Қавла : «у лақади хлқнои Фўқкми сабъи троӣқ » эй сабъи самовот , самяти троӣқи лтторқҳоу ҳўи ани баъзҳо фавқи баъз , иқоли ториқати алнъли ази ҷаълати баъзҳо фавқи баъз ,у қили самяти троӣқи лонҳои троӣқи алмлоӣкаҳи исирўни фӣҳоу иқФўни алайҳо . « ва мо кнои ани алхлқи ғофилин » эй кнои ?лаами ҳофизин ман ани тсқти алсмоءи алайҳими Фҳлкҳми комаи қоли таъолӣ : «у имски алсмоءи أни тқъи алии алأрзи إлои бإзнаҳ » . Ва қил ва мо кнои ани халқи алсмоўоти ғофилин Фиқъи фӣҳо илтифоту алФтўри кқўлаҳ : « мотарӣ фии халқи арраҳмони ман тафовут » .
قوله: «وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرائِقَ» ای سبع سماوات، سمّیت طرائق لتطارقها و هو ان بعضها فوق بعض، یقال طارقت النعل اذ جعلت بعضها فوق بعض، و قیل سمّیت طرائق لانّها طرائق الملائکة یسیرون فیها و یقفون علیها. «وَ ما کُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِینَ» ای کنّا لهم حافظین من ان تسقط السّماء علیهم فهلکهم کما قال تعالی: «وَ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ». و قیل و ما کنّا عن خلق السّماوات غافلین فیقع فیها التفات و الفطور کقوله: «ما تَری فِی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ».
Қоли алзҷоҷ : эй лами икни лтғФли ани ҳФзҳни комаи қол . «у ҷълнои алсмоءи сқФои мҳФўзо » ,у қил ва мо кнои ани арзоқи алхлқи ғофилину ани шкрҳму кФрҳм ,у қили мо тркноҳми садии бғири амр ва наҳй .
قال الزجّاج: ای لم یکن لتغفّل عن حفظهنّ کما قال. «وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً»، و قیل و ما کنّا عن ارزاق الخلق غافلین و عن شکرهم و کفرهم، و قیل ما ترکناهم سدی بغیر امر و نهی.
«у أнзлнои ман алсмоء » эй ман ҷониби алсмоء ,у қили ман алсҳоб ,у қили ман айни алсмоء , « алсмоء » эй мтро , « бақадр » эй қадари мо икФиҳми лшрбҳму зръҳм ,у қили маъноаи бмқдор маълум ъанд аллоҳи лои язиди алайҳу лои инқс . Қоли ибни масъӯд : листи сана бо мтри ман санау локини аллоҳи исрФаҳи ҳайси ишоء . Ва қил бақадр ӯ бўзни иълмаҳи аллоҳ « Фأскноаҳи фии алأрз » яъне мо ибқии фии алғдрону алмстнқъоти интФъ ба анноси фӣ алсиФ ъанд инқитоъи алмтр ,у қили Фоскноаҳи фии аларзи сами ахрҷнои минҳои мо нбъи Фмоءи аларзи каллаи ман алсмоء , «у إнои алии зҳоб ба лқодрўн » ҳатто тҳлкўои ътшоу тҳлки мўошикму тхрби арозикм ,у фии алхбр : ани аллоҳи таъолии анзли арбаъаи анҳори ман алҷнаҳи сиҳону ҷиҳону диҷлау алФрот » .
«وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ» ای من جانب السّماء، و قیل من السّحاب، و قیل من عین السّماء، «السَّماءِ» ای مطرا، «بِقَدَرٍ» ای قدر ما یکفیهم لشربهم و زرعهم، و قیل معناه بمقدار معلوم عند اللَّه لا یزید علیه و لا ینقص. قال ابن مسعود: لیست سنة با مطر من سنة و لکن اللَّه یصرفه حیث یشاء. و قیل بقدر او بوزن یعلمه اللَّه «فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ» یعنی ما یبقی فی الغدران و المستنقعات ینتفع به النّاس فی الصیف عند انقطاع المطر، و قیل فاسکنّاه فی الارض ثم اخرجنا منها ما نبع فماء الارض کلّه من السّماء، «وَ إِنَّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ» حتی تهلکوا عطشا و تهلک مواشیکم و تخرب اراضیکم، و فی الخبر: انّ اللَّه تعالی انزل اربعة انهار من الجنّة سیحان و جیحان و دجلة و الفرات».
Ани ъкрмаҳи ани ибни аббоси ан алнабӣ ( с ) : ани аллоҳи таъолии анзли ман алҷнаҳи хумсаи анҳори Ҷайҳуну Сайҳуну диҷлау алФроту алнили анзлҳо , аллоҳи ман айни воҳидаи ман ъиўни алҷнаҳи ман асфали дараҷаи ман дараҷотҳо алии ҷиноҳии Ҷабраили астўдъҳои алҷбол ва иҷроҳо фии аларзу ҷаъли фӣҳо манофеи ллноси фии аснофи мъоӣшҳми Фзлки қавлаи ъзу ҷл : «у أнзлнои ман алсмоءи моء бақадр Фأскноаҳи фии алأрз » , Фозо кон ъанд хурӯҷи иأҷўҷу мأҷўҷи арсли аллоҳи Ҷабраили ФирФъи ман аларзи алқуръону алълми каллау алҳҷри алосўди ман рукни албиту мақоми иброҳӣму тобути Мӯсои бмои фӣау ҳзаҳи алонҳори алхмсаҳи ФирФъи каллаи злки илои алсмоءи Фзлки қавла «у إнои алии зҳоб ба лқодрўн » , Фозои рифъати ҳзаҳи алошёءи Фқди аҳлҳо хайри аддӣну алднё .
عن عکرمة عن ابن عباس عن النّبی (ص): انّ اللَّه تعالی انزل من الجنّة خمسة انهار جیحون و سیحون و دجلة و الفرات و النیل انزلها، اللَّه من عین واحدة من عیون الجنّة من اسفل درجة من درجاتها علی جناحی جبرئیل استودعها الجبال و اجراها فی الارض و جعل فیها منافع للناس فی اصناف معائشهم فذلک قوله عز و جل: «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ»، فاذا کان عند خروج یأجوج و مأجوج ارسل اللَّه جبرئیل فیرفع من الارض القرآن و العلم کلّه و الحجر الاسود من رکن البیت و مقام ابراهیم و تابوت موسی بما فیه و هذه الانهار الخمسة فیرفع کلّه ذلک الی السماء فذلک قوله «وَ إِنَّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ»، فاذا رفعت هذه الاشیاء فقد اهلها خیر الدّین و الدنیا.
« Фأншأнои лакам ба » эй болмоء , « ҷинот ман нахайлу أъноби лаками фӣҳо » эй фии алҷнот « Фўокаҳи касӣрау минҳои тأклўн » штоءу сиФо ,у хси алнхилу алоъноби болзкри лонҳмои аксари Фўокаҳи алъараб , Фолнхили лоҳли Маккау алмдинаҳу алоъноби лоҳли алтоӣФ .
«فَأَنْشَأْنا لَکُمْ بِهِ» ای بالماء، «جَنَّاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ لَکُمْ فِیها» ای فی الجنّات «فَواکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ» شتاء و صیفا، و خصّ النخیل و الاعناب بالذکر لانّهما اکثر فواکه العرب، فالنخیل لاهل مکة و المدینة و الاعناب لاهل الطائف.
«у шаҷара » эйу аншأнои лаками шаҷара , « тхрҷи ман таври синоء »у ҳаии алзитўн , қрأи ибни касӣру нофеъу абӯи умру синоءи бксри алсин ,у қрأи алохрўни бФтҳҳоу ахтлФўои фии маъноау фии синин фии қавла : «у таври синин » қоли муҷоҳид : маъноаи албркаҳ . эй тхрҷи ман ҷабали муборак ,у қоли қтодаҳи маъноа : алҳсн эй ман ҷабали ҳасан ,у қоли мақотил : кули ҷабали фӣаи ашҷори мусмираи Фҳўи синоء ва синин блғаҳи алнбт . Қоли ибни зайд : ҳўи алзӣ навадӣ манеҳ Мӯсоу ҳўи мо байни Мисру эла ,у қили синоءи исми ҳаҷҷораи бъинҳои азиФи алҷбли илоҳо бавуҷудҳо ъндаҳ ,у қоли мақотил : хси алтўри болзитўни лони аввал алзитўн набут фӣа ,у иқоли ани алзитўни аввали шайъ ء набут фии алднёи баъди алтўФон . « тунбати болдҳн » қрأи ибни касӣру абӯи Амру рўису ибни ҳисони ани ёқӯб , тунбати бзми алтоءу касри албоء ,у қрأи алохрўн вау рӯҳи ани ёқӯб , тунбати бФтҳи алтоءу зми албоء , Фмни қрأи бФтҳи алтоءи маъноаи тунбати бсмри алдҳну ҳўи алзитўн ,у қили тунбат ва маъаҳо алдҳн , ва ман қрأи бзми алтоء , ахтлФўо фӣа манеҳам , ман қоли албоءи фӣаи зоидау маъноаи тунбати алдҳни комаи иқоли ахзати сўбаҳу ахзати бсўбаҳ , ва манеҳам ман қол набуту анбти луғатони бмънии воҳид , қоли зуҳайр :
«وَ شَجَرَةً» ای و انشأنا لکم شجرة، «تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْناءَ» و هی الزیتون، قرأ ابن کثیر و نافع و ابو عمر و سیناء بکسر السّین، و قرأ الآخرون بفتحها و اختلفوا فی معناه و فی سینین فی قوله: «وَ طُورِ سِینِینَ» قال مجاهد: معناه البرکة. ای تخرج من جبل مبارک، و قال قتادة معناه: الحسن ای من جبل حسن، و قال مقاتل: کلّ جبل فیه اشجار مثمرة فهو سیناء و سینین بلغة النبط. قال ابن زید: هو الّذی نودی منه موسی و هو ما بین مصر و ایلة، و قیل سیناء اسم حجارة بعینها اضیف الجبل الیها بوجودها عنده، و قال مقاتل: خصّ الطّور بالزیتون لانّ اول الزیتون نبت فیه، و یقال انّ الزیتون اوّل شیء نبت فی الدّنیا بعد الطّوفان. «تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ» قرأ ابن کثیر و ابو عمرو و رویس و ابن حسان عن یعقوب، تنبت بضم التاء و کسر الباء، و قرأ الآخرون و و روح عن یعقوب، تنبت بفتح التّاء و ضم الباء، فمن قرأ بفتح التّاء معناه تنبت بثمر الدهن و هو الزیتون، و قیل تنبت و معها الدهن، و من قرأ بضمّ التاء، اختلفوا فیه منهم، من قال الباء فیه زائدة و معناه تنبت الدهن کما یقال اخذت ثوبه و اخذت بثوبه، و منهم من قال نبت و انبت لغتان بمعنی واحد، قال زهیر:
Раъйати зўии алҳоҷоти ҳавли биўтҳм
رأیت ذوی الحاجات حول بیوتهم
Қтинои ?лаам ҳатто азои анбти албқл
قطینا لهم حتی اذا انبت البقل
эй набут . «у сбғи ллоклин » алсбғу алсбоғи алодоми алзии илўни алхбзи азои ғмси фӣау инсбғ бау алодоми кули мо иؤкли маъаи алхбзи сўоءи инсбғ ба алхбзи авлои инсбғ , қоли мақотил : ҷаъли аллоҳи фии ҳзаҳи алшҷраҳи адмоу дҳно , Фолодми алзитўн ,у алдҳни алзит ,у хси болзкри лбрктаҳу ксраҳи алонтФоъ ба ман алостсбоҳ бау алостбоғ .
ای نبت. «وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ» الصبغ و الصّباغ الادام الّذی یلون الخبز اذا غمس فیه و ینصبغ به و الادام کلّ ما یؤکل مع الخبز سواء ینصبغ به الخبز اولا ینصبغ، قال مقاتل: جعل اللَّه فی هذه الشجرة ادما و دهنا، فالادم الزیتون، و الدّهن الزیت، و خصّ بالذّکر لبرکته و کثرة الانتفاع به من الاستصباح به و الاصطباغ.
Қавла : «у إни лаками фии алأнъоми лъбраҳ » эй ояи тътбрўни баҳо ,у қили алъбраҳи алотъози болшии ء « нсқикми ммои фии бутунҳо » ман аллбн , кқўлаҳ : « ман байни Фрсу дами лбно » , қрأи нофеъу ибни омиру абӯи бикри ани ъосму ёқӯб , нсқикми бФтҳи алнўн ,у қрأи албоқўну ҳФси ани ъосми нсқикми бзми алнўн , қрأи абӯи ҷаъфари тсқикми болтоء ва фатҳҳо , Фикўни алФъли ллонъом ,у сқӣу асқии луғатон . «у лаками фӣҳо манофеи касӣра » фии зуҳӯрҳоу ркўбҳоу аўборҳоу асўоФҳо ва ашъорҳо , «у минҳои тأклўн » яъне лҳўмҳо .
قوله: «وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً» ای آیة تعتبرون بها، و قیل العبرة الاتعاظ بالشیء «نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِها» من اللّبن، کقوله: «مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً»، قرأ نافع و ابن عامر و ابو بکر عن عاصم و یعقوب، نسقیکم بفتح النون، و قرأ الباقون و حفص عن عاصم نُسْقِیکُمْ بضم النّون، قرأ ابو جعفر تسقیکم بالتاء و فتحها، فیکون الفعل للانعام، و سقی و اسقی لغتان. «وَ لَکُمْ فِیها مَنافِعُ کَثِیرَةٌ» فی ظهورها و رکوبها و اوبار ها و اصوافها و اشعارها، «وَ مِنْها تَأْکُلُونَ» یعنی لحومها.
« алайҳо » эйу алии алонъоми фии албр , « алии алФлк » фии албҳр , « млўн » иқоли ҳамлаи ҳмлонои аркбаҳ , қил ва ман алъбраҳи баҳои тасхири аллоҳи Аёҳо лнои маъаи қӯтҳо лнтсрФи фӣҳо Киеви ншоء .
«عَلَیْها» ای و علی الانعام فی البرّ، «عَلَی الْفُلْکِ» فی البحر، «ْمَلُونَ» یقال حمله حملانا ارکبه، قیل و من العبرة بها تسخیر اللَّه ایّاها لنا مع قوّتها لنتصرّف فیها کیف نشاء.
«у лақади أрслнои нўҳои إлии қавмаи Фқол ё қавми аъбдўои аллоҳ » вҳдаҳ , « мо лаками ман إлаҳи ғайра » маъбуди сўоаҳ , « أи Флои ттқўн » أи Флои тхоФўни уқубатаи ази ъбдтми ғайра .
«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ فَقالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ» وحده، «ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ» معبود سواه، «أَ فَلا تَتَّقُونَ» أ فلا تخافون عقوبته اذ عبدتم غیره.
« Фқоли алмлأи аллазӣнаи кФрўои ман қавма » эй ашроФҳми лъўомҳм , « мо ҳозои إлои башари мслкми ириди أни итФзли алайкум »
«فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ» ای اشرافهم لعوامهم، «ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ»
эй итшрФи бони икўни ?лаи алФзли алайкуми Фисири мтбўъоу антми ?лаи табаъ , «у луи шоءи аллоҳ » ани лои тааббуди сўоаҳ , « лأнзли малоика » яъне лои балоғи алўҳӣ , « мо смънои бҳзо » алзии идъўнои илайҳи Нӯҳи ман алтўҳид ,у қили мо смънои одмёи баъсаи аллоҳи рсўло , « фии обоӣнои алأўлин » эй фии алқрўни алмозиаҳ ,у қили маъноаи мо арсли башари фии обоӣнои алаввалин .
ای یتشرّف بان یکون له الفضل علیکم فیصیر متبوعا و انتم له تبع، «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ» ان لا تعبد سواه، «لَأَنْزَلَ مَلائِکَةً» یعنی لا بلاغ الوحی، «ما سَمِعْنا بِهذا» الّذی یدعونا الیه نوح من التّوحید، و قیل ما سمعنا آدمیّا بعثه اللَّه رسولا، «فِی آبائِنَا الْأَوَّلِینَ» ای فی القرون الماضیة، و قیل معناه ما ارسل بشر فی آبائنا الاوّلین.
« إни ҳўи إлои раҷул ба ҷина » эй мо ҳўи алои раҷул ба ҷунуни сўдоءи лғлби алии дамоғаи Фтнқси ман ақлау раъйау лҷнўнаҳи иأтии бмсли ҳозоу тамаъи Фимои тамаъ , « Фтрбсўо ба ҳатто ҳайн » эй антзрўо ҳатто имўт Фтнҷўо манеҳу лои тқтлўаҳи иФиқи ман ҷунунаи Фидъи ҳозо , ӯ истбини ҷунунаи Фиъзр , « қоли раби ансрнии бмои кзбўн » лмои аиси Нӯҳи ман аимонҳми қоли раби антқми лӣу аҳлкҳми бсбби ткзибҳм Аёӣ .
«إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ» ای ما هو الّا رجل به جنون سوداء لغلب علی دماغه فتنقص من عقله و رأیه و لجنونه یأتی بمثل هذا و طمع فیما طمع، «فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّی حِینٍ» ای انتظروا حتی یموت فتنجوا منه و لا تقتلوه یفیق من جنونه فیدع هذا، او یستبین جنونه فیعذر، «قالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِما کَذَّبُونِ» لمّا ایس نوح من ایمانهم قال ربّ انتقم لی و اهلکهم بسبب تکذیبهم ایّای.
« Фأўҳинои إлиаҳи أни аснъи алФлки бأъинно » эй астҷбнои дъоءаҳу амрноаҳи ани иснъи сафинаи бмрои мноу манзару тълимно Аёа санъатҳо ва иттихозҳо . « Фإзои ҷоءи أмрно » эй қзоؤнои фии қўмки бҳлокҳм , «у Фори алтнўр » . Яъне алтнўри алзии кони фии дори Нӯҳи ҷаъли аллоҳи хурӯҷ алмоء манеҳ алломаи лҳлоки алқўм ,у қоли алии бен абии толиб ( ъ ) : Фори алтнўр эй тлъи алсбҳ
«فَأَوْحَیْنا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا» ای استجبنا دعاءه و امرناه ان یصنع سفینة بمرای منّا و منظر و تعلیمنا ایّاه صنعتها و اتخاذها. «فَإِذا جاءَ أَمْرُنا» ای قضاؤنا فی قومک بهلاکهم، «وَ فارَ التَّنُّورُ». یعنی التنور الّذی کان فی دار نوح جعل اللَّه خروج الماء منه علامة لهلاک القوم، و قال علی بن ابی طالب (ع): فارَ التَّنُّورُ ای طلع الصبح
,у қади сабақи шарҳаи фии сӯраи ҳуд . « Фослки фӣҳо , » силки мтъди кқўлаҳ : « мо слккми фии сқр » эй адхли фии алсФинаҳи ман кули навъи ман алҳиўони зкроу ансӣ «у أҳлк » Эй насилку аўлодк ва ман омни мък , « إлои ман сабақи алайҳи алқўл » бона ҳолки Флои таҳаммулаи мъку ҳўи ибнаи канъону إҳдии зўҷтиаҳи исмҳо воғлаҳ . «у лои тхотбнии фии аллазӣнаи злмўои إнҳми мғрқўн » эй лои тсӣлнии анҷоҳми фонии ағрқҳм .
، و قد سبق شرحه فی سورة هود. «فَاسْلُکْ فِیها،» سلک متعدّ کقوله: «ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ» ای ادخل فی السفینة من کلّ نوع من الحیوان ذکرا و انثی «وَ أَهْلَکَ» ای نسلک و اولادک و من آمن معک، «إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ» بانّه هالک فلا تحمله معک و هو ابنه کنعان و إحدی زوجتیه اسمها واغلة. «وَ لا تُخاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ» ای لا تسئلنی انجاهم فانّی اغرقهم.
« Фإзои астўити أнт ва ман мъки алии алФлк » , дар қуръони лафзи астўоء бар панҷ маънӣ ояд : яке бмънии мҳозоти чунон ки гуфт : « ҳилли истўии аллазӣнаи иълмўну аллазӣнаи лои иълмўн » « ҳилли истўии алأъмӣу албсир » . Ваҷҳи дувуми бмънии эътидоли чунон ки дар васф Мӯсо гуфт : «у лмои блғи أшдаҳу астўӣ » эй астўии қадау аътдли бҳиси лои язиди алайҳ . Ваҷҳи сеюм бмънии вуқуфи чунон ки киштии Нӯҳро гуфт : «у астўти алии алҷўдӣ » эй вақфат . Чаҳоруми бмънии қасди кқўлаҳ : « сами астўии إлии алсмоء » эй қасду амд .
«فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ»، در قرآن لفظ استواء بر پنج معنی آید: یکی بمعنی محاذات چنان که گفت: «هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ» «هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمی وَ الْبَصِیرُ». وجه دوم بمعنی اعتدال چنان که در وصف موسی گفت: «وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوی» ای استوی قدّه و اعتدل بحیث لا یزید علیه. وجه سوم بمعنی وقوف چنان که کشتی نوح را گفت: «وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ» ای وقفت. چهارم بمعنی قصد کقوله: «ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ» ای قصد و عمد.
Панҷуми бмънии истиқрори кқўлаҳ . « сами астўии алии алърш » ,у кқўлаҳ : « Фإзои астўит » эй астқррт . « أнт ва ман мъки алии алФлки Фқли алҳмди ллаҳ алзӣ наҷоно ман алқўми алзолмин » эй алкоФрин .
پنجم بمعنی استقرار کقوله. «ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ»، و کقوله: «فَإِذَا اسْتَوَیْتَ» ای استقررت. «أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» ای الکافرین.
« ва қул раби أнзлнии мнзлои мборко » қрأи абӯи бикри ани ъосм , мнзлои бФтҳи алмиму касри алзоӣ , ириди мавзеи алнзўли лони мФълои қади икўни ллмкон . Ва ҳўи алқёси фӣаи лона ман назул инзли бксри алзоء , Фикўни алмнзли алии ҳозои мФъўло бау ҳўи алсФинаҳи баъди алркўб ,у қили ҳўи аларзи баъди алнзўл ,у иҷўзи ани икўни мсдроу икўни алмФъўл ба мҳзўФоу икўни алФъли алъомли фии алмсдри мзмрои идли алайҳ , анзлнии конаи қол : анзлнии маконеи лأнзлаҳи нзўлои мборко , ?фони алнзўли лои икўни мсдро ло назул бали икўни мсдрои лнзлу алмнзлу алнзўли воҳид ,у алўҷаҳи алаввали азҳару ҳўи ани алмнзли мавзеи алнзўл ,у қрأи албоқўну ҳФси ани ъосми мнзлои бзми алмиму фатҳи алзоӣ ,у алўҷаҳи анаи иҷўзи ани икўни мавзеи инзолу ани икўни мсдрои ?фони кони мўзъои ллонзоли кони мФъўло ,у алмънии анзлнии мавзеи инзоли мборко , Фикўни алмнзли алии ҳозои асмои ллмкони ман анзл ,у ани кони мсдрои ФолмФъўл ба мҳзўФу алтқдир , анзлнии маконеи анзолои мборко ,у алонзоли яҳтамили анаи ?ераади фии алсФинаҳ ,у яҳтамили баъди алхурӯҷ . Қавла : « мборко » болбркаҳи фии алсФинаҳи алнҷоаҳу фии алнзўли баъди алхурӯҷи ксраҳи алнсли ман авлодаи алслосаҳ . «у أнти хайри алмнзлин » эй хайри ман анзли ибодаи алмнозл , Фостҷоби аллоҳи дъоءаҳи ҳайси қол : аҳбти бсломи мноу баракоти алейк ,у боруки фаҳими баъди анзолҳми ман алсФинаҳи ҳайни кони ҷамеъи алхлқи ман насли Нӯҳ ,у қили ?ераади бҳзаҳи алоиаҳи таълими алхлқи ани иқўлўои ҳозои азои ародўо алнзўл бимикон либорки ?лаами фӣа .
«وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلًا مُبارَکاً» قرأ ابو بکر عن عاصم، منزلا بفتح المیم و کسر الزای، یرید موضع النزول لانّ مفعلا قد یکون للمکان. و هو القیاس فیه لانّه من نزل ینزل بکسر الزاء، فیکون المنزل علی هذا مفعولا به و هو السفینة بعد الرکوب، و قیل هو الارض بعد النزول، و یجوز ان یکون مصدرا و یکون المفعول به محذوفا و یکون الفعل العامل فی المصدر مضمرا یدلّ علیه، انزلنی کانّه قال: انزلنی مکانی لأنزله نزولا مبارکا، فانّ النزول لا یکون مصدرا لا نزل بل یکون مصدرا لنزل و المنزل و النزول واحد، و الوجه الاوّل اظهر و هو انّ المنزل موضع النزول، و قرأ الباقون و حفص عن عاصم منزلا بضم المیم و فتح الزای، و الوجه انّه یجوز ان یکون موضع انزال و ان یکون مصدرا فان کان موضعا للانزال کان مفعولا، و المعنی انزلنی موضع انزال مبارکا، فیکون المنزل علی هذا اسما للمکان من انزل، و ان کان مصدرا فالمفعول به محذوف و التقدیر، انزلنی مکانی انزالا مبارکا، و الانزال یحتمل انّه اراد فی السفینة، و یحتمل بعد الخروج. قوله: «مُبارَکاً» بالبرکة فی السفینة النجاة و فی النزول بعد الخروج کثرة النسل من اولاده الثلاثة. «وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ» ای خیر من انزل عباده المنازل، فاستجاب اللَّه دعاءه حیث قال: اهبط بسلام منّا و برکات علیک، و بارک فهیم بعد انزالهم من السفینة حین کان جمیع الخلق من نسل نوح، و قیل اراد بهذه الآیة تعلیم الخلق ان یقولوا هذا اذا ارادوا النزول بمکان لیبارک لهم فیه.
« إни фии злк » алзии зикрати ман амри Нӯҳу алсФниаҳу аҳлоки алоъдоء , « лоёт » эй лъброу даллолоти алии қдртно , «у إни кно » яъне ва мо кно ,у қилу қади кно , « лмбтлин » эй мхтбрини тоътҳми борсоли Нӯҳи илайҳам .
«إِنَّ فِی ذلِکَ» الّذی ذکرت من امر نوح و السفنیة و اهلاک الاعداء، «لَآیاتٍ» ای لعبرا و دلالات علی قدرتنا، «وَ إِنْ کُنَّا» یعنی و ما کنّا، و قیل و قد کنّا، «لَمُبْتَلِینَ» ای مختبرین طاعتهم بارسال نوح الیهم.
« сами أншأнои ман бъдҳм » эй аҳлкноҳму аҳдсно . « ман бъдҳм » эй ман баъди қавми Нӯҳ , « қрнои охирин » эй ъодои алаввалӣ .
«ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ» ای اهلکناهم و احدثنا. «مِنْ بَعْدِهِمْ» ای من بعد قوم نوح، «قَرْناً آخَرِینَ» ای عادا الاولی.
« Фأрслнои Фиҳм рсўло манеҳам »у ҳўи ҳуд ,у қили қрнои охирин эй самуду ҳаии оди алохраҳ , « Фأрслнои Фиҳм рсўло манеҳам »у ҳўи солеҳи бен обир ,у кони солеҳи арабии аллсону конашад зҳдои ман исои бен Марям . Ва кони имшии умраи ҳоФёи ҳосро , « Фأрслнои Фиҳм » эй илайҳаму ?уфаади Фиҳми анаи лами иأтҳми ман макони ғайри мконҳм ,у анмои аўҳии илайҳаму ҳўи Фимои бинҳм , « рсўло манеҳам » эй ман қавма , « أни аъбдўои аллоҳ » вҳдаҳ , « мо лаками ман إлаҳи ғайра » эй маъбуди сўоаҳ , « أи Флои ттқўн » أи Флои тхоФўни уқоба .
«فَأَرْسَلْنا فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ» و هو هود، و قیل قرنا آخرین ای ثمود و هی عاد الآخرة، «فَأَرْسَلْنا فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ» و هو صالح بن عابر، و کان صالح عربیّ اللسان و کان اشدّ زهدا من عیسی بن مریم. و کان یمشی عمره حافیا حاسرا، «فَأَرْسَلْنا فِیهِمْ» ای الیهم و افاد فیهم انّه لم یأتهم من مکان غیر مکانهم، و انّما اوحی الیهم و هو فیما بینهم، «رَسُولًا مِنْهُمْ» ای من قومه، «أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ» وحده، «ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ» ای معبود سواه، «أَ فَلا تَتَّقُونَ» أ فلا تخافون عقابه.
«у қоли алмлأи ман қавмаи аллазӣнаи кФрўо » эй алошроФи аллазӣнаи ҷҳдўои тавҳиди аллоҳ , «у кзбўои блқоءи алохраҳ » эй болбъсу алншўр , «у أтрФноҳм » эй нъмноҳму всънои алайҳим , « фии алҳёҳи алднё » ҳатто бтрўоу ътўо , « мо ҳозо » эй мо ҳозо алнабӣ , « إлои башари мслкми иأкли ммо тأклўн манеҳу ишрби ммои тшрбўн » Фмни ин идъии рисолаи аллоҳи ман бинкму лӣси ҳў бо вале баҳои ман ғайра .
«وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا» ای الاشراف الّذین جحدوا توحید اللَّه، «وَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ» ای بالبعث و النشور، «وَ أَتْرَفْناهُمْ» ای نعّمناهم و وسّعنا علیهم، «فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا» حتی بطروا و عتوا، «ما هذا» ای ما هذا النبیّ، «إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ» فمن این یدّعی رسالة اللَّه من بینکم و لیس هو با ولی بها من غیره.
«у лӣни أтътми бшрои мслкм » Фимои иأмркм бау инҳокми анҳу , « إнкми إзои лхосрўн » ъқўлкму мғбўнўни рأикм .
«وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ» فیما یأمرکم به و ینهاکم عنه، «إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ» عقولکم و مغبونون رأیکم.
« أи иъдкми أнкми إзои мтму кантами тробоу ъзомои أнкми мхрҷўн » ани алаввалии фии мавзеи насби мафъӯли иъдкм ,у ассонӣаи бадали минҳо ,у алмънии أи иъдкми алхурӯҷи ман ман қбўркми аҳёءи баъди кўнкми тробоу ъзомои рмимаҳ .
«أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُراباً وَ عِظاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ» انّ الاولی فی موضع نصب مفعول یعدکم، و الثانیة بدل منها، و المعنی أ یعدکم الخروج من من قبورکم احیاء بعد کونکم ترابا و عظاما رمیمة.
« ҳайҳоти ҳайҳоти лмои тўъдўн » эй баъӣди баъӣди мо тўъдўн , асли ҳзаҳи алклмаҳи ман алмҳоҳоаҳ , иқоли ҳоҳии иҳоҳии мҳоҳоаҳ ,у алъараби тқўлҳои фии алостбъоду алостнкору тстҳсни фӣҳо алткрору тдхли фӣҳо аллому тҳзФҳои тқўли ҳайҳоти ҳозои аламр эй ҳўи баъӣд ,у ҳайҳоти лиҳозои аламр эй баъдан ,у қрأи абӯи ҷаъфари ҳайҳоти ҳайҳоти бксри алтоء .
«هَیْهاتَ هَیْهاتَ لِما تُوعَدُونَ» ای بعید بعید ما توعدون، اصل هذه الکلمة من المهاهاة، یقال هاهی یهاهی مهاهاة، و العرب تقولها فی الاستبعاد و الاستنکار و تستحسن فیها التکرار و تدخل فیها اللام و تحذفها تقول هیهات هذا الامر ای هو بعید، و هیهات لهذا الامر ای بعدا، و قرأ ابو جعفر هیهات هیهات بکسر التّاء.
Ва қрии болзми аизо ва кулҳо луғоти саҳеҳа , Фмни фатҳаи ҷаъла мисли ину Киев , ва ман змаҳи ҷаъла мисли мнзу қту ҳайс , ва ман касраи ҷаъла мисли амсу ҳؤлоء ,у алўқФи алайҳои азои ксртҳои болтоءи лои ғайр ,у азои Фтҳтҳои ҷаззи أни иқФи алайҳои болҳоء .
و قرئ بالضم ایضا و کلّها لغات صحیحة، فمن فتحه جعله مثل این و کیف، و من ضمّه جعله مثل منذ و قطّ و حیث، و من کسره جعله مثل امس و هؤلاء، و الوقف علیها اذا کسرتها بالتّاء لا غیر، و اذا فتحتها جاز أن یقف علیها بالهاء.
Қавла : « إни ҳаии إлои ҳётнои алднё » қили ҳаии кинояи ани алҳёҳ эй мо алҳёҳи алои ҳётнои алднёи алтии нҳни фӣҳоу ?данати мно ,у алҳёҳи алтии тдъии баъди аламути ботила ,у қили ҳаии кинояи ани алнҳоиаҳ эй мо нҳоитноу мадаи бқоӣно « إни ҳаии إлои ҳётнои алднё »у лои баъси баъдҳоу лои ҳаёа . Ва қили ҳаии кинояи ани алаҳвол , эй мо аҳўолнои алои ҳётнои алтии нҳни фӣҳо сами нимувату қади анқзии аламру анқтъи алнзом . « нимуват ва наҳаё » эй имўти алобоءу яҳёи алоўлоди сами имўтўн ,у қили фӣаи тақдиму таъхир ,у тақдира , ани ҳаии алои ҳётно алднё наҳаёу нимуват ва мо нҳни бмбъўсини баъди аламут .
قوله: «إِنْ هِیَ إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا» قیل هی کنایة عن الحیاة ای ما الحیاة الّا حیاتنا الدّنیا الّتی نحن فیها و دنت منّا، و الحیاة الّتی تدعی بعد الموت باطلة، و قیل هی کنایة عن النهایة ای ما نهایتنا و مدة بقائنا «إِنْ هِیَ إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا» و لا بعث بعدها و لا حیاة. و قیل هی کنایة عن الاحوال، ای ما احوالنا الّا حیاتنا الّتی نحن فیها ثمّ نموت و قد انقضی الامر و انقطع النظام. «نَمُوتُ وَ نَحْیا» ای یموت الآباء و یحیی الاولاد ثمّ یموتون، و قیل فیه تقدیم و تأخیر، و تقدیره، ان هی الّا حیاتنا الدنیا نحیا و نموت و ما نحن بمبعوثین بعد الموت.
« إни ҳўи إлои раҷул » иънўн алрасул . « аФтрии алии аллоҳи кзбо » фии даъвоаи алрсолаҳу албъси баъди аламут , « ва мо нҳни ?лаи бмؤмнин » бмсдқини Фимои идъиаҳу лои нؤмн ба .
«إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ» یعنون الرّسول. «افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً» فی دعواه الرسالة و البعث بعد الموت، «وَ ما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ» بمصدّقین فیما یدعیه و لا نؤمن به.
« қоли раби ансрнӣ » эй қол алрасулу ҳўи солеҳ , раби ансрнӣу аҷҷали ҳлокҳми бткзибҳм Аёӣ , дуои алайҳими ҳайни аиси ман аимонҳм , Фостҷоби аллоҳи дуоа , « қоли ъмои қалил » эй ани қариб , « лисбҳни нодмин » индмўн азо назул баҳами алъзоби алии алткзиб .
«قالَ رَبِّ انْصُرْنِی» ای قال الرّسول و هو صالح، ربّ انصرنی و عجّل هلاکهم بتکذیبهم ایّای، دعا علیهم حین ایس من ایمانهم، فاستجاب اللَّه دعاه، «قالَ عَمَّا قَلِیلٍ» ای عن قریب، «لَیُصْبِحُنَّ نادِمِینَ» یندمون اذا نزل بهم العذاب علی التکذیب.
« Фأхзтҳми алсиҳаҳи болҳқ » эй боломр алҳақ ман аллоҳ , қили соҳи баҳами Ҷабраили сиҳаҳи ҳоӣлаҳи тсдъти қлўбҳми баҳои Фмотўо , « Фҷълноҳми ғсоء »у ҳўи мо иҳмлаҳи алсили ман ҳашишу идони шаҷар , маъноаи сирноҳми ҳлкии Фибсўои ибси алғсоءи ман наботи аларз , « Фбъдои ллқўми алзолмин » ҳозои каломи ман лои иғлти фии фаълау лои индми алии амрау тҷдаҳи фии алқуръони фии мавозиъ .
«فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ» ای بالامر الحق من اللَّه، قیل صاح بهم جبرئیل صیحة هائلة تصدعت قلوبهم بها فماتوا، «فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً» و هو ما یحمله السیل من حشیش و عیدان شجر، معناه صیّرناهم هلکی فیبسوا یبس الغثاء من نبات الارض، «فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» هذا کلام من لا یغلط فی فعله و لا یندم علی امره و تجده فی القرآن فی مواضع.
« сами أншأнои ман бъдҳми қрўнои охирин » Фоўрсноҳми даврааму амўолҳми ФФълўо мисли аФъолҳми Фъзбноҳми ктъзибҳм , манеҳам алъмолқаҳу сдўму тсму ҷдису вбору сғор ва ғайриҳам . « мо тсбқи ман أмаҳи أҷлҳо ва мо истأхрўн » қил яъне бзлки аҷали аламуту қили аҷали алъзоб .
«ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ» فاورثناهم دورهم و اموالهم ففعلوا مثل افعالهم فعذّبناهم کتعذیبهم، منهم العمالقة و سدوم و طسم و جدیس و وبار و صغار و غیرهم. «ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَ ما یَسْتَأْخِرُونَ» قیل یعنی بذلک اجل الموت و قیل اجل العذاب.
« сами أрслнои рслнои ттро » эй тавотурати алрсли бъдҳми илои змни Мӯсо ( ъ ) .
«ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا» ای تواترت الرّسل بعدهم الی زمن موسی (ع).
Ва фии ттрии қавлон : аҳдҳмои итлўои бъзҳм баъзану байни кули аснини Фтраҳ ,у ассонии мттобъаҳи лои Фтўри фӣҳо ,у аслаи ман алўтри алзии ҳўи алФрд , эй воҳдои баъди воҳид ,у ҳўи исми воҳиди вазъи ллҷмъ , мисли штӣ ,у алтоءи мубаддилаи ман алўоў ,у аласл ватарӣ , қалбати алўоўи тоء мисли алтқўӣу алтрос ,у алтклон ,у алолФи алтии фии охираи қили ҳаии ллолҳоқи бмнзлаҳи алолФи фии артӣу ълқӣу мърӣу феълии ҳозои иҷўзи ани тнўнаҳу ҳўи қроءаҳи ибни касӣру абии Амру абии ҷаъфар ,у қили алолФи ллтأниси вазнаи феълӣ мисли скрии Флои идхлаҳи алтнўин ,у ҳўи қроءаҳи албоқин . « кули мо ҷоءи أмаҳи расӯлҳо кзбўаҳ » эй мо иأтиҳми расӯли алои кзбўаҳ , « Фأтбънои бъзҳм баъзан » болоҳлок , «у ҷълноҳми أҳодис » эй смро ва Маслан лмни бъдҳми итҳдси баҳами тъҷбо ,у ҳаии ҷамъи аҳдўсаҳу иҷўзи ани икўни ҷамъи ҳадис . Қоли алохФш : анмои иқоли ҳозои фии алшр , ва аммо фии алхири Флои иқоли ҷълноҳми аҳодӣсу аҳдўсаҳ ,у анмои иқоли сори фалони ҳдисо . « Фбъдои лқўми лои иؤмнўн » эй баъдан ман раҳмаи аллоҳи лқўми лои иؤмнўни Фикўни бмънии аллънаҳ ,у қил баъдан эй аҳлокои алии маънии алдъоءи алайҳим .
و فی تتری قولان: احدهما یتلوا بعضهم بعضا و بین کلّ اثنین فترة، و الثانی متتابعة لا فتور فیها، و اصله من الوتر الّذی هو الفرد، ای واحدا بعد واحد، و هو اسم واحد وضع للجمع، مثل شتّی، و التّاء مبدّلة من الواو، و الاصل و تری، قلبت الواو تاء مثل التقوی و التراث، و التکلان، و الالف الّتی فی آخره قیل هی للالحاق بمنزلة الالف فی ارطی و علقی و معری و فعلی هذا یجوز ان تنوّنه و هو قراءة ابن کثیر و ابی عمرو و ابی جعفر، و قیل الالف للتأنیث وزنه فعلی مثل سکری فلا یدخله التنوین، و هو قراءة الباقین. «کُلَّ ما جاءَ أُمَّةً رَسُولُها کَذَّبُوهُ» ای ما یأتیهم رسول الّا کذبوه، «فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً» بالاهلاک، «وَ جَعَلْناهُمْ أَحادِیثَ» ای سمرا و مثلا لمن بعدهم یتحدّث بهم تعجبا، و هی جمع احدوثة و یجوز ان یکون جمع حدیث. قال الاخفش: انّما یقال هذا فی الشرّ، و امّا فی الخیر فلا یقال جعلناهم احادیث و احدوثة، و انّما یقال صار فلان حدیثا. «فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ» ای بعدا من رحمة اللَّه لقوم لا یؤمنون فیکون بمعنی اللعنة، و قیل بعدا ای اهلاکا علی معنی الدعاء علیهم.
« сами أрслнои Мӯсоу أхоаҳи ҳорӯни боётно » алтсъ ,у қили болтўриаҳ , «у султони мубин » ҳаҷаи зоҳира .
«ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسی وَ أَخاهُ هارُونَ بِآیاتِنا» التسع، و قیل بالتوریة، «وَ سُلْطانٍ مُبِینٍ» حجة ظاهرة.
« إлии фиръавну млоӣаҳи Фосткбрўо » ани қабули алоямони тъзмоу трФъо , «у конўои қўмои ъолин » мутакаббирин қоҳирин ғайриҳам болзлм , кқўлаҳ : « إни фиръавни ълои фии алأрз » « Фқолўо » яъне фиръавну қавма , « أи нؤмни лбшрини мслно » Фтбъҳмо , «у қўмҳмо » яъне банӣ Исроил , « лнои ъобдўн » эй ҳам лнои колхўлу алъбиди ихдмўннои тоӣъини хозеъин ,у алъараби тсмии кули ман дони лмлки ъобдои ?ла , қоли алҳсн : канти бнўи Исроили иъбдўни фиръавну фиръавни иъбди алснм ,у қили иъбди алъҷл .
«إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاسْتَکْبَرُوا» عن قبول الایمان تعظّما و ترفعا، «وَ کانُوا قَوْماً عالِینَ» متکبرین قاهرین غیرهم بالظلم، کقوله: «إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْأَرْضِ» «فَقالُوا» یعنی فرعون و قومه، «أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا» فتبعهما، «وَ قَوْمُهُما» یعنی بنی اسرائیل، «لَنا عابِدُونَ» ای هم لنا کالخول و العبید یخدموننا طائعین خاضعین، و العرب تسمّی کلّ من دان لملک عابدا له، قال الحسن: کانت بنو اسرائیل یعبدون فرعون و فرعون یعبد الصّنم، و قیل یعبد العجل.
Қавла : « Фкзбўҳмо » эй ақомўои алии ткзибҳмо , « Фконўои ман алмҳлкин » болғрқи фии баҳри қулзум .
قوله: «فَکَذَّبُوهُما» ای اقاموا علی تکذیبهما، «فَکانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ» بالغرق فی بحر قلزم.
«у лақади отинои Мӯсои алкитоб » эй алтўриаҳи баъди ҳалоки фиръавну қавма , « лълҳми иҳтдўн » лакии иҳтдӣ ба қавма .
«وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ» ای التوریة بعد هلاک فرعون و قومه، «لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ» لکی یهتدی به قومه.
«у ҷълнои ибни Маряму أмаҳи оя » эй даллолаи алии қдртно ,у лами иқли оятин лони алмънӣу ҷълнои кули воҳиди мнҳмои оя , комаи қоли субҳонау таъолӣ : « клтои алҷнтини отти أклҳо » эй ?утати кули воҳидаи мнҳмои аклҳо ,у қилу ҷълнои шأнҳмои ояи лони исои валади ман ғайри абу ИМАи валадати ман ғайри мсиси зикри Фконти алأъҷўбаҳи Фиҳмои воҳида , «у оўиноҳмо » эй ҷълнои мأўоҳмо « إлии рбўаҳ » қрأи ибни омиру ъосми рбўаҳи бФтҳи алроء ,у қрأи албоқўни рбўаҳи бзми алроء ,у ҳаии байти алмуқаддас ,у самяти рбўаҳи лонҳои ақрби аларзи ман алсмоءи бсмониаҳ ъушр мело ,у қили ҳаии димишқ ,у қили ҳаии Миср ,у луи лои ани қурбҳо алии рабии лғрқти тлки алқрӣ ,у алрбўаҳи алншзи ман аларз , ва фӣҳо хумси луғот , рбўаҳу рбўаҳу рбўаҳ вау рбоўаҳу ҳаии албқоъи ман аларз ,у иқоли фалони фии рбўаҳи ман қавмае фии насабу нассоби шариф .
«وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً» ای دلالة علی قدرتنا، و لم یقل آیتین لانّ المعنی و جعلنا کلّ واحد منهما آیة، کما قال سبحانه و تعالی: «کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَها» ای اتت کلّ واحدة منهما اکلها، و قیل و جعلنا شأنهما آیة لانّ عیسی ولد من غیر اب و امّه ولدت من غیر مسیس ذکر فکانت الأعجوبة فیهما واحدة، «وَ آوَیْناهُما» ای جعلنا مأواهما «إِلی رَبْوَةٍ» قرأ ابن عامر و عاصم ربوة بفتح الرّاء، و قرأ الباقون ربوة بضمّ الرّاء، و هی بیت المقدس، و سمّیت ربوة لانّها اقرب الارض من السّماء بثمانیة عشر میلا، و قیل هی دمشق، و قیل هی مصر، و لو لا ان قربها علی ربی لغرقت تلک القری، و الربوة النشز من الارض، و فیها خمس لغات، ربوة و ربوة و ربوة و و رباوة و هی البقاع من الارض، و یقال فلان فی ربوة من قومه ای فی نسب و نصاب شریف.
« зоти қарор » эй мстўиаҳи баситаи имкни алостқрори алайҳо ,у қили фӣҳо манозили истқрўни фӣҳо ,у қили алқрори мустақари алмоء ,у муайяни моءи зоҳири ирии болъин ,у ҳўи мафъӯли ман ъона иъинаҳи азои адркаҳи албсрўри оҳ ,у иҷўзи ани икўни Фъилои ман мъни алмоءи имъни азои ҷирӣу ксри Фҳўи муайяну клоءу ммъўни ҷирии фӣаи алмоء ,у алмоъўни ман асмоءи алмоء . Аҳл таърих гуфтанд муваллиди исо ( ъ ) баъд аз малики ашкониён буд ба панҷоҳ ва як сол ва дар он рӯзгори мамлакати замини мулӯки тавоифро буду малики шоми қайсари рӯмро буду ҳирдўси алмалик бар банӣ Исроили подшоҳ буд аз ҷиҳати қайсар ,у ҳирдўс аз қавм банӣ Исроил ки китоби донёлро хонда буданд шунида буд ки ситора Эй барояду тулӯъи он ситора нишонаст мари фарзандиро ки аз модар дар вуҷӯд ояд ва дар аҳди хеши Сайиди ҷаҳонён буду дасти ваии болои ҳамагон буд ,у бтқдиру иродаи аллоҳи таъолии мурда зинда кунаду беморро шифо диҳад ва аз нҳониҳо хабар диҳад ,у бъоқбт босмон шавад . Пас чун он ситора бар омаду исо аз модар дар вуҷӯд омаду хабар бҳирдўс расед ҳирдўси қасди қатл вай кард раби алъзаҳ мулкӣ фиристод биўсФи наҷҷор ки ҳирдўси қасди қатл исо дорад ӯроу модар ӯро аз замини шоми базмин Миср бар , Юсуфи Марямроу исоро бар хари нишонд ва рӯй сӯй Миср ниҳоданд инаст ки раб алъзаҳ гуфт : «у оўиноҳмои إлии рбўаҳи зоти қарору муайян » . Дувоздаҳ сол дар Миср бимонаданд модар дар он саҳроу кишти зори хӯша май чиду фарзанд май пурвирд , овардаанд ки Марями гаҳвораи исо бо худ май барад ҳар ҷо ки мерафт аз як дӯши гаҳвора дар овехта ва аз дигари дӯши занбил ки дар он хӯша буд чунон зиндагонӣ мекард то исои дувоздаҳ солаи гашт , вҳб мнбаҳ гуфт : аввали ӯъҷубае ки дар Миср бар ваии пайдои гашти он буд ки бахонаи деҳқонии фурӯ омада буданд , шабӣ аз шабҳо дузд дар он рафту моли деҳқон аз хазинаи ваии бабради деҳқон дилтанг шуду Марям низ бсбби вай дилтанг шуд , исои модарро гуфт чист ки турои дилтанг май байнам ?
«ذاتِ قَرارٍ» ای مستویة بسیطة یمکن الاستقرار علیها، و قیل فیها منازل یستقرّون فیها، و قیل القرار مستقر الماء، و معین ماء ظاهر یری بالعین، و هو مفعول من عانه یعینه اذا ادرکه البصرور آه، و یجوز ان یکون فعیلا من معن الماء یمعن اذا جری و کثر فهو معین و کلاء و ممعون جری فیه الماء، و الماعون من اسماء الماء. اهل تاریخ گفتند مولد عیسی (ع) بعد از ملک اشکانیان بود به پنجاه و یک سال و در آن روزگار مملکت زمین ملوک طوایف را بود و ملک شام قیصر روم را بود و هیردوس الملک بر بنی اسرائیل پادشاه بود از جهت قیصر، و هیردوس از قوم بنی اسرائیل که کتاب دانیال را خوانده بودند شنیده بود که ستارهای برآید و طلوع آن ستاره نشانست مر فرزندی را که از مادر در وجود آید و در عهد خویش سیّد جهانیان بود و دست وی بالای همگان بود، و بتقدیر و اراده اللَّه تعالی مرده زنده کند و بیمار را شفا دهد و از نهانیها خبر دهد، و بعاقبت بآسمان شود. پس چون آن ستاره بر آمد و عیسی از مادر در وجود آمد و خبر بهیردوس رسید هیردوس قصد قتل وی کرد رب العزه ملکی فرستاد بیوسف نجّار که هیردوس قصد قتل عیسی دارد او را و مادر او را از زمین شام بزمین مصر بر، یوسف مریم را و عیسی را بر خر نشاند و روی سوی مصر نهادند اینست که ربّ العزه گفت: «وَ آوَیْناهُما إِلی رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَ مَعِینٍ». دوازده سال در مصر بماندند مادر در آن صحرا و کشت زار خوشه میچید و فرزند میپرورد، آوردهاند که مریم گهواره عیسی با خود میبرد هر جا که میرفت از یک دوش گهواره در آویخته و از دیگر دوش زنبیل که در آن خوشه بود چنان زندگانی میکرد تا عیسی دوازده ساله گشت، وهب منبه گفت: اول اعجوبهای که در مصر بر وی پیدا گشت آن بود که بخانه دهقانی فرو آمده بودند، شبی از شبها دزد در آن رفت و مال دهقان از خزینه وی ببرد دهقان دلتنگ شد و مریم نیز بسبب وی دلتنگ شد، عیسی مادر را گفت چیست که ترا دلتنگ میبینم؟
Гуфт аз он ки шаб дузд омаду моли деҳқони бабрад , исо гуфт хоҳӣ ки ман он дуздро пайдо кунаму мол бо худованди расонам ? гуфт : нъм ё банӣ , нек май гӯйӣ эй писараки ман чунин кун агар туоне , гуфт деҳқонро бигӯӣ то фалони нобӣнороу фалони мақъадро бнздики ман орад чун омаданд мақъадро гуфт ту бар гардан нобӣно нишин чун бар нишаст нобӣноро гуфт ту бархез , гуфт ман заъифтар аз онам ки бар тавонам хост . Исо гуфт чунон ки дӯш бархестӣ бархез , он қӯт ки турои дӯш буд имрӯз ҳануз ҳаст бархез , чун бархест дасти мақъад бар вазн хазина расед ки дар он мол буд , исо гуфт нобӣнои бқўт ёрӣ дод ва мақъад бичишам бидид ва бар гирифт , эшон ҳар ду иқрор доданд ва ӯро бар аст доштанду мол бо худованд доданд , деҳқон гуфт Марямро ки ин моли як нима бтў додам , Марям гуфт ман нахоҳам ки маро на барои ин офарӣдаанд , гуфт бпсрт додам гуфт кор ӯ аз он азим тарасту ҳиммат ӯ аз он олитар ки бимол дунё рағбат кунад , ва он вақти исои дувоздаҳ сола буд ,у баъд аз он хабари ҳалоки ҳирдўс боишон расед эшон бФрмону ваҳии аллоҳи таъолӣ аз онҷо бшом бозгаштанд Маряму исоу Юсуфи наҷҷори бидиҳӣ фурӯ омаданд , номи он даҳ Носира ,у баҳои самяти алнсорӣу кони исои итълми фии алсоъаҳи илми явму фии алиўми илми шаҳру фии алшҳри илми сана , Флмои темати ?лаи слосўни санаи аўҳии аллоҳи ъзу ҷли илайҳу баъсаи илои аннос ,у тамоми баёни ҳзаҳи алқсаҳи зкрноаҳи Фимои мзӣу аллоҳи аълам .
گفت از آن که شب دزد آمد و مال دهقان ببرد، عیسی گفت خواهی که من آن دزد را پیدا کنم و مال با خداوند رسانم؟ گفت: نعم یا بنیّ، نیک میگویی ای پسرک من چنین کن اگر توانی، گفت دهقان را بگوی تا فلان نابینا را و فلان مقعد را بنزدیک من آرد چون آمدند مقعد را گفت تو بر گردن نابینا نشین چون بر نشست نابینا را گفت تو برخیز، گفت من ضعیف تر از آنم که بر توانم خاست. عیسی گفت چنان که دوش برخاستی برخیز، آن قوّت که ترا دوش بود امروز هنوز هست برخیز، چون برخاست دست مقعد بر وزن خزینه رسید که در آن مال بود، عیسی گفت نابینا بقوّت یاری داد و مقعد بچشم بدید و بر گرفت، ایشان هر دو اقرار دادند و او را بر است داشتند و مال با خداوند دادند، دهقان گفت مریم را که این مال یک نیمه بتو دادم، مریم گفت من نخواهم که مرا نه برای این آفریدهاند، گفت بپسرت دادم گفت کار او از آن عظیم ترست و همّت او از آن عالیتر که بمال دنیا رغبت کند، و آن وقت عیسی دوازده ساله بود، و بعد از آن خبر هلاک هیردوس بایشان رسید ایشان بفرمان و وحی اللَّه تعالی از آنجا بشام بازگشتند مریم و عیسی و یوسف نجار بدهی فرو آمدند، نام آن ده ناصره، و بها سمّیت النصاری و کان عیسی یتعلّم فی السّاعة علم یوم و فی الیوم علم شهر و فی الشّهر علم سنة، فلمّا تمت له ثلاثون سنة اوحی اللَّه عزّ و جل الیه و بعثه الی النّاس، و تمام بیان هذه القصّة ذکرناه فیما مضی و اللَّه اعلم.