Қавлаи таъолӣ : « аллоҳи нури алсмоўоту алأрз » эй зўи нури алсмоўоту аларз , ФҳзФи алмзоФи комаи иқоли раҷули адл , эй зўи адл . Қоли ибни аббос : маъноаи аллоҳи ҳодии алсмоўоту аларз , яъне ман фии алсмоўоту аларзи фаҳми бнўраҳи ило алҳақ иҳтдўн ,у бҳдоаҳи ман ҳираҳи алзлолаҳи инҷўн . Мегуяд роҳнамои бандагон дар замин ва дар осмон худост , муъминони бнўр ӯ фарои роҳи савоб май бенанд ,у броҳнмўнӣ ӯ бар ҷода суннат мераванд ва ҳақ мепазиранд ва аз ҳайрати залолати бози мирҳнд ,у фии баъзи кутуби аллоҳ , нурии ҳдоӣу лои илоҳи алои аллоҳи клмтӣу анои ҳў , ҳасан гуфт : нури дарин мавзе масдараст биҷои феъли афтода , эй нури алсмоўоту аларз , ва ҳамчунин дар шўоз хондаанд ва маънӣ онаст ки осмон равшан кард боФтобу моҳу ситорагону замини бълмоءу анбёءу муъминон , муҷоҳид гуфт : « аллоҳи нури алсмоўоту алأрз » эй мудаббири умӯрҳо бҳкмаҳи болиғау бҳҷаҳи нираҳу қили маъноаи алонвор кулҳо манеҳ комаи иқоли фалони раҳма Эй манеҳ алрҳмаҳ , қоли абди аллоҳи бен масъӯд : ани рбки лӣс ъндаҳ наҳору лои лайл , нури алсмоўоту аларзи ман нури виҷҳа . Ва сҳи ани расӯли аллоҳ ( с ) фии рўоиаҳи абди аллоҳи бен масъӯди анаи кони иФтҳи слўтаҳи боллили Фиқўли аллоҳами лаки алҳмди анати нури алсмоўоту аларз ва ман Фиҳн ,у лаки алҳмди анати зиёи алсмоўоту аларз ва ман Фиҳн .

قوله تعالی: «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» ای ذو نور السّماوات و الارض، فحذف المضاف کما یقال رجل عدل، ای ذو عدل. قال ابن عباس: معناه اللَّه هادی السّماوات و الارض، یعنی من فی السّماوات و الارض فهم بنوره الی الحق یهتدون، و بهداه من حیرة الضلالة ینجون. میگوید راهنمای بندگان در زمین و در آسمان خداست، مؤمنان بنور او فرا راه صواب می‌بینند، و براهنمونی او بر جاده سنّت میروند و حق می‌پذیرند و از حیرت ضلالت باز میرهند، و فی بعض کتب اللَّه، نوری هدای و لا اله الا اللَّه کلمتی و انا هو، حسن گفت: نور درین موضع مصدر است بجای فعل افتاده، ای نور السّماوات و الارض، و همچنین در شواذ خوانده‌اند و معنی آنست که آسمان روشن کرد بآفتاب و ماه و ستارگان و زمین بعلماء و انبیاء و مؤمنان، مجاهد گفت: «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» ای مدبّر امورها بحکمة بالغة و بحجّة نیرة و قیل معناه الانوار کلّها منه کما یقال فلان رحمة ای منه الرحمة، قال عبد اللَّه بن مسعود: انّ ربّک لیس عنده نهار و لا لیل، نور السّماوات و الارض من نور وجهه. و صحّ‌ عن رسول اللَّه (ص) فی روایة عبد اللَّه بن مسعود انّه کان یفتح صلوته باللّیل فیقول اللّهم لک الحمد انت نور السّماوات و الارض و من فیهن، و لک الحمد انت ضیاء السّماوات و الارض و من فیهن.

Ва ани абии бен каъби фии қавла : « аллоҳи нури алсмоўоту алأрз » қоли бдأи бнўр нафса , « мисли нура » , қоли абии бен каъб : мисли нури аллоҳи фии қалби алмؤмну ҳўи алнўри алзии иҳтдӣ ба комаи қоли ъзу ҷл : « Фҳўи алии нури ман раба » ,у кони ибни масъӯди иқрأ мисли нураи фии қалби алмؤмн . Ва қоли Саиди бен ҷбири ани ибни аббос , « мисли нура » алзии аътии алмؤмн , қоли Муҳамади бен иброҳӣми албўснҷӣ : ман қоли ани алзии фии қалби алмؤмни ҳўи алмхлўқи Фҳўи ҷҳмӣ . Ва қоли алҳсни албсрӣ : ҳўи нури алқуръон , қоли аллоҳи таъолӣ : «у нури алзии анзлно » мегуяд мисли нури худо дар дили муъмин , яъне имон ки дар дил вайасту қуръон ки дар синаи вай , « кмшкоаҳ » алмшкоаҳ ъанд алъараби алкўаҳи ғайри алноФзаҳу ҳўи ҳоҳнои қасабаи алқндил ,у қоли муҷоҳид : ҳаии ҳдоӣди алқндил , баъзе муфассирон гуфтанд мшкоаҳ равзанаст ,у мисбоҳи қандил , баъзе гуфтаанд мшкоаҳи қасаба қандиласту мисбоҳи шуълаи чароғ бар сари қасаба , баъзе гуфтанд мшкоаҳ занҷираст ки қандил аз он бёўихтаҳ . Ва мисбоҳи қандил , баъзе гуфтанд мшкоаҳ қандиласту мисбоҳи равшаноӣ ки медиҳад аз чароғи афрӯхта , « кмшкоаҳи фӣҳо мисбоҳ » яъне кмсбоҳи фии мшкоаҳу ҳўи қавла : « алмсбоҳи фии зҷоҷаҳ »у хси алзҷоҷаҳи болзкри лони алнўри взўءи алнори фӣҳо абин ман кули шайъи ءи взўءаҳи язиди фии зҷоҷаҳ , сами васфи алзҷоҷаҳи Фқол : « алзҷоҷаҳи кأнҳои кавкаби дарӣ » қрأи абӯи Амру алксоӣӣ , дрии бксри алдолу алҳмзи маъаи алмду ҳўи Фъили ман алдрءу ҳўи алдФъ , лони алкўкби идФъи алшётини ман алсмоء ва шабаҳҳо баҳолаи алдФъи лонаи бкўни фии тлки улҳолаи азўءу анвар ,у қили дарӣ эй толеъи иқоли дрأи алнҷм эй тлъу артФъ ,у дрأи ълинои фалони азои тлъу зуҳр ,у қрأи Ҳамзау абӯи бикри дрии бзми алдолу алҳмзи маъаи алмду алўҷаҳи анаи Фъили бзми алФоءу ташдиди алъайни ман алдрءи аизоу ҳўи алдФъи алии мо қдмноаҳи ман алоштқоқ ,у Фъили фии алсФоти алии мо ҳкоаҳи сибўиаҳи ани абии улхитоби қади ҷоءи ҳозоу фии алосмоءи алмриқу ҳўи алъсФр ,у қрأи албоқўни дарии бзми алдолу ташдиди алёءи балои ҳамз , эй шадиди алонораҳи насаби илои алдри фии сФоӣаҳу ҳасанау ани кони алкўкби аксари зўءи ман алдри локинаи иФзли алкўкби бзёӣаҳи комаи иФзли алдри соири алҳбўби бтлأлؤаҳу қили алкўкби алдрии воҳиди ман алкўкби алхмсаҳи алъзому ҳаии Зуҳалу алмриху алмштрӣу алзҳраҳу Уторид ,у қили шабаҳҳо болкўкбу лами ишбҳҳои болшмсу алқмри лони алшмсу алқмри илҳқҳмои алхсўФу алкўокби лои иҳлқҳои алхсўФ , « тўқд » бФтҳи алтоءу алўоўу алдолу мшддаҳи алқоФи алии алмозии қрأҳои ?маккейу басарии иънўни алмсбоҳ ,у алмсбоҳи музаккар эй атқд , иқоли тўқдти алнор эй атқдт ва « тўқд » мзмўмаҳу зми алдолу тахфифи алқоФи қрأҳои кӯфии ғайри ҳФс ,у алўҷаҳи анаи феъли музореъи лмои лами исми фоилау мозӣаи أўқдту анси алФъли алии алосноди илои алзҷоҷаҳ ,у алмънии мисбоҳи алзҷоҷаҳи ФҳзФи алмзоФ , ва « иўқд » болёءи мзмўмаҳу тахфифи алқоФу зми алдоли қрأҳои маданӣу шомӣу ҳФс , алии асноди алФъли илои алмсбоҳ ,у алмънии иўқди алмсбоҳ , « ман шаҷара » эй ман даҳани шаҷараи алии ҳазфи алмзоФ , « муборакаи зайтӯна » Фзитўнаҳи бадали ман шаҷара ва васфҳо болмборкаҳи лксраҳи мо фӣҳо ман алманофеъи ҳаии адоаму Фокҳаҳ ва даҳанҳо азўءу асФии ман алодҳону лои иҳтоҷи фии истихроҷаи илои ассори бали кули аҳади истхрҷаҳ ,у ҳаии шаҷараи таварруқи ман аълоҳо илои асфалҳо ,у ҳаии аввали шаҷараи нбтти фии алднёи баъди алтўФон ва мунаббатҳо аларзи алмуқаддасаи манозили алонбёءу алоўлёء ,у боруки фӣҳо сбъўн набиё манеҳам иброҳӣму лӣси фии алднёи шаҷараи атўли бқоءи минҳои анҳо трФи баъди алифи сана , «у ҷоءи фии алҳдиси ан алнабӣ ( с ) қол : « аллоҳами боруки фии алзиту алзитўн » ,у қоли слии аллоҳи алайҳу силам : « клўои алзиту адҳнўо ба ?фонаи шаҷараи муборака » .

و عن ابیّ بن کعب فی قوله: «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» قال بدأ بنور نفسه، «مَثَلُ نُورِهِ»، قال ابیّ بن کعب: مثل نور اللَّه فی قلب المؤمن و هو النّور الّذی یهتدی به کما قال عزّ و جل: «فَهُوَ عَلی‌ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ»، و کان ابن مسعود یقرأ مثل نوره فی قلب المؤمن. و قال سعید بن جبیر عن ابن عباس، «مَثَلُ نُورِهِ» الّذی اعطی المؤمن، قال محمّد بن ابراهیم البوسنجی: من قال انّ الّذی فی قلب المؤمن هو المخلوق فهو جهمی. و قال الحسن البصری: هو نور القرآن، قال اللَّه تعالی: «و نور الذی انزلنا» میگوید مثل نور خدا در دل مؤمن، یعنی ایمان که در دل وی است و قرآن که در سینه وی، «کَمِشْکاةٍ» المشکاة عند العرب الکوّة غیر النافذة و هو هاهنا قصبة القندیل، و قال مجاهد: هی حدائد القندیل، بعضی مفسّران گفتند مشکاة روزن است، و مصباح قندیل، بعضی گفته‌اند مشکاة قصبه قندیل است و مصباح شعله چراغ بر سر قصبه، بعضی گفتند مشکاة زنجیر است که قندیل از آن بیاویخته. و مصباح قندیل، بعضی گفتند مشکاة قندیل است و مصباح روشنایی که میدهد از چراغ افروخته، «کَمِشْکاةٍ فِیها مِصْباحٌ» یعنی کمصباح فی مشکاة و هو قوله: «الْمِصْباحُ فِی زُجاجَةٍ» و خصّ الزجاجة بالذکر لانّ النور وضوء النار فیها ابین من کل شی‌ء وضوءه یزید فی زجاجة، ثمّ وصف الزجاجة فقال: «الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ» قرأ ابو عمرو و الکسائی، درئ بکسر الدّال و الهمز مع المدّ و هو فعیل من الدّرء و هو الدفع، لانّ الکوکب یدفع الشیاطین من السّماء و شبّهها بحالة الدفع لانّه بکون فی تلک الحالة اضوء و انور، و قیل درّی ای طالع یقال درأ النجم ای طلع و ارتفع، و درأ علینا فلان اذا طلع و ظهر، و قرأ حمزة و ابو بکر درئ بضم الدّال و الهمز مع المدّ و الوجه انه فعیل بضمّ الفاء و تشدید العین من الدّرء ایضا و هو الدفع علی ما قدّمناه من الاشتقاق، و فعیل فی الصفات علی ما حکاه سیبویه عن ابی الخطّاب قد جاء هذا و فی الاسماء المریق و هو العصفر، و قرأ الباقون دریّ بضم الدّال و تشدید الیاء بلا همز، ای شدید الانارة نسب الی الدّر فی صفائه و حسنه و ان کان الکوکب اکثر ضوء من الدرّ لکنّه یفضل الکوکب بضیائه کما یفضل الدرّ سائر الحبوب بتلألؤه و قیل الکوکب الدریّ واحد من الکوکب الخمسة العظام و هی زحل و المریخ و المشتری و الزهرة و عطارد، و قیل شبهها بالکوکب و لم یشبهها بالشّمس و القمر لانّ الشّمس و القمر یلحقهما الخسوف و الکواکب لا یحلقها الخسوف، «توقّد» بفتح التّاء و الواو و الدال و مشدّدة القاف علی الماضی قرأها مکّی و بصری یعنون المصباح، و المصباح مذکّر ای اتقد، یقال توقدت النّار ای اتقدت و «توقد» مضمومة و ضم الدّال و تخفیف القاف قرأها کوفی غیر حفص، و الوجه انّه فعل مضارع لما لم یسم فاعله و ماضیه أوقدت و انث الفعل علی الاسناد الی الزجاجة، و المعنی مصباح الزجاجة فحذف المضاف، و «یُوقَدُ» بالیاء مضمومة و تخفیف القاف و ضم الدّال قرأها مدنی و شامی و حفص، علی اسناد الفعل الی المصباح، و المعنی یوقد المصباح، «مِنْ شَجَرَةٍ» ای من دهن شجرة علی حذف المضاف، «مُبارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ» فزیتونة بدل من شجرة و وصفها بالمبارکة لکثرة ما فیها من المنافع هی ادام و فاکهة و دهنها اضوء و اصفی من الادهان و لا یحتاج فی استخراجه الی عصّار بل کلّ احد یستخرجه، و هی شجرة تورق من اعلاها الی اسفلها، و هی اوّل شجرة نبتت فی الدّنیا بعد الطوفان و منبتها الارض المقدّسة منازل الانبیاء و الاولیاء، و بارک فیها سبعون نبیا منهم ابراهیم و لیس فی الدّنیا شجرة اطول بقاء منها انها ترف بعد الف سنة، «و جاء فی الحدیث انّ النبیّ (ص) قال: «اللّهم بارک فی الزیت و الزیتون»، و قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «کلوا الزیت و ادهنوا به فانّه شجرة مبارکة».

« лои шарқӣау лои ғарбӣа » . Қоли ибни аббос : маъноаи анҳо листи шарқӣаи вҳдҳо ҳатто лои тсибҳо алшмс ъанд алғрўб ,у лои ғарбӣаи вҳдҳо ҳатто лои тсибҳои алшмс болғдоаҳ ъанд алтлўъ , бали ҳаии зоҳиаҳи ллшмси тӯли алнҳори тсибҳо алшмс ъанд тулӯъҳо ва ғурубҳо лӣси истрҳои фии вақти ман алнҳори шайъи ءи Фҳии шарқӣау ғарбӣаи тأхзи ҳзои ман аламрин Фикўни зитҳои азўء ва зайтӯнҳо аҷўд ,у ҳозои комаи иқоли ҳозои алрмони лӣси бҳлўу лои ҳомз , эй лӣси бҳлўи холису лои бҳомзи холиси бали аҷтмъи фӣаи алҳлоўаҳу алҳмўзаҳ ,у қили маъноаи листи ман алмшрқу лои ман алмғрби бали фии алўсти мнҳмоу ҳўи алшом ,у қол , алҳсн : таъвили лои шарқӣау лои ғарбӣаи анҳо листи ман шаҷари алднё эй ҳаии ман шаҷари алҷнаҳу луи канти ман алднёи ?лакконати шарқӣа ӯ ғарбӣа . Қолу анмои ҳў мисли зарбаи аллоҳи лнўраҳ , « икоди зитҳо » эй даҳанҳо , « изии ء » ман сФоӣаҳ , «у луи лами тмссаҳи нор » эй қабл ани тсибаҳи алнор , яъне зўءи зитҳои кзўءи алнору ани лами тмссаҳи нор , « нури алии нур » нури алнори алии нури алзит .

«لا شَرْقِیَّةٍ وَ لا غَرْبِیَّةٍ». قال ابن عباس: معناه انّها لیست شرقیة وحدها حتی لا تصیبها الشّمس عند الغروب، و لا غربیة وحدها حتی لا تصیبها الشّمس بالغداة عند الطلوع، بل هی ضاحیة للشمس طول النهار تصیبها الشمس عند طلوعها و غروبها لیس یسترها فی وقت من النهار شی‌ء فهی شرقیة و غربیّة تأخذ حظّا من الامرین فیکون زیتها اضوء و زیتونها اجود، و هذا کما یقال هذا الرمان لیس بحلو و لا حامض، ای لیس بحلو خالص و لا بحامض خالص بل اجتمع فیه الحلاوة و الحموضة، و قیل معناه لیست من المشرق و لا من المغرب بل فی الوسط منهما و هو الشام، و قال، الحسن: تأویل لا شرقیّة و لا غربیّة انّها لیست من شجر الدّنیا ای هی من شجر الجنّة و لو کانت من الدّنیا لکانت شرقیّة او غربیّة. قال و انّما هو مثل ضربه اللَّه لنوره، «یَکادُ زَیْتُها» ای دهنها، «یُضِی‌ءُ» من صفائه، «وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» ای قبل ان تصیبه النّار، یعنی ضوء زیتها کضوء النّار و ان لم تمسسه نار، «نُورٌ عَلی‌ نُورٍ» نور النار علی نور الزّیت.

Қавмӣ муфассирон гуфтанд ин мислӣаст ки раб Алъоламин зад Мустафоро , мшкоаҳи иброҳӣм халиласт зҷоҷаҳи Исмоил , мисбоҳи Муҳамад ( с ) , ӯро мисбоҳ хонд чунон ки ҷои дигар ӯро Сироҷ мунир хонд , « иўқди ман шаҷараи муборака » ин шаҷараи иброҳӣм халиласт , ӯро муборак хонд ки муаззами анбёء аз сулб ӯ бинад , « лои шарқӣау лои ғарбӣа » иброҳӣм на шарқӣ буд на ғарбӣ , яъне на тарсо буд ки қиблаи эшон ҷониб шарқӣаст , ва на ҷуҳуд ки қиблаи эшон ҷониб ғарбӣаст , ҳамонаст ки онҷо гуфт : « мо кони إброҳими иҳўдёу лои нсронёу локини кони ҳниФо мусалламан » . « икоди зитҳои изии ء » яъне икоди маҳосини Муҳамади тзҳри ллнос қабл ани аўҳии илайҳ ,у қили икоди нури Муҳамаду амраи итбини ллносу луи лами итклми анаи набӣ , « нури алии нур » набии ман насли набӣ , нури Муҳамади алии нури иброҳӣм ,у ани ибни умри қол : « алмшкўаҳ » . ҶўФи Муҳамад «у алзҷоҷаҳ » қалба , ва « алмсбоҳ » алнўри алзии ҷаълаи аллоҳи фӣа , « лои шарқӣау лои ғарбӣа » лои яҳӯдӣу лои насронӣ , « иўқди ман шаҷараи муборака » ҳўи иброҳӣму нури қалби Муҳамад . Ва ани алзҳоки қол : шабаҳи абди алмтлби болмшкўаҳу абди аллоҳи болзҷоҷаҳ ва алнабӣ болмсбоҳ , кони фии слбҳмои Флмои харҷи ман слбҳмои бқии слбҳмои мзлмои комаи тбқии алкўаҳи мзлмаҳи ҳайни тхрҷи минҳои алқндил ,у врси алнбўаҳи ман иброҳӣми комаи қол . « иўқди ман шаҷараи муборака » абӣ каъб гуфт : мислӣаст ки раб Алъоламин зад бандаи муъминро , мшкоаҳ мисли нафас муъминаст , зҷоҷаҳ мисли дили банда муъминаст онро ташбеҳ бзҷоҷаҳ кард аз баҳри онкии зҷоҷаҳи софӣу равшан буд айбҳои хеш пинҳон накунад , ҳамчунин дили бандаи муъмини айбҳои нафас пинҳон накунад манофеу мзори хеш дар он бинмоед .

قومی مفسّران گفتند این مثلی است که رب العالمین زد مصطفی را، مشکاة ابراهیم خلیل است زجاجه اسماعیل، مصباح محمّد (ص)، او را مصباح خواند چنان که جای دیگر او را سراج منیر خواند، «یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ» این شجره ابراهیم خلیل است، او را مبارک خواند که معظم انبیاء از صلب او بیند، «لا شَرْقِیَّةٍ وَ لا غَرْبِیَّةٍ» ابراهیم نه شرقی بود نه غربی، یعنی نه ترسا بود که قبله ایشان جانب شرقی است، و نه جهود که قبله ایشان جانب غربی است، همانست که آنجا گفت: «ما کانَ إِبْراهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لا نَصْرانِیًّا وَ لکِنْ کانَ حَنِیفاً مُسْلِماً». «یَکادُ زَیْتُها یُضِی‌ءُ» یعنی یکاد محاسن محمّد تظهر للناس قبل ان اوحی الیه، و قیل یکاد نور محمّد و امره یتبیّن للناس و لو لم یتکلّم انه نبیّ، «نُورٌ عَلی‌ نُورٍ» نبیّ من نسل نبیّ، نور محمّد علی نور ابراهیم، و عن ابن عمر قال: «المشکوة». جوف محمّد «و الزجاجة» قلبه، و «المصباح» النور الّذی جعله اللَّه فیه، «لا شَرْقِیَّةٍ وَ لا غَرْبِیَّةٍ» لا یهودیّ و لا نصرانی، «یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ» هو ابراهیم و نور قلب محمّد. و عن الضحاک قال: شبه عبد المطلب بالمشکوة و عبد اللَّه بالزجاجة و النبی بالمصباح، کان فی صلبهما فلمّا خرج من صلبهما بقی صلبهما مظلما کما تبقی الکوّة مظلمة حین تخرج منها القندیل، و ورث النّبوّة من ابراهیم کما قال. «یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ» ابیّ کعب گفت: مثلی است که ربّ العالمین زد بنده مومن را، مشکاة مثل نفس مؤمن است، زجاجة مثل دل بنده مؤمن است آن را تشبیه بزجاجه کرد از بهر آنکه زجاجه صافی و روشن بود عیبهای خویش پنهان نکند، همچنین دل بنده مؤمن عیبهای نفس پنهان نکند منافع و مضارّ خویش در آن بنماید.

Қол алнабӣ ( с ) : « ани ллаҳи фии аларзи أўонӣу ҳаии улқулуби Фоҳби аўониаҳи илайҳи асФоҳоу аслбҳоу арқҳо , ФосФоҳои ман алъиўбу аслбҳои фии аддӣну арқҳои алии алохўон » .

قال النبیّ (ص): «انّ للَّه فی الارض أوانی و هی القلوب فاحب اوانیه الیه اصفاها و اصلبها و ارقّها، فاصفاها من العیوب و اصلبها فی الدّین و ارقها علی الاخوان».

Бемор ки дар талаби дору буд роҳ вай онаст ки далели хеш дар қорўраҳ бтбиб бардорад то табиб дар он нигарад ва ӯро мудовоа кунад , раби алъзаҳи дили муъминро мисли бзҷоҷаҳ зад аз рӯй ишорат мегуяд , бандаи гунаҳи корро , бемори маъсиятро роҳ онаст ки оби ҳасрат дар қорўраҳи дили бхдоўнди ҳаким меҳрбон бардорад то бФзлу карами хеш дар он нигарад ва ӯро брҳмту мағфирати хеш мудовоа кунад . « алмсбоҳи фии зҷоҷаҳ » мисбоҳи чароғи имону нур маърифатаст дар сўидоءи дили муъмин ва онро бчроғ ташбеҳ кард ки ҳар хона дар он чароғ буд зоҳиру ботини он равшан буд ,у дузди шбрўи гирд он нагардад , аз рӯй ишорат мегуяд то чароғи имон дар дил муъминаст ботини ваии бмърФту зоҳири ваии бхдмти ороста ва равшанаст роҳи шайтони дузди буии фурӯи баста ва аз всоўси ваии бози руста , « иўқди ман шаҷараи муборака »у ҳаии ихлоси ллаҳи вҳдаҳи Фмслаҳ мисли алшҷраҳи алтФи баҳои алшҷри Фҳии хзроءи ноаммаи лои тсибҳои алшмси лои азои талъату лои азои ғурбат , Фкзлки алмؤмни қади аҷири ман ани исибаҳи шайъи ءи ман алФтни Фҳўи байни арбъи хилол : ани аътии шукр ,у ани абтлии сабр ,у ани ҳукми адл ,у ани қоли сидқ .

بیمار که در طلب دارو بود راه وی آنست که دلیل خویش در قاروره بطبیب بردارد تا طبیب در آن نگرد و او را مداواة کند، رب العزه دل مؤمن را مثل بزجاجه زد از روی اشارت میگوید، بنده گنه کار را، بیمار معصیت را راه آنست که آب حسرت در قاروره دل بخداوند حکیم مهربان بردارد تا بفضل و کرم خویش در آن نگرد و او را برحمت و مغفرت خویش مداواة کند. «الْمِصْباحُ فِی زُجاجَةٍ» مصباح چراغ ایمان و نور معرفت است در سویداء دل مؤمن و آن را بچراغ تشبیه کرد که هر خانه در آن چراغ بود ظاهر و باطن آن روشن بود، و دزد شبرو گرد آن نگردد، از روی اشارت میگوید تا چراغ ایمان در دل مؤمن است باطن وی بمعرفت و ظاهر وی بخدمت آراسته و روشن است راه شیطان دزد بوی فرو بسته و از وساوس وی باز رسته، «یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ» و هی اخلاص للَّه وحده فمثله مثل الشجرة التف بها الشجر فهی خضراء ناعمة لا تصیبها الشّمس لا اذا طلعت و لا اذا غربت، فکذلک المؤمن قد اجیر من ان یصیبه شی‌ء من الفتن فهو بین اربع خلال: ان اعطی شکر، و ان ابتلی صبر، و ان حکم عدل، و ان قال صدق.

« икоди зитҳои изии ء » эй икоди қалби алмؤмни иърФ алҳақ қабл ани ибини ?лаи лмўоФқтаҳ Аёа , « нури алии нур » қоли абӣ : Фҳўи итқлби фии хумсаи анвор : қавлаи нур ,у амалаи нур ,у мадхалаи нур ,у махраҷаи нур ,у мсираҳи илои алнўри явми алқёмаҳ . Ва қоли алҳсну ибни зайди ҳозо мисли ллқрон , « Фолмсбоҳ » ҳўи алқуръони Фкмои истзоءи болмсбоҳ , иҳтдии болқрон , «у алзҷоҷаҳ » қалби алмؤмн , «у алмшкўаҳ » Фмаҳу лисона , «у алшҷраҳи алмборкаҳ » шаҷараи алўҳӣ , « икоди зитҳо » яъне ткоди ҳуҷаҷи алқуръони ттзҳи ?фони лами иқрأ . « нури алии нур » яъне алқуръони нури ман аллоҳи ъзу ҷли лхлқаҳи маъаи мо ақоми ?лаами ман алдлоӣлу алоълом қабл нузули алқуръон , Фоздодўои бзлки нуро ,у қили икоди қалби алмؤмни иъмли болҳдӣ қабл ани иأтиаҳи алълм , Фозои ҷоءаҳи алълми аздоди ҳудои алии ҳудоу нурои алии нур . Қавла : « иҳдии аллоҳи лнўраҳи ман ишоء » қоли ибни аббос : яъне лдинаҳи алислому ҳўи нури албсираҳ ,у қили иҳдии илои алоямону илои Муҳамаду алқуръони ман ишоء , иқоли ҳдоаҳи аллоҳи лдинаҳу ҳдоаҳи илои дайна , қоли аллоҳи ъзу ҷл : «у ҳдоаҳи إлии сироти мустақӣм » , ани ҳдокми ллоимону иҳдики срото мустақиман , «у изрби аллоҳи алأмсоли ллнос » , тақрйбан илои алоФҳому тсҳилои лсбили алодрок . «у аллоҳи бакули шайъи ءи алӣам » .

«یَکادُ زَیْتُها یُضِی‌ءُ» ای یکاد قلب المؤمن یعرف الحق قبل ان یبیّن له لموافقته ایّاه، «نُورٌ عَلی‌ نُورٍ» قال ابیّ: فهو یتقلب فی خمسة انوار: قوله نور، و عمله نور، و مدخله نور، و مخرجه نور، و مصیره الی النور یوم القیامة. و قال الحسن و ابن زید هذا مثل للقرآن، «فالمصباح» هو القرآن فکما یستضاء بالمصباح، یهتدی بالقرآن، «و الزجاجة» قلب المؤمن، «و المشکوة» فمه و لسانه، «و الشجرة المبارکة» شجرة الوحی، «یَکادُ زَیْتُها» یعنی تکاد حجج القرآن تتضح فان لم یقرأ. «نُورٌ عَلی‌ نُورٍ» یعنی القرآن نور من اللَّه عزّ و جل لخلقه مع ما اقام لهم من الدلائل و الاعلام قبل نزول القرآن، فازدادوا بذلک نورا، و قیل یکاد قلب المؤمن یعمل بالهدی قبل ان یأتیه العلم، فاذا جاءه العلم ازداد هدی علی هدی و نورا علی نور. قوله: «یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشاءُ» قال ابن عباس: یعنی لدینه الاسلام و هو نور البصیرة، و قیل یهدی الی الایمان و الی محمّد و القرآن من یشاء، یقال هداه اللَّه لدینه و هداه الی دینه، قال اللَّه عزّ و جل: «وَ هَداهُ إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»، انّ هداکم للایمان و یهدیک صراطا مستقیما، «وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ»، تقریبا الی الافهام و تسهیلا لسبیل الادراک. «وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ».

« фии буют » эй злки алмсбоҳи фии буют ,у қили иўқди фии буют ,у албиўти ҳаии алмсоҷд , қоли ибни аббос : алмсоҷди буюти аллоҳи фии аларзу ҳаии тзии лоҳли алсмоءи комаи тзии алнҷўми лоҳли аларз ,у хси алмсобиҳи ллмсоҷди лонҳои акрами мо ткўну аҳсани азои канти фӣҳо . Қоли ибни бурӣда : ҳаии арбаъаи масоҷиди лами ибнҳои алои алонбёء : алкъбаҳи банноҳо иброҳӣму Исмоил . Фҷълоҳои қибла ,у масҷиди байти алмуқаддаси банноаи Довӯду сулаймон ,у масҷиди алмдинаҳи банноаи расӯли аллоҳ ( с ) ,у масҷиди қабои أсси алии алтқўии банноаи расӯли аллоҳ ( с ) , « أзни аллоҳ » изни ӣнҷои бмънӣ амраст яъне амри аллоҳу разии чунон ки гуфт : « лтхрҷи анноси ман алзлмоти إлии алнўри бإзни рбҳм » эй бомари рбҳм . Ва дар қуръон изнаст бмънии иродати кқўлаҳ : « ва мо ҳам бзорин ба ман أҳди إлои бإзни аллоҳ » яъне бородтаҳу мшитаҳ ,у бмънии қазоу қадар , кқўлаҳ : « ва мо أсобкми явми алтқии алҷмъони Фбإзни аллоҳ » эй Фбқзоӣаҳу қадара ,у бмънии ҳидояти кқўлаҳ : « ва мо кони лнФси أни тؤмни إлои бإзни аллоҳ » эй бҳдоитаҳу бмънии тавфиқи кқўлаҳ : « ва манеҳам собиқи болхироти бإзни аллоҳ » , эй бтўФиқаҳ ,у бмънии итмоми аҷали кқўлаҳ « мо кони лнФси أни тмўти إлои бإзни аллоҳ » ,у бмънии таквини кқўлаҳ : « кам ман Фӣаҳи қалилаи ғлбти Фӣаҳи касӣраи бإзни аллоҳ » ,у бмънии абоҳти кқўлаҳ : « Фонкҳўҳни бإзни أҳлҳн » қавла : « أзни аллоҳи أни трФъ » ин рафъи ақдорст на рафъи абния аз баҳри онкӣ дар шаръи девори масҷиди баланд кардану боло додан макрӯҳаст ,у фии алхбри амрно ан набанӣ алмсоҷди ҷмо ,у рафъ ақдор онаст ки бузург доранду сухани беҳуда дар он нгўинду ҷуз аз номи худо дар он набаранд чунон ки гуфт : «у изкри фӣҳо исма » , қоли ибни аббос : итлии фӣаи китобау исони ани ғайри зикри аллоҳ , қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу силам : « ман смътмўаҳи иншди золаи фии алмсҷди Фқўлўои лои ради аллоҳи алейк » .

«فِی بُیُوتٍ» ای ذلک المصباح فی بیوت، و قیل یوقد فی بیوت، و البیوت هی المساجد، قال ابن عباس: المساجد بیوت اللَّه فی الارض و هی تضئ لاهل السّماء کما تضئ النجوم لاهل الارض، و خصّ المصابیح للمساجد لانّها اکرم ما تکون و احسن اذا کانت فیها. قال ابن بریدة: هی اربعة مساجد لم یبنها الّا الانبیاء: الکعبة بناها ابراهیم و اسماعیل. فجعلاها قبلة، و مسجد بیت المقدّس بناه داود و سلیمان، و مسجد المدینة بناه رسول اللَّه (ص)، و مسجد قبا أُسِّسَ عَلَی التَّقْوی‌ بناه رسول اللَّه (ص)، «أَذِنَ اللَّهُ» اذن اینجا بمعنی امر است یعنی امر اللَّه و رضی چنان که گفت: «لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ» ای بامر ربّهم. و در قرآن اذن است بمعنی ارادت کقوله: «وَ ما هُمْ بِضارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» یعنی بارادته و مشیّته، و بمعنی قضا و قدر، کقوله: «وَ ما أَصابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ» ای فبقضائه و قدره، و بمعنی هدایت کقوله: «وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» ای بهدایته و بمعنی توفیق کقوله: «وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَیْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ»، ای بتوفیقه، و بمعنی اتمام اجل کقوله «ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ»، و بمعنی تکوین کقوله: «کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ»، و بمعنی اباحت کقوله: «فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ» قوله: «أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ» این رفع اقدارست نه رفع ابنیه از بهر آنکه در شرع دیوار مسجد بلند کردن و بالا دادن مکروه است، و فی الخبر امرنا ان نبنی المساجد جمّا، و رفع اقدار آنست که بزرگ دارند و سخن بیهوده در آن نگویند و جز از نام خدا در آن نبرند چنان که گفت: «وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ»، قال ابن عباس: یتلی فیه کتابه و یصان عن غیر ذکر اللَّه، قال النبی صلّی اللَّه علیه و سلّم: «من سمعتموه ینشد ضالة فی المسجد فقولوا لا رد اللَّه علیک».

Ва фии рўоиаҳи Фқўлўои лои ваҷдат ,у тарҳ раҷул наалайҳ фии алмсҷди лилбсҳмо , Фсоҳ ба умри бен улхитобу қол : أи тдрии أини анат ?у қили трФъи фӣҳо алҳавоъиҷи илои аллоҳи субҳона ,у қили трФъи фӣҳо алосўоти бзкри аллоҳу тлоўаҳи алқуръон , « исбҳи ?лаи фӣҳо » . Қрأи ибни омиру абӯи бикри исбҳи бФтҳи алёءи алии мо лами исми фоилау алўқФи алии ҳзаҳи алқроءаҳ ва ъанд қавла : «у алосол »у қрأи алохрўни исбҳи бксри алёءи ҷълўои лтсбиҳ феълан ллрҷол , « исбҳ » эй ислии ?ла , « болғдўу алосол » эй болғдоаҳу алъшӣ . Қоли аҳли алтФсири ?ераад ба алслўоти алмФрўзоти Фолтии тؤдии болғдоаҳи салоаи алФҷр ,у алтии тؤдии болосоли салоаи алзҳру алъшоӣин , лони исми алосили бҷмъҳо ,у қили ?ераад ба салоаи алсбҳу алъсру илайҳ

و فی روایة فقولوا لا وجدت، و طرح رجل نعلیه فی المسجد لیلبسهما، فصاح به عمر بن الخطاب و قال: أ تدری أین انت؟ و قیل ترفع فیها الحوائج الی اللَّه سبحانه، و قیل ترفع فیها الاصوات بذکر اللَّه و تلاوة القرآن، «یُسَبِّحُ لَهُ فِیها». قرأ ابن عامر و ابو بکر یسبّح بفتح الیاء علی ما لم یسم فاعله و الوقف علی هذه القراءة و عند قوله: «وَ الْآصالِ» و قرأ الآخرون یسبّح بکسر الیاء جعلوا لتسبیح فعلا للرجال، «یُسَبِّحُ» ای یصلی له، «بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ» ای بالغداة و العشی. قال اهل التفسیر اراد به الصلوات المفروضات فالّتی تؤدّی بالغداة صلاة الفجر، و الّتی تؤدی بالاصال صلاة الظهر و العشائین، لانّ اسم الاصیل بجمعها، و قیل اراد به صلاة الصبح و العصر و الیه‌

Ашор алнабӣ ( с ) : « ман слии албрдини дахли алҷнаҳ » ,у ани ибни аббоси қол : алтсбиҳи болғдўу салоаи алзҳӣ , қол алнабӣ ( с ) : « ман машии илои салоаи мактубау ҳўи мттҳри фоҷираи коҷри алҳоҷи алмҳрм , ва ман машии илои тасбеҳи алзҳии лои инсбаҳи алои ҳўи фоҷираи коҷри алмътмр ,у салоаи алии асари салоаи лои лағви бинҳмои китоби фии алӣин ,у ани абии ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ : « мо ман аҳби иғдўу ирўҳи илои алмсҷду иؤсраҳи алии мо сўоаҳи ало ва ?ла ъанд аллоҳи ъз ва ҷл назул иъди ?лаи фии алҷнаҳи клмои ғдоу роҳи комаи ани аҳдкми луи зораи ман иҳби зиёратаи лоҷтҳди фии кароматаи сами қол : « риҷол »

اشار النبیّ (ص): «من صلی البردین دخل الجنّة»، و عن ابن عباس قال: التسبیح بالغدو و صلاة الضّحی، قال النبیّ (ص): «من مشی الی صلاة مکتوبة و هو متطهّر فاجره کاجر الحاج المحرم، و من مشی الی تسبیح الضّحی لا ینصبه الّا هو فاجره کاجر المعتمر، و صلاة علی اثر صلاة لا لغو بینهما کتاب فی علّیین‌، و عن ابی هریرة قال قال رسول اللَّه: «ما من احب یغدو و یروح الی المسجد و یؤثره علی ما سواه الّا و له عند اللَّه عزّ و جلّ نزل یعدّ له فی الجنّة کلّما غدا و راح کما انّ احدکم لو زاره من یحب زیارته لاجتهد فی کرامته ثمّ قال: «رِجالٌ»

Хси алрҷоли болзкри фии ҳзаҳи албиўти лонаи лӣси алии алнсоءи ҷумъау лои ҷимоъаи фии алмсоҷд ,у хси алтҷораҳи болзкри лонҳои аъзами мо иштғли баҳои алонсони ани алслўоту алтоъот ,у ?ераади болтҷораҳи алшрии Фикўни алмънии лои ишғлҳми шарӣ . «у лои байъи ани зикри аллоҳ » эй рФзўои алднёу аштғлўои бзкри аллоҳ ,у қили ибиъўну иштрўну азои ҳазрати алслоаҳи қомўои илоҳо мтсоқлин , рӯй солими ани ибни умри анаи кони фии алсўқи Фоқимти алслоаҳи Фқоми анносу ағлқўои ҳўонитҳми Фдхлўои алмсҷди Фқоли ибни умр : Фиҳми нзлт . « риҷоли лои тлҳиҳми туҷҷорау лои байъи ани зикри аллоҳ » .

خص الرّجال بالذّکر فی هذه البیوت لانّه لیس علی النساء جمعة و لا جماعة فی المساجد، و خص التّجارة بالذّکر لانّها اعظم ما یشتغل بها الانسان عن الصلوات و الطاعات، و اراد بالتّجارة الشری فیکون المعنی لا یشغلهم شری. «وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ» ای رفضوا الدّنیا و اشتغلوا بذکر اللَّه، و قیل یبیعون و یشترون و اذا حضرت الصلاة قاموا الیها متثاقلین، روی سالم عن ابن عمر انّه کان فی السوق فاقیمت الصلاة فقام النّاس و اغلقوا حوانیتهم فدخلوا المسجد فقال ابن عمر: فیهم نزلت. «رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ».

«у إқоми алслоаҳ » эйу ани иқомаи алслоаҳи ФҳзФи алҳоءи алзоӣдаҳи лони алозоФаҳи тнўби анҳуу ?ераади адоҳо фии вақтҳо лони ман أхри алслоаҳи ани вақтҳо лои икўни ман Муқӣмии алслоаҳу аъоди зикраи иқомаи алслоаҳи маъаи ани алмроди ман зикри аллоҳи алслоаҳи алхмси лонаи ?ераади боқоми алслоаҳи ҳифзи алмўоқит . «у إитоءи алзкоаҳ » яънеу ани аитоءи алзкоаҳи алмФрўзаҳи азои ҳзри вақти адоӣҳои лами иҳбсўҳо ,у қили аитоءи алзкоаҳи ихлоси алтоъаҳи ллаҳи қоли мақотили бен ҳён : ҳам аҳли алсФаҳ

«وَ إِقامِ الصَّلاةِ» ای و عن اقامة الصلاة فحذف الهاء الزائدة لانّ الاضافة تنوب عنه و اراد اداها فی وقتها لانّ من أخّر الصلاة عن وقتها لا یکون من مقیمی الصلاة و اعاد ذکره اقامة الصلاة مع انّ المراد من ذکر اللَّه الصلاة الخمس لانّه اراد باقام الصلاة حفظ المواقیت. «وَ إِیتاءِ الزَّکاةِ» یعنی و عن ایتاء الزکاة المفروضة اذا حضر وقت ادائها لم یحبسوها، و قیل ایتاء الزکاة اخلاص الطاعة للَّه قال مقاتل بن حیان: هم اهل الصفة

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ : « ани ллмсоҷди аўтодои алмлоӣкаҳи ҷлсоؤҳми итФқдўнҳму ани мрзўои ъодўҳму ани конўои фии ҳоҷаи аъонўҳм »

روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه: «انّ للمساجد اوتادا الملائکة جلساؤهم یتفقّدونهم و ان مرضوا عادوهم و ان کانوا فی حاجة اعانوهم»

Ва қоли ҷлиси алмсҷди алии слоси хисол : ахи мстФод . ӯ калимаи маҳкама , ӯ раҳмаи мунтазира .

و قال جلیس المسجد علی ثلاث خصال: اخ مستفاد. او کلمة محکمة، او رحمة منتظرة.

Ва фии баъзи алохбори инодии мноди явми алқёмаҳ : сиълми аҳли алҷмъи лмни алкрм , алиўми слоси марот , сами иқўли ин аллазӣнаи кант « лои тлҳиҳми туҷҷорау лои байъи ани зикри аллоҳу إқоми алслоаҳ » илои охири алоиаҳ . . .

و فی بعض الاخبار ینادی مناد یوم القیامة: سیعلم اهل الجمع لمن الکرم، الیوم ثلاث مرّات، ثم یقول این الّذین کانت «لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ» الی آخر الآیة...

« ихоФўни иўмо » яъне иФълўни злки ман хавфи явм , « ттқлби фӣаи улқулубу алأбсор » яъне итҳирўни фӣау тзтрби фӣаи улқулубу алأбсор , гуфтаанд тақаллуб улқулуб онаст ки аз бими рстохиру ҳавли қиёмати дилҳо бчнбр гардан расад на берун ояд аз тан на дар бар ором гирад , ҳам чунон ки гуфт : « إзи улқулуби лдии алҳноҷр , »у тақаллуб алأбсор онаст ки чашм аз ҷой бар ояд ва хира бимонад чунон ки ҷое дигар гуфт : « ташаххуси фӣаи алأбсор » , ва гуфтаанд тақаллуб алأбсор онаст ки чашмҳо мигрдоннд то худ куҷо ронанд эшонро сӯии биҳишт ё сӯии дӯзах ,у номаҳои кирдор аз кадом . Ҷиҳати эшонро диҳанд аз сӯии рост ё аз сӯии чап , ва гуфтаанд тақаллуб онаст ки эшонро дар дӯзах дар азоб аз ҳол баҳол мегардонанд гуҳӣ « тлФҳи вҷўҳҳми алнор » , гуҳӣ « ишўии алўҷўаҳ » , гуҳӣ « лўоҳаҳи ллбшр » , гуҳӣ « исҳбўни фии алнори алии вҷўҳҳм » , қоли алзҷоҷи фии маънии алоиаҳ : ман кони қалбаи мўқнои болбъсу алқёмаҳи аздоди басирау раъии мо въд ба . Ва ман кони қалбаи алии ғайри злки раъии мо иўқни маъааи бомари алқёмаҳу албъси феълами злки бқлбаҳу шоҳиди ббсраҳи Флзлки тақаллуби улқулубу алأбсор .

«یَخافُونَ یَوْماً» یعنی یفعلون ذلک من خوف یوم، «تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ» یعنی یتحیرون فیه و تضطرب فیه القلوب و الأبصار، گفته‌اند تقلب القلوب آنست که از بیم رستاخیر و هول قیامت دلها بچنبر گردن رسد نه بیرون آید از تن نه در بر آرام گیرد، هم چنان که گفت: «إِذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَناجِرِ،» و تقلّب الأبصار آنست که چشم از جای بر آید و خیره بماند چنان که جایی دیگر گفت: «تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصارُ»، و گفته‌اند تقلب الأبصار آنست که چشمها میگردانند تا خود کجا رانند ایشان را سوی بهشت یا سوی دوزخ، و نامه‌های کردار از کدام. جهت ایشان را دهند از سوی راست یا از سوی چپ، و گفته‌اند تقلّب آنست که ایشان را در دوزخ در عذاب از حال بحال می‌گردانند گهی «تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ»، گهی «یَشْوِی الْوُجُوهَ»، گهی «لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ»، گهی «یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلی‌ وُجُوهِهِمْ»، قال الزجاج فی معنی الآیة: من کان قلبه موقنا بالبعث و القیامة ازداد بصیرة و رأی ما وعد به. و من کان قلبه علی غیر ذلک رأی ما یوقن معه بامر القیامة و البعث فعلم ذلک بقلبه و شاهد ببصره فلذلک تقلب القلوب و الأبصار.

« лиҷзиҳми аллоҳ » яъне иФълўни злки рҷоءи ани иҷзиҳми аллоҳ , « أҳсни мо ъмлўо » эй боҳасани мо ъмлўо , ириди иҷзиҳми бҳснотҳм , ва мо кони ман мусовии аъмолҳм , лои иҷзиҳми баҳо , «у изидҳми ман фазла » мо лами истҳқўаҳи боъмолҳм , «у аллоҳи ирзқи ман ишоءи бғири ҳисоб » маъноаи тФзло , лони алҷзоءи икўни болҳсобу икўни алтФзли бғири ҳисоб . Ва қили иътиаҳи мо лои иأтии алайҳи алҳсоб ,у қили ман ғайри ҳисоб эй ман ҳайси лои иҳтсб , сами зарби лоъмоли алкФори Маслан Фқол : «у аллазӣнаи кФрўои أъмолҳми ксроби бақиъа » алсроби шуъоъи итхили колмоءи алии аларзи нисфи алнҳори ҳайни яштади алҳр ,у саммии сробои лонаи исрб эй иҷрии колмоء ,у қили алсроби бухори иртФъи ман қъўри алқиъони ФитксФи Фозои атсли баҳои зўءи алшмси ашбаҳи алмоءи ман баъӣди Фозо Дино манеҳ алонсони лами ираҳи комаи кони ироаҳ ва ҳў манеҳ баъӣд ,у алқиъаҳи ҷамъи алқоъи колҷираҳи ҷамъи алҷор ,у ҳўи мо анбсти ман аларзу лами икни фӣаи набот .

«لِیَجْزِیَهُمُ اللَّهُ» یعنی یفعلون ذلک رجاء ان یجزیهم اللَّه، «أَحْسَنَ ما عَمِلُوا» ای باحسن ما عملوا، یرید یجزیهم بحسناتهم، و ما کان من مساوی اعمالهم، لا یجزیهم بها، «وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ» ما لم یستحقوه باعمالهم، «وَ اللَّهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ» معناه تفضلا، لانّ الجزاء یکون بالحساب و یکون التفضل بغیر حساب. و قیل یعطیه ما لا یأتی علیه الحساب، و قیل من غیر حساب ای من حیث لا یحتسب، ثم ضرب لاعمال الکفار مثلا فقال: «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِیعَةٍ» السراب شعاع یتخیل کالماء علی الارض نصف النهار حین یشتد الحرّ، و سمّی سرابا لانّه یسرب ای یجری کالماء، و قیل السراب بخار یرتفع من قعور القیعان فیتکثف فاذا اتصل بها ضوء الشمس اشبه الماء من بعید فاذا دنا منه الانسان لم یره کما کان یراه و هو منه بعید، و القیعة جمع القاع کالجیرة جمع الجار، و هو ما انبسط من الارض و لم یکن فیه نبات.

« иҳсбаҳи алзмони моء » алзмоءи алътшу хси алзмони болзкри лшдаҳи ҳоҷатаи илои алмоء ,у азои антҳии илои злки алмўозъи Флми иҷди алмоءи канти алдҳшаҳу алҳираҳи аксар , « ҳатто إзои ҷоءаҳ » эй ҷоءи алсроб , « лами иҷдаҳи комаи занна ,у қили лами иҷдаҳи шиӣои инФъаҳ «у ваҷди аллоҳи ъндаҳ » , Эй ъанд амалау мҳосбо Аёа , « ФўФоаҳи ҳисоба » эй ҳосбаҳу эътоаи ҷзоءи аъмолаи воФёи ғайри мбхўсу лои мнқўс ,у қили ваҷди аллоҳи болмрсод , ФўФоаҳи ҳисобаи алҳсоби ҳоҳнои алҷзоء ,у ҳозои ман қавли алмўбхи сأФрғни илои мҳосбтк , «у аллоҳи сариъ , алҳсоб » азои ҳосби Фҳсобаҳи сариъ , рӯй ани улёи анҳу сӣли Киеви иҳосбҳми фии ҳолаи воҳида , Фқоли комаи ирзқҳми фии ҳолаи воҳида .

«یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً» الظماء العطش و خص الظمآن بالذکر لشدة حاجته الی الماء، و اذا انتهی الی ذلک المواضع فلم یجد الماء کانت الدّهشة و الحیرة اکثر، «حَتَّی إِذا جاءَهُ» ای جاء السراب، «لَمْ یَجِدْهُ کما ظنه، و قیل لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً ینفعه «وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ»، ای عند عمله و محاسبا ایّاه، «فَوَفَّاهُ حِسابَهُ» ای حاسبه و اعطاه جزاء اعماله وافیا غیر مبخوس و لا منقوص، و قیل وجد اللَّه بالمرصاد، فوفاه حسابه الحساب هاهنا الجزاء، و هذا من قول الموبخ سأفرغن الی محاسبتک، «وَ اللَّهُ سَرِیعُ، الْحِسابِ» اذا حاسب فحسابه سریع، روی ان علیّا عنه سئل کیف یحاسبهم فی حالة واحدة، فقال کما یرزقهم فی حالة واحدة.

Ин оят дар шаъни шебаи бен рабеъа фурӯ омад мардӣ буд ки дар ҷоҳилияти басони роҳибон трҳб кардӣ дар савмиъа танҳо нишастӣ ,у суфи пӯшедӣ дар куфри роҳи дайн талаб мекард , пас чун ислом ба пайғомбар омад вай кофар шуд . Раби Алъоламин ӯро мисл зад ба ташнае ки сароб бинад бгрмгоаҳ бомед оби бишитобади бони сароб чун онҷо расад оби наёбад ва аз он занн ки май бараду ончӣ май биўсиди ҳеҷ чиз на бинад навмеду пари ҳасрат боз гардад , аъмоли кофар ҳамчунинаст май пиндорад ки аз он нФғӣу фоида Эй хоҳад дид дар қиёмат , чун бон расад ҳбоء мнсўро бинад бенафъ ва беҳосил ва он занн ки май баради ботилу умед беҳосил , қоли аҳли аллғаҳ , алҳсоби алии салосаи маъаон : аҳадҳо алмҷозоаҳи бмънии ани иأхзи алрҷли ҳуққау иътии ғайраи ҳуққа ,у ассонии алкФоиаҳи ман қўлҳм : ҳасбӣ эй кафоне ва манеҳ қавла : « ътоءи ҳсобо » эй коФё ,у алсолси алқлили комаи иқоли ллбхили ҳўи иътии баҳисоб .

این آیت در شأن شیبة بن ربیعه فرو آمد مردی بود که در جاهلیت بسان راهبان ترهب کردی در صومعه تنها نشستی، و صوف پوشیدی در کفر راه دین طلب میکرد، پس چون اسلام به پیغامبر آمد وی کافر شد. ربّ العالمین او را مثل زد به تشنه‌ای که سراب بیند بگرمگاه بامید آب بشتابد بآن سراب چون آنجا رسد آب نیابد و از آن ظنّ که می‌برد و آنچه می‌بیوسید هیچ چیز نه بیند نومید و پر حسرت باز گردد، اعمال کافر همچنین است می‌پندارد که از آن نفغی و فایده‌ای خواهد دید در قیامت، چون بآن رسد هباء منثورا بیند بی‌نفع و بی‌حاصل و آن ظن که می‌برد باطل و امید بی‌حاصل، قال اهل اللغة، الحساب علی ثلاثة معان: احدها المجازاة بمعنی ان یأخذ الرّجل حقه و یعطی غیره حقه، و الثانی الکفایة من قولهم: حسبی ای کفانی و منه قوله: «عَطاءً حِساباً» ای کافیا، و الثالث القلیل کما یقال للبخیل هو یعطی بحساب.

« أўи кзлмот » ҳозо мисли охири зарбаи аллоҳи лоъмоли алкФор , иқўли таъолӣ мисли аъмолҳми фии фасодҳоу ҷҳолтҳми фӣҳо , « кзлмоти фии баҳри лаҷӣ »у ҳўи алъмиқи алксири алмоءу лаҷаи албҳри алмкони алзии иксри фӣаи моؤаҳу истдир , қоли ибни исо : ҳўи албҳри алўосъи алзии лои ирии соҳила , « иғшоаҳи мавҷ »у ҳўи мо артФъи ман алмоء , « ман фавқаи мавҷ » мутарокими баъзаи алии баъз , ман фавқи алмўҷи саҳоб , қили алмўҷи ассонии алриҳ ,у қили тақдираи мавҷи ман баъдаи мавҷ эй мавҷи итбъи баъза баъзан , « ман фавқаи саҳоб » эй ман фавқи алмўҷи ассонии саҳоби қади ғтии алнҷўми алтии иҳтдии баҳо . Қрأи ибни касӣри брўоиаҳи қнбли анҳу саҳоби болрФъу алтнўин , « кзлмот » болҷри алии албдли ман фавқа ӯ кзлмот , ва рӯй албзии ани ибни касӣр , саҳоби зулмоти бозоФаҳи алсҳоби илои алзлмоти комаи тқўли саҳоби раҳма ,у саҳоби азоб ,у қрأи алохрўни саҳоби зулмоти клиҳмои болрФъу алтнўини Фикўни тамом алклом ъанд қавла : « саҳоб » сами абтдأ « зулмоти баъзҳо фавқи баъз » эй ҳзаҳи зулмоти баъзҳо фавқи баъз , зулмаи алсҳобу зулмаи алмўҷу зулмаи албҳр , зулмот мисли аъмол куффораст , « баҳри лаҷӣ » дил кофараст , мавҷи ман фавқаи мавҷ шакасту ҳайрат ки фарои дил кофар нишастау ҳақ аз ваии бпўшидаҳ , саҳоб меҳраст бар дили ваии ниҳода . Ибн аббос гуфт : ки ин ҳамонаст ки раб алъзаҳ гуфт дар сифати кофар : « хатми аллоҳи алии қлўбҳму алии смъҳму алии أбсорҳми ғшоўаҳ » , Фҳзаҳи алзлмоти алслоси кзлмоти албҳр ,у қоли абии бен каъби фии ҳзаҳи алоиаҳ : алкоФри бтқлби фии хумси ман алзлм . Каломаи зулма ,у амалаи зулмау мадхалаи зулма ,у махраҷаи зулма ,у мсираҳи илои зулмоти алнори явми алқёмаҳ . Ва қили тақдири алоиаҳ ӯ ксоҳби зулмоти фии баҳри лаҷӣ , далела ҳатто « إзои أхрҷи яда » эй соҳиби алзлмоти азои ахрҷи ядау ҳаии ақрби алошёءи илайҳ , « лами якад ироҳо » , қоли алФроء « якад » салае лами ирҳо ,у алъараби тзъи лами якад мавзеи алоёси анаи лами ирҳоу тзъаҳи мавзеи алхтри анаи қорби ани лои ироҳо , « ва ман лами иҷъли аллоҳи ?лаи нурои Фмои ?лаи ман нур » . Қоли ибни аббоси ман лами иҷъли аллоҳи ?лаи диноу аимонои Флои дайни ?ла ,у қили ман лами иҳдаҳи аллоҳи Флои имони ?лау лои иҳдиаҳи аҳад .

«أَوْ کَظُلُماتٍ» هذا مثل آخر ضربه اللَّه لاعمال الکفار، یقول تعالی مثل اعمالهم فی فسادها و جهالتهم فیها، «کَظُلُماتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ» و هو العمیق الکثیر الماء و لجّة البحر المکان الّذی یکثر فیه ماؤه و یستدیر، قال ابن عیسی: هو البحر الواسع الذی لا یری ساحله، «یَغْشاهُ مَوْجٌ» و هو ما ارتفع من الماء، «مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ» متراکم بعضه علی بعض، من فوق الموج سحاب، قیل الموج الثانی الرّیح، و قیل تقدیره موج من بعده موج ای موج یتبع بعضه بعضا، «مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ» ای من فوق الموج الثانی سحاب قد غطی النجوم التی یهتدی بها. قرأ ابن کثیر بروایة قنبل عنه سحاب بالرفع و التنوین، «کَظُلُماتٍ» بالجرّ علی البدل من فوقه او کظلمات، و روی البزی عن ابن کثیر، سحاب ظلمات باضافة السحاب الی الظلمات کما تقول سحاب رحمه، و سحاب عذاب، و قرأ الآخرون سحاب ظلمات کلیهما بالرفع و التنوین فیکون تمام الکلام عند قوله: «سَحابٌ» ثم ابتدأ «ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ» ای هذه ظلمات بعضها فوق بعض، ظلمة السحاب و ظلمة الموج و ظلمة البحر، ظلمات مثل اعمال کفار است، «بَحْرٍ لُجِّیٍّ» دل کافر است، موج من فوقه موج شک است و حیرت که فرا دل کافر نشسته و حق از وی بپوشیده، سحاب مهرست بر دل وی نهاده. ابن عباس گفت: که این همانست که رب العزه گفت در صفت کافر: «خَتَمَ اللَّهُ عَلی‌ قُلُوبِهِمْ وَ عَلی‌ سَمْعِهِمْ وَ عَلی‌ أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ»، فهذه الظلمات الثلاث کظلمات البحر، و قال ابیّ بن کعب فی هذه الآیة: الکافر بتقلب فی خمس من الظلم. کلامه ظلمة، و عمله ظلمة و مدخله ظلمة، و مخرجه ظلمة، و مصیره الی ظلمات النار یوم القیامة. و قیل تقدیر الآیة او کصاحب ظلمات فی بحر لجّی، دلیله حتی «إِذا أَخْرَجَ یَدَهُ» ای صاحب الظلمات اذا اخرج یده و هی اقرب الاشیاء الیه، «لَمْ یَکَدْ یَراها»، قال الفراء «یکد» صلة ای لم یرها، و العرب تضع لم یکد موضع الایاس انه لم یرها و تضعه موضع الخطر انه قارب ان لا یراها، «وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ». قال ابن عباس من لم یجعل اللَّه له دینا و ایمانا فلا دین له، و قیل من لم یهده اللَّه فلا ایمان له و لا یهدیه احد.

« أи ламтар » эй ?илами тааллум , « أни аллоҳи исбҳи ?лаи ман фии алсмоўоту алأрзу алтири софот » бостоти аҷнҳтҳни фии алҳўоء , хси алтири болзкри ман ҷумлаи алҳиўони лонҳои икўни байни алсмоءу аларзи Фткўни хориҷаи ани ҳукми ман фии алсмоўоту аларз , « кули қади илми слотаҳу тасбеҳа » қоли муҷоҳид : алслоаҳи лабании одаму алтсбиҳи лсоӣри алхлқи ллносу лғири аннос ,у қили ани зарби алоҷнҳаҳи салоаи алтиру савтаи тасбеҳа ,у қили слўтаҳи алии расӯлау тасбеҳаи лрбаҳ ,у фии маънии алоиаҳи салосаи авҷа : аҳадҳо кули мсбҳу мсли қади илми аллоҳи слўтаҳу тасбеҳа ,у ассонии кули мсбҳ ва мсл манеҳам қади илми салоа нафсау тасбеҳаи алзии клФаҳ ,у алсолси қади илм кул манеҳам салоаи аллоҳу тасбеҳа ,у алаввали азҳари лқўлаҳ : «у аллоҳи алӣами бмои иФълўн » .

«أَ لَمْ تَرَ» ای الم تعلم، «أَنَّ اللَّهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ صَافَّاتٍ» باسطات اجنحتهن فی الهواء، خص الطیر بالذّکر من جملة الحیوان لانّها یکون بین السماء و الارض فتکون خارجة عن حکم من فی السماوات و الارض، «کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ» قال مجاهد: الصلاة لبنی آدم و التسبیح لسائر الخلق للنّاس و لغیر النّاس، و قیل انّ ضرب الاجنحة صلاة الطیر و صوته تسبیحه، و قیل صلوته علی رسوله و تسبیحه لربّه، و فی معنی الآیة ثلاثة اوجه: احدها کلّ مسبّح و مصلّ قد علم اللَّه صلوته و تسبیحه، و الثانی کلّ مسبّح و مصلّ منهم قد علم صلاة نفسه و تسبیحه الّذی کلّفه، و الثالث قد علم کل منهم صلاة اللَّه و تسبیحه، و الاوّل اظهر لقوله: «وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِما یَفْعَلُونَ».

«у ллаҳи малики алсмоўоту алأрз » эй холқҳмоу мкўнҳмо , ва ман малики фии алднёи умарои Фтмликаҳ Аёа , «у إлии аллоҳи алмсир » марҷаъи кули ммлку махлуқ .

«وَ لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» ای خالقهما و مکوّنهما، و من ملک فی الدّنیا امرا فتملیکه ایّاه، «وَ إِلَی اللَّهِ الْمَصِیرُ» مرجع کلّ مملک و مخلوق.