Қавла : « адФъи болатии ҳаии أҳсн » эй адФъи болхслаҳи алтии ҳаии аҳсани алхсолу ҳаии алҳлму алсФҳу алоғзоءи ани ҷҳлҳм ,у алсбри алии азоҳм ,у қавла : « алсиӣаҳ » яъне азои ҳам аёку ткзибҳми лак . Нузули ин ояти пеш аз он буд ки фармон омад бқтол , раби алъзаҳи Мустафоро бъФў ва сФҳ фармуд гуфт он сухан бадв кард бади эшонро бҳлму сФҳи хеши дафъ ва бар азӣу такзиби эшон сабр кун , «у аҳҷрҳми ҳҷрои ҷмило » , ва бар ваии некӯ азишон фаро бар , пас ин оят мансӯх шуд боити қаттол . Ва гуфтаанд маънӣ онаст ки ъзҳми брФқу лину ло тъзҳм бишудау унф . эй Муҳамади эшонро ки даъват кунӣу панди диҳии брФқу лутфу осонӣ даъват куну панди даҳ на бсхтӣу дуруштии чунон ки ҷое дигар гуфт : « қул إнмои أъзкми бўоҳдаҳ » алоиаҳ . Ва Мӯсо кулемро дар даъвати фиръавн ҳамин фармуд : « Фқўлои ?лаи қўлои лино » ,у қили алтии ҳаии аҳсан , лои илоҳи алои аллоҳ ,у алсиӣаҳ , алшрк . « нҳни أълми бмои исФўн » эй иқўлўни ман алшрк , Фнҷзиҳми мо истҳқўн .
قوله: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ای ادفع بالخصلة الّتی هی احسن الخصال و هی الحلم و الصفح و الاغضاء عن جهلهم، و الصّبر علی اذاهم، و قوله: «السَّیِّئَةَ» یعنی اذا هم ایّاک و تکذیبهم لک. نزول این آیت پیش از آن بود که فرمان آمد بقتال، رب العزّه مصطفی را بعفو و صفح فرمود گفت آن سخن بدو کرد بد ایشان را بحلم و صفح خویش دفع و بر اذی و تکذیب ایشان صبر کن، «وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِیلًا»، و بر ویّ نیکو ازیشان فرا بر، پس این آیت منسوخ شد بآیت قتال. و گفتهاند معنی آنست که عظهم برفق و لین و لا تعظهم بشدّة و عنف. ای محمد ایشان را که دعوت کنی و پند دهی برفق و لطف و آسانی دعوت کن و پند ده نه بسختی و درشتی چنان که جایی دیگر گفت: «قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ» الآیة. و موسی کلیم را در دعوت فرعون همین فرمود: «فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً»، و قیل الّتی هی احسن، لا اله الّا اللَّه، و السیئة، الشرک. «نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَصِفُونَ» ای یقولون من الشرک، فنجزیهم ما یستحقون.
« ва қул раби أъўзи бк » эй астҷири бку амтнъи бъзтк , « ман ҳмзоти алшётин » қоли ибни аббос : эй ман нзъотҳм ,у назъи алшитони всўстаҳ . Ҳатто ишғли ани амри аллоҳи ъзу ҷл . Ва қоли муҷоҳид : ҳмзоти алшётини нФхҳму нФсҳм ,у асли алҳмз шудаи алдФъ , яъне дафъаами болоғўоءи илои алмъосӣ . Ҳмзот алшётин онаст ки бадҳо ва маъсиятҳо дар пеш банда афкананд ва ӯро бо маосӣ диҳанду бон машғӯл доранд то аз кори худоу тоъати дории вай боз монад ,у қоли алҳсн : маъноаи аъўзи бки ман алҷнўн .
«وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ» ای استجیر بک و امتنع بعزّتک، «مِنْ هَمَزاتِ الشَّیاطِینِ» قال ابن عباس: ای من نزعاتهم، و نزع الشیطان وسوسته. حتی یشغل عن امر اللَّه عز و جل. و قال مجاهد: همزات الشیاطین نفخهم و نفثهم، و اصل الهمز شدّة الدفع، یعنی دفعهم بالاغواء الی المعاصی. همزات الشیاطین آنست که بدها و معصیتها در پیش بنده افکنند و او را با معاصی دهند و بآن مشغول دارند تا از کار خدا و طاعت داری وی باز ماند، و قال الحسن: معناه اعوذ بک من الجنون.
Рӯй ани раҷули ман аҳли байти расӯли аллоҳ ( с ) қол : қоми расӯли аллоҳи илои салоаи аллили Фҳлли слосои Фкбри слосоу қоли аъўзи биллоҳи ман алшитони алрҷими ман ҳамзау нФсаҳу нафха , қол : Фсأлтаҳи ман Улуғади ани ҳамза , Фқол : ҳўи аламута , қиллати мо аламута ? қоли аламутаи ахзи алшитони ллонсони ишир ба илои ани иФъл феълан иҳдси ъндаҳи алҷнўн ,у сأлтаҳи ани нФсаҳ , Фқол : анаи алшър ,у ани нафха , Фқоли анаи алкбр .
روی عن رجل من اهل بیت رسول اللَّه (ص) قال: قام رسول اللَّه الی صلاة اللّیل فهلّل ثلاثا فکبّر ثلاثا و قال اعوذ باللّه من الشیطان الرجیم من همزه و نفثه و نفخه، قال: فسألته من الغد عن همزه، فقال: هو الموتة، قلت ما الموتة؟ قال الموتة اخذ الشیطان للانسان یشیر به الی ان یفعل فعلا یحدث عنده الجنون، و سألته عن نفثه، فقال: انه الشعر، و عن نفخه، فقال انّه الکبر.
«у أъўзи бки раби أни иҳзрўн » фии шайъи ءи ман умӯрӣу анмои зикри алҳзўри лони алшитони азои ҳзри ибни одами иўсўсаҳу иҷлби илайҳи шрои фии дайнау дунёа .
«وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ» فی شیء من اموری و انّما ذکر الحضور لانّ الشیطان اذا حضر ابن آدم یوسوسه و یجلب الیه شرّا فی دینه و دنیاه.
« ҳатто إзои ҷоءи أҳдҳми аламут » эй вақти аламуту анқзоءи аҷала . Ин оят муттасиласт боити пеш ,у алтқдир : адФъи болатии ҳаии أҳсни алсиӣаҳ ҳатто إзои ҷоءи أҳдҳми аламут ,у қили бали қлўбҳми фии ғмраҳи ман ҳозо ҳатто азои ҷоءи аҳдҳми аламут ,у қили алтأўили лои нрики мо нъдҳми бали нмҳлҳм ҳатто азои ҷоءи аҳдҳми аламут . Кқўлаҳи ъзу ҷл : « ва мо кони аллоҳи лиъзбҳму أнти Фиҳм » , маънӣ онаст ки ё Муҳамади мо тавоноӣам ки бо ту нмоӣим ки боишон чаҳ хоҳад буд аз азоби локин май ннмоӣиму ҳурмати туро фаро мегузорем то он рӯз ки маргӣ ояд боишон . « қоли раби арҷъўн » эй азои ъоини аҳдҳми алохраҳ қабл ани изўқи аламути адрктаҳи алндомаҳи алии алтқсир ,у қоли тҳсрои алии мо Фотаҳ , раби ардднии илои алднё . Маънӣ онаст ки чун яке аз эшон мхоӣли марг бар вай пайдо шаваду охират ӯро аён гардад , пушаймонии буи андар ояд ва бар гузашта тҳср хӯрд ва гуяд .
«حَتَّی إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ» ای وقت الموت و انقضاء اجله. این آیت متصلست بآیت پیش، و التقدیر: ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ حَتَّی إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ، و قیل بل قلوبهم فی غمرة من هذا حتی اذا جاء احدهم الموت، و قیل التأویل لا نریک ما نعدهم بل نمهلهم حتی اذا جاء احدهم الموت. کقوله عز و جل: «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ»، معنی آنست که یا محمّد ما تواناییم که با تو نمائیم که بایشان چه خواهد بود از عذاب لکن میننمائیم و حرمت ترا فرا میگذاریم تا آن روز که مرگی آید بایشان. «قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ» ای اذا عاین احدهم الآخرة قبل ان یذوق الموت ادرکته النّدامة علی التقصیر، و قال تحسرا علی ما فاته، ربّ ارددنی الی الدّنیا. معنی آنست که چون یکی از ایشان مخائل مرگ بر وی پیدا شود و آخرت او را عیان گردد، پشیمانی بوی اندر آید و بر گذشته تحسر خورد و گوید.
Худованди ман маро бо дунё фирист то кор нек кунам . « арҷъўн » блФз ҷамъ гуфт бар одати араб ки бо яке хитоб ҷамъ кунанд бар ваҷҳи таъзим , чунон ки раб алъзаҳ гуфт : « إнои нҳни нҳиӣу намят » « إнои нҳни нзлнои аззикр »у назири ин дар қуръон фаровонаст ва раво бошад ки « арҷъўн » хитоб бо Фриштгон буд ки қабзи рӯҳ вай мекунанд , яъне ки аввали худоиро хонду буи истионат кунад ва гуяд : « раб » эй худованди ман , он гуҳи хитоб бо Фриштгон гирданд гуяд : « арҷъўни илои алднё » .
خداوند من مرا با دنیا فرست تا کار نیک کنم. «ارْجِعُونِ» بلفظ جمع گفت بر عادت عرب که با یکی خطاب جمع کنند بر وجه تعظیم، چنان که ربّ العزه گفت: «إِنَّا نَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ» «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ» و نظیر این در قرآن فراوانست و روا باشد که «ارْجِعُونِ» خطاب با فریشتگان بود که قبض روح وی میکنند، یعنی که اوّل خدای را خواند و بوی استعانت کند و گوید: «رَبِّ» ای خداوند من، آن گه خطاب با فریشتگان گرداند گوید: «ارجعون الی الدنیا».
Рӯй азои ъоини алмؤмни алмлоӣкаҳи қолўои ?лаи нрҷъки илои алднё ? Фиқўли илои дори алҳмўму алأҳзони лои бали қудамои илои аллоҳ , ва аммо алкоФри Фиқўли раби арҷъўн .
روی اذا عاین المؤمن الملائکة قالوا له نرجعک الی الدّنیا؟ فیقول الی دار الهموم و الأحزان لا بل قدما الی اللَّه، و اما الکافر فیقول رَبِّ ارْجِعُونِ.
« лаълии أъмли солҳо » эй ақўли лои илоҳи алои аллоҳу аъмли бтоъаҳи аллоҳ , « Фимои таркат » ман тоъаҳи аллоҳи ҳайни канти фии алднё , « куллан » калимаи рдъу заҷр эй лои ирҷъи илоҳоу лои икўни злк , « إнҳо » яъне саволаи алрҷъаҳ , « калимаи ҳўи қоилҳо »у лои инолҳо ,у қил « إнҳои калима » яъне қавла : « лаълии أъмли солҳо » эй ҳўи шайъи ءи лои ҳқиқаҳи ?лаи луи рад , кқўлаҳ : «у луи рдўои лъодўо лмо наҳаво анҳу » . « ва ман вроӣҳм » яъне амомҳм , « барзах » албрзх , алҳоҷзи мо байни алднёу алохраҳ ,у ҳўи алмкси фии алқбр ,у албрзхи фии сӯраи алФрқони ҳўи мо иҳҷзи байни алъзобу алмлҳи фии албҳр , самоаи фии мавзеи охири ҳоҷзои фии қавла : «у ҷаъли байни албҳрини ҳоҷзо » ,у фии алхбр . « ани алўсўсаҳи брозхи алоямон » .
«لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً» ای اقول لا اله الا اللَّه و اعمل بطاعة اللَّه، «فِیما تَرَکْتُ» من طاعة اللَّه حین کنت فی الدّنیا، «کَلَّا» کلمة ردع و زجر ای لا یرجع الیها و لا یکون ذلک، «إِنَّها» یعنی سؤاله الرجعة، «کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها» و لا ینالها، و قیل «إِنَّها کَلِمَةٌ» یعنی قوله: «لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً» ای هو شیء لا حقیقة له لو ردّ، کقوله: «وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ». «وَ مِنْ وَرائِهِمْ» یعنی امامهم، «بَرْزَخٌ» البرزخ، الحاجز ما بین الدنیا و الآخرة، و هو المکث فی القبر، و البرزخ فی سورة الفرقان هو ما یحجز بین العذاب و الملح فی البحر، سمّاه فی موضع آخر حاجزا فی قوله: «وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزاً»، و فی الخبر. «انّ الوسوسة برازخ الایمان».
эй ҳўи оризи байни алкФру алоямон ,у қил « ва ман вроӣҳми барзахи إлии явми ибъсўн » эй ва ман баъди мўтҳми ҳоҷзи бинҳму байни алрҷўъи илои алднёи илои явми албъс .
ای هو عارض بین الکفر و الایمان، و قیل «وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ» ای و من بعد موتهم حاجز بینهم و بین الرجوع الی الدّنیا الی یوم البعث.
« Фإзои нафхи фии алсўри Флои أнсоби бинҳм » ахтлФўои фии ҳзаҳи алнФхаҳ , Фқоли ибни аббос : ҳаии алнФхаҳи алаввалӣ , нафхи фии алсўри Фсъқи ман фии алсмоўот ва ман фии аларз . « Флои أнсоби бинҳми иўмӣзу лои итсоءлўн » сами нафхи фӣаи أхрии Фإзои ҳам қиёми инзрўну أқбли бъзҳми алии баъзи итсоءлўн ,у қоли ибни масъӯд : ҳаии алнФхаҳи ассонӣа , қоли иؤхзи беди алъбд ӯ аломаҳи явми алқёмаҳи Финсби алии рؤси алаввалину алохрини сами инодии мноди ҳозои фалони бен фалони Фмни кони ?лаи қиблаи ҳақи Флиأти илои ҳуққаи ФиФрҳи алмрءи ани икўни ?ла алҳақ алии волида ӯ валада ӯ зўҷтаҳ ӯ ахиаҳ Фиأхзаҳ манеҳ , сами қрأи ибни масъӯд « Флои أнсоби бинҳми иўмӣзу лои итсоءлўн » . Гуфтаанд ӣнҷои азморст яъне лои ансоби бинҳми тнФъ . Миёни эшон ҳеҷ насаб намонад ки бакор ояд эшонро ва суд дорад , ва бар вифқи ин маънӣ ривоят карданд аз ҳасани қол : аммоу аллоҳи ани ансобҳми лқоӣмаҳи бинҳм , бадалели қавла : « явми иФри алмрءи ман أхиаҳу أмаҳу أбиаҳ »у локини лои интФъўни баҳоу лои итъотФўн ,у ҳўи алмқсўди болнсби Фозои зҳби злки сори кони алонсоби қади зҳбт ,у кзлки маънии қавлаи слии аллоҳи алайҳу силам : « кули сабабу насаби инқтъи алои сабабӣу нисбӣ »
«فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ» اختلفوا فی هذه النفخة، فقال ابن عباس: هی النفخة الاولی، نفخ فی الصور فصعق من فی السماوات و من فی الارض. «فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ» ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْری فَإِذا هُمْ قِیامٌ یَنْظُرُونَ وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَساءَلُونَ، و قال ابن مسعود: هی النفخة الثانیة، قال یؤخذ بید العبد او الامة یوم القیامة فینصب علی رؤس الاوّلین و الآخرین ثم ینادی مناد هذا فلان بن فلان فمن کان له قبله حق فلیأت الی حقه فیفرح المرء ان یکون له الحقّ علی والده او ولده او زوجته او اخیه فیأخذه منه، ثمّ قرأ ابن مسعود «فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ». گفتهاند اینجا اضمارست یعنی لا انساب بینهم تنفع. میان ایشان هیچ نسب نماند که بکار آید ایشان را و سود دارد، و بر وفق این معنی روایت کردند از حسن قال: اما و اللَّه انّ انسابهم لقائمة بینهم، بدلیل قوله: «یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ» و لکن لا ینتفعون بها و لا یتعاطفون، و هو المقصود بالنسب فاذا ذهب ذلک صار کان الانساب قد ذهبت، و کذلک معنی قوله صلّی اللَّه علیه و سلّم: «کل سبب و نسب ینقطع الّا سببی و نسبی»
эй лои инФъи явми алқимаҳи сабабу лои насаби алои сабабау насабау ҳўи алоямону алқуръон . Ва қили явми алқёмаҳи явми тавили мухталифи алоҳоиини лои итсоءлўни фии ҳайни алФзъу итсоءлўни фии ҳайни аломн ,у маънии иўмӣз эй фии злки алўқт . Қоли алзҷоҷ : ани явми алқёмаҳи миқдораи хмсўни алифи сана ,у фӣаи азминау аҳвол ,у анмои қили иўмӣзи комаи тқўли нҳн алиўм нафеъл кзоу кзо , лӣс таред ба иўмк , анмо таред нҳни фии ҳозо алзмон Фиўми иқъи ллқтъаҳи ман алзмон , маънӣ оят онаст ки рӯзи растохез чун дар сувари дманди буқати ҳайбату сиёсату ҳангоми фазаъ , миёни халқи ҳеҷ насаб намонад ки эшонро бакор ояд ва ҳеҷ бо якдигари тафохур дар насаб накунанд чунон ки дар дунё мекарданд ва ҳеҷ аз аҳвол якдигар напурсанд чунон ки дар дунё мепурседанд , ҳар каси бахуди дармондау бахуд машғӯл гашта .
ای لا ینفع یوم القیمة سبب و لا نسب الا سببه و نسبه و هو الایمان و القرآن. و قیل یوم القیامة یوم طویل مختلف الاحایین لا یتساءلون فی حین الفزع و یتساءلون فی حین الامن، و معنی یومئذ ای فی ذلک الوقت. قال الزّجاج: انّ یوم القیامة مقداره خمسون الف سنة، و فیه ازمنة و احوال، و انّما قیل یومئذ کما تقول نحن الیوم نفعل کذا و کذا، لیس ترید به یومک، انّما ترید نحن فی هذا الزّمان فیوم یقع للقطعة من الزمان، معنی آیت آنست که روز رستاخیز چون در صور دمند بوقت هیبت و سیاست و هنگام فزع، میان خلق هیچ نسب نماند که ایشان را بکار آید و هیچ با یکدیگر تفاخر در نسب نکنند چنان که در دنیا میکردند و هیچ از احوال یکدیگر نپرسند چنان که در دنیا میپرسیدند، هر کس بخود درمانده و بخود مشغول گشته.
« Фмни сиқлати мавозина » фии алкломи ихтисор , яъне мавозини амалаи алсолҳ ,у анмои харҷи алмўозини ҷмъои лон ман аред ба алҷмоъаҳу лиҳозои қоли таъолӣ : « Фأўлӣки ҳам алмФлҳўн » .
«فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِینُهُ» فی الکلام اختصار، یعنی موازین عمله الصالح، و انّما خرج الموازین جمعا لانّ من ارید به الجماعة و لهذا قال تعالی: «فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».
« ва ман хуфт мавозина » ман алъамали алсолҳ , « Фأўлӣки аллазӣнаи хсрўои أнФсҳм » .
«وَ مَنْ خَفَّتْ مَوازِینُهُ» من العمل الصّالح، «فَأُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ».
Ғбнўои анФсҳми боҳлокҳми Аёҳо , « фии ҷаҳаннами холдўн » доӣмўни боқўни лои имўтўн « тлФҳи вҷўҳҳми алнор » тлФҳу тнФҳи фии маънии воҳиди алои ани аллФҳи аъзами тأсиро ,у алмънии иأхзи лҳби алнор вҷўҳҳм бишуда ,у қили тأкли вҷўҳҳми алнор , « ва ҳам фӣҳо колҳўн » эй ъобсўни кқўлаҳ : « вуҷӯҳи иўмӣзи босира » эй ъобсаҳ , қоли алзҷоҷи алколҳи алзии қади тшмрти шифтаи ани аснонаҳи Фбрзт ,у сӣли ибни масъӯди ани маънии алоиаҳ ӯ мо раъйати алрأси алмшўии Киеви тқлси шФтоаҳу харҷи анёбаҳ рӯй абӯи Саиди алхдрии ан алнабӣ ( с ) фии қавла : « ва ҳам фӣҳо колҳўн » қол : « тшўиаҳи алнори Фтқлси шифтаи алълё ҳатто тблғи васати раъсау тстрхии шифтаи алсФлӣ ҳатто тблғи сртаҳ »
غبنوا انفسهم باهلاکهم ایّاها، «فِی جَهَنَّمَ خالِدُونَ» دائمون باقون لا یموتون «تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ» تلفح و تنفح فی معنی واحد الّا انّ اللفح اعظم تأثیرا، و المعنی یأخذ لهب النّار وجوههم بشدة، و قیل تأکل وجوههم النّار، «وَ هُمْ فِیها کالِحُونَ» ای عابسون کقوله: «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ» ای عابسة، قال الزّجاج الکالح الّذی قد تشمرت شفته عن اسنانه فبرزت، و سئل ابن مسعود عن معنی الآیة او ما رأیت الرأس المشوی کیف تقلص شفتاه و خرج انیابه روی ابو سعید الخدری عن النبیّ (ص) فی قوله: «وَ هُمْ فِیها کالِحُونَ» قال: «تشویه النّار فتقلص شفته العلیا حتی تبلغ وسط رأسه و تسترخی شفته السفلی حتی تبلغ سرته»
Ва фии рўоиаҳи ахрии қол ( с ) : « тлФҳҳми алнори лФҳаҳи Фтсили лҳўмҳми алии аъқобҳм » .
و فی روایة اخری قال (ص): «تلفحهم النّار لفحة فتسیل لحومهم علی اعقابهم».
« أи лами ткни оётӣ » алқўли фӣаи мзмр эй иқоли ?лаами ?илами ткни оётӣ , яъне алқуръон , « ттлии алайкум » ,у қили ?илами ткни русулии иқрءўни алайкуми катбӣ ,у исмъкми оётии алтии фӣҳоу ъдӣу ваъидӣ . « Фкнтми баҳои ткзбўн » эй бмои ахбрткми фӣҳо , « қолўои рбнои ғлбти ълино » . эй сабқати ълино , « шқўтно »у фии алҳдис , « ани раҳматии ғлбти ғазабӣ »
«أَ لَمْ تَکُنْ آیاتِی» القول فیه مضمر ای یقال لهم الم تکن آیاتی، یعنی القرآن، «تُتْلی عَلَیْکُمْ»، و قیل الم تکن رسلی یقرءون علیکم کتبی، و یسمعکم آیاتی الّتی فیها و عدی و وعیدی. «فَکُنْتُمْ بِها تُکَذِّبُونَ» ای بما اخبرتکم فیها، «قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَیْنا». ای سبقت علینا، «شِقْوَتُنا» و فی الحدیث، «ان رحمتی غلبت غضبی»
эй сабқати ғазабӣ , қрأи Ҳамзау алксоӣӣ , шқоўтнои бололФу фатҳи алшин ,у қрأи алохрўни шқўтнои бксри алшини ман ғайри алиф ,у ҳумои луғатон , иқоли шқии ишқии шқоўаҳи алии фаъолаи колсъодаҳ ,у шқўаҳи алии фаълаи колрдаҳу алФтнаҳ . Иқоли алшқоўаҳи алмзраҳи аллоҳқаҳи фии алъоқбаҳ ,у алсъодаҳи алманфаъаи аллоҳқаҳи фии алъоқбаҳ . «у кнои қўмои золин » ан алҳақ фии алднёи лоҷли мо кутуби ълинои ман алшқоء , ақрўои алии анФсҳми болзлол .
ای سبقت غضبی، قرأ حمزة و الکسائی، شقاوتنا بالالف و فتح الشین، و قرأ الآخرون شقوتنا بکسر الشین من غیر الف، و هما لغتان، یقال شقی یشقی شقاوة علی فعالة کالسعادة، و شقوة علی فعلة کالرّدة و الفتنة. یقال الشقاوة المضرّة اللاحقة فی العاقبة، و السعادة المنفعة اللاحقة فی العاقبة. «وَ کُنَّا قَوْماً ضالِّینَ» عن الحقّ فی الدّنیا لاجل ما کتب علینا من الشقاء، اقرّوا علی انفسهم بالضّلال.
« рбнои أхрҷнои минҳо » эй ман алнори бФзлк , « Фإни ъдно » илои шркноу илои мо ткраҳ , « Фإнои золмўн » .
«رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها» ای من النّار بفضلک، «فَإِنْ عُدْنا» الی شرکنا و الی ما تکره، «فَإِنَّا ظالِمُونَ».
« қоли ахсؤо » эй абъдўо , « фӣҳо » комаи иқоли ллклби азои тарди ахсأ ,у қили маъноаи антрдўои фӣҳо антроди алклоб ,у абъдўои фӣҳо баъди алклоб «у лои тклмўн » фии рафъи алъзоби фонии лои арФъаҳи ънкму лои ахрҷкми минҳо , Фънди злки аиси алкФори ман алФрҷ .
«قالَ اخْسَؤُا» ای ابعدوا، «فیها» کما یقال للکلب اذا طرد اخسأ، و قیل معناه انطردوا فیها انطراد الکلاب، و ابعدوا فیها بعد الکلاب «وَ لا تُکَلِّمُونِ» فی رفع العذاب فانّی لا ارفعه عنکم و لا اخرجکم منها، فعند ذلک ایس الکفّار من الفرج.
Муфассирон гуфтанд охиртар суханӣ ки дӯзахён гӯйанд инаст ки : « рбнои أхрҷнои минҳои Фإни ъднои Фإнои золмўн » ва пас аз ҳазор соли эшонро ҷавоб диҳанд ки : « ахсؤои фӣҳоу лои тклмўн » пас аз он ҳеҷ сухани нгўинд ки касе фаҳм кунад магари шҳиқу зФири бонгӣ ҳаме кунанд чун бонги хар ,у ани абии алдрдоءи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « илқии алии аҳли алнори алҷўъи Фиъдли мо ҳам фӣаи ман алъзоби Фистғисўни болтъоми Фиؤтўни бтъоми зои ғуссаи Физкрўни анҳми конўои истғисўни фии алднёи болшроби Фиؤтўни болҳмими фии клолиби ман нори Фозои аднити ман вҷўҳҳми қишрати вҷўҳҳми Фозои дахлати бтўнҳми қатъати мо фии бтўнҳм Фистғисўн ъанд злк , Фиқоли ?лаам ӯ лами так тأтикми рслкми болбинот ? Фиқўлўни балӣ , Фиқоли ?лаами Фодъўо ва мо дъоءи алкоФрини алои фии залол , Фиқўлўни адъўои лнои молкои Фиқўлўн ё молики лиқзи ълинои рбк , қоли анкми моксўн , Фиқўлўн : « рбнои ғлбти ълинои шқўтноу кнои қўмои золини рбнои أхрҷнои минҳои Фإни ъднои Фإнои золмўн . Қоли ахсؤои фӣҳоу лои тклмўн » « إнаҳи кони Фриқи ман ибодӣ » , ҳозои тълили лостҳқоқи алъзоб яъне тоӣФаҳи ман ибодии ҳзаҳи сФтҳми ирид ба алонбёءу алмрслин , қоли алрбиъ : ҳам асҳоби алсФаҳ ,у қили ҳам асҳоби расӯли аллоҳ ( с ) , « иқўлўни рбнои омнои ФоғФри лноу арҳмноу أнти хайри алроҳмин » .
مفسّران گفتند آخرتر سخنی که دوزخیان گویند اینست که: «رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ» و پس از هزار سال ایشان را جواب دهند که: «اخْسَؤُا فِیها وَ لا تُکَلِّمُونِ» پس از آن هیچ سخن نگویند که کسی فهم کند مگر شهیق و زفیر بانگی همی کنند چون بانگ خر، و عن ابی الدرداء قال قال رسول اللَّه (ص): «یلقی علی اهل النّار الجوع فیعدل ما هم فیه من العذاب فیستغیثون بالطعام فیؤتون بطعام ذا غصّة فیذکرون انّهم کانوا یستغیثون فی الدّنیا بالشراب فیؤتون بالحمیم فی کلالیب من نار فاذا ادنیت من وجوههم قشرت وجوههم فاذا دخلت بطونهم قطعت ما فی بطونهم فیستغیثون عند ذلک، فیقال لهم او لم تک تأتیکم رسلکم بالبیّنات؟ فیقولون بلی، فیقال لهم فادعوا و ما دعاء الکافرین الّا فی ضلال، فیقولون ادعوا لنا مالکا فیقولون یا مالک لیقض علینا ربّک، قال انکم ماکثون، فیقولون: «رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَیْنا شِقْوَتُنا وَ کُنَّا قَوْماً ضالِّینَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ. قالَ اخْسَؤُا فِیها وَ لا تُکَلِّمُونِ» «إِنَّهُ کانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبادِی»، هذا تعلیل لاستحقاق العذاب یعنی طائفة من عبادی هذه صفتهم یرید به الانبیاء و المرسلین، قال الربیع: هم اصحاب الصّفة، و قیل هم اصحاب رسول اللَّه (ص)، «یَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ».
« Фотхзтмўҳми схрё » . Қрأи аҳли алмдинаҳу Ҳамзау алксоӣии схрёи бзми алсини ҳоҳноу фии сӯраи с . Ва қрأи албоқўни бксрҳмоу атФқўои алии алзми фии сӯраи алзхрФ , қоли Алхалӣли ҳумои луғатони кқўлҳми баҳри лаҷӣу лаҷӣ ,у кавкаби дарӣу дарӣу қоли алксоӣӣу алФроء : алксри бмънии алостҳзоءи болқўлу алзми бмънии алтсхиру алостбъоди билфеълу атФқўои фии сӯраи алзхрФи алии алзми лонаи бмънии алтсхир , « ҳатто أнсўкми зикрӣ » таъвилаи ансокми шؤми азо кам аёҳми зикрӣ , яъне конўои сабаби алнсён ва кантам манеҳам тзҳкўни кқўлаҳ : « إни аллазӣнаи أҷрмўои конўои ман аллазӣнаи омнўои изҳкўн » . Мақотил гуфт : ин дар шаъни куффори Қурайш фурӯ омад ки бФқроءи саҳоба бар мегузаштанд балолу аммору хбобу сҳибу ғайри эшон ва боишон астҳзоء мекарданд ва носазо мегуфтанд раб алъзаҳ гуфт : « إнии ҷзитҳми алиўми бмои сбрўо » эй ҷозитҳми алиўми бмои истҳқўни ман алсўоби лсбрҳми алии азо каму қёмҳми алии тоъатӣ , « أнҳми ҳам алФоӣзўн » . Қрأи Ҳамзау алксоӣии анҳми бксри алолФи алии алостиноФ ,у қрأи алохрўни бФтҳҳои Фткўни фии мавзеи алмФъўли ассонӣ ,у алмФъўли алаввали ҳам ман ҷзитҳми лони ҷузии итъдии илои мафъӯлин ,у алтқдири ҷзитҳми алиўми бсбрҳми алФўзи болҷнаҳи кқўлаҳ : «у ҷзоҳми бмои сбрўои ҷинау ҳриро »у иҷўзи ани икўни алии азмори аллому алтқдир , ҷзитҳми лонаами ҳам алФоӣзўн .
«فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا». قرأ اهل المدینة و حمزة و الکسائی سخریا بضم السّین هاهنا و فی سورة ص. و قرأ الباقون بکسرهما و اتفقوا علی الضمّ فی سورة الزخرف، قال الخلیل هما لغتان کقولهم بحر لجی و لجی، و کوکب دری و دری و قال الکسائی و الفراء: الکسر بمعنی الاستهزاء بالقول و الضمّ بمعنی التسخیر و الاستبعاد بالفعل و اتفقوا فی سورة الزخرف علی الضمّ لانّه بمعنی التسخیر، «حَتَّی أَنْسَوْکُمْ ذِکْرِی» تأویله انساکم شؤم اذا کم ایّاهم ذکری، یعنی کانوا سبب النسیان و کنتم منهم تضحکون کقوله: «إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ». مقاتل گفت: این در شأن کفار قریش فرو آمد که بفقراء صحابه بر میگذشتند بلال و عمار و خباب و صهیب و غیر ایشان و بایشان استهزاء میکردند و ناسزا میگفتند ربّ العزه گفت: «إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِما صَبَرُوا» ای جازیتهم الیوم بما یستحقون من الثواب لصبرهم علی اذا کم و قیامهم علی طاعتی، «أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ». قرأ حمزة و الکسائی انّهم بکسر الالف علی الاستیناف، و قرأ الآخرون بفتحها فتکون فی موضع المفعول الثانی، و المفعول الاوّل هم من جزیتهم لانّ جزی یتعدی الی مفعولین، و التقدیر جزیتهم الیوم بصبرهم الفوز بالجنّة کقوله: «وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً» و یجوز ان یکون علی اضمار اللّام و التقدیر، جزیتهم لانّهم هم الفائزون.
« қол кам лбстм » қрأ , Ҳамзау алксоӣӣ , қул кам лбстми алии аламр ,у кзлки қул ани лбстму алмънӣ , қўлўои аиҳо алкоФрўн , Фохрҷи алкломи махраҷи алвоҳад , ва алмрод манеҳ алҷмоъаҳи ази кони маъноаи мФҳўмо ,у иҷўзи ани икўни алмънӣ ё ман исأли ани бъсҳми қул ?лаам кам лбстм ,у ҳўи алии хитоби ман иأмраҳи аллоҳи таъолии бсؤолҳму қрأи ибни касӣри қул кам лбстми бғири алолФи алии аламр , қол : ани лбстми бололФи алии алхбри лонаи ҷавоб ,у қрأи албоқўн , қол кам лбстм , қоли ани лбстми алии алхбри фии алҳрФину алўҷаҳи анаи алии алохбори ани алсоӣли фии алкломини клиҳмо , эй қоли аллоҳи ъзу ҷли ллкФори явми албъс : « кам лбстми фии алأрз » эй фии алднёу фии алқбўр , « адади синӣн , қолўои лбснои иўмои أўи баъзи явм » нсўои мадаи лбсҳми фии алднёи лъзми мо ҳам бсдраҳи ман алъзоб , « Фсӣли алъодин » эй алмлоӣкаҳи аллазӣнаи иҳФзўни аъмол банӣ одаму иҳсўнҳои алайҳим . Ин хитоб бо мункирони баъси фардо ки раби алъзаҳи ҷли ҷалолаи эшонро бар ангезанду қиёматро муъоинаи бибинанди эшонро савол тавбих кунанд бончаҳи днёءи андаки фонӣ бар охирати боқӣ ихтиёр карданд гуяд : « кам лбстми фии алأрз » ? қавмӣ ҷавоб диҳанд ки : « лбснои иўмо » қавмӣ , дигар ҷавоб диҳанд ки : « أўи баъзи явм » , қавмӣ дигар гӯйанд : « Фсӣли алъодин » аллоҳ , таъолӣ гуяд : « إни лбстми إлои қлило » эй мо лбстми фии алднёи алои қлило , самоаи қлилои лони алвоҳаду ани толи максаи фии алднёи ?фонаи икўни қлилои фии ҷанби мо илбси фии алохраҳ , лони лбсаҳи фии алднёу фии алқбри мтноаҳ , « луи أнкми кантами тълмўн » қасри аъморкми фии алднёу тӯли мкскми фии алъзоби лмои аштғлтми болкФру алмъосӣ .
«قالَ کَمْ لَبِثْتُمْ» قرأ، حمزة و الکسائی، قل کم لبثتم علی الامر، و کذلک قل ان لبثتم و المعنی، قولوا ایّها الکافرون، فاخرج الکلام مخرج الواحد، و المراد منه الجماعة اذ کان معناه مفهوما، و یجوز ان یکون المعنی یا من یسأل عن بعثهم قل لهم کم لبثتم، و هو علی خطاب من یأمره اللَّه تعالی بسؤالهم و قرأ ابن کثیر قل کم لبثتم بغیر الالف علی الامر، قال: ان لبثتم بالالف علی الخبر لانّه جواب، و قرأ الباقون، قال کم لبثتم، قال ان لبثتم علی الخبر فی الحرفین و الوجه انّه علی الاخبار عن السائل فی الکلامین کلیهما، ای قال اللَّه عزّ و جل للکفار یوم البعث: «کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ» ای فی الدّنیا و فی القبور، «عَدَدَ سِنِینَ، قالُوا لَبِثْنا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ» نسوا مدّة لبثهم فی الدّنیا لعظم ما هم بصدره من العذاب، «فَسْئَلِ الْعادِّینَ» ای الملائکة الّذین یحفظون اعمال بنی آدم و یحصونها علیهم. این خطاب با منکران بعث فردا که رب العزّة جلّ جلاله ایشان را بر انگیزاند و قیامت را معاینه ببینند ایشان را سؤال توبیخ کنند بآنچه دنیاء اندک فانی بر آخرت باقی اختیار کردند گوید: «کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ»؟ قومی جواب دهند که: «لَبِثْنا یَوْماً» قومی، دیگر جواب دهند که: «أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ»، قومی دیگر گویند: «فَسْئَلِ الْعادِّینَ» اللَّه، تعالی گوید: «إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِیلًا» ای ما لبثتم فی الدنیا الا قلیلا، سمّاه قلیلا لانّ الواحد و ان طال مکثه فی الدّنیا فانّه یکون قلیلا فی جنب ما یلبث فی الآخرة، لانّ لبثه فی الدّنیا و فی القبر متناه، «لَوْ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» قصر اعمارکم فی الدّنیا و طول مکثکم فی العذاب لما اشتغلتم بالکفر و المعاصی.
« أи Фҳсбтми أнмои хлқнокми ъбсо » эй лъбоу ботиллои лои лҳкмаҳи ман савоби алмтиъу уқоби алъосӣ ,у ҳўи масдари фии мавзеи улҳол эй ъобсин ,у қили насби мафъӯли ?лае ллъбс ,у алмънӣ , أи Фҳсбтми анмои хлқнокми ллъбси тлъбўну тأклўну тшрбўн
«أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً» ای لعبا و باطلا لا لحکمة من ثواب المطیع و عقاب العاصی، و هو مصدر فی موضع الحال ای عابثین، و قیل نصب مفعول له ای للعبث، و المعنی، أ فحسبتم انما خلقناکم للعبث تلعبون و تأکلون و تشربون
Ва тФълўни мо тридўни сами лои тмўтўни ллҳсобу алҷзоء , байни аллоҳи таъолии анаи луи хлқҳми лҳзаҳи алошёءи ?лаккони злки ъбсо .
و تفعلون ما تریدون ثم لا تموتون للحساب و الجزاء، بیّن اللَّه تعالی انّه لو خلقهم لهذه الاشیاء لکان ذلک عبثا.
« Фтъолии аллоҳи алмалик алҳақ » ман ани ихлқи алхлқи ллъбсу алботл . Назираи қавлаи таъолӣ : « أи иҳсби алإнсони أни итрки садӣ » лами ихлқҳми ллъбс ,у анмои хлқҳми ллъбодаҳу иқома ӯ амри аллоҳи ъзу ҷл , иқўли аллоҳи таъолӣ : « ва мо хилқати алҷну алإнси إлои лиъбдўн » . Ва сӣли баъзи алълмоءи лами халқи аллоҳи алхлқ ? Фқол : лиъбдўаҳи ?фонаи иҳби ибодаи алъобдину исибҳми алии қадари аФзолаҳи лои алии қадари аФъолҳм ,у ани кони ғнёи ани ибодаи халқау лизҳри эҳсонаи лонаи Муҳсини Фоўҷдҳми лиҳсни илайҳаму итФзли алайҳими Фъомл баъзан болъдл ва баъзан болФзлу халқи алмؤмнини хоссаи ллрҳмаҳ , қоли аллоҳи таъолӣ : «у кони болмؤмнини рҳимо » ,у қоли таъолӣ : « إлои ман раҳми рбк »у лзлки хлқҳм ,у қоли амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) фии хтбтаҳ : أи Фҳсбтми ани аламути лои иъмкму алқбри лои измкму алқёмаҳи лои тҷмъкму алрби лои иқзии бинкм , « أи Фҳсбтми أнмои хлқнокми ъбсоу أнкми إлинои лои трҷъўн » ,у ани абди аллоҳи бен масъӯди анаи мари бмсоби мбтлии Фқрأи фии изна « أи Фҳсбтми أнмои хлқнокми ъбсо » ҳатто хатми алсўраҳи Фбўأи Фқоли ?лаи расӯли аллоҳ ( с ) мо зои қрأти фии изна ? Фохбраҳ , Фқол :у алзии нафасии бедау луи ани рҷлои мўқнои қрأҳои алии ҷабали лзол .
«فَتَعالَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ» من ان یخلق الخلق للعبث و الباطل. نظیره قوله تعالی: «أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً» لم یخلقهم للعبث، و انّما خلقهم للعبادة و اقامة او امر اللَّه عزّ و جل، یقول اللَّه تعالی: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ». و سئل بعض العلماء لم خلق اللَّه الخلق؟ فقال: لیعبدوه فانّه یحبّ عبادة العابدین و یثیبهم علی قدر افضاله لا علی قدر افعالهم، و ان کان غنیا عن عبادة خلقه و لیظهر احسانه لانّه محسن فاوجدهم لیحسن الیهم و یتفضّل علیهم فعامل بعضا بالعدل و بعضا بالفضل و خلق المؤمنین خاصة للرحمة، قال اللَّه تعالی: «وَ کانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً»، و قال تعالی: «إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ» و لذلک خلقهم، و قال امیر المؤمنین علی (ع) فی خطبته: أ فحسبتم انّ الموت لا یعمکم و القبر لا یضمکم و القیامة لا تجمعکم و الربّ لا یقضی بینکم، «أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ»، و عن عبد اللَّه بن مسعود انه مرّ بمصاب مبتلی فقرأ فی اذنه «أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً» حتی ختم السورة فبوأ فقال له رسول اللَّه (ص) ما ذا قرأت فی اذنه؟ فاخبره، فقال: و الّذی نفسی بیده و لو انّ رجلا موقنا قرأها علی جبل لزال.
Ва ани алоўзоъии қол : блғнии ани фии алсмоءи алднёи маликои инодии кули явм : алои лӣати алхлқи лами ихлқўо ва ё литҳми ази хлқўои ърФўои мо хлқўои ?лау ҷлсўои Фзкрўои мо ъмлўо . Сам назиҳ аллоҳ нафса ъмои васфа ба алмшркўни ман иттихози алоўлоди Фқоли ҷли зикра : « Фтъолии аллоҳи алмалик алҳақ » алзии лои изўли малакау лои иФнии султона алҳақ бнъўти ҷалолаи мтўҳд , фии ъзи озолаҳ ва улувва авсофаи мтФрд , Фзотаҳи ҳақ вау сифотаи ҳақу қавлаи сидқ ,у лои итўҷаҳи лмхлўқи алайҳи ҳақ , « лои إлаҳи إлои ҳўи раби алърши алкрим » яъне алсрири алҳсни алмртФъ , қили карамаи азиматау ҷлолтаҳу иртифоъау имтиноъаи ман ани имлкаҳи ғайра ,у қили карамаи рафъи аллоҳ Аёа алии аъноқи алмлоӣкаҳу кўоҳлҳму ҳФўФи алмлоӣкаҳ ба ,у алкрими фии лғаҳи алръби алҳсни алсҳли алмнол .
و عن الاوزاعی قال: بلغنی انّ فی السماء الدّنیا ملکا ینادی کلّ یوم: الا لیت الخلق لم یخلقوا و یا لیتهم اذ خلقوا عرفوا ما خلقوا له و جلسوا فذکروا ما عملوا. ثم نزه اللَّه نفسه عمّا وصفه به المشرکون من اتخاذ الاولاد فقال جلّ ذکره: «فَتَعالَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ» الّذی لا یزول ملکه و لا یفنی سلطانه الحقّ بنعوت جلاله متوحد، فی عز آزاله و علوّ اوصافه متفرد، فذاته حق و و صفاته حقّ و قوله صدق، و لا یتوجه لمخلوق علیه حق، «لا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ» یعنی السریر الحسن المرتفع، قیل کرمه عظمته و جلالته و ارتفاعه و امتناعه من ان یملکه غیره، و قیل کرمه رفع اللَّه ایّاه علی اعناق الملائکة و کواهلهم و حفوف الملائکة به، و الکریم فی لغة الرعب الحسن السهل المنال.
« ва ман идъи маъаи аллоҳи إлҳои охири лои бурҳони ?ла ба » лои ҳаҷау лои байнаи ?лаи лонаи лои ҳаҷаи фии даъвии алшрк , « Фإнмои ҳисоба » эй ҷзоؤаҳ ъанд рабаи иҷозиаҳи баъамалаи комаи қол : « إни ълинои ҳсобҳм » эй ҷзоҳм ,у қоли фии алшъроء : « إни ҳсобҳми إлои алии рабӣ » эй мо ҷзоؤҳми алои алии рабӣ . « إнаҳи лои иФлҳи алкоФрўн » лои саъди алҷоҳдўни алмкзбўн . Қоли алҳусайн бен алФзл : асбти аллоҳи алФлоҳи фии аввали сӯраи ллмؤмнини Фқоли таъолӣ . « қади أФлҳи алмؤмнўн »у нФоаҳи фии охирҳо ани алкоФрин . Фқол : « إнаҳи лои иФлҳи алкоФрўн » ва « қул » ё Муҳамад , « раби ағФр » эй зунубӣ , «у арҳм » эй тазаррӯъӣ , «у أнти хайри алроҳмин » лои ирҳми аҳади рҳмтк , қил , азои раҳми ъбдои лами иўбхаҳи алии занба ,у ҳозои алдъоءи маътӯфи алии мо илмаи ман алдъоءи қиблаи фии қавла : « ва қул раби أъўзи бки ман ҳмзоти алшётин » .
«وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ» لا حجّة و لا بیّنة له لانّه لا حجّة فی دعوی الشرک، «فَإِنَّما حِسابُهُ» ای جزاؤه عند ربّه یجازیه بعمله کما قال: «إِنَّ عَلَیْنا حِسابَهُمْ» ای جزاهم، و قال فی الشعراء: «إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلی رَبِّی» ای ما جزاؤهم الّا علی ربّی. «إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ» لا سعد الجاحدون المکذّبون. قال الحسین بن الفضل: اثبت اللَّه الفلاح فی اول سورة للمؤمنین فقال تعالی. «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» و نفاه فی آخرها عن الکافرین. فقال: «إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ» و «قل» یا محمد، «رَبِّ اغْفِرْ» ای ذنوبی، «وَ ارْحَمْ» ای تضرّعی، «وَ أَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ» لا یرحم احد رحمتک، قیل، اذا رحم عبدا لم یوبخه علی ذنبه، و هذا الدّعاء معطوف علی ما علّمه من الدعاء قبله فی قوله: «وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّیاطِینِ».