Қавла : « أи ламтар » эй ?илами тааллум ,у қили ?иламтар бқлбк , « أни аллоҳи исҷди ?лаи ман фии алсмоўот » ҳўи алии алъмўму сҷўдҳми тоъаҳ , « ва ман фии алأрз » хусӯси фии алмؤмнин , «у алшмсу алқмру алнҷўму алҷболу алшҷру алдўоб » , муфассирон гуфтанд ваҷҳи ин суҷуди ҳамон ваҷҳ тасбеҳаст ки дар он оят гуфт : «у إни ман шайъи ءи إлои исбҳи бҳмдаҳ » донем ки суҷудаст бҳқиқти локини ақлро бдрёФти он роҳ нест , ҳамчунин раби алъзаҳи осмону заминро гуфт : « аӣтёи тўъои أўи карҳо ? қолтои أтинои тоӣъин » ,у сангро хашят гуфт : «у إни минҳои лмои иҳбти ман хшиаҳи аллоҳ » , ва дар осор салафаст мо фии алсмоءи наҷму лои шамсу лои қамари алои иқъи соҷдои ҳайни иғиби сами лои инсрФ ҳатто иؤзни ?лаи Фиأхзи зоти алимин ҳатто ирҷъи илои матлаъа . Муҷоҳид гуфт : суҷуди ҷамодоти таҳаввул зилоласт кқўлаҳ : « итФиؤои зилолаи ани алимину алшмоӣли сҷдои ллаҳ » ,у шарҳи он дар мавзе хеш рафт . «у касӣри ман аннос » ин носи мслмононнд ва маътӯфаст бар аввали оят , эй ҳзаҳи алошёءи кулҳо тсҷди ллаҳу касӣри ман алмуслимӣн , ӣнҷои сухан тамом шуд пас бар истиноф гуфт : «у касӣри ҳақи алайҳи алъзоб » яънеу касӣри анноси ҳақи алайҳи алъзоби бкФраҳу абоӣаҳи алсҷўд . Ин маънӣ бар қавл эшонаст ки гуфтанд : суҷуди тоъат ва ибодатаст .
قوله: «أَ لَمْ تَرَ» ای الم تعلم، و قیل الم تر بقلبک، «أَنَّ اللَّهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ» هو علی العموم و سجودهم طاعة، «وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ» خصوص فی المؤمنین، «وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ»، مفسران گفتند وجه این سجود همان وجه تسبیحست که در آن آیت گفت: «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» دانیم که سجودست بحقیقت لکن عقل را بدریافت آن راه نیست، همچنین ربّ العزّه آسمان و زمین را گفت: «ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً؟ قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ»، و سنگ را خشیت گفت: «وَ إِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ»، و در آثار سلف است ما فی السّماء نجم و لا شمس و لا قمر الّا یقع ساجدا حین یغیب ثم لا ینصرف حتی یؤذن له فیأخذ ذات الیمین حتی یرجع الی مطلعه. مجاهد گفت: سجود جمادات تحوّل ظلال است کقوله: «یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْیَمِینِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ»، و شرح آن در موضع خویش رفت. «وَ کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ» این ناس مسلمانانند و معطوف است بر اوّل آیت، ای هذه الاشیاء کلّها تسجد للَّه و کثیر من المسلمین، اینجا سخن تمام شد پس بر استیناف گفت: «وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذابُ» یعنی و کثیر النّاس حقّ علیه العذاب بکفره و ابائه السّجود. این معنی بر قول ایشان است که گفتند: سجود طاعت و عبادت است.
Аммо бар қавли эшон ки гуфтанд , суҷуд зилоласт , ва ӯ истиноф нест балки ва ӯ атфасту сухани пайваста ,у касӣри ман анносу касӣри ҳақи алайҳи алъзобу ани сҷди зиллаи ллаҳ . « ва ман иҳни аллоҳ » эй ман иҳнаҳи болхзлон , « Фмои ?лаи ман макрам » болтўФиқ , « إни аллоҳи иФъли мо ишоء » икрми ман ишоءи болоямон ,у изли ман ишоءи болкФр . Фолсъодаҳу алшқоўаҳи бмшитаҳу иродата .
امّا بر قول ایشان که گفتند، سجود ظلال است، و او استیناف نیست بلکه و او عطف است و سخن پیوسته، و کثیر من النّاس و کثیر حقّ علیه العذاب و ان سجد ظله للَّه. «وَ مَنْ یُهِنِ اللَّهُ» ای من یهنه بالخذلان، «فَما لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ» بالتوفیق، «إِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ ما یَشاءُ» یکرم من یشاء بالایمان، و یذلّ من یشاء بالکفر. فالسّعادة و الشّقاوة بمشیّته و ارادته.
« ҳзони хасмон » , қрأи ибни касӣр « ҳзон » бтшдиди алнўн ,у қрأи албоқўни бтхФиФҳо , « ахтсмўои фии рбҳм » эй фии дайнау фии амра ,у анмои қоли хасмони лонҳмои Фриқон ,у қоли ахтсмўои лонҳои ҷамъон , ҷамъи алмؤмнину ҷамъи алкоФрин , хилофаст миёни уламо ки ин ду ҷамъ кианд ? бухорӣ оварда дар саҳеҳ ки : абӯи зри ғаффории савганд ёд карда ки ин оят дар шаъни муборизони рӯзи бадар фурӯ омад , шаш кас буданд аз Қурайши се мусулмон : Ҳамзаи бен абди алмтлбу алии бен абии толибу убайдаи бен алҳорси бен алмтлб ва се кофар : Утбаи бен рабеъау шебаи бен рабеъау алўлиди бен Утба . Муҳамади бен исҳоқ гуфт : рӯзи бадари Утбаи бен рабеъау писари ваии валиди бен Утбау шебаи бен рабеъа аз сафи мушрикон берун омаданд ва муборизат хостанд , аз сафи мусулмонони се ҷавони Ансорӣ берун шуданд ъўзу мъўзи писарони ҳориси бен рФоъаҳи бен саводу абди аллоҳи бен равоҳа , эшон гуфтанд : ман антм ? шумо ки бошед ? гуфтанд мо ансорёними фалону фалону фалон , эшон гуфтанд : ё Муҳамади ахрҷи алинои акФонои ман қўмно . Мо кФўи хеши хоҳем аз қавми хеш яъне аз Қурайш , Мустафо ( с ) гуфт : Қум ё убайдаи бен алҳорс ва ё Ҳамзаи бен абди алмтлб ва ё алии бен абии толиб .
«هذانِ خَصْمانِ»، قرأ ابن کثیر «هذانّ» بتشدید النّون، و قرأ الباقون بتخفیفها، «اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ» ای فی دینه و فی امره، و انّما قال خصمان لانّهما فریقان، و قال اختصموا لانّها جمعان، جمع المؤمنین و جمع الکافرین، خلاف است میان علماء که این دو جمع کهاند؟ بخاری آورده در صحیح که: ابو ذر غفاری سوگند یاد کرده که این آیت در شأن مبارزان روز بدر فرو آمد، شش کس بودند از قریش سه مسلمان: حمزة بن عبد المطّلب و علیّ بن ابی طالب و عبیدة بن الحارث بن المطّلب و سه کافر: عتبة بن ربیعه و شیبة بن ربیعه و الولید بن عتبه. محمد بن اسحاق گفت: روز بدر عتبة بن ربیعه و پسر وی ولید بن عتبه و شیبة بن ربیعه از صف مشرکان بیرون آمدند و مبارزت خواستند، از صف مسلمانان سه جوان انصاری بیرون شدند عوّذ و معوذ پسران حارث بن رفاعة بن سواد و عبد اللَّه بن رواحه، ایشان گفتند: من انتم؟ شما که باشید؟ گفتند ما انصاریانیم فلان و فلان و فلان، ایشان گفتند: یا محمّد اخرج الینا اکفانا من قومنا. ما کفو خویش خواهیم از قوم خویش یعنی از قریش، مصطفی (ص) گفت: قم یا عبیدة بن الحارث و یا حمزة بن عبد المطّلب و یا علی بن ابی طالب.
Мушрикон чун эшонро диданд гуфтанд акФоءи кироми шмоӣиди карямону бузургону ҳамсарони мо , он гуҳи убайда бо Утба бар овехт ,у Ҳамза бо шебау алӣ бо валид кӯшиданд то он гуҳ ки мушрикон ҳар се кушта шуданд , ва дар шаъни эшон оят омад , « ҳзони хасмони ахтсмўои фии рбҳм » эй ақтлўои фии аллоҳи ъзу ҷли вҳдаҳи ҳؤлоء ,у ашрк ба ҳؤлоء .
مشرکان چون ایشان را دیدند گفتند اکفاء کرام شمائید کریمان و بزرگان و همسران ما، آن گه عبیده با عتبه بر آویخت، و حمزه با شیبه و علی با ولید کوشیدند تا آن گه که مشرکان هر سه کشته شدند، و در شأن ایشان آیت آمد، «هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ» ای اقتلوا فی اللَّه عزّ و جلّ وحّده هؤلاء، و اشرک به هؤلاء.
Ва ирўии ани Қайси бен ибоди анаи қоли самъати алии бен абии толиб ( ъ ) иқўл : « анои аввали ман иҷсўои ллхсўмаҳи байни ядии аллоҳи ъзу ҷли явми алқёмаҳу ҳозои алкломи иؤмии илои ани аввали қтили явми бадари кони Утбаи алзии қатлаи алии бен абии толиби лӣси ҳозои ман мҷосоаҳи алии Муъовияи бен абии Сафёни анмои ҳаии мҷосоаҳи алии Утбаи бен рабеъа . Ибн аббос гуфт : ин ду хасми яке гуруҳи мؤмноннду дигари гуруҳи аҳли китобу хусумати эшон он буд ки аҳл китоб мегуфтанд : нҳни аввалии биллоҳу ақдми мнкм ба ктобо ва набино қабл нбикм ,у қоли алмؤмнўни нҳни аҳқи биллоҳ омно набино Муҳамаду нбикму бмои анзли аллоҳи ман китобу анкм търФўн набиноу ктобноу кФртм ба ҳсдо . Ва қили ҳам алмؤмнўну алкоФрўни ахтсмўои фии албъс ,у қили ҷаъли алодёни сетаи фии қавла : « إни аллазӣнаи омнўоу аллазӣнаи ҳодўо » алоиаҳ . . . Фҷъли хумсаи ллнор ,у воҳдои ллҷнаҳ , Фқўлаҳ : « ҳзони хасмон » инсрФи илайҳами Фолмؤмнўни хасм ,у соири алхмсаҳи хасми ахтсмўои фии дайни рбҳм . Ва қоли ъкрмаҳ . Ҳумои алҷнаҳу алнори ахтсмтои кома рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯл ( с ) : « тҳоҷти алҷнаҳу алнор , Фқолти алнори أўсрти болмткбрину алмтҷбрин ,у қолати алҷнаҳи Фмои лии лои идхлнии алои зъФоءи анносу сқтҳму ъзтҳм , қоли аллоҳи ллҷнаҳи анмои анати раҳматии арҳми бки ман ашоءи ман ибодӣ ,у қоли ллнори анмои анати азобии аъзби бки ман ашоءи ман ибодӣу лкли воҳидаи мнкмои млؤҳо , Фомои алнори Флои тмтлӣ ҳатто изъи аллоҳи фӣҳо раҷулаи Фтқўли қти қти Фҳнои лаки тмлӣу тзўии баъзҳо илои баъзу лои излми аллоҳи ман халқаи аҳдо ва аммо алҷнаҳи ?фони аллоҳи иншии лҳои хлқо » .
و یروی عن قیس بن عبّاد انّه قال سمعت علی بن ابی طالب (ع) یقول: «انا اوّل من یجثوا للخصومة بین یدی اللَّه عز و جل یوم القیامة و هذا الکلام یؤمی الی انّ اوّل قتیل یوم بدر کان عتبة الّذی قتله علی بن ابی طالب لیس هذا من مجاثاة علی معاویة بن ابی سفیان انّما هی مجاثاة علی عتبة بن ربیعة. ابن عباس گفت: این دو خصم یکی گروه مؤمنانند و دیگر گروه اهل کتاب و خصومت ایشان آن بود که اهل کتاب میگفتند: نحن اولی باللّه و اقدم منکم به کتابا و نبیّنا قبل نبیّکم، و قال المؤمنون نحن احقّ باللّه آمنّا نبیّنا محمّد و نبیّکم و بما انزل اللَّه من کتاب و انّکم تعرفون نبیّنا و کتابنا و کفرتم به حسدا. و قیل هم المؤمنون و الکافرون اختصموا فی البعث، و قیل جعل الادیان ستّة فی قوله: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا» الایة... فجعل خمسة للنّار، و واحدا للجنّة، فقوله: «هذانِ خَصْمانِ» ینصرف الیهم فالمؤمنون خصم، و سائر الخمسة خصم اختصموا فی دین ربّهم. و قال عکرمة. هما الجنّة و النّار اختصمتا کما روی ابو هریرة قال قال رسول (ص): «تحاجّت الجنّة و النّار، فقالت النّار أوثرت بالمتکبّرین و المتجبّرین، و قالت الجنّة فما لی لا یدخلنی الا ضعفاء النّاس و سقطهم و عزّتهم، قال اللَّه للجنّة انّما انت رحمتی ارحم بک من اشاء من عبادی، و قال للنّار انّما انت عذابی اعذب بک من اشاء من عبادی و لکلّ واحدة منکما ملؤها، فامّا النّار فلا تمتلئ حتی یضع اللَّه فیها رجله فتقول قطّ قطّ فهنا لک تملئ و تزوی بعضها الی بعض و لا یظلم اللَّه من خلقه احدا و امّا الجنّة فانّ اللَّه ینشئ لها خلقا».
« Фолзини кФрўои қатъати ?лаами сёби ман нор » ин баёни саранҷому молу марҷаъи коФронст , ки аҳад алхсминанд ,у маънӣ « қатъат » қудрату ҷаълату сӯяти ?лаами сёби ман нор , эй алнори аҳотти баҳами коҳотаҳи алсёби алмқтўъаҳ . Мегуяд ҳам чунон ки ҷомаи пӯшидании гирди мардум дар ояду ҳамаи андоми вай фурӯ гирад , оташи гирди эшон дар ояд дар дӯзах ва эшонро фурӯ гирад . Қоли Саиди бен ҷбир : « сёби ман нор » эй ман нҳоси музоб ,у лӣси шайъи ءашад ҳаро манеҳ азои аҳмӣ ва мислаи қавла : « сробилҳми ман Қатарон »у ҳўи алнҳос ,у қили илбсўни сробили ман ҳадиди қади аҳмити болнори ликўни ҷмъои байни сиқли алҳдиду ҳрораҳи алнор . « исби ман фавқи рؤсҳми алҳмим » алҳмими моءи алҳори алзии антҳти ҳарората .
«فَالَّذِینَ کَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیابٌ مِنْ نارٍ» این بیان سرانجام و مآل و مرجع کافرانست، که احد الخصمیناند، و معنی «قُطِّعَتْ» قدّرت و جعلت و سوّیت لهم ثیاب من نار، ای النّار احاطت بهم کاحاطة الثیاب المقطوعة. میگوید هم چنان که جامه پوشیدنی گرد مردم در آید و همه اندام وی فرو گیرد، آتش گرد ایشان در آید در دوزخ و ایشان را فرو گیرد. قال سعید بن جبیر: «ثِیابٌ مِنْ نارٍ» ای من نحاس مذاب، و لیس شیء اشدّ حرّا منه اذا احمی و مثله قوله: «سَرابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ» و هو النحاس، و قیل یلبسون سرابیل من حدید قد احمیت بالنّار لیکون جمعا بین ثقل الحدید و حرارة النّار. «یُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِیمُ» الحمیم ماء الحار الّذی انتهت حرارته.
« исҳр ба » эй изоби болҳмими алзии исби ман фавқи рؤсҳм , « мо фии бтўнҳм » ман алшҳўму алоҳшоء . «у алҷлўд » яъне ишўии ҳураи ҷлўдҳми Фитсоқт .
«یُصْهَرُ بِهِ» ای یذاب بالحمیم الّذی یصبّ من فوق رؤسهم، «ما فِی بُطُونِهِمْ» من الشحوم و الاحشاء. «وَ الْجُلُودُ» یعنی یشوی حرّه جلودهم فیتساقط.
Қол алнабӣ ( с ) : « ани алҳмими лисби алии рؤсҳми ФинФзи алҷмҷмаҳ ҳатто ихлси илои ҷўФаҳи Фислти мо фии ҷўФаҳ ҳатто имрқи ман қадамӣау ҳўи алсҳри сами иъоди комаи кон .
قال النّبی (ص): «انّ الحمیم لیصبّ علی رؤسهم فینفذ الجمجمة حتی یخلص الی جوفه فیسلت ما فی جوفه حتی یمرق من قدمیه و هو الصهر ثمّ یعاد کما کان.
Алҳмими фии алқуръони алии ваҷҳин : аҳдҳмои бмънии алқробаҳи кқўлаҳ : «у лои исӣли ҳмими ҳмимо » ,у фии алшъроء «у лои садиқи ҳмим » ,у фии алмсобиҳ « кأнаҳ вале ҳмим » эй қариб . Ва алўҷаҳи ассонии алҳмими алмоءи алҳори кқўлаҳ : « исби ман фавқи рؤсҳми алҳмим » ,у фии алсоФот « лшўбои ман ҳмим » ,у фии арраҳмон « итўФўни байнҳоу байни ҳмими он » эй ҳори қади антҳии ҳура .
الحمیم فی القرآن علی وجهین: احدهما بمعنی القرابة کقوله: «وَ لا یَسْئَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً»، و فی الشعراء «وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ»، و فی المصابیح «کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ» ای قریب. و الوجه الثانی الحمیم الماء الحارّ کقوله: «یُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِیمُ»، و فی الصافات «لَشَوْباً مِنْ حَمِیمٍ»، و فی الرحمن «یَطُوفُونَ بَیْنَها وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ» ای حار قد انتهی حرّه.
Қавла : «у ?лаами мқомъи ман ҳадид » эй сёти ман ҳадид , воҳдтҳои мқмъаҳ ,у қили ҳаии шабаҳи алҷрзи ман алҳдиди ман қўлҳм : қамъати раъсаи азои зрбтаҳи зрбои ъниФо . Ва фии алхбри луи вазъи мқмъи ман ҳадиди фии аларзи сами аҷтмъи алайҳи алсқлони мо ақлўаҳи ман аларз ,у қили фии алоиаҳи тақдим , тақдирау ?лаами мқомъи ман ҳадиди исқби баҳои рؤсҳми сами исби фӣҳо ман фавқи рؤсҳми алҳмим .
قوله: «وَ لَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِیدٍ» ای سیاط من حدید، واحدتها مقمعة، و قیل هی شبه الجرز من الحدید من قولهم: قمعت رأسه اذا ضربته ضربا عنیفا. و فی الخبر لو وضع مقمع من حدید فی الارض ثم اجتمع علیه الثقلان ما اقلّوه من الارض، و قیل فی الآیة تقدیم، تقدیره و لهم مقامع من حدید یثقب بها رؤسهم ثم یصبّ فیها من فوق رؤسهم الحمیم.
« клмои أродўои أни ихрҷўои минҳои ман ғам » эй клмои ҳоўлўои алхурӯҷи ман алнори лмои илҳқҳми ман Улуғаму алкрби алзии иأхзи бонФосҳм . « أъидўои фӣҳо » эй рдўои илоҳо болмқомъ . Ва рӯй ани ҷаҳаннами иҷиши бмни фӣҳо комаи иҷиши алмрҷли бмои фӣа , Фозои рФътҳми илои аъло табақаи тлбўои алхурӯҷи Фзрбҳми алзбониаҳи бмқомъи алҳдиди Фиҳўўни фӣҳо сабъин хриФо , «у зўқўои азоби алҳриқ » эй тқўли ?лаами алмлоӣкаҳи зўқўои азоби алнор , сами зикри ҳасани ҳоли алохрини ман алхсмини Фқол : « إни аллоҳи идхли аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти ҷиноти тҷрии ман таҳтҳо алأнҳор » эй бсотини тҷрии ман таҳти ашҷорҳо ва қусӯрҳо анҳори алъслу алхмру аллбну алмоء . « иҳлўни фӣҳо ман أсоўр » ҷамъи асўраҳ ,у асўраҳи ҷамъи савору ҳўи мо илбси фии алзроъи ман зҳб ӯ Фзаҳ . «у лؤлؤо » қрأи аҳли алмдинаҳу ъосми ҳоҳноу фии сӯраи алмлоӣкаҳ «у лؤлؤо » болнсби воФқҳмои ёқӯби ҳоҳнои алии маънӣу иҳлўни лؤлؤоу лонҳои мактубаи фии алмсоҳФи бололФу ахтлФи ани ъосми фии алҳмз , Фқрأи абӯи бикри анҳу бҳмзаҳи воҳидау ҳаии ассонӣа ,у қрأи ҳФси анҳу бҳмзтин ,у қрأи алохрўну лؤлؤ , болхФзи фии алсўртини ътФои алии зҳб , эй ман зҳб ва ман лؤлؤ . Яъне мурассаъа . Қавла : « ман أсоўр » « ман » ллтбъиз « ман зҳб » ллтбиин ,у фии алхбр : луи ани рҷлои ман аҳли алҷнаҳи атлъи Фбдти асоўраҳи лтмси зўӣаҳи зўءи алшмс , комаи ттмси алшмси зўءи алнҷўм .
«کُلَّما أَرادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ» ای کلّما حاولوا الخروج من النّار لما یلحقهم من الغمّ و الکرب الّذی یأخذ بانفاسهم. «أُعِیدُوا فِیها» ای ردّوا الیها بالمقامع. و روی انّ جهنم یجیش بمن فیها کما یجیش المرجل بما فیه، فاذا رفعتهم الی اعلی طبقة طلبوا الخروج فضربهم الزبانیة بمقامع الحدید فیهوون فیها سبعین خریفا، «وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِیقِ» ای تقول لهم الملائکة ذوقوا عذاب النّار، ثم ذکر حسن حال الآخرین من الخصمین فقال: «إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ» ای بساتین تجری من تحت اشجارها و قصورها انهار العسل و الخمر و اللبن و الماء. «یُحَلَّوْنَ فِیها مِنْ أَساوِرَ» جمع اسورة، و اسورة جمع سوار و هو ما یلبس فی الذراع من ذهب او فضّة. «وَ لُؤْلُؤاً» قرأ اهل المدینة و عاصم هاهنا و فی سورة الملائکة «و لؤلؤا» بالنصب وافقهما یعقوب هاهنا علی معنی و یحلّون لؤلؤا و لانّها مکتوبة فی المصاحف بالالف و اختلف عن عاصم فی الهمز، فقرأ ابو بکر عنه بهمزة واحدة و هی الثانیة، و قرأ حفص عنه بهمزتین، و قرأ الآخرون و لؤلؤ، بالخفض فی السورتین عطفا علی ذهب، ای من ذهب و من لؤلؤ. یعنی مرصّعة. قوله: «مِنْ أَساوِرَ» «مِنْ» للتبعیض «مِنْ ذَهَبٍ» للتبیین، و فی الخبر: لو انّ رجلا من اهل الجنّة اطلع فبدت اساوره لطمس ضوئه ضوء الشّمس، کما تطمس الشّمس ضوء النّجوم.
Ва ани абии ҳрираҳи қол : дори алмؤмни фии алҷнаҳи ман лؤлؤи фӣҳо шаҷари тсмри алҳлли Физҳби алмؤмни Фиأхзи байни асбъиаҳи сабъин ҳалаи кули ҳалаи муназзамаи болдру алмрҷон . «у лбосҳми фӣҳо ҳарир » эй анҳми илбсўни фии алҷнаҳи сёби алأбрисму ҳўи алзии ҳарами лбсаҳи фии алднёи алии алрҷол , ва рӯй абӯи Саиди алхдрии қоли қоли расӯли аллоҳ : « ман лбси алҳрири фии алднёи лами илбсаҳи аллоҳи фии алохраҳи ?фони дахли алҷнаҳи лбсаҳи аҳли алҷнаҳи лами илбсаҳи ҳў » .
و عن ابی هریره قال: دار المؤمن فی الجنّة من لؤلؤ فیها شجر تثمر الحلل فیذهب المؤمن فیأخذ بین اصبعیه سبعین حلّة کل حلّة منظّمة بالدرّ و المرجان. «وَ لِباسُهُمْ فِیها حَرِیرٌ» ای انّهم یلبسون فی الجنّة ثیاب الأبریسم و هو الّذی حرم لبسه فی الدّنیا علی الرّجال، و روی ابو سعید الخدری قال قال رسول اللَّه: «من لبس الحریر فی الدّنیا لم یلبسه اللَّه فی الآخرة فان دخل الجنّة لبسه اهل الجنة لم یلبسه هو».
«у ҳдўои إлии алтиби ман алқўл » эй аршдўои фии алднёи илои шҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳу ани мҳмдои расӯли аллоҳ . Қоли ибни зайд : алтиби ман алқўли лои илоҳи алои аллоҳу аллоҳи Акбар ,у субҳони аллоҳу алҳмди ллаҳ , назира « إлиаҳи исъди алкулами алтиб »у қили таййиби ман алқўли алқуръон ,у қили ҳўи албшораҳи алтии тأтиҳми ман аллоҳи фии алҷнаҳу алтҳиаҳу ассаломи ман аллоҳ . Кқўлаҳ : « тҳитҳми фӣҳо салом » . «у ҳдўои إлии сироти алҳмид » эй илои дайни аллоҳу ҳўи алислом ,у қили ҳўи кқўлаҳ : « сироти аллоҳ » саммии аллоҳи ъзу ҷл нафса фии алқуръони ҳмидои сабъаи ъушри мўзъо ,у алҳмиди фии асмоءи таъолии ман лои итклми фӣаи алои болмдҳ ,у лои исмии алои болмдҳ ,у лои инсби илайҳи алои алшкр ,у лои иўсФи алои болмҷд .
«وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ» ای ارشدوا فی الدّنیا الی شهادة ان لا اله الّا اللَّه و انّ محمّدا رسول اللَّه. قال ابن زید: الطیّب من القول لا اله الّا اللَّه و اللَّه اکبر، و سبحان اللَّه و الحمد للَّه، نظیره «إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ» و قیل طیّب من القول القرآن، و قیل هو البشارة الّتی تأتیهم من اللَّه فی الجنّة و التحیّة و السّلام من اللَّه. کقوله: «تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ». «وَ هُدُوا إِلی صِراطِ الْحَمِیدِ» ای الی دین اللَّه و هو الاسلام، و قیل هو کقوله: «صراط اللَّه» سمیّ اللَّه عزّ و جلّ نفسه فی القرآن حمیدا سبعة عشر موضعا، و الحمید فی اسماء تعالی من لا یتکلّم فیه الّا بالمدح، و لا یسمّی الا بالمدح، و لا ینسب الیه الّا الشّکر، و لا یوصف الّا بالمجد.
« إни аллазӣнаи кФрўо » , нзлти фии куффори Қурайши ҳайни сдўо алнабӣ ( с ) ани алмсҷдулҳаром явми алҳдибиаҳ , исдўни лафзи мстқбли атф ба алии алмозии лони алмроди ман лафзи алмстқбли алмозии комаи қоли фии мавзеи охир , « аллазӣнаи кФрўоу сдўои ани сиблати аллоҳ » , қили маъноаи ани аллазӣнаи кФрўои Фимои тақаддум «у исдўни ани сиблати аллоҳ » фии улҳол , эй ва ҳам исдўн яъне имнъўну имтнъўни ани алдхўли фии алислом ,у исдўни алмؤмнини ани алмсҷдулҳарому алдхўли фӣау алтўоФи болбит , « алзии ҷълноаҳи ллнос » қиблаи лслўтҳму мнскоу мтъбдои комаи қоли фии мавзеи охир : « вазъи ллнос » . Гуфтаанд ин масҷиди ҳароми саҳро буду фазо аз баҳри тавофон то рӯзгори умр чун мардум бисёр гашти онро зиёдат карду сарое чанд бихареду андари масҷиди афзуду танӣ чанд намефурухтанд саройҳои эшон фурӯд овараду баҳои он бидоду масҷидро девории сохт кам аз қоматӣ ,у бози Усмони сарое чанд дар афзуду масҷидро равоқҳо сохт , ва пас абӯи ҷаъфари алмнсўр зиёдат кард , ва пас аз он Меҳдӣ зиёдат кард . « сўоء » қрأи ҳФси ани ъосм , сўоءи болнсби боиқоъи алҷъли алайҳи лони алҷъли итъдии илои мафъӯлин . Ва қили маъноа , мстўёи фӣаи алъокФу албодӣу қрأи алохрўни сўоءи болрФъи алии анаи хабари мбтдоءи тақаддуми алии алмбтдоу алтқдир , алъокФу албодии фӣаи сўоء , ФолъокФи ҳўи алмбтдоу албодии маътӯфи алайҳ , сўоءи ҳўи хабари тақаддуми алии алмбтдо ,у бҳзаҳи алқроءаҳи тем алклом ъанд қавла : « ллнос » сами ибтдии Фтқўли сўоءи алъокФи фӣау албод , алъокФи алмқим ва ман кони ман аҳли Макка ,у албодии кони ман ғайри аҳлҳо , албодии ман албодиаҳи Флои ислки илои Маккаи алои фии албўодии ман алўҷўаҳи кулҳо , иқоли бдأи алрҷли азои харҷи илои алсҳроء , ва манеҳ қавла : «у ҷоءи бкми ман албдў » ,у ахтлФўои фии маънии алоиаҳи Фқоли қавм : сўоءи алъокФи фӣау албодии фии таъзими ҳурматау қзоءи алнски фӣа ,у ҳақи аллоҳи алўоҷби ъалиҳумо фӣаи Флиси аҳли Маккаи боҳақ ба ман алнозъи илайҳ ,у илайҳи зҳби муҷоҳиду алҳсну ҷимоъа ,у қолўо алмрод манеҳ нафаси алмсҷдулҳаром лои алҳрми калла ,у маънии алтсўиаҳи ҳўи алтсўиаҳи фии таъзими алкъбаҳу фии фазли алслоаҳи фии алмсҷдулҳарому алтўоФи болбит ,у қоли охрўн : алмрод манеҳ ҷамеъи алҳрму маънии алтсўиаҳи ани алмқим ,у албодии сўоءи фии алнзўл ба лӣси аҳдҳмои аҳқи болмнзли икўни фӣаи ман алохри ғайри анаи лои изъҷи аҳади азои кони фӣаи сабақи илои манзилу ҳўи қавли ибни аббосу Саиди бен ҷбиру қтодаҳу ибни зайди қолўо : ммои сўоءи фии албиўту алмнозл , қоли абди арраҳмони бен собт : кони алҳҷоҷи азои қдмўои Маккаи лами икни аҳади ман аҳли Маккаи боҳақи бмнзлаҳ . Ва кони умри бен улхитоби инҳии анноси ани иғлқўои абўобҳми фии алмўсму алии ҳозои алқўли лои иҷўзи байъи даври Маккау аҷортҳои алии алқўли алаввалу ҳўи ақрби илои алсўоби иҷўзи лони аллоҳи қоли ллФқроءи алмҳоҷрини аллазӣнаи ахрҷўои ман дёрҳм ,у қол алнабӣ явми фатҳи Макка : ман дахли дори абии Сафёни Фҳўи омни Фнсби алдёри илайҳами насабаи малик ,у уштурии умри дор алсҷн бимика борбъаҳи олоФи дарҳами Фдли алии ҷавози байъҳо ,у ҳозои қавли тоўсу Амри бен динор , ва ба қоли алшоФъӣ . « ва ман ирди фӣа » эй фии алмсҷдулҳаром , « бإлҳоди бзлм » қили ҳоҳнои замир . Яъне ва ман ирди фӣаи сўоءи болҳод эй майли ан алҳақ . Сами Фсри алолҳоди бзлми ази қади икўни илҳоду майли бғири зулм ,у қили албоءи фӣаи зоидаи кқўлаҳ : « тунбати болдҳн »у алмънии ман ирди фӣаи إлҳодои бзлм ,у ахтлФўои фии ҳзаҳи алолҳод , Фқоли муҷоҳиду қтодаҳ : ҳўи алшрку ибодаи ғайри аллоҳ ,у қили ҳўи кули шайъи ءи кони мнҳёи анҳу ман қавл ӯ феъл ҳатто шатми алходм . Ва қоли ътоء : ҳўи духули алҳрми ғайри муҳаррам ӯ иртикоби шайъи ءи ман мҳзўроти алҳрми ман қатли сайд ӯ қатъи шаҷара ,у қоли ибни аббос : ҳўи ани тқтли фӣаи ман лои иқтлк ӯ тазаллуми ман лои излмку қоли ҳабиби бен абии собит : ҳўи эҳтикор алтъом бимика . Рӯй ани ибни умри ҷоءи итлб рҷло бимика фии манзала , Фқолўои зҳби илои алсўқи иштрии тъомо , қоли ибни умри лоҳлаҳи иштрӣ ӯ ллбиъ ?
«إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا»، نزلت فی کفّار قریش حین صدّوا النّبی (ص) عن المسجد الحرام یوم الحدیبیّة، یصدون لفظ مستقبل عطف به علی الماضی لانّ المراد من لفظ المستقبل الماضی کما قال فی موضع آخر، «الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ»، قیل معناه انّ الذین کفروا فیما تقدّم «وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» فی الحال، ای و هم یصدّون یعنی یمنعون و یمتنعون عن الدّخول فی الاسلام، و یصدّون المؤمنین عن المسجد الحرام و الدّخول فیه و الطّواف بالبیت، «الَّذِی جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ» قبلة لصلوتهم و منسکا و متعبّدا کما قال فی موضع آخر: «وُضِعَ لِلنَّاسِ». گفتهاند این مسجد حرام صحرا بود و فضا از بهر طوّافان تا روزگار عمر چون مردم بسیار گشت آن را زیادت کرد و سرایی چند بخرید و اندر مسجد افزود و تنی چند نمیفروختند سرایهای ایشان فرود آورد و بهای آن بداد و مسجد را دیواری ساخت کم از قامتی، و باز عثمان سرایی چند در افزود و مسجد را رواقها ساخت، و پس ابو جعفر المنصور زیادت کرد، و پس از آن مهدی زیادت کرد. «سواء» قرأ حفص عن عاصم، سواء بالنصب بایقاع الجعل علیه لانّ الجعل یتعدّی الی مفعولین. و قیل معناه، مستویا فیه العاکف و البادی و قرأ الآخرون سواء بالرفع علی انّه خبر مبتداء تقدّم علی المبتدا و التقدیر، العاکف و البادی فیه سواء، فالعاکف هو المبتدا و البادی معطوف علیه، سواء هو خبر تقدّم علی المبتدا، و بهذه القراءة تمّ الکلام عند قوله: «لِلنَّاسِ» ثمّ یبتدئ فتقول سواء العاکف فیه و الباد، العاکف المقیم و من کان من اهل مکّة، و البادی کان من غیر اهلها، البادی من البادیة فلا یسلک الی مکّة الا فی البوادی من الوجوه کلّها، یقال بدأ الرجل اذا خرج الی الصحراء، و منه قوله: «وَ جاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ»، و اختلفوا فی معنی الایة فقال قوم: سواء العاکف فیه و البادی فی تعظیم حرمته و قضاء النسک فیه، و حق اللَّه الواجب علیهما فیه فلیس اهل مکّة باحق به من النازع الیه، و الیه ذهب مجاهد و الحسن و جماعة، و قالوا المراد منه نفس المسجد الحرام لا الحرم کلّه، و معنی التسویة هو التسویة فی تعظیم الکعبة و فی فضل الصّلاة فی المسجد الحرام و الطواف بالبیت، و قال آخرون: المراد منه جمیع الحرم و معنی التسویة ان المقیم، و البادی سواء فی النزول به لیس احدهما احقّ بالمنزل یکون فیه من الآخر غیر انّه لا یزعج احد اذا کان فیه سبق الی منزل و هو قول ابن عباس و سعید بن جبیر و قتادة و ابن زید قالوا: ممّا سواء فی البیوت و المنازل، قال عبد الرحمن بن سابط: کان الحجّاج اذا قدموا مکّة لم یکن احد من اهل مکّة باحقّ بمنزله. و کان عمر بن الخطاب ینهی النّاس ان یغلقوا ابوابهم فی الموسم و علی هذا القول لا یجوز بیع دور مکّة و اجارتها علی القول الاوّل و هو اقرب الی الصّواب یجوز لانّ اللَّه قال للفقراء المهاجرین الّذین اخرجوا من دیارهم، و قال النبیّ یوم فتح مکّة: من دخل دار ابی سفیان فهو آمن فنسب الدّیار الیهم نسبة ملک، و اشتری عمر دار السجن بمکّة باربعة آلاف درهم فدلّ علی جواز بیعها، و هذا قول طاوس و عمرو بن دینار، و به قال الشافعی. «وَ مَنْ یُرِدْ فِیهِ» ای فی المسجد الحرام، «بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ» قیل هاهنا ضمیر. یعنی و من یردّ فیه سواء بالحاد ای میل عن الحق. ثم فسرّ الالحاد بظلم اذ قد یکون الحاد و میل بغیر ظلم، و قیل الباء فیه زائدة کقوله: «تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ» و المعنی من یردّ فیه إلحادا بظلم، و اختلفوا فی هذه الالحاد، فقال مجاهد و قتادة: هو الشّرک و عبادة غیر اللَّه، و قیل هو کلّ شیء کان منهیا عنه من قول او فعل حتّی شتم الخادم. و قال عطاء: هو دخول الحرم غیر محرم او ارتکاب شیء من محظورات الحرم من قتل صید او قطع شجرة، و قال ابن عباس: هو ان تقتل فیه من لا یقتلک او تظلم من لا یظلمک و قال حبیب بن ابی ثابت: هو احتکار الطّعام بمکّة. روی انّ ابن عمر جاء یطلب رجلا بمکّة فی منزله، فقالوا ذهب الی السّوق یشتری طعاما، قال ابن عمر لاهله یشتری او للبیع؟
Қолўои лоҳлаҳу ллбиъ , қоли ибни умри Фозои ҷоءи Фохбрўаҳи ани расӯли аллоҳи қол : эҳтикор алтъом бимика илҳод .
قالوا لاهله و للبیع، قال ابن عمر فاذا جاء فاخبروه انّ رسول اللَّه قال: احتکار الطّعام بمکّة الحاد.
Ва қоли муҷоҳид : тзоъФ алсиӣот бимика комаи тзоъФи алҳснот .
و قال مجاهد: تضاعف السیّئات بمکّة کما تضاعف الحسنات.
Қоли абди аллоҳи ибни масъӯд : ман ҳам бсиӣаҳи фии ғайри Маккаи Флми иъмлҳои лои иктби алайҳу луи ани рҷлои бблди охири иҳми фии ани иқтл рҷло бимика أўи иҳми фӣҳо бсиӣаҳу лами иъмлҳои лои зоқаҳи аллоҳи алъзоби алолим . Қоли Ассадӣ : алои ани итўб . Ва рӯй ани абди аллоҳи бен умри кони ?лаи Фстотони аҳдҳмои фии алҳлу алохри фии алҳрми Фозои ?ераади ани ислии слии фии алФстоти алзии фии алҳрм ,у азои ?ераади ани иъотби аҳлаи ъотбҳми фии алФстоти алзии фии алҳл , Фсӣли ани злки Фқоли кнои нтҳдси ани ман алолҳоди фӣаи ани иқўли алрҷли лоу аллоҳи балӣу аллоҳ . Ва ахтлФи алнҳоаҳи фии ҷавоб « إни аллазӣнаи кФрўо » , Фқоли бъзҳми алўоўи фии исдўни зиёдау ҳўи алхбру алҷўоб , яъне , ани аллазӣнаи кФрўои исдўн ,у қили ҷавобаи мхдўФу тақдира , ани аллазӣнаи ҳзаҳи сФтҳми ҳлкўо .
قال عبد اللَّه ابن مسعود: من همّ بسیئة فی غیر مکّة فلم یعملها لا یکتب علیه و لو انّ رجلا ببلد آخر یهمّ فی ان یقتل رجلا بمکّة أو یهمّ فیها بسیئة و لم یعملها لا ذاقه اللَّه العذاب الالیم. قال السدّی: الّا ان یتوب. و روی انّ عبد اللَّه بن عمر کان له فسطاطان احدهما فی الحلّ و الآخر فی الحرم فاذا اراد ان یصلّی صلّی فی الفسطاط الّذی فی الحرم، و اذا اراد ان یعاتب اهله عاتبهم فی الفسطاط الّذی فی الحلّ، فسئل عن ذلک فقال کنّا نتحدّث انّ من الالحاد فیه ان یقول الرّجل لا و اللَّه بلی و اللَّه. و اختلف النحاة فی جواب «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا»، فقال بعضهم الواو فی یصدّون زیادة و هو الخبر و الجواب، یعنی، انّ الّذین کفروا یصدّون، و قیل جوابه مخدوف و تقدیره، انّ الّذین هذه صفتهم هلکوا.