Қавла : « ё أиҳои алрсл » муфассирон дар маънии ин ояти се қавл гуфтаанд : яке онаст ки ин хитоб бо Мустафоасту ташрифу таъзими вайро блФз ҷамъ гуфт ва бар одати араб ки якеро гӯйанд : аиҳо алқўми кФўои ънои азокм . Ва назири ин дар қуръон ва дар калом араб фаровонаст ва дар зимн ин хитобаст ки пайғомбаронро ҳама чунин фармудем ки : « клўои ман алтиботу аъмлўои солҳо » пок хуреду кор нек кунед , эй Муҳамади хитоб бо ту ҳамонаст боишон иқтидо куну роҳи эшон рӯ ,у кон алнабӣ ёкли ман алғноӣм .

قوله: «یا أَیُّهَا الرُّسُلُ» مفسران در معنی این آیت سه قول گفته‌اند: یکی آنست که این خطاب با مصطفی است و تشریف و تعظیم وی را بلفظ جمع گفت و بر عادت عرب که یکی را گویند: ایّها القوم کفوا عنّا اذاکم. و نظیر این در قرآن و در کلام عرب فراوانست و در ضمن این خطابست که پیغامبران را همه چنین فرمودیم که: «کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً» پاک خورید و کار نیک کنید، ای محمّد خطاب با تو همان است بایشان اقتدا کن و راه ایشان رو، و کان النبیّ یاکل من الغنائم.

Қавл дувум онаст ки ин хитоб бо исоаст ки ояти бзкри вай муттасиласту кони иأкли ман ғазали ИМАу ҳўи атиби алтибот . Қавл сеюм онаст ки ин хитоб бо пайғомбаронаст ки зикри эшон дар муқаддамаи ин оят рафт , ва маънӣ онаст ки : арслнои алрслу қлнои ?лаам « ё أиҳои алрсли клўои ман алтибот » эй клўои ман алҳлол ,у кули мأкўли ҳалоли мустатоби Фҳўи дохили фӣа . «у аъмлўои солҳо » эй аъмлўои бтоъаҳи аллоҳ ва мо иўоФқи ризоа ,у қили алслоҳи алостқомаҳи алии мо тўҷбаҳи алшриъаҳ . « إнии бмои тъмлўни алӣам » ҳозои тарғиби фии феъли алхиру тарки алшр , эй аълами алҷмиъи Фоҷозии алайҳ .

قول دوم آنست که این خطاب با عیسی است که آیت بذکر وی متصل است و کان یأکل من غزل امّه و هو اطیب الطیّبات. قول سوم آنست که این خطاب با پیغامبران است که ذکر ایشان در مقدمه این آیت رفت، و معنی آنست که: ارسلنا الرّسل و قلنا لهم «یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ» ای کلوا من الحلال، و کلّ مأکول حلال مستطاب فهو داخل فیه. «وَ اعْمَلُوا صالِحاً» ای اعملوا بطاعة اللَّه و ما یوافق رضاه، و قیل الصّلاح الاستقامة علی ما توجبه الشّریعة. «إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ» هذا ترغیب فی فعل الخیر و ترک الشرّ، ای اعلم الجمیع فاجازی علیه.

«у إни ҳзаҳ » бксри алиф ва ташдид навен қроءти аҳл Кӯфааст бар маънии истиноф .

«وَ إِنَّ هذِهِ» بکسر الف و تشدید نون قراءت اهل کوفه است بر معنی استیناف.

Ибни омир , «у ани ҳзаҳ » бФтҳи алиф ва тахфиф навен хонд ,у алўҷаҳи ан « ан » мухаффафаи ман алсқилаҳу ҳаии азои хФФти ақтзти мо итълқи баҳои комаи тқтзии азои лами тхФФ ,у қавла : « ҳзаҳ » фии мавзеи насби лонҳои исми ани алмхФФаҳ ва мо баъдҳо ҷумлаи ҳаии ллхбр ,у иҷўзи ани икўни мавзе « ҳзаҳ » рФъои алии ани ткўни маъаи мо баъдҳо ҷумлаи фии мавзеи алхбру исми ани мзмру ҳўи замири аламру алшأн ,у алтқдири ани аламр ӯ алшأн « ҳзаҳи أмткм »у таъаллуқи ани бмои итсли баҳои алии мо қдмноаҳи ман алўҷҳин ,у иҷўзи ани ткўни ани сала ,у тақдира «у ҳзаҳи амткм » , боқии қроء «у ан » бФтҳи алиф ва ташдид навен хонанд ,у бойени қироати азморст , яъне :у аъмлўои ани ҳзаҳи амткм . Ва қили маъноау лони ҳзаҳи амткми ИМАи воҳида . «у أнои рбкми Фотқўн » эй лоҷли ҳзаҳи алнъмаҳи Фотқўн , кзои қоли Алхалӣлу сибўиаҳ ва мисли злки ъндҳмои қавлаи таъолӣ : «у أни алмсоҷди ллаҳи Флои тдъўо » эй лони алмсоҷди ллаҳи Флои тдъўои маъаи аллоҳи аҳдо . Ва кзлки қавла : « лإилоФи Қурайш » конаи қол : Флиъбдўои раби ҳозои албити лоилоФи Қурайш . эй лиқоблўои ҳзаҳи алнъмаҳи болашкару алъбодаҳи ллмнъми алайҳими баҳо . Уммати ӣнҷои бмънӣ дайнасту миллат , маънӣ онаст , ки шуморо ҳамон фармудам ки пайғомбарони гузаштаро фармудам , дайни шумоу миллати шумо якеу худованди шумо яке , дайни дайн исломасту ҷузи азин дайн нест , « إн аддӣн ъанд аллоҳи алإслом » , ва ман худованд шумоем ҷуз аз ман худованд нест , «у أнои рбкми Фотқўн » бипарҳезед аз он ки бо ман дайгарӣ парастед , калимаи ихрҷи баҳои исои ман ъзи алрбўбиаҳ . Ва раво бошад ки уммати бмънии ҷамоат буд , эй ҷмоъткму ҷимоъаи ман қблкми каллаами ибодӣу анои рбкм ,у алмънии анҳо мо домати мтўҳдаҳи Фҳии Марзия , Фозои тафарруқати Фло , « Фотқўн » эй хоФўнии фии шқи алъсоу тафреқи клмткм . Он гуҳ хабар дод аз қавмӣ ки дайни исломи бгзоштнд ва дар дайни хеш ва дар клмти хеши тафарруқат роҳ доданд « Фтқтъўои أмрҳм » эй қтъўои амри динҳму Фрқўои мо амрўо ба ани икўни динои воҳдо , « збро » эй Фрқои мухталифа , воҳидҳо зибру ҳўи алФрқаҳу алтоӣФаҳ ,у қрأи баъзи аҳли алшоми зброи бФтҳи албоءи ҷамъи зибра , ва манеҳ зибри алҳдид , эй сорўои Фрқои кзбри алҳдид , мегуяд гуруҳи гуруҳи гаштанд ҳар гуруҳеи ҷуз аз дайни исломи динӣ ва мазҳабӣ гирифтанд , яъне мушрикону ҷуҳудону тарсоён , ва муҳтамиласт ки ин гуруҳҳои мухталифи аҳзоби трсоённд ки дар кори исо мухталиф шуданд кқўлаҳ : « ФохтлФи алأҳзоби ман бинҳм » тҳзбўои алии исои алии салосаи ақоўил . Ва гуфтаанд зибри ҷамъи збўрсту муроди бойен кутубаст , яъне дони кули Фриқи бктоби ғайри алкитоби алзии дон ба алохр ,у злки ани алиҳўди ахзўои болтўриаҳу тркўои алонҷилу алқуръон ,у кзлки алнсорӣ ,у қили маъноаи ҷълўои ктбҳм қатъан мухталифаи омнўои болбъзу кФрўои болбъзу ҳрФўои албъз , « кули ҳизби бмои лдиҳм » эй бмои ъндҳми ман аддӣну алкитоб ,у қили боломўолу алоўлод « Фрҳўн » мсрўрўни мъҷбўну алмҳқи воҳид .

ابن عامر، «و ان هذه» بفتح الف و تخفیف نون خواند، و الوجه انّ «ان» مخففة من الثقیلة و هی اذا خففت اقتضت ما یتعلّق بها کما تقتضی اذا لم تخفف، و قوله: «هذِهِ» فی موضع نصب لانّها اسم انّ المخففة و ما بعدها جملة هی للخبر، و یجوز ان یکون موضع «هذِهِ» رفعا علی ان تکون مع ما بعدها جملة فی موضع الخبر و اسم انّ مضمر و هو ضمیر الامر و الشأن، و التقدیر ان الامر او الشأن «هذِهِ أُمَّتُکُمْ» و تعلق انّ بما یتصل بها علی ما قدّمناه من الوجهین، و یجوز ان تکون انّ صلة، و تقدیره «و هذه امتکم»، باقی قراء «و انّ» بفتح الف و تشدید نون خوانند، و باین قرائت اضمارست، یعنی: و اعملوا انّ هذه امّتکم. و قیل معناه و لانّ هذه امّتکم امّة واحدة. «وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ» ای لاجل هذه النعمة فاتقون، کذا قال الخلیل و سیبویه و مثل ذلک عندهما قوله تعالی: «وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا» ای لانّ المساجد للَّه فلا تدعوا مع اللَّه احدا. و کذلک قوله: «لِإِیلافِ قُرَیْشٍ» کانّه قال: فلیعبدوا رب هذا البیت لایلاف قریش. ای لیقابلوا هذه النعمة بالشکر و العبادة للمنعم علیهم بها. امّت اینجا بمعنی دین است و ملّت، معنی آنست، که شما را همان فرمودم که پیغامبران گذشته را فرمودم، دین شما و ملّت شما یکی و خداوند شما یکی، دین دین اسلام است و جز ازین دین نیست، «إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ»، و من خداوند شمایم جز از من خداوند نیست، «وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ» بپرهیزید از آن که با من دیگری پرستید، کلمة یخرج بها عیسی من عزّ الربوبیة. و روا باشد که امّت بمعنی جماعت بود، ای جماعتکم و جماعة من قبلکم کلّهم عبادی و انا ربّکم، و المعنی انّها ما دامت متوحدة فهی مرضیة، فاذا تفرقت فلا، «فَاتَّقُونِ» ای خافونی فی شقّ العصا و تفریق کلمتکم. آن گه خبر داد از قومی که دین اسلام بگذاشتند و در دین خویش و در کلمت خویش تفرقت راه دادند «فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ» ای قطّعوا امر دینهم و فرّقوا ما امروا به ان یکون دینا واحدا، «زُبُراً» ای فرقا مختلفة، واحدها زبر و هو الفرقة و الطائفة، و قرأ بعض اهل الشام زبرا بفتح الباء جمع زبرة، و منه زبر الحدید، ای صاروا فرقا کزبر الحدید، میگوید گروه گروه گشتند هر گروهی جز از دین اسلام دینی و مذهبی گرفتند، یعنی مشرکان و جهودان و ترسایان، و محتمل است که این گروه‌های مختلف احزاب ترسایانند که در کار عیسی مختلف شدند کقوله: «فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ» تحزبوا علی عیسی علی ثلاثة اقاویل. و گفته‌اند زبر جمع زبورست و مراد باین کتب است، یعنی دان کلّ فریق بکتاب غیر الکتاب الّذی دان به الآخر، و ذلک انّ الیهود اخذوا بالتوریة و ترکوا الانجیل و القرآن، و کذلک النصاری، و قیل معناه جعلوا کتبهم قطعا مختلفة آمنوا بالبعض و کفروا بالبعض و حرّفوا البعض، «کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ» ای بما عندهم من الدّین و الکتاب، و قیل بالاموال و الاولاد «فَرِحُونَ» مسرورون معجبون و المحق واحد.

« Фзрҳми фии ғмртҳм » ҳозои кинояи ани алхзлон , яъне дъҳм ё Муҳамади фии ҷҳолтҳму злолтҳми алсотраҳи ваҷҳи алсўоб ,у аслаи алстр ,у қили маъноаи дъҳми Фимои ғмрҳми ман дунёи ҳам , « ҳатто ҳайн » ҳатто иҷии ءи аҷлҳм , эй ани амҳолнои аёҳми лои инҷиҳм .

«فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ» هذا کنایة عن الخذلان، یعنی دعهم یا محمّد فی جهالتهم و ضلالتهم السّاترة وجه الصّواب، و اصله الستر، و قیل معناه دعهم فیما غمرهم من دنیا هم، «حَتَّی حِینٍ» حتی یجی‌ء اجلهم، ای انّ امهالنا ایّاهم لا ینجیهم.

« أи иҳсбўни أнмои нмдҳм ба ман молу Бенини нсоръи ?лаами фии алхирот » , ҷзоءи алии ҳасани сниъҳм , бали лӣси аламри алии мо тўҳмўо , « лои ишърўн » ани злки имтиҳону астдроҷ ,у тақдири алоиаҳ , أи иҳсбўни амдоднои аёҳми болмолу албнини мсорътнои ?лаами фии алхирот , соръу асраъи воҳид , сами зикри алмсоръини фии алхироти Фқол : « إни аллазӣнаи ҳам ман хшиаҳи рбҳми мшФқўн » алхшиаҳи алхўФи маъаи алтъзим алмхшӣ манеҳ ,у алошФоқи алхўФи ман алмкрўаҳ ,у алмънии ани алмؤмнини бмои ҳам алайҳи ман хшиаҳи аллоҳи хоӣФўни ман уқоба . Қоли алҳсни албсрӣ : алмؤмни ҷамъи аҳсоноу хшиаҳ ,у алмноФқи ҷамъи асоءаҳу умано .

«أَ یَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ»، جزاء علی حسن صنیعهم، بل لیس الامر علی ما توهموا، «لا یَشْعُرُونَ» انّ ذلک امتحان و استدراج، و تقدیر الآیة، أ یحسبون امدادنا ایّاهم بالمال و البنین مسارعتنا لهم فی الخیرات، سارع و اسرع واحد، ثمّ ذکر المسارعین فی الخیرات فقال: «إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ» الخشیة الخوف مع التعظیم المخشی منه، و الاشفاق الخوف من المکروه، و المعنی انّ المؤمنین بما هم علیه من خشیة اللَّه خائفون من عقابه. قال الحسن البصری: المؤمن جمع احسانا و خشیة، و المنافق جمع اساءة و امنا.

«у аллазӣнаи ҳам боёти рбҳм » эй бктби аллоҳ , « иؤмнўн » «у аллазӣнаи ҳам брбҳми лои ишркўн » эй лои идъўни маъааи ?илҳо .

«وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیاتِ رَبِّهِمْ» ای بکتب اللَّه، «یُؤْمِنُونَ» «وَ الَّذِینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لا یُشْرِکُونَ» ای لا یدعون معه الها.

«у аллазӣнаи иؤтўни мо отўо » эй иؤдўни мо адўо , кқўлаҳ : « мо отокм алрасул Фхзўаҳ »

«وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا» ای یؤدون ما ادّوا، کقوله: «ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ»

эй адикму кқўлаҳ : « Фотти أклҳои заъфин » эй адт ,у қили иътўни мо аътўои ман алсдқоту алзкўот . «у қлўбҳми вҷлаҳ » хоӣФаҳи ани ло тақаббул манеҳам лтқсирҳм .

ای ادیکم و کقوله: «فَآتَتْ أُکُلَها ضِعْفَیْنِ» ای ادت، و قیل یعطون ما اعطوا من الصّدقات و الزکوات. «وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ» خائفة ان لا تقبل منهم لتقصیرهم.

Мегуяд сидқот ва зкўот медиҳанду аъмол бар мекунанд ва дилҳои эшон тарсон ки напазиранд аз эшон , аз баҳри он ки худро дар он муқассир донанду бойени маънии хабар Оиша аст

میگوید صدقات و زکوات می‌دهند و اعمال بر می‌کنند و دلهای ایشان ترسان که نپذیرند از ایشان، از بهر آن که خود را در آن مقصر دانند و باین معنی خبر عایشه است‌

Қолат : қиллат ё расӯли аллоҳ «у аллазӣнаи иؤтўни мо отўоу қлўбҳми вҷлаҳ » ҳўи алзии изнӣу ишрби алхмру исрқ ? қол : ло ё бинти алсдиқу локинаи алрҷли исўму ислӣу итсдқу ихоФи ани ло иқбл манеҳ .

قالت: قلت یا رسول اللَّه «وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ» هو الّذی یزنی و یشرب الخمر و یسرق؟ قال: لا یا بنت الصدّیق و لکنه الرّجل یصوم و یصلّی و یتصدّق و یخاف ان لا یقبل منه.

« أнҳми إлии рбҳми роҷъўн » қили ҳўи мафъӯли алўҷл , эй вҷлаҳи ллрҷўъи илои аллоҳ ,у қили қлўбҳми вҷлаҳи лонаами илои рбҳми роҷъўн , Фирди ъмлҳму ло иқбл манеҳам , қоли алҳсн : лақади адркти ақўомои кони хўФҳми алии тоъотҳми ани ло тақаббул манеҳам аксари ман хўФкми алии мъосикми ани тъзбўои алайҳо .

«أَنَّهُمْ إِلی‌ رَبِّهِمْ راجِعُونَ» قیل هو مفعول الوجل، ای وجلة للرجوع الی اللَّه، و قیل قلوبهم وجلة لانّهم الی ربّهم راجعون، فیرد عملهم و لا یقبل منهم، قال الحسن: لقد ادرکت اقواما کان خوفهم علی طاعاتهم ان لا تقبل منهم اکثر من خوفکم علی معاصیکم ان تعذّبوا علیها.

« أўлӣки исоръўни фии алхирот » эй аллазӣнаи ҳзаҳи сФотҳми ҳам аллазӣнаи ибодрўни илои алтоъоту истксрўн ,у ҳозои хабари ан , « ва ҳам лҳои собқўн » эй лоҷли алхироти собқўни илои алҷнот ,у қили алломи бмънии ило эй илои алхироти собқўн , кқўлаҳ : « бأни рбки أўҳии лҳо » эй аўҳии илоҳо . Ва кқўлаҳ : « лмо наҳаво анҳу » эй ило мо наҳаво анҳу , қоли алклбӣ : сбқўои аломми илои алхирот ,у қоли ибни аббос : сабқати ?лаами ман аллоҳи алсъодаҳи Флзлки соръўои фии алхирот . Ва қил ва ҳам ллсъодаҳи собқўни илои алҷнаҳи сами зикри анаи лами иклФи алъбди алои мо исъаҳи Фқол : «у ло нклФ наФасо إлои вусъҳо » Фмни лами исттъи ани ислии қоӣмои Флисли ҷолсо , ва ман лами исттъи алсўми ФлиФтр ,у алўсъи мо фии алқдрау ҳўи масдари вусъи назираи қавла : « лои иклФ аллоҳ наФасо إлои вусъҳо » . «у лдинои китоб » яъне аллўҳи алмҳФўз , « интқи болҳқ » ибини болсдқ ,у алмънии ло нклФ наФасо алои мо утоқати ман алъамалу қади асбтнои амалаи фии аллўҳи алмҳФўзи Фҳўи интқ бау ибинаҳ ,у қил «у лдинои китоб » яъне китоби аъмоли алхлқи лои ишҳди алии аҳади алои бмои амал . « ва ҳам лои излмўн » лои инқси ман ҳснотҳму лои изоди алии сиӣотҳм , сами зикри алкФори Фқол : « бали қлўбҳми фии ғмраҳ » эй қулӯби алкФори фии ғтоءи ман ҳозо , эй ман ҳозои алзии васф ба алмؤмнўн ,у қили ман китоби алҳифза ,у қили ман алқуръон ,у қили ман алҳақ , муфассирон гуфтанд ин оят муттасиласт бончаҳ гуфт : « أи иҳсбўни أнмои нмдҳм » эй лӣси аламри комаи иҳсбўн , на чунонаст ки мушрикон ва бегонагон мепиндоранд ки он молу писарон ки боишон медиҳем боишон хайр хостаем , локини дилҳои эшон дар ғифлатаст ва дар нодонӣ ва дар пӯшиши азин тоъоту аъмол бар ки авсофи мؤмнонст , равшанои қуръон дар дили эшон натофта ва аз ончии ҳифза бар эшон менависанд ғофили монда . Он гуҳ гуфт : «у ?лаами أъмол » эй ллкФори аъмоли хабисаи ман алмъосӣу алхтоёи маҳкӯмаи алайҳим . « ман дуни злк » эй ман дуни аъмоли алмؤмнини алтии зикрҳо аллоҳи фии ҳзаҳи алоёт , « ҳам лҳои ъомлўн » лои бади ?лаами ман ани иъмлўҳои Фидхлўои баҳои алнори лмои сабқати ?лаами ман алшқўаҳ .

«أُولئِکَ یُسارِعُونَ فِی الْخَیْراتِ» ای الّذین هذه صفاتهم هم الّذین یبادرون الی الطاعات و یستکثرون، و هذا خبر انّ، «وَ هُمْ لَها سابِقُونَ» ای لاجل الخیرات سابقون الی الجنّات، و قیل اللّام بمعنی الی ای الی الخیرات سابقون، کقوله: «بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحی‌ لَها» ای اوحی الیها. و کقوله: «لِما نُهُوا عَنْهُ» ای الی ما نهوا عنه، قال الکلبی: سبقوا الامم الی الخیرات، و قال ابن عباس: سبقت لهم من اللَّه السّعادة فلذلک سارعوا فی الخیرات. و قیل و هم للسعادة سابقون الی الجنّة ثمّ ذکر انّه لم یکلّف العبد الا ما یسعه فقال: «وَ لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها» فمن لم یستطع ان یصلّی قائما فلیصل جالسا، و من لم یستطع الصوم فلیفطر، و الوسع ما فی القدرة و هو مصدر وسع نظیره قوله: «لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها». «وَ لَدَیْنا کِتابٌ» یعنی اللوح المحفوظ، «یَنْطِقُ بِالْحَقِّ» یبیّن بالصدق، و المعنی لا نکلف نفسا الّا ما اطاقت من العمل و قد اثبتنا عمله فی اللوح المحفوظ فهو ینطق به و یبیّنه، و قیل «وَ لَدَیْنا کِتابٌ» یعنی کتاب اعمال الخلق لا یشهد علی احد الا بما عمل. «وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ» لا ینقص من حسناتهم و لا یزاد علی سیئاتهم،ثمّ ذکر الکفّار فقال: «بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ» ای قلوب الکفّار فی غطاء من هذا، ای من هذا الّذی وصف به المؤمنون، و قیل من کتاب الحفظة، و قیل من القرآن، و قیل من الحقّ، مفسران گفتند این آیت متصلست بآنچه گفت: «أَ یَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ» ای لیس الامر کما یحسبون، نه چنانست که مشرکان و بیگانگان می‌پندارند که آن مال و پسران که بایشان میدهیم بایشان خیر خواسته‌ایم، لکن دلهای ایشان در غفلتست و در نادانی و در پوشش ازین طاعات و اعمال برّ که اوصاف مؤمنانست، روشنایی قرآن در دل ایشان نتافته و از آنچه حفظه بر ایشان می‌نویسند غافل مانده. آن گه گفت: «وَ لَهُمْ أَعْمالٌ» ای للکفار اعمال خبیثة من المعاصی و الخطایا محکومة علیهم. «مِنْ دُونِ ذلِکَ» ای من دون اعمال المؤمنین الّتی ذکرها اللَّه فی هذه الآیات، «هُمْ لَها عامِلُونَ» لا بدّ لهم من ان یعملوها فیدخلوا بها النّار لما سبقت لهم من الشقوة.

намегуяд ин кофаронро ъмлҳост кардании ҷуз аз он аъмол ки мؤмнонро ёд кардем азин хбоӣсу маосӣ ки бар эшон ҳукм кардаем ва дар азали ронда ки ночор он кунанду бони мустуҷиб дӯзах шаванд , ва раво бошад ки « ман дуни злк » кноит ниҳанд аз аъмоли куффору бҳзои қоли алзҷоҷ : ахбри аллоҳи ъзу ҷли бмо сикўн манеҳаму аълами анҳми сиъмлўни аъмолои тбоъди ман аллоҳи ъзу ҷли ғайри алоъмоли алтии зкрўои баҳо . Муфассирон гуфтанд : « бали қлўбҳм » ин замир бо муъминон шавад , эй қлўбҳми мғмўраҳи болошФоқи маъаи ҳзаҳи алоФъоли алҳасана , «у ?лаам » эйу ллмؤмнин « أъмоли ман дуни злк » ириди болоўли алФроӣзу болсонии алнўоФл , « ҳам лҳои ъомлўн »у алайҳои мқимўн .

می‌گوید این کافران را عملهاست کردنی جز از آن اعمال که مؤمنانرا یاد کردیم ازین خبائث و معاصی که بر ایشان حکم کرده‌ایم و در ازل رانده که ناچار آن کنند و بان مستوجب دوزخ شوند، و روا باشد که «مِنْ دُونِ ذلِکَ» کنایت نهند از اعمال کفار و بهذا قال الزجاج: اخبر اللَّه عز و جل بما سیکون منهم و اعلم انّهم سیعملون اعمالا تباعد من اللَّه عز و جل غیر الاعمال الّتی ذکروا بها. مفسران گفتند: «بَلْ قُلُوبُهُمْ» این ضمیر با مؤمنان شود، ای قلوبهم مغمورة بالاشفاق مع هذه الافعال الحسنة، «وَ لَهُمْ» ای و للمؤمنین «أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِکَ» یرید بالاوّل الفرائض و بالثانی النوافل، «هُمْ لَها عامِلُونَ» و علیها مقیمون.

« ҳатто إзои أхзнои мтрФиҳм » эй лои тнқтъи аъмолҳми алсиӣаҳи илои ани нأхзи мтнъмиҳми болъзоб . Қоли ибни аббос : ҳўи алсиФи явми бадар ,у қоли алзҳок : болқҳту алҷўъи ҳайни дуои алайҳими расӯли аллоҳу қол : аллоҳами ашдди втأтки алии музиру аҷълҳои алайҳими синӣни кснии Юсуф .

«حَتَّی إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِیهِمْ» ای لا تنقطع اعمالهم السیئة الی ان نأخذ متنعمیهم بالعذاب. قال ابن عباس: هو السیف یوم بدر، و قال الضحاک: بالقحط و الجوع حین‌ دعا علیهم رسول اللَّه و قال: اللّهم اشدد وطأتک علی مضر و اجعلها علیهم سنین کسنی یوسف.

Фобтлоҳми аллоҳи сабъи синӣн ҳатто аклўои алҷиФу алклобу алъзоми алмҳрқаҳу алқд . « إзои ҳам иҷأрўн » изҷўну иҷзъўну истғисўну асли алҷؤори рафъи алсўти болтзръ .

فابتلاهم اللَّه سبع سنین حتّی اکلوا الجیف و الکلاب و العظام المحرقة و القد. «إِذا هُمْ یَجْأَرُونَ» یضجّون و یجزعون و یستغیثون و اصل الجؤار رفع الصوت بالتضرع.

« лои тҷأрўо » эй иқоли ?лаами лои тҷأрўо , « алиўм » , эй лои ттзръўоу ҳозои яъси ?лаами ман алнҷоаҳ ло наҳй , « إнкми мнои лои тнсрўн » эй анкми ман азоби аллоҳи лои тмнъўн ,у қил « إнкми мно » эй ман ҷҳтно . « лои тнсрўн » бқбўли алтўбаҳ .

«لا تَجْأَرُوا» ای یقال لهم لا تجأروا، «الْیَوْمَ»، ای لا تتضرعوا و هذا یأس لهم من النجاة لا نهی، «إِنَّکُمْ مِنَّا لا تُنْصَرُونَ» ای انکم من عذاب اللَّه لا تمنعون، و قیل «إِنَّکُمْ مِنَّا» ای من جهتنا. «لا تُنْصَرُونَ» بقبول التوبة.

« қади канти оётии ттлии алайкум » яъне алқуръон , « Фкнтми алии أъқобкми тнксўн » трҷъўни қҳқрӣ , ттأхрўни ани алоямон .

«قَدْ کانَتْ آیاتِی تُتْلی‌ عَلَیْکُمْ» یعنی القرآن، «فَکُنْتُمْ عَلی‌ أَعْقابِکُمْ تَنْکِصُونَ» ترجعون قهقری، تتأخرون عن الایمان.

« мустакбирин ба »у ахтлФўои фии ҳзаҳи алкноиаҳи Фозҳри алоқоўили анҳо тъўди илои албитулҳаром кинояи ани ғайри мазкӯр , « мустакбирин » эй мтъзмини болбитулҳарому тъзмҳм ба анҳми конўои иқўлўни нҳни аҳли ҳарами аллоҳу ҷирони байтаи Флои изҳри ълинои аҳаду лои нхоФи аҳдои Фиأмнўни фӣау соири анноси фии алхўФ , ҳозои қавли ибни аббосу муҷоҳиду ҷимоъа ,у қил « мустакбирин ба » эй болқрони Флми иؤмнўо ба , яъне бҳзрҳм ъанд қроءтаҳи истикбор « сомиро » насби алии улҳол яъне исмрўни боллили фии мҷолсҳми ҳавли албит ,у ҳади сомироу ҳўи бмънии алсмори лонаи вазъи мавзеи алўқти ?ераад « тҳҷрўн » Лайлоу қилу ҳади сомирои кқўлаҳ : « ихрҷкми тФло » қрأи нофеъ « тҳҷрўн » бзми алтоءу касри алҷими ман алإҳҷору ҳўи алоФҳош эй иФҳшўни алқўл ,у зикри анҳми конўои исбўн алнабӣу асҳоба ,у қрأи алохрўни тҳҷрўни бФтҳи алтоءу зми алҷим , эй тързўни ан алнабӣу ани алоямону ани алқуръону трФзўнҳо ,у қили ман алҳҷру ҳўи алқўли алқбиҳи иқоли ҳиҷри иҳҷри ҳҷрои азои моли ан алҳақ ,у қили тҳдўн ,у тқўлўни мо лои тълмўни ман қўлҳм , ҳиҷри алрҷли фии манома , эй ҳзӣ .

«مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ» و اختلفوا فی هذه الکنایة فاظهر الاقاویل انها تعود الی البیت الحرام کنایة عن غیر مذکور، «مُسْتَکْبِرِینَ» ای متعظمین بالبیت الحرام و تعظمهم به انهم کانوا یقولون نحن اهل حرم اللَّه و جیران بیته فلا یظهر علینا احد و لا نخاف احدا فیأمنون فیه و سائر النّاس فی الخوف، هذا قول ابن عباس و مجاهد و جماعة، و قیل «مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ» ای بالقرآن فلم یؤمنوا به، یعنی بحضرهم عند قراءته استکبار «سامِراً» نصب علی الحال یعنی یسمرون باللّیل فی مجالسهم حول البیت، و حدّ سامرا و هو بمعنی السّمار لانّه وضع موضع الوقت اراد «تَهْجُرُونَ» لیلا و قیل و حدّ سامرا کقوله: «یُخْرِجُکُمْ طِفْلًا» قرأ نافع «تهجرون» بضم التّاء و کسر الجیم من الإهجار و هو الافحاش ای یفحشون القول، و ذکر انّهم کانوا یسبون النبی و اصحابه، و قرأ الآخرون تَهْجُرُونَ بفتح التّاء و ضم الجیم، ای تعرضون عن النبی و عن الایمان و عن القرآن و ترفضونها، و قیل من الهجر و هو القول القبیح یقال هجر یهجر هجرا اذا مال عن الحقّ، و قیل تهدون، و تقولون ما لا تعلمون من قولهم، هجر الرّجل فی منامه، ای هذی.

« أи Флми идбрўои алқўл » яъне أи Флми итФкрўои фии алқуръони Финзрўои фии лафзау назмау маъонӣау ксраҳи Фўоӣдаҳу саломатаи ани алтноқзу алохтлоФи Фистдлўои ана ман ъанд аллоҳ .

«أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ» یعنی أ فلم یتفکروا فی القرآن فینظروا فی لفظه و نظمه و معانیه و کثرة فوائده و سلامته عن التناقض و الاختلاف فیستدلوا انّه من عند اللَّه.

« أми ҷоءҳм » амри бадеъи аҷиб , « лами иأти обоءҳми алأўлин » яъне инзоли алкитобу ирсол алрасул .

«أَمْ جاءَهُمْ» امر بدیع عجیب، «لَمْ یَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِینَ» یعنی انزال الکتاب و ارسال الرسول.

« أми лами иърФўои рсўлҳм » болсдқу аломонаҳ қабл изҳори алдъўаҳи Фиўрси злки тҳмаҳи фии ҳолау рибаҳи фии амра , « фаҳми ?лаи мнкрўн » эй Флзлки анкрўаҳи Флми иؤмнўо ба .

«أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ» بالصّدق و الامانة قبل اظهار الدعوة فیورث ذلک تهمة فی حاله و ریبة فی امره، «فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ» ای فلذلک انکروه فلم یؤمنوا به.

« أми иқўлўн ба ҷина » эй ҷунун . « бали ҷоءҳми болҳқ » эй лӣси аламри комаи иқўлўн , ҷоءи ҳам алрасул болҳқ ман ъанд аллоҳ , «у أксрҳми ллҳқи корҳўн » . Маънӣ онаст ки ин кофарони худ ҳеҷ тафаккур накунанд дарин қуръон дар эъҷози лафзу ҳасани назму маъонии фаровону фавойид бекарон , аз таноқузи озод ва аз ихтилофи пок , то бидонанд ки калом худосту нома ӯ баростӣ ва расӯл оварда бдрстӣ , ё на ки ин пайғомбар ки боишон омад чизе бадеъасту кории ғариб ки бар пешинёну гузаштагон эшон наёмадау набӯда , ва худ медонанд ва иқрор медиҳанд ки пешинёни эшонро пайғомбар ва китоб фиристодем , ё на ки эшон ин расӯлро пеш аз изҳори даъвати бсдқу амонат нашинохтаанд ва дар вақте тӯҳматӣ ё рибтӣ дидаанд то он худро узрӣ созанд бонакору такзиби вай ки мекунанд , ё на ки мегӯйанд ин Муҳамад девонааст ки сухан девонагон мегуяд суханони беҳудаи номафҳум на на ки ин ҷумла ҳичиз нест ва эшонро ҳеҷ узр несту ончӣ расӯл оварад боишон ҷузи ҳақ ва сидқ нест , аммо эшонро ҳақ душвор ояду шунидан ҳақ натавонанд .

«أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ» ای جنون. «بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ» ای لیس الامر کما یقولون، جاء هم الرّسول بالحقّ من عند اللَّه، «وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ». معنی آنست که این کافران خود هیچ تفکر نکنند درین قرآن در اعجاز لفظ و حسن نظم و معانی فراوان و فواید بی‌کران، از تناقض آزاد و از اختلاف پاک، تا بدانند که کلام خداست و نامه او براستی و رسول آورده بدرستی، یا نه که این پیغامبر که بایشان آمد چیزی بدیع است و کاری غریب که بر پیشینیان و گذشتگان ایشان نیامده و نبوده، و خود می‌دانند و اقرار می‌دهند که پیشینیان ایشان را پیغامبر و کتاب فرستادیم، یا نه که ایشان این رسول را پیش از اظهار دعوت بصدق و امانت نشناخته‌اند و در وقتی تهمتی یا ریبتی دیده‌اند تا آن خود را عذری سازند بانکار و تکذیب وی که میکنند، یا نه که می‌گویند این محمّد دیوانه است که سخن دیوانگان می‌گوید سخنان بیهوده نامفهوم نه نه که این جمله هیچیز نیست و ایشان را هیچ عذر نیست و آنچه رسول آورد بایشان جز حق و صدق نیست، امّا ایشان را حق دشوار آید و شنیدن حق نتوانند.

«у луи атбъ алҳақ أҳўоءҳм » қоли мақотилу Ассадӣу ҷимоъа : алҳақ ҳўи аллоҳи ъзу ҷлу алмънии луи амали алрби таъолӣу тақаддуси бҳўии алмшркину аҷрии алии алтдбири мшитҳми Фтрк алҳақ алзии ҳам ?лаи корҳўн . « лФсдти алсмоўоту алأрз » лоисорҳми алботли алӣ алҳақ Фҳлки алхлқи аҷмъўн . Ва қили алмроди болҳқи алқуръон , яъне лу назул алқуръони бмои иҳбўни ман ҷаъли алшрику алўлди алии мо иътқдўнаҳ , « лФсдти алсмоўоту алأрз » ,у злки анҳо хилқати долаи алии тавҳиди аллоҳи ъзу ҷлу луи кони алқуръони алии мродҳми ?лаккони идъўои илои алшрку злки иؤдии илои фасоди адиллаи алтўҳид . « ва ман Фиҳн » лонаами ҳинӣзи ишркўни биллоҳи ъзу ҷл . « бали أтиноҳми бзкрҳм » қоли ибни аббос : бмои фӣаи Фхрҳму шарфаам , яъне алқуръони кқўлаҳ : « лақади أнзлнои إликми ктобои фӣаи зкркм » эй шрФкм , «у إнаҳи лзкри лаку лқўмк » эй шарафи лаку лқўмк . « фаҳми ани зкрҳм » эй ани шарфаам , « мързўн » ,у қили маъноа « бзкрҳм » эй болзкри алзии фӣаи ҳзҳми луи атбъўаҳ , фаҳми ани зкрҳм эй ани алқуръон , « мързўн » .

«وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ» قال مقاتل و السّدی و جماعة: الحقّ هو اللَّه عز و جل و المعنی لو عمل الرب تعالی و تقدس بهوی المشرکین و اجری علی التدبیر مشیّتهم فترک الحقّ الّذی هم له کارهون. «لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ» لایثارهم الباطل علی الحقّ فهلک الخلق اجمعون. و قیل المراد بالحقّ القرآن، یعنی لو نزل القرآن بما یحبّون من جعل الشریک و الولد علی ما یعتقدونه، «لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ»، و ذلک انها خلقت دالّة علی توحید اللَّه عز و جل و لو کان القرآن علی مرادهم لکان یدعوا الی الشرک و ذلک یؤدی الی فساد ادلّة التوحید. «وَ مَنْ فِیهِنَّ» لانّهم حینئذ یشرکون باللّه عز و جل. «بَلْ أَتَیْناهُمْ بِذِکْرِهِمْ» قال ابن عباس: بما فیه فخرهم و شرفهم، یعنی القرآن کقوله: «لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ کِتاباً فِیهِ ذِکْرُکُمْ» ای شرفکم، «وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ» ای شرف لک و لقومک. «فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ» ای عن شرفهم، «مُعْرِضُونَ»، و قیل معناه «بِذِکْرِهِمْ» ای بالذکر الّذی فیه حظهم لو اتّبعوه، فهم عن ذکرهم ای عن القرآن، «مُعْرِضُونَ».

« أми тсأлҳм » яънеам изнўни анк ё Муҳамади тсӣлҳми алии мо ҷӣтҳм ба , « хрҷо » ҷълоу иҷрои Фиързўои ънки кзлк . « Фхроҷи рбк » эй Фътоءи рбк « хайр » ммои фии аидиҳм , «у ҳўи хайри алрозқин » эй адўмҳми ътоء , қрأи Ҳамзау алксоӣии хроҷои Фхроҷи рбк , клоҳмои бололФ ,у қрأи ибни омири клоҳмои бғири алиф ,у қрأи албоқўни хрҷои бғири алифи Фхроҷи бололФу алхрҷу алхроҷи мо ихрҷи ман риъи мо иқосиаҳ ,у қили алхрҷи алҷъл ,у алхроҷи алътоء .

«أَمْ تَسْأَلُهُمْ» یعنی ام یظنون انّک یا محمّد تسئلهم علی ما جئتهم به، «خَرْجاً» جعلا و اجرا فیعرضوا عنک کذلک. «فَخَراجُ رَبِّکَ» ای فعطاء ربّک «خَیْرٌ» ممّا فی ایدیهم، «وَ هُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ» ای ادومهم عطاء، قرأ حمزة و الکسائی خراجا فخراج ربک، کلاهما بالالف، و قرأ ابن عامر کلاهما بغیر الف، و قرأ الباقون خرجا بغیر الف فخراج بالالف و الخرج و الخراج ما یخرج من ریع ما یقاسیه، و قیل الخرج الجعل، و الخراج العطاء.

«у إнки лтдъўҳми إлии сироти мустақӣм »у ҳўи алислом эй ани алзии тдъўои илайҳи сироти мустақӣм . Ман силкаи адоаи илои мақсада .

«وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ» و هو الاسلام ای ان الّذی تدعوا الیه صراط مستقیم. من سلکه ادّاه الی مقصده.

«у إни аллазӣнаи лои иؤмнўни болохраҳ » эй лои исдқўни болбъсу алҳсоб . « ани алсрот » эй ани дайн алҳақ , « лнокбўн » ъодлўни моӣлўн , иқоли нкби ани алшии ءи азои адли анҳу , «у луи рҳмноҳму кшФнои мо баҳами ман зр » эй қаҳту ҷдўбаҳ , « ллҷўо » тмодўо , « фии тғёнҳми иъмҳўн »у лами инзъўои анҳу ,у қили маъноаи луи рддноҳми ани тариқи алнори илои алднёи ллҷўои фии тғёнҳми иъмҳўн . Кқўлаҳ : «у луи рдўои лъодўо лмо наҳаво анҳу » .

«وَ إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ» ای لا یصدّقون بالبعث و الحساب. «عَنِ الصِّراطِ» ای عن دین الحقّ، «لَناکِبُونَ» عادلون مائلون، یقال نکب عن الشی‌ء اذا عدل عنه، «وَ لَوْ رَحِمْناهُمْ وَ کَشَفْنا ما بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ» ای قحط و جدوبة، «لَلَجُّوا» تمادوا، «فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ» و لم ینزعوا عنه، و قیل معناه لو رددناهم عن طریق النّار الی الدّنیا للجّوا فی طغیانهم یعمهون. کقوله: «وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ».

«у лақади أхзноҳми болъзоб »у злк

«وَ لَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ» و ذلک‌

Ан алнабӣ дуои алии Қурайши ани иҷъли алайҳими синӣни кснии Юсуф , Фособҳми алқҳт , Фҷоءи абӯи Сафёни ило алнабӣ Фқоли аншдки аллоҳу алрҳми аласти тзъми анки беъсати раҳмаи ллъолмин ? Фқоли балӣ , қоли қади қатлати алобоءи болсиФ вау алأбноءи болҷўъи Фодъи аллоҳи ани икшФи ънои ҳозои алқҳт , Фдъои ФкшФи анҳуам Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳ .

انّ النبیّ دعا علی قریش ان یجعل علیهم سنین کسنی یوسف، فاصابهم القحط، فجاء ابو سفیان الی النبی فقال انشدک اللَّه و الرحم الست تزعم انّک بعثت رحمة للعالمین؟ فقال بلی، قال قد قتلت الآباء بالسیف و و الأبناء بالجوع فادع اللَّه ان یکشف عنّا هذا القحط، فدعا فکشف عنهم فانزل اللَّه هذه الآیة.

« Фмои астконўои лрбҳм ва мо итзръўн » эй лами итзръўои илои рбҳми бали мзўои алии тмрдҳм .

«فَمَا اسْتَکانُوا لِرَبِّهِمْ وَ ما یَتَضَرَّعُونَ» ای لم یتضرعوا الی ربّهم بل مضوا علی تمرّدهم.

« ҳатто إзои Фтҳнои алайҳими бобои зои азоби шадид » қоли ибни аббос : яъне алқтли явми бадар ,у қили ҳўи аламут ,у қили ҳўи алъзоби фии алқёмаҳ , « إзои ҳам фӣаи мблсўн » оисўни ман кули хайр .

«حَتَّی إِذا فَتَحْنا عَلَیْهِمْ باباً ذا عَذابٍ شَدِیدٍ» قال ابن عباس: یعنی القتل یوم بدر، و قیل هو الموت، و قیل هو العذاب فی القیامة، «إِذا هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ» آیسون من کلّ خیر.

«у ҳўи алзии أншأи лаками алсмъ » эй алосмоъ , «у алأбсору алأФӣдаҳ » лтсмъўоу тбсрўоу тъқлўо . « қлилои мо тшкрўн » Фтўҳдўнаҳи Фтстиқнўн бона воҳид .

«وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ» ای الاسماع، «وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ» لتسمعوا و تبصروا و تعقلوا. «قَلِیلًا ما تَشْکُرُونَ» فتوحدونه فتستیقنون بانّه واحد.

«у ҳўи алзии зрأкми фии алأрз » эй сири бъзкми зуррияи баъз , «у إлиаҳи тҳшрўн » эй тҷмъўни ллҳсобу алҷзоء .

«وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ» ای صیّر بعضکم ذریّة بعض، «وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ» ای تجمعون للحساب و الجزاء.

«у ҳўи алзии яҳёу имит » эй яҳёи аламутии ллбъс ,у имити алоҳёءи фии алднё , «у ?лаи ихтилофи аллилу алнҳор » эй тадбири аллилу алнҳори фии алзёдаҳу алнқсон . Ва қили ҷълҳмои мухталифин итъоқбону ихтлФони фии алсўоду албёз , « أи Флои тъқлўн » мо трўни ман сунъаи Фтътбрўо , أи Флои тъқлўни анаи лои иқдри алии злки алои аллоҳи ъзу ҷл .

«وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ» ای یحیی الموتی للبعث، و یمیت الاحیاء فی الدّنیا، «وَ لَهُ اخْتِلافُ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ» ای تدبیر اللّیل و النهار فی الزّیادة و النقصان. و قیل جعلهما مختلفین یتعاقبان و یختلفان فی السواد و البیاض، «أَ فَلا تَعْقِلُونَ» ما ترون من صنعه فتعتبروا، أ فلا تعقلون انّه لا یقدر علی ذلک الا اللَّه عز و جل.

« бали қолўо » эй қолати Қурайш , « мисли мо қоли алأўлўн » эй мисли ман кони қиблаами ман алмкзбини болбъс , қолўо яъне алии тариқи алонкору алтъҷб , « أи إзои мтноу кнои тробоу ъзомо » холӣаи ани аллҳўму алърўқу алоъсоби болиаҳ , « أи إнои лмбъўсўн » мхрҷўни ман қбўрнои аҳёء , қрأи ибни касӣру абӯи Амру ъосму Ҳамзаи ءи إзои أи анои болостФҳоми Фиҳмо ,у қрأи нофеъу алксоӣӣу ёқӯби ءи азои болостФҳоми أи إнои болхбр ,у қрأи ибни омири бздҳм « أи إзои кнои тробо » болхбр « أи إнои лмбъўсўн » болостФҳом .

«بَلْ قالُوا» ای قالت قریش، «مِثْلَ ما قالَ الْأَوَّلُونَ» ای مثل من کان قبلهم من المکذّبین بالبعث، قالوا یعنی علی طریق الانکار و التعجب، «أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً وَ عِظاماً» خالیة عن اللّحوم و العروق و الاعصاب بالیة، «أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ» مخرجون من قبورنا احیاء، قرأ ابن کثیر و ابو عمرو و عاصم و حمزة ء إذا أ انّا بالاستفهام فیهما، و قرأ نافع و الکسائی و یعقوب ء اذا بالاستفهام أ إنّا بالخبر، و قرأ ابن عامر بضدّهم «أَ إِذا کُنَّا تُراباً» بالخبر «أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ» بالاستفهام.

« лақади въднои нҳн » ҳозои алўъд ,у въд « обоؤно » эй ваъдаами қавми зкрўои ани ллаҳи рсло эй қили лноу лобоӣнои ҳозои алҳдиси ман қабл мҷиӣку лами икни ман злки шайъи ء , « إни ҳозои إлои أсотири алأўлин » эй мо ҳозои алзии тхўФно ба алои мо сатраи алоўлўни фии ктбҳми ммои лои ҳқиқаҳи ?ла .

«لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ» هذا الوعد، و وعد «آباؤُنا» ای وعدهم قوم ذکروا انّ للَّه رسلا ای قیل لنا و لآبائنا هذا الحدیث من قبل مجیئک و لم یکن من ذلک شی‌ء، «إِنْ هذا إِلَّا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ» ای ما هذا الّذی تخوفنا به الّا ما سطره الاوّلون فی کتبهم ممّا لا حقیقة له.

« қул лмни алأрз » эй қул ё Муҳамади мҷибои лмнкрии албъс « лмни алأрз ва ман фӣҳо »

«قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ» ای قل یا محمّد مجیبا لمنکری البعث «لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیها»

Ман алхлқ , « إни кантами тълмўн » холиқҳо ва моликҳо .

من الخلق، «إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» خالقها و مالکها.

« сиқўлўни ллаҳ »у лои бади ?лаами ман злки лонаами иқрўни анҳо махлуқа . Маънӣ онаст ки мушрикони Макка чун бар тариқи инкор ва таъаҷҷуб гуфтанд . « أи إзои мтноу кнои тробо » баъс ва нашӯрро мункир шуданд фармон омад ки ё Муҳамади эшонро ҷавоби даҳ ки ин замин ва ҳар ки дар он кросту малик ва малик кист ? масрафу мудаббир он кист ? агар медонед ки мамлук кист бгўӣиди молик он кист ? чун медонед кӣ махлуқаст бгўӣиди холиқ он кист ? ё Муҳамаду ночор ки эшон гӯйанд хдоирости малику малики замин ва ҳар чаҳ дар онаст ки эшон бмхлўқӣу мамлукӣ ҳама мақаранд , чун эшон чунин гӯйанд ва иқрор диҳанд ту бигӯ « أи Флои тзкрўн » Фтълмўои ани ман қадари алии халқи аларз ва ман фӣҳо абтдоءи иқдри алии аҳёءҳми баъди аламут , чаро дар наёбед ва панд напазиред ва далел нагиред ки он худованд ки бовели қодир буд боФринши халқ бохр қодираст ки бози офаринад ва бар ангезад .

«سَیَقُولُونَ لِلَّهِ» و لا بدّ لهم من ذلک لانّهم یقرّون انّها مخلوقة. معنی آنست که مشرکان مکه چون بر طریق انکار و تعجب گفتند. «أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً» بعث و نشور را منکر شدند فرمان آمد که یا محمّد ایشان را جواب ده که این زمین و هر که در آن کراست و ملک و ملک کیست؟ مصرّف و مدبّر آن کیست؟ اگر می‌دانید که مملوک کیست بگوئید مالک آن کیست؟ چون می‌دانید کی مخلوق است بگوئید خالق آن کیست؟ یا محمّد و ناچار که ایشان گویند خدایراست ملک و ملک زمین و هر چه در آنست که ایشان بمخلوقی و مملوکی همه مقرند، چون ایشان چنین گویند و اقرار دهند تو بگو «أَ فَلا تَذَکَّرُونَ» فتعلموا ان من قدر علی خلق الارض و من فیها ابتداء یقدر علی احیاءهم بعد الموت، چرا در نیابید و پند نپذیرید و دلیل نگیرید که آن خداوند که باوّل قادر بود بآفرینش خلق بآخر قادرست که باز آفریند و بر انگیزد.

« қул ман раби алсмоўоти алсбъу раби алърши алъзими сиқўлўни ллаҳ » . Дар ҳарфи аввал хилоф нест ки ллаҳ беалифаст . Аммо дар ҳарфи дувум ва сеюм хилофаст қроءти абӯи Амру ёқӯби сиқўлўни аллоҳи أи Флои ттқўн , сиқўлўни аллоҳи қул фонии тсҳрўн » , ҳар ду ҳарф болФ хонанд ҷўобои алии маънӣу аллФзу ҳўи зоҳир , боқӣ ллаҳ хонанд ҳамчун ҳарфи аввали ҷўобои алии алмънии дуни аллФзи кқўли алқоӣли ллрҷл : ман мўлок ? Фиқўли лФлон . эй анои лФлону ҳўи мавлоӣ . « қул أи Флои ттқўн » яъне أи Флои ттқўни уқобаи алии инкори албъсу алншўр , алии изофаи алшрику алўлди илайҳи субҳона .

«قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ سَیَقُولُونَ لِلَّهِ». در حرف اوّل خلاف نیست که للَّه بی الف است. امّا در حرف دوم و سوم خلافست قراءت ابو عمرو و یعقوب سیقولون اللَّه أ فلا تتّقون، سیقولون اللَّه قل فانّی تسحرون»، هر دو حرف بالف خوانند جوابا علی معنی و اللفظ و هو ظاهر، باقی للَّه خوانند همچون حرف اول جوابا علی المعنی دون اللفظ کقول القائل للرّجل: من مولاک؟ فیقول لفلان. ای انا لفلان و هو مولای. «قُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ» یعنی أ فلا تتقون عقابه علی انکار البعث و النشور، علی اضافة الشریک و الولد الیه سبحانه.

« қул ман бедаи малакӯти кули шайъи ء » алмлкўти алмалик ,у алтоءи ллмболғаҳи колрҳмўти ман алрҳмаҳ ,у алрҳбўти ман алрҳбаҳ , «у ҳўи иҷиру лои иҷори алайҳ » эй иъқди алоямони лмни шоءу ло инқзамонау лои иъқди алайҳи аломон , яъне иؤмни ман ишоءу лои иؤмни ман ахоФаҳи аллоҳ ва манеҳ қавлаи ъзу ҷл : «у إни أҳди ман алмшркини астҷорки Фأҷраҳ ҳатто исмъи каломи аллоҳ » эй омана ,у қили имтнъи ҳўи ман алсўءи ман ишоءу ло имтнъ манеҳ ман иродаи бсўء . « إни кантами тълмўн » аҷибўои ани кантами тълмўн .

«قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ» الملکوت الملک، و التّاء للمبالغة کالرحموت من الرحمة، و الرهبوت من الرهبة، «وَ هُوَ یُجِیرُ وَ لا یُجارُ عَلَیْهِ» ای یعقد الایمان لمن شاء و لا ینقض امانه و لا یعقد علیه الامان، یعنی یؤمن من یشاء و لا یؤمن من اخافه اللَّه و منه قوله عزّ و جل: «وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ» ای آمنه، و قیل یمتنع هو من السوء من یشاء و لا یمتنع منه من اراده بسوء. «إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» اجیبوا ان کنتم تعلمون.

« сиқўлўни ллаҳи қул Фأнии тсҳрўн » яъне Киеви тхдъўну тсрФўни ани тавҳидау тоъата ,у қили Киеви ихили аликми мо лӣси ?лаи аслу лои ҳқиқаҳ ,у алсҳри тхиили мо лӣси ?лаи асл .

«سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّی تُسْحَرُونَ» یعنی کیف تخدعون و تصرّفون عن توحیده و طاعته، و قیل کیف یخیّل الیکم ما لیس له اصل و لا حقیقة، و السّحر تخییل ما لیس له اصل.

« бали أтиноҳми болҳқ » эй ҷӣноҳми болҳқи алсдқ , «у إнҳми лкозбўн » Фимои идъўнаҳи ман алшрику алўлд .

«بَلْ أَتَیْناهُمْ بِالْحَقِّ» ای جئناهم بالحقّ الصّدق، «وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ» فیما یدعونه من الشریک و الولد.

« мо атхзи аллоҳи ман валад » эй мо атхзи аллоҳи влдо , ва ман ҳоҳнои зоида ,у анмои қоли злки лони баъзи алмшркини конўои иқўлўни алмлоӣкаҳи бенот аллоҳ ,у баъзи алиҳўди қолўои ъзири бен аллоҳ ,у баъзи алнсории қолўои алмсиҳи ибни аллоҳ ,у бъзҳми қолўои атхзи алмсиҳи абнои Фбини аллоҳи таъолии анаи лами итхзи влдои лои ман ҷҳаҳи алостилоду лои ман ҷҳаҳи алозоФаҳ . « ва мо кони маъааи ман إлаҳ » эй лами ишрки фии алҳитаҳи аҳдо , « إзои лзҳби кули إлаҳи бмои халқ » қавла : « إзо » кинояи ани замири тавил , яънеу луи атхзи влдоу кони маъааи илоҳ , « лзҳби кули إлаҳи бмои халқ » эй лонФрди кули илоҳи бхлқаҳу лами ирзи ани ишоркаҳи фӣаи ғайрау лўқъи алтнозъу ҳўи назири қавла : « луи кони Фиҳмои ?алааи إлои аллоҳи лФсдто » эй лами интзми амрҳмои комаи лами интзми амри малики фӣаи маликони қоҳирон . «у лълои бъзҳми алии баъз » эй талаби бъзҳми мғолбаҳи баъзи кФъли мулӯки алднёи Фимои бинҳм ,у қили лъло алқўӣ манеҳам алии алзъиФи болқҳру алғлбаҳу лои инбғии ллмқҳўри ани икўни ?илҳо , сам назиҳ нафса Фқол : « субҳони аллоҳи ъмои исФўн » эй тақаддуси ман ани икўни ?лаи шарик ӯ ани итхзи влдо « олами алғибу алшҳодаҳ » эй иълми мо сикўн ва мо ҳўи коӣни ҳозир ,у ҳўи маънии алшҳодаҳи иқоли шаҳди азои ҳзр , қрأи аҳли Мадинау алкўФаҳи ғайри ҳФс , олами алғиби брФъи алмими алии алобтдоء ,у қрأи алохрўни бҷрҳои алии наъти аллоҳи фии субҳони аллоҳ « Фтъолии ъмои ишркўн » эй тъзми ани ани икўни ?лаи шарик ӯ назир .

«مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ» ای ما اتخذ اللَّه ولدا، و من هاهنا زائدة، و انّما قال ذلک لانّ بعض المشرکین کانوا یقولون الملائکة بنات اللَّه، و بعض الیهود قالوا عزیر بن اللَّه، و بعض النصاری قالوا المسیح ابن اللَّه، و بعضهم قالوا اتخذ المسیح ابنا فبیّن اللَّه تعالی انّه لم یتخذ ولدا لا من جهة الاستیلاد و لا من جهة الاضافة. «وَ ما کانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ» ای لم یشرک فی الهیّته احدا، «إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ» قوله: «إِذاً» کنایة عن ضمیر طویل، یعنی و لو اتخذ ولدا و کان معه اله، «لَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ» ای لانفرد کلّ اله بخلقه و لم یرض ان یشارکه فیه غیره و لوقع التنازع و هو نظیر قوله: «لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا» ای لم ینتظم امرهما کما لم ینتظم امر ملک فیه ملکان قاهران. «وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلی‌ بَعْضٍ» ای طلب بعضهم مغالبة بعض کفعل ملوک الدّنیا فیما بینهم، و قیل لعلا القوی منهم علی الضعیف بالقهر و الغلبة و لا ینبغی للمقهور ان یکون الها، ثمّ نزّه نفسه فقال: «سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ» ای تقدّس من ان یکون له شریک او ان یتخذ ولدا «عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ» ای یعلم ما سیکون و ما هو کائن حاضر، و هو معنی الشهادة یقال شهد اذا حضر، قرأ اهل مدینة و الکوفة غیر حفص، عالم الغیب برفع المیم علی الابتداء، و قرأ الآخرون بجرّها علی نعت اللَّه فی سبحان اللَّه «فَتَعالی‌ عَمَّا یُشْرِکُونَ» ای تعظم عن ان یکون له شریک او نظیر.

« қул раби إмотаринӣ мо иўъдўн » ҳозои шарту ҷавоба , « Флои тҷълнӣ » ,у қади аътрзи алндоءи байни алшрту алҷўоб ,у алмънии қул ё Муҳамади ани трнии фии ҳؤлоءи алкФори мо тъдҳми ман алъзоб , Фоҷълнӣ хорҷо манеҳу нҷнии ман схтку ъзобк , «у إнои алии أни нрик » ҳозои ахбори ман аллоҳи ъзу ҷли ани инзоли алъзоби алзии аўъдҳм ба фии ҳаёаи набӣау ахбори ани қудратаи алии злк ,у қади ҳққи ҳозои алхбри явми бадар , ва арӣ злки расӯла ( с ) ,у қили алмънӣ «у إнои алии أни нрики мо нъдҳм » фии ҳётк ӯ нъоқбҳми баъди вФотк , « лқодрўн » ФҳзФ .

«قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِیَنِّی ما یُوعَدُونَ» هذا شرط و جوابه، «فَلا تَجْعَلْنِی»، و قد اعترض النداء بین الشرط و الجواب، و المعنی قل یا محمّد ان ترنی فی هؤلاء الکفار ما تعدهم من العذاب، فاجعلنی خارجا منه و نجّنی من سخطک و عذابک، «وَ إِنَّا عَلی‌ أَنْ نُرِیَکَ» هذا اخبار من اللَّه عزّ و جل عن انزال العذاب الّذی اوعدهم به فی حیاة نبیّه و اخبار عن قدرته علی ذلک، و قد حقق هذا الخبر یوم بدر، و اری ذلک رسوله (ص)، و قیل المعنی «وَ إِنَّا عَلی‌ أَنْ نُرِیَکَ ما نَعِدُهُمْ» فی حیاتک او نعاقبهم بعد وفاتک، «لَقادِرُونَ» فحذف.