Қавла : « أи ламтар أни аллоҳи исҷди ?лаи ман фии алсмоўот ва ман фии алأрз » алоиаҳ . . . Бдонкаҳ ҳар чаҳ дар ҳафт осмон ва ҳафт заминаст ҳайвоноту ҷамодот ҳама онанд ки худоиро ҷли ҷалолаи михўоннд ва ӯро суҷуд мекунанд , ва ба беайбӣ гувоҳӣ медиҳанд ,у бпокӣ ёд мекунанд , аммо баъзе онаст ки одамии бъқли худ фаро дарёфт он мерасад ва аз идроки он оҷиз на ва бар дониши ваии пӯшида на , суҷуди Фриштгон дар осмону муъминон дар замин аз он нмтаст , злки қавла : « исҷди ?лаи ман фии алсмоўот ва ман фии алأрз » , أмо баъзе онаст ки ақли онро рад мекунаду дил дар он май шӯраду дайни онро май пазираду аллоҳи таъолии бдрстии он гувоҳӣ медиҳад , суҷуди офтобу моҳу ситорагону дарахтону ҷанбндагон аз ин бобаст , раби алъзаҳи онро дар қуръон ёд карду мؤмнонрои боқарор ва таслим фармуд ки : «у أмрнои лнслми лрби Алъоламин » , ҳар ки аллоҳи таъолии буии некуии хосту дил равшан доду тавфиқ рафиқ кард ки ончӣ ки дар хирад маҳоласт аллоҳи таъолӣ бар он қодир бар камоласт маъқӯлу номаъқӯлро муқаддарасту муқтадир , фотиру мудаббир , на бовели оҷиз на бохр , аз Киев ботинаст ва бақадрат зоҳир . эй ҷавонмарди ҳиялат дар ризқи меҳнат бор овараду такаллуф дар дайни ҳайрат бар диҳад , на ризқи бадасти мост на дайни бихаради мо , ҳар дуро гардан бояд ниҳодану кор бо худовандгори супурдан , онҷо ки гуфт : « ҷдорои ириди أни инқз » деворро иродат дар худ маълум нагашт ,у холиқ бончаҳ гуфт ростгӯӣ ва устуворасту онҷо ки гуфт : « сёби ман нор » аз оташи пероҳани бурӣда дар ақл маълум нагашту холиқи устувор , « إнҳои шаҷараи тхрҷи фии أсли алҷҳим » . Дар оташи дарахти оташин руста меболад ва бар медиҳад , дар ақл маълум нагашт ,у холиқи устувор , « қолтои أтинои тоӣъин » аз замину осмон бе ҷони сухани гуфтан дар ақл маълум нагашту холиқи устувор , « ткоди тамизи ман алғиз » аз оташ бе ҷони хашм рондан дар ақл маълум нагашту холиқи устувор , «у тқўли ҳилли ман мазид » сухани гуфтани дӯзахи фардо дар ақл маълум нагашту холиқи устувор , гуёе раъду донои вай ки : «у исбҳи алръди бҳмдаҳ » дар ақл маълум нагашту холиқи устувор , моҳ дар манозили мақодӣри равони бадв ним гаштау раду нимаи кӯҳ ки : «у аншқи алқмр » дар ақл маълум нагашту аёни онро гувоҳу холиқ бончаҳ гуфт устувор . Мусулмонони ин ҷумларо бнўр ҳудо пазируфтанду бскинаҳ имон писандиданд ,у бқўти ихлоси бёромиднд ва бар мояи басират во истоданд ва онро дайн донистанд , тӯҳмат бар ақли худ ниҳодау айб аз сӯии худ дидау аллоҳи таъолиро баҳамаи устувори гирифта .

قوله: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ» الآیة... بدانکه هر چه در هفت آسمان و هفت زمین است حیوانات و جمادات همه آنند که خدای را جلّ جلاله میخوانند و او را سجود میکنند، و به بی عیبی گواهی می‌دهند، و بپاکی یاد می‌کنند، امّا بعضی آنست که آدمی بعقل خود فرا دریافت آن می‌رسد و از ادراک آن عاجز نه و بر دانش وی پوشیده نه، سجود فریشتگان در آسمان و مؤمنان در زمین از آن نمط است، ذلک قوله: «یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ»، أمّا بعضی آنست که عقل آن را رد می‌کند و دل در آن می‌شورد و دین آن را می‌پذیرد و اللَّه تعالی بدرستی آن گواهی می‌دهد، سجود آفتاب و ماه و ستارگان و درختان و جنبندگان از این بابست، رب العزه آن را در قرآن یاد کرد و مؤمنانرا باقرار و تسلیم فرمود که: «وَ أُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِینَ»، هر که اللَّه تعالی بوی نیکویی خواست و دل روشن داد و توفیق رفیق کرد که آنچه که در خرد محال است اللَّه تعالی بر آن قادر بر کمال است معقول و نامعقول را مقدّر است و مقتدر، فاطر و مدبّر، نه باوّل عاجز نه بآخر، از کیف باطن است و بقدرت ظاهر. ای جوانمرد حیلت در رزق محنت بار آورد و تکلّف در دین حیرت بر دهد، نه رزق بدست ماست نه دین بخرد ما، هر دو را گردن باید نهادن و کار با خداوندگار سپردن، آنجا که گفت: «جِداراً یُرِیدُ أَنْ یَنْقَضَّ» دیوار را ارادت در خود معلوم نگشت، و خالق بآنچه گفت راستگوی و استوار است و آنجا که گفت: «ثِیابٌ مِنْ نارٍ» از آتش پیراهن بریده در عقل معلوم نگشت و خالق استوار، «إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِی أَصْلِ الْجَحِیمِ». در آتش درخت آتشین رسته می‌بالد و بر میدهد، در عقل معلوم نگشت، و خالق استوار، «قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ» از زمین و آسمان بی جان سخن گفتن در عقل معلوم نگشت و خالق استوار، «تَکادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ» از آتش بی‌جان خشم راندن در عقل معلوم نگشت و خالق استوار، «وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِیدٍ» سخن گفتن دوزخ فردا در عقل معلوم نگشت و خالق استوار، گویایی رعد و دانایی وی که: «وَ یُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ» در عقل معلوم نگشت و خالق استوار، ماه در منازل مقادیر روان بدو نیم گشته و رد و نیمه کوه که: «وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ» در عقل معلوم نگشت و عیان آن را گواه و خالق بآنچه گفت استوار. مسلمانان این جمله را بنور هدی پذیرفتند و بسکینه ایمان پسندیدند، و بقوّت اخلاص بیارامیدند و بر مایه بصیرت وا ایستادند و آن را دین دانستند، تهمت بر عقل خود نهاده و عیب از سوی خود دیده و اللَّه تعالی را بهمه استوار گرفته.

« ва ман иҳни аллоҳи Фмои ?лаи ман макрам » , мискини он бечораи ронда ки дар азали доғи хсор бар рухсор вай ниҳоданду бтозёнаҳи интиқом аз мақоми қурбаши бронднд ки : « ва ман иҳни аллоҳи Фмои ?лаи ман макрам » , собиқае рондаи чунон ки худ дониста , оқибатии ниҳодаи чунон ки худ хоста ,у касро бар он итилоъ надода , якеро имрӯзи либос ширк доду тарози ҳурмон ,у фардои либоси Қатарон бо тарози ҳиҷрон , « қатъати ?лаами сёби ман нори исби ман фавқи рؤсҳми алҳмим » . Якеро имрӯзи либос тақво доду фардои либоси ҳарир дар он боғу бустону оби равон ,у ҷуфти ҷавону тани дурусту дили шоду ҷони хуррам .

«وَ مَنْ یُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ»، مسکین آن بیچاره رانده که در ازل داغ خسار بر رخسار وی نهادند و بتازیانه انتقام از مقام قربش براندند که: «وَ مَنْ یُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ»، سابقه‌ای رانده چنان که خود دانسته، عاقبتی نهاده چنان که خود خواسته، و کس را بر آن اطلاع نداده، یکی را امروز لباس شرک داد و طراز حرمان، و فردا لباس قطران با طراز هجران، «قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیابٌ مِنْ نارٍ یُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِیمُ». یکی را امروز لباس تقوی داد و فردا لباس حریر در آن باغ و بستان و آب روان، و جفت جوان و تن درست و دل شاد و جان خرّم.

« иҳлўни фӣҳо ман أсоўри ман зҳбу лؤлؤоу лбосҳми фӣҳо ҳарир » , чунон ки имрӯзи аҳли маърифат дар маърифат мутафовитанду муъминон дар зиёдату нуқсони имон , фардо дар сарои бақо ҳар касе бар ҳасби ҳоли хеш ва бар андозаи маърифат хеш навохт ва каромат бинад , обидонро либоси ҳариру дстинаҳҳои зару марворид бо ҳуру қусӯр ,у орифонро либоси тФрид дар баҳри аёни ғарқаи нур , қавмиро бзиўри биҳишти бёроинд боз қавмӣанд ки биҳиштро бнўри ҷамоли эшон бёроинд .

«یُحَلَّوْنَ فِیها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِباسُهُمْ فِیها حَرِیرٌ»، چنان که امروز اهل معرفت در معرفت متفاوتند و مؤمنان در زیادت و نقصان ایمان، فردا در سرای بقا هر کسی بر حسب حال خویش و بر اندازه معرفت خویش نواخت و کرامت بیند، عابدان را لباس حریر و دستینه‌های زر و مروارید با حور و قصور، و عارفان را لباس تفرید در بحر عیان غرقه نور، قومی را بزیور بهشت بیارایند باز قومیند که بهشت را بنور جمال ایشان بیارایند.

«у ҳдўои إлии алтиби ман алқўл » , қили ҳўи алоътроФи болзнбу алоқрори бқўлаҳ :

«وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ»، قیل هو الاعتراف بالذنب و الاقرار بقوله:

« рбнои злмнои أнФсно » , сухани росту калима пок онаст ки аз даъвӣ покаст ва аз аҷаби давр ва ба ниёзи наздик , бъҷзи хеши иқрор додану бгноаҳи хеши мӯътариф бӯдан ва бисӯзу ниёз дар гуфт : « злмнои أнФсно » ақтдоءи бодм кардан . Саҳл тстрӣ гуфт : ?назарети фии ҳозои ломри Флм ар триқои ақрби илои аллоҳи ман алоФтқору лои ҳҷобои ағлзи ман алдъўӣ . Гуфт дарин кор назар кардам ҳеҷ роҳи баҳақи наздиктар аз ниёз надидам ва ҳеҷ ҳиҷоби саъбтар аз даъвӣ наёфтам , бароаи Иблиси Фрўнгр то ҳамаи даъвии бинӣ , бароаи одами Фрўнгр то ҳамаи ниёзи бинӣ . эй Иблиси ту чаҳ май гӯйӣ : « أнои хайр » , эй одами ту чаҳ май гӯйӣ : « рбнои злмнои أнФсно » , ҳамаи мавҷӯдот аз ктми адами бФзоء қазо овараданд аз ҳеҷ чиз , набот ниёз нараст магар аз хоки одам , масҷуд Фриштгонш карданд ва бар тахти подшоҳӣ ва хилофат нишонданд ,у муқаррабонро пеши тахти вай бпоӣ карданд ва аз ниёз ӯ заррае кам нашуд гуфт : худовандо он ҳамаи фазли тесту ҳақ мо инаст ки : « рбнои злмнои أнФсно » , маснади хилофати ътоءи тест аммо дод ниҳод мо инаст ки : « рбнои злмнои أнФсно » . Он азизӣ мегуяд рӯзӣ гуноҳӣ кардам сесад ҳазор бор тўбт кардам аз он гуноҳ ҳануз худро дар қадами хатар май байнам , эй мискини мардони ин роҳ бо нафаси худ ҷангӣ карданд , ин ҷангро ҳаргиз рӯй сулҳ нест зеро ки нафаси худро зид дайн ёфтанду марди дайн бо зиди дайни бслҳ кӣ тавонад буд , гоҳи нафасро бҳимаҳ эй сифат гирданд , гоҳи бсгӣ , гоҳи бхўкӣ , ҳар нақш ки бирав карданд рост омад магари нақши дайн ,

«رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا»، سخن راست و کلمه پاک آنست که از دعوی پاک است و از عجب دور و به نیاز نزدیک، بعجز خویش اقرار دادن و بگناه خویش معترف بودن و بسوز و نیاز در گفت: «ظَلَمْنا أَنْفُسَنا» اقتداء بآدم کردن. سهل تستری گفت: نظرت فی هذا لامر فلم ار طریقا اقرب الی اللَّه من الافتقار و لا حجابا اغلظ من الدّعوی. گفت درین کار نظر کردم هیچ راه بحق نزدیکتر از نیاز ندیدم و هیچ حجاب صعب تر از دعوی نیافتم، براه ابلیس فرونگر تا همه دعوی بینی، براه آدم فرونگر تا همه نیاز بینی. ای ابلیس تو چه می‌گویی: «أَنَا خَیْرٌ»، ای آدم تو چه می‌گویی: «رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا»، همه موجودات از کتم عدم بفضاء قضا آوردند از هیچ چیز، نبات نیاز نرست مگر از خاک آدم، مسجود فریشتگانش کردند و بر تخت پادشاهی و خلافت نشاندند، و مقرّبان را پیش تخت وی بپای کردند و از نیاز او ذرّه‌ای کم نشد گفت: خداوندا آن همه فضل تست و حق ما اینست که: «رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا»، مسند خلافت عطاء تست امّا داد نهاد ما اینست که: «رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا». آن عزیزی میگوید روزی گناهی کردم سیصد هزار بار توبت کردم از آن گناه هنوز خود را در قدم خطر می‌بینم، ای مسکین مردان این راه با نفس خود جنگی کردند، این جنگ را هرگز روی صلح نیست زیرا که نفس خود را ضدّ دین یافتند و مرد دین با ضدّ دین بصلح کی تواند بود، گاه نفس را بهیمه‌ای صفت گردند، گاه بسگی، گاه بخوکی، هر نقش که برو کردند راست آمد مگر نقش دین،

Қавла : « сўоءи алъокФи фӣау албод » , қоли Муҳамади бен алии алтрмзӣ : ҳозои ишораи илои алФтўаҳ , ФолФтўаҳи ани истўии ъндки алторӣу алмқим ,у кзои икўни буюти улфатён ман назул фӣҳо Фқди тҳрми боазми ҳарамау аҷали зриъаҳи алотарӣ аллоҳи Киеву сафи байтаи Фқол : « сўоءи алъокФи фӣау албод » , ҳар зинҳорӣ ва ҳар хоҳандаеро бсрои ҷавонмардону паноҳи карямони ҷой буд , ва он гуҳ ки боз гардонанд ҳар ки шикастатар ӯро бештар навозанд ва ҳар ки давртар ӯро наздиктар доранд ,у бойени маънӣ ҳикоят кунанд ки дар Бағдоди мардӣ буд худованди кому неъмат , рӯзгореи вафои таҷаммул аз рӯй вай фурӯ кашид он кому неъмати ҳама аз даст вай бирафту бади ҳоли гашт , рӯзӣ аз сари дилтангӣ ва бекомӣ бар шат диҷла нишаст ва дар кори хеш андеша мекард млоҳӣ фароз омад ва заврақӣ биоварад , дар он заврақ нишаст чун Бамён диҷла расед млоҳ пурсед аз вай ки куҷо хоҳӣ рафт ? гуфт надонам , млоҳи оқил буд , гуфт ин мард ё муфлисаст ё бедил ё гирифтор , он гуҳ гуфт ҳоли худ бо ман бигӯ , ҳол худ бигуфт , млоҳ гуфт туро бидон ҷониб барам бошад ки фараҷӣ падед ояд ӯро бидон ҷониби барад , мард аз киштӣ берун омад ва бар шати диҷлаи масҷидӣ буд дар он масҷид рафт , баъд аз соъатии қозии шаҳр бо ҷамоатии удӯл дар омаданд ва нишастанд ходимӣ дар омад аз сарои Халифаи эшонро гуфт , амири алмؤмнинро иҷобат кунед , қозӣу ҷамоати удӯли рафтанд ва ин марди худро дар миёни эшон таъбия кард ва рафт , чун дар сарои Халифаи рафтанд фармон омад ки амири алмؤмнини фалонаро бФлон медиҳад ақд бабандед , ақди бастанд , он гуҳ ходим омад бодаи тибқи пар аз зар ва бар сар ҳар як нофаи машки ниҳода ҳар тибқии пеш яке биниҳод ин мардро тибқ набӯд ходими амири алмؤмнинро гуфт мардӣ мондааст ки вайро тибқ набӯд , гуфт на номҳо набишта будам ? гуфт балии мо даҳ танро хондем ёздаҳ омаданд , амир алмؤмнин гуфт он мардро пеш ман оред чун пеш тахт расед дъоӣӣ латиф бигуфт , амир алмؤмнин гуфт мо туро нхўондим чунаст ки дар ҳарами мо нохонда омадӣ ?

قوله: «سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ»، قال محمد بن علی الترمذی: هذا اشارة الی الفتوّة، فالفتوّة ان یستوی عندک الطاری و المقیم، و کذا یکون بیوت الفتیان من نزل فیها فقد تحرّم باعظم حرمة و اجل ذریعة الا تری اللَّه کیف و صف بیته فقال: «سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ»، هر زینهاری و هر خواهنده‌ای را بسرای جوانمردان و پناه کریمان جای بود، و آن گه که باز گردانند هر که شکسته تر او را بیشتر نوازند و هر که دورتر او را نزدیکتر دارند، و باین معنی حکایت کنند که در بغداد مردی بود خداوند کام و نعمت، روزگاریی وفا تجمّل از روی وی فرو کشید آن کام و نعمت همه از دست وی برفت و بد حال گشت، روزی از سر دلتنگی و بی کامی بر شطّ دجله نشست و در کار خویش اندیشه میکرد ملاحی فراز آمد و زورقی بیاورد، در آن زورق نشست چون بمیان دجله رسید ملاح پرسید از وی که کجا خواهی رفت؟ گفت ندانم، ملاح عاقل بود، گفت این مرد یا مفلس است یا بیدل یا گرفتار، آن گه گفت حال خود با من بگو، حال خود بگفت، ملاح گفت ترا بدان جانب برم باشد که فرجی پدید آید او را بدان جانب برد، مرد از کشتی بیرون آمد و بر شط دجله مسجدی بود در آن مسجد رفت، بعد از ساعتی قاضی شهر با جماعتی عدول در آمدند و نشستند خادمی در آمد از سرای خلیفه ایشان را گفت، امیر المؤمنین را اجابت کنید، قاضی و جماعت عدول رفتند و این مرد خود را در میان ایشان تعبیه کرد و رفت، چون در سرای خلیفه رفتند فرمان آمد که امیر المؤمنین فلانه را بفلان میدهد عقد ببندید، عقد بستند، آن گه خادم آمد باده طبق پر از زر و بر سر هر یک نافه مشک نهاده هر طبقی پیش یکی بنهاد این مرد را طبق نبود خادم امیر المؤمنین را گفت مردی مانده است که وی را طبق نبود، گفت نه نامها نبشته بودم؟ گفت بلی ما ده تن را خواندیم یازده آمدند، امیر المؤمنین گفت آن مرد را پیش من آرید چون پیش تخت رسید دعائی لطیف بگفت، امیر المؤمنین گفت ما ترا نخواندیم چونست که در حرم ما ناخوانده آمدی؟

Гуфт ё амири алмؤмнин нохонда наомадам , гуфт туро ки хонд ? гуфт эшонро ки хонд ? гуфт эшонро хадам мо мехонд , гуфт марои карам ту хонд .

گفت یا امیر المؤمنین ناخوانده نیامدم، گفت ترا که خواند؟ گفت ایشان را که خواند؟ گفت ایشان را خدم ما می‌خواند، گفت مرا کرم تو خواند.

Амир алмؤмнин гуфт : марҳабои бдоъик . Он гуҳи амири алмؤмнини дуоту қалами бхўосту бхти хеши маншури вилоятии набшат ва буи доду хлътӣ некӯ фармуду мураккаби хос буи дод он гуҳ гуфт ки : ҳар крои хадам мо хонд халъат чунон ёфт ва ҳар крои карам мо хонд халъат чунин бинад .

امیر المؤمنین گفت: مرحبا بداعیک. آن گه امیر المؤمنین دوات و قلم بخواست و بخط خویش منشور ولایتی نبشت و بوی داد و خلعتی نیکو فرمود و مرکب خاص بوی داد آن گه گفت که: هر کرا خدم ما خواند خلعت چنان یافت و هر کرا کرم ما خواند خلعت چنین بیند.