳи комаи қол : «у ҷодлўои болботли лидҳзўо ба алҳақ » .

«لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» بفتح الیاء مکّی و ابو عمرو و رویس عن یعقوب، و الوجه انّه من الضّلال و الفعل منه ضلّ یضلّ و هو لازم، و قرأ الباقون، روح عن یعقوب لیضلّ بضم الیاء و الوجه انّه من اضلّ یضلّ اضلالا و هو متعدی ضلّ و اللام متعلقة بالجدال ای یجادل لیضلّ الناس من طاعة اللَّه کما قال: «وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ».

« ?лаи фӣ алднё хазӣ » яъне алқтли ббдр , қатл алнабӣ ( с ) алнзри бен алҳорси сброи амр ба Фзрбти ънқаҳ ,у лами иқтли ҳзаҳи алқтлаҳи сўоаҳу сӯии ақабаи бен абии мъит ,у қили ?лаи фӣ алднё хазӣ яъне алҷзиаҳу алҳўон , Фқди қоли ъзу ҷлу ллаҳи алъзаҳу лрсўлаҳу ллмؤмнин яъне ъзи алислом . «у нзиқаҳи явми алқёмаҳи азоби алҳриқ » эй азоби алнор .

«لَهُ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ» یعنی القتل ببدر، قتل النبیّ (ص) النضر بن الحارث صبرا امر به فضربت عنقه، و لم یقتل هذه القتلة سواه و سوی عقبة بن ابی معیط، و قیل له فی الدّنیا خزی یعنی الجزیة و الهوان، فقد قال عزّ و جلّ و للَّه العزّة و لرسوله و للمؤمنین یعنی عزّ الاسلام. «وَ نُذِیقُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَذابَ الْحَرِیقِ» ای عذاب النّار.

« злки бмои қидмат » алқўли ҳоҳнои мзмр яъне иқоли ?лаи азои ъзби фии алнор , ҳозои алъзоби бмои касбат « идок » алъараб , тдхл ?илед фии ҳозои албоби ксиро ва назул бксртҳои алқуръон «у أни аллоҳи лӣси бзломи ллъбид » Фиъзбҳми бғири занбу ҳўи ҷли ҷалолаи алӣ эй ваҷҳи тасарруфи фии абдаи Фҳкмаҳи адлу ҳўи ғайри золим ,у зикри алзломи блФзи алмболғаҳи лмои ақтрни болъбиду ҳўи исми алҷмъ .

«ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ» القول هاهنا مضمر یعنی یقال له اذا عذّب فی النّار، هذا العذاب بما کسبت «یَداکَ» العرب، تدخل الید فی هذا الباب کثیرا و نزل بکثرتها القرآن «وَ أَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ» فیعذّبهم بغیر ذنب و هو جلّ جلاله علی ایّ وجه تصرّف فی عبده فحکمه عدل و هو غیر ظالم، و ذکر الظلّام بلفظ المبالغة لما اقترن بالعبید و هو اسم الجمع.

« ва ман анноси ман иъбди аллоҳи алии ҳарф » , ибн аббос гуфт : ин оят дар шаън қавмӣ омад аз аъроб банӣ асади бен хзимаҳ . Биёбон нишин буданд бархестанд бо аҳлу аёл ва ҳиҷрат карданд бмдинаҳ чун эшонро неъмату роҳату сиҳҳати тану афзӯнии мол пеш омад гуфтанд : ҳозои дайни ҳасану қади асбнои фӣаи хиро . Некӯи динӣ ки дайн исломаст ки мо бихир ва неъмат раседем , боз чун эшонро беморӣу ранҷ ва дарвешӣ расед , шайтони эшонро бар куфр ва радат дошт гуфтанд : бӣси аддӣни ҳозо . Бади динӣ ки ин дайнаст ки мо дарин дайн ббдӣ афтодем ,у нзлти ҳозои алоиаҳ . Абӯи Саид хидрӣ гуфт : мардии ҷуҳуд мусулмон шуду баъд аз исломи бенаӣ вай бирафту молу фарзанди вай ҳеҷ намонад дайн ислом башуам дошт гуфт : ақлнӣ ё Муҳамад , маро ақолт кун . Расӯли худоӣ ( с ) гуфт ин ақолт ки ту мехоҳӣ дар ислом нест , ҷуҳуд гуфт ман дарин дайни ҳеҷ хайр наме байнам , бенаӣу молу фарзанд ҳама бирафт , расӯл ( с ) гуфт : « ё яҳӯдии ани алисломи лисбки алрҷоли комаи тсбки алнори хбси алҳдиду алФзаҳу алзҳб » , исломи мардонро бгдозду ихлоси баради чунон ки оташи оҳану симу зару ихлос бар ду хбс аз он берун кунад , раби Алъоламин дар шаъни ваии ин оят фиристод . « ва ман анноси ман иъбди аллоҳи алии ҳарф » эй алии шак ,у аслаи ман ҳарфи алшии ءу ҳўи турфа , наҳви ҳарфи алҷблу алҳоӣти алзии алқоӣми алайҳи ғайри мустақар , Фқили ллшоки фии аддӣни анаи иъбди аллоҳи алии ҳарфи лонаи алии тарафу ҷониби ман аддӣни ғайри мтўғлу лои мутамаккини колқоӣми алии ҳарфи алҷбли ?фонаи музтариби ғайри мустақар . Қоли алҳсн : ҳўи алмноФқи иъбди аллоҳи алии ҳарф , яъне блсонаҳи дуни қалба ,у алмؤмни иъбди аллоҳи алии ҳарфин , блсонаҳу қалба .

«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی‌ حَرْفٍ»، ابن عباس گفت: این آیت در شأن قومی آمد از اعراب بنی اسد بن خزیمة. بیابان نشین بودند برخاستند با اهل و عیال و هجرت کردند بمدینه چون ایشان را نعمت و راحت و صحّت تن و افزونی مال پیش آمد گفتند: هذا دین حسن و قد اصبنا فیه خیرا. نیکو دینی که دین اسلام است که ما بخیر و نعمت رسیدیم، باز چون ایشان را بیماری و رنج و درویشی رسید، شیطان ایشان را بر کفر و ردّت داشت گفتند: بئس الدّین هذا. بد دینی که این دین است که ما درین دین ببدی افتادیم، و نزلت هذا الایة. ابو سعید خدری گفت: مردی جهود مسلمان شد و بعد از اسلام بینایی وی برفت و مال و فرزند وی هیچ نماند دین اسلام بشوم داشت گفت: اقلنی یا محمّد، مرا اقالت کن. رسول خدای (ص) گفت این اقالت که تو میخواهی در اسلام نیست، جهود گفت من درین دین هیچ خیر نمی‌بینم، بینایی و مال و فرزند همه برفت، رسول (ص) گفت: «یا یهودی انّ الاسلام لیسبک الرّجال کما تسبک النّار خبث الحدید و الفضّة و الذهب»، اسلام مردان را بگدازد و اخلاص برد چنان که آتش آهن و سیم و زر و اخلاص بر دو خبث از آن بیرون کند، ربّ العالمین در شأن وی این آیت فرستاد. «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی‌ حَرْفٍ» ای علی شکّ، و اصله من حرف الشی‌ء و هو طرفه، نحو حرف الجبل و الحائط الّذی القائم علیه غیر مستقرّ، فقیل للشاکّ فی الدّین انّه یعبد اللَّه علی حرف لانّه علی طرف و جانب من الدّین غیر متوغّل و لا متمکّن کالقائم علی حرف الجبل فانّه مضطرب غیر مستقرّ. قال الحسن: هو المنافق یعبد اللَّه علی حرف، یعنی بلسانه دون قلبه، و المؤمن یعبد اللَّه علی حرفین، بلسانه و قلبه.

« Фإни أсобаҳи хайр » , саҳаи фии ҷисмаи вусъаи фии маишата , « атмأн ба » разӣу скни илайҳ , «у إни أсобтаҳи фитна » блоءи фии ҷасадау зиқи фии маишата , « анқлби алии виҷҳа » эй артду рҷъи алии ақабаи илои алўҷаҳи алзии кони алайҳи ман алкФр . « хусри алднё » ҳайси лами иъмли фӣҳо хирои вафотаи мо кони иؤмл , «у алохраҳ » ҳайси лои иноли нъимоу ихлди фии алнор ,у қил « хусри алднёу алохраҳ » , эй қатли фии алднёу ҳарами алҷнаҳ ,у қрии хосри алднёи мансӯби алии улҳолу алохраҳи ҷири маътӯфи алии алднё , « злк » эй хусрони алднёу алохраҳ , « ҳўи алхсрони улмубин » аззоҳири лои хусрон ахср манеҳ .

«فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ»، صحّة فی جسمه وسعة فی معیشته، «اطْمَأَنَّ بِهِ» رضی و سکن الیه، «وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ» بلاء فی جسده و ضیق فی معیشته، «انْقَلَبَ عَلی‌ وَجْهِهِ» ای ارتدّ و رجع علی عقبه الی الوجه الّذی کان علیه من الکفر. «خَسِرَ الدُّنْیا» حیث لم یعمل فیها خیرا وفاته ما کان یؤمل، «وَ الْآخِرَةَ» حیث لا ینال نعیما و یخلّد فی النّار، و قیل «خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ»، ای قتل فی الدنیا و حرم الجنّة، و قرئ خاسر الدّنیا منصوب علی الحال و الآخرة جرّ معطوف علی الدّنیا، «ذلِکَ» ای خسران الدّنیا و الآخرة، «هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ» الظاهر لا خسران اخسر منه.

« идъўои ман дуни аллоҳи мо лои израҳ ва мо лои инФъаҳ » эй иъбди алснми алзии лои нафъи фӣау лои зр ,у қили маъноаи идъўои мо лои изри тарки ибодатау лои инФъаҳи ибодатау тоъата . « злки ҳўи алзлоли албъид » эй злки алФъли ҳўи алъдўли ани алсўоб .

«یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَضُرُّهُ وَ ما لا یَنْفَعُهُ» ای یعبد الصّنم الّذی لا نفع فیه و لا ضرّ، و قیل معناه یدعوا ما لا یضرّ ترک عبادته و لا ینفعه عبادته و طاعته. «ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِیدُ» ای ذلک الفعل هو العدول عن الصّواب.

« идъўои лмни зраҳ » эй лмни зри дъоӣаҳу ибодатаи ақрби ман нафъаи лонаи иўҷби алқтли фии алднёу алнори фии алохраҳ . ?фони қили лами қол : « лмни зраҳи أқрби ман нафъа »у лои нафъи фии ибодаи алснми Аслан ? қили ҳозои алии одаи алъараби Фонҳми иқўлўни Фмои лои икўни Аслан баъӣд .

«یَدْعُوا لَمَنْ ضَرُّهُ» ای لمن ضرّ دعائه و عبادته اقرب من نفعه لانّه یوجب القتل فی الدّنیا و النّار فی الآخرة. فان قیل لم قال: «لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ» و لا نفع فی عبادة الصّنم اصلا؟ قیل هذا علی عادة العرب فانّهم یقولون فما لا یکون اصلا بعید.

Кқўлаҳ : « злки рҷъи баъӣд » эй лои рҷъи Аслан . Флмои кони нафъи алснми бъидои алии маънии анаи лои нафъи фӣаи Аслан , қили зраҳи ақрби лонаи коӣн , ва аммо алломи Фҳии лоами қисм ва ман фии мавзеи алнсб , таъвила . Идъўои бъзтии мъбўдои зраҳи ақрби ман нафъа . « лбӣси алмўлӣ » эй лбӣси алносри алснм , «у лбӣси алъшир » алсоҳбу алхлит ,у алъараби тсмии алзўҷи ъширои лоҷли алмхолтаҳ .

کقوله: «ذلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ» ای لا رجع اصلا. فلمّا کان نفع الصّنم بعیدا علی معنی انّه لا نفع فیه اصلا، قیل ضرّه اقرب لانّه کائن، و امّا اللّام فهی لام قسم و من فی موضع النصب، تأویله. یدعوا بعزّتی معبودا ضرّه اقرب من نفعه. «لَبِئْسَ الْمَوْلی‌» ای لبئس النّاصر الصّنم، «وَ لَبِئْسَ الْعَشِیرُ» الصّاحب و الخلیط، و العرب تسمّی الزوج عشیرا لاجل المخالطة.

« إни аллоҳи идхли аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳот » . эй сидхли явми алқёмаҳи ман омн бау амали фии алднёи бтоътаҳ , « ҷиноти тҷрии ман таҳтҳо алأнҳор » эй бсотини тҷрии ман таҳти қусӯрҳо ва ашҷорҳо алонҳор . « إни аллоҳи иФъли мо ирид » . Идхли ман шоءи алҷнаҳу идхли ман шоءи алнор . « ман кони изни أни лни инсраҳи аллоҳ » , алҳоءи роҷеъаи ило алрасул , « фии алднёу алохраҳи Флимдди бсбб » эй бҳбл , « إлии алсмоء » эй сақфи албиту алсбби алҳбл ,у алсмоءи ҳоҳнои сақфи албит ,у кули мо ълоки ман шайъи ءи Фҳўи смоء ,у қавла : « лиқтъ » эй лихтнқ , тқўли алъараби қатъи фалони азои ахтнқ ,у қил « сами лиқтъ » эй литълқи бънқаҳи болҳблу лисқлаҳи баҳо ҳатто инқтъ , « Флинзри ҳилли изҳбни кидаҳи мо иғиз » , мо , бмънии алмсдр эй ҳилли изҳбни кидаҳу ҳилтаҳи ғайз ,у алмънии ман кони изни ани лни инсри аллоҳи набӣаи фии алднёи болғлбаҳу алҳҷаҳу алзФру алғнимаҳ ,у фии алохраҳи болҳҷаҳу алшФоъаҳу алсўоби Флишдди ҳболои фии сақфи байтау лихтнқ ба ҳатто имўт . Ин оят дар шаъни қавмӣ аз ғтФон ва банӣ асад фурӯ омад , расӯли худои эшонро бар ислом даъват кард эшон срўо заданд гуфтанд миёни моу ҷуҳудони аҳду паймон ва савгандаст ва мо тарсим ки Муҳамадро нусрат набошаду дайни вай қӯт нагирад ва он гуҳи он аҳду паймони мо бо ҷуҳудон мунқатиъ гардад аз он боз монем ва бойен нарасем , раби Алъоламин ин ояти бҷўоб эшон фиристод гуфт : ҳар ки май пиндорад ки аллоҳи таъолии пайғомбари хешро нусрат нахоҳад дод ва дар дунёу охирати дайни вай боло нахоҳад гирифт бигӯӣ расанӣ аз боло дар овез ва хуба кун ва пас бингар то он кеду ҳиялати ғайзи ту бо расӯл ва бо ислом ҳеҷ бихоҳад барад ё на , ин чунонаст ки бъодт мардум гӯйанд : ман лами иҳби ҳозои Флихтнқ , ва ман лами ирзи ҳозои Фрأсаҳу алҷдор , ҳар ки ин напасандад ва нахоҳад гӯи сар бар девор май зан ё хештанро мекаш . Хулоса маънӣ онаст ки ҳар ки гуяду пиндорад ки аллоҳи таъолии расӯли худро нусрат нахоҳад дод ва ин аз он гуяд ки ӯро хашм меояд аз он нусрат додан , гӯии бахшами худ май мейр ки он нусрат хоҳад буд ҳам дар дунё ва ҳам дар охират . Муҷоҳид гуфт : насри ӣнҷои бмънӣ ризқаст , иқоли арзи Мансурае ммтўраҳ ,у тқўли алъараби ман нсрнии насраи аллоҳ , эй ман аътонии эътоаи аллоҳ ,у бойени қавл « أни лни инсраҳ » ин ҳоء бо « ман » шавад ва маънӣ онаст ки ҳар ки пиндорад ки аллоҳи таъолӣ ӯро рӯзӣ нахоҳад дод бигӯӣ хуба куну хештанро бикаш ва пас бингар то ин феъли тарс аз ту бихоҳад барад ё на ,у сабаби ҳам он буд ки қавм ғтФон мегуфтанд моро аз ҳлФи яҳуди молу неъмату рӯзӣ фаровон мерасад ва агар он аҳд ва паймон башиканем аз он неъмат ва рӯзӣ дармонем , ин оят ҷавоб эшонаст . Қрأи абӯи Амри вараши ани нофеъ ,у ибни омиру рўиси ани ёқӯб « сами лиқтъи сами лиқзўо » , бксри аллом . Ва албоқўни босконҳоу зоди ибни омир «у лиўФўоу литўФўо » бксри алломи Фиҳмоу злки лони аласли фии ломоти аламри алксри бдлолаҳи анки азои абтдأтҳои ксртҳо , кқўлаҳ : « листأзнкми линФқи зўи саъа » ,у анмои касрати ллФрқи байнҳоу байни лоами алтأкиди фии наҳви қавла : «у إни рбки лиҳкм » .

«إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ». ای سیدخل یوم القیامة من آمن به و عمل فی الدّنیا بطاعته، «جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ» ای بساتین تجری من تحت قصورها و اشجارها الانهار. «إِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ ما یُرِیدُ». یدخل من شاء الجنّة و یدخل من شاء النّار. «مَنْ کانَ یَظُنُّ أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ اللَّهُ»، الهاء راجعة الی الرّسول، «فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ فَلْیَمْدُدْ بِسَبَبٍ» ای بحبل، «إِلَی السَّماءِ» ای سقف البیت و السبب الحبل، و السّماء هاهنا سقف البیت، و کلّ ما علاک من شی‌ء فهو سماء، و قوله: «لْیَقْطَعْ» ای لیختنق، تقول العرب قطع فلان اذا اختنق، و قیل «ثُمَّ لْیَقْطَعْ» ای لیتعلّق بعنقه بالحبل و لیثقله بها حتی ینقطع، «فَلْیَنْظُرْ هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ ما یَغِیظُ»، ما، بمعنی المصدر ای هل یذهبنّ کیده و حیلته غیظ، و المعنی من کان یظنّ ان لن ینصر اللَّه نبیّه فی الدّنیا بالغلبة و الحجّة و الظفر و الغنیمة، و فی الآخرة بالحجّة و الشفاعة و الثواب فلیشدد حبالا فی سقف بیته و لیختنق به حتّی یموت. این آیت در شأن قومی از غطفان و بنی اسد فرو آمد، رسول خدای ایشان را بر اسلام دعوت کرد ایشان سر وازدند گفتند میان ما و جهودان عهد و پیمان و سوگند است و ما ترسیم که محمّد را نصرت نباشد و دین وی قوّت نگیرد و آن گه آن عهد و پیمان ما با جهودان منقطع گردد از آن باز مانیم و باین نرسیم، ربّ العالمین این آیت بجواب ایشان فرستاد گفت: هر که می‌پندارد که اللَّه تعالی پیغامبر خویش را نصرت نخواهد داد و در دنیا و آخرت دین وی بالا نخواهد گرفت بگوی رسنی از بالا در آویز و خبه کن و پس بنگر تا آن کید و حیلت غیظ تو با رسول و با اسلام هیچ بخواهد برد یا نه، این چنانست که بعادت مردم گویند: من لم یحبّ هذا فلیختنق، و من لم یرض هذا فرأسه و الجدار، هر که این نپسندد و نخواهد گو سر بر دیوار می‌زن یا خویشتن را میکش. خلاصه معنی آنست که هر که گوید و پندارد که اللَّه تعالی رسول خود را نصرت نخواهد داد و این از آن گوید که او را خشم می‌آید از آن نصرت دادن، گوی بخشم خود می‌میر که آن نصرت خواهد بود هم در دنیا و هم در آخرت. مجاهد گفت: نصر اینجا بمعنی رزق است، یقال ارض منصورة ای ممطورة، و تقول العرب من نصرنی نصره اللَّه، ای من اعطانی اعطاه اللَّه، و باین قول «أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ» این هاء با «من» شود و معنی آنست که هر که پندارد که اللَّه تعالی او را روزی نخواهد داد بگوی خبه کن و خویشتن را بکش و پس بنگر تا این فعل ترس از تو بخواهد برد یا نه، و سبب هم آن بود که قوم غطفان می‌گفتند ما را از حلف یهود مال و نعمت و روزی فراوان میرسد و اگر آن عهد و پیمان بشکنیم از آن نعمت و روزی درمانیم، این آیت جواب ایشانست. قرأ ابو عمرو ورش عن نافع، و ابن عامر و رویس عن یعقوب «ثم لیقطع ثم لیقضوا»، بکسر اللّام. و الباقون باسکانها و زاد ابن عامر «و لیوفوا و لیطوفوا» بکسر اللّام فیهما و ذلک لانّ الاصل فی لامات الامر الکسر بدلالة انّک اذا ابتدأتها کسرتها، کقوله: «لیستأذنکم لینفق ذو سعة»، و انّما کسرت للفرق بینها و بین لام التّأکید فی نحو قوله: «وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ».

Ва аммо алоскони фии алҷмиъи Флтлби алхФаҳи астсқолои лтўолии алҳркот .

و امّا الاسکان فی الجمیع فلطلب الخفة استثقالا لتوالی الحرکات.

Қавла : «у кзлки أнзлноаҳ » эй комаи бинои абтдоءи алхлқу алмъоди анзлноаҳ , « оёти байнот » возеҳот , ириди ҷамеъи алқуръон ,у қили комаи бинои қдртнои алии алхлқи уқалои анзлнои фии алқуръони оёти возеҳоти бсҳаҳи злк , «у أни аллоҳи иҳдии ман ирид » эйу лони аллоҳи иҳдии илои алнбўаҳи ман ириди алии мо иўҷбаҳи алҳкмаҳи лои ман тридўн , назираи қавла : «у лақади ахтрноҳми алии илм » ,у қили иҳдии ман ирид , эй иўФқи ллсўоби ман ириди ҳидоята .

قوله: «وَ کَذلِکَ أَنْزَلْناهُ» ای کما بینّا ابتداء الخلق و المعاد انزلناه، «آیاتٍ بَیِّناتٍ» واضحات، یرید جمیع القرآن، و قیل کما بینّا قدرتنا علی الخلق عقلا انزلنا فی القرآن آیات واضحات بصحّة ذلک، «وَ أَنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یُرِیدُ» ای و لانّ اللَّه یهدی الی النبوّة من یرید علی ما یوجبه الحکمة لا من تریدون، نظیره قوله: «وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلی‌ عِلْمٍ»، و قیل یهدی من یرید، ای یوفّق للصّواب من یرید هدایته.

« إни аллазӣнаи омнўо » , ҳам алмؤмнўни ман ИМАи Муҳамад ( с ) , «у аллазӣнаи ҳодўо » ҳам алиҳўд , «у алсобӣин » , ҳам ман алиҳўд ,у қили ҳам абдаи алнҷўм ,у қрأи нофеъи алсобини балои ҳамзу қрأи албоқўни алсобӣини болҳмз , «у алнсорӣ » ҳам аллазӣнаи тнсрўо , «у алмҷўс » ҳам абдаи алнирон , ва аммо албҳои Фридиаҳи аллазӣнаи иъбдўни алшмсу лои иъбдўни алнори фаҳми занодақа . Алҳқўои болмҷўси қавми идъўни иброҳӣм , «у аллазӣнаи أшркўо » ҳам абдаи алосном , қоли қтодаҳ : алодёни хумса , арбаъаи ллшитону воҳиди ллрҳмн . « إни аллоҳи иФсли бинҳм » эй байни аллазӣнаи омнўоу байни ҳؤлоء , « явми алқёмаҳ » ,у алФсли ани идхли алмؤмнини алҷнаҳу идхли алохрини алнор , кқўли аҳли алнори баъди ани идхлўҳо , ани аллоҳи қади ҳукми байни алъбод . « إни аллоҳи алии кули шайъи ءи шаҳид » олам ба ҳофизи ?лаи лои ихФии алайҳи шайъи ءу хабари ани алаввали ани ассонии комаи тқўли ани зидои ани абоаи қоим ,у кқўли алшоър :

«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا»، هم المؤمنون من امّة محمّد (ص)، «وَ الَّذِینَ هادُوا» هم الیهود، «وَ الصَّابِئِینَ»، هم من الیهود، و قیل هم عبدة النجوم، و قرأ نافع الصابین بلا همز و قرأ الباقون الصابئین بالهمز، «وَ النَّصاری‌» هم الّذین تنصروا، «وَ الْمَجُوسَ» هم عبدة النّیران، و امّا البها فریدیة الّذین یعبدون الشّمس و لا یعبدون النّار فهم زنادقة. الحقوا بالمجوس قوم یدعون ابراهیم، «وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا» هم عبدة الاصنام، قال قتادة: الادیان خمسة، اربعة للشیطان و واحد للرّحمن. «إِنَّ اللَّهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ» ای بین الّذین آمنوا و بین هؤلاء، «یَوْمَ الْقِیامَةِ»، و الفصل ان یدخل المؤمنین الجنّة و یدخل الآخرین النّار، کقول اهل النّار بعد ان یدخلوها، انّ اللَّه قد حکم بین العباد. «إِنَّ اللَّهَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ» عالم به حافظ له لا یخفی علیه شی‌ء و خبر انّ الاوّل انّ الثانی کما تقول انّ زیدا انّ اباه قائم، و کقول الشاعر: