Қавлаи таъолӣ : табораки алзии ҷаъли фии алсмоءи брўҷои қоли алҳсну муҷоҳиду қтодаҳ : албрўҷи ҳаии алнҷўми алкбор мисли алзҳраҳу Суҳайлу алмштрӣу алсмоку алъиўқу ашбоҳҳо , самяти брўҷои лостнортҳо ва ҳасанҳо взўءҳо ,у алأбрҷи алўосъи мо байни алҳоҷбин ,у қоли ътиаҳи бен алъўФии брўҷо эй қсўрои фии алсмоءи фӣҳо алҳрси ман алмлоӣкаҳ , далелаи қавла :у луи кантами фии буруҷи мшидаҳ . Ва қили алмроди баҳои қусӯри алҷнаҳу қоли ибни аббоси ҳаии албрўҷи алмърўФаҳи алтии ҳаии манозили алкўокби алсбъаҳи алсёраҳу ҳаии аснои ъушри брўҷо : алҳмлу алсўру алҷўзоءу алсртону алосду алснблаҳу алмизону алъқрбу алқўсу алҷдӣу алдлўу алҳўт . Фолҳмлу алъқрби битои алмрих ,у алсўру алмизони битои алзҳраҳ ,у алҷўзоءу алснблаҳи битои Уторид ,у алсртони байти алқмру алосди байти алшмс ,у алқўсу алҳўти битои алмштрӣу алҷдӣу алдлўи битои Зуҳал ,у ҳзаҳи албрўҷи мақсумаи алии алтбоӣъи алорбъ , Фикўни насиби кули воҳиди минҳои салосаи буруҷи тсмии алмслсот : Фолҳмлу алосду алқўси мусалласаи нория ,у алсўру алснблаҳу алҷдии мусалласаи арзиаҳ ,у алҷўзоءу алмизону алдлўи мусалласаи ҳавойӣа ,у алсртону алъқрбу алҳўти мусалласаи моӣиаҳ ,у ҷаъли фӣҳо сроҷо , яъне алшмси комаи қол :у ҷаъли алшмси сроҷо ,у қрأи Ҳамзау алксоӣии срҷои болҷмъ яъне алнҷўми алъзому қмрои мниро , алқмри қади дахли фии алсрҷи алии қроءаҳи ман қрأи болҷмъ , ғайри анаи хсаҳи болзкри лнўъи Фзилаҳ , комаи қол : Фиҳмои Фокҳаҳу нахлу румон , хси алнхлу алрмони болзкри маъаи дхўлҳмои фии алФокҳаҳ ,у алҳилоли баъди сулси қамари лобизози аларз бау лои қамари алأбиз .

قوله تعالی: تَبارَکَ الَّذِی جَعَلَ فِی السَّماءِ بُرُوجاً قال الحسن و مجاهد و قتادة: البروج هی النّجوم الکبار مثل الزهرة و سهیل و المشتری و السماک و العیوق و اشباهها، سمّیت بروجا لاستنارتها و حسنها وضوءها، و الأبرج الواسع ما بین الحاجبین، و قال عطیة بن العوفی بروجا ای قصورا فی السّماء فیها الحرس من الملائکة، دلیله قوله: وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ. و قیل المراد بها قصور الجنّة و قال ابن عباس هی البروج المعروفة الّتی هی منازل الکواکب السّبعة السّیّارة و هی اثنا عشر بروجا: الحمل و الثور و الجوزاء و السرطان و الاسد و السنبله و المیزان و العقرب و القوس و الجدی و الدلو و الحوت. فالحمل و العقرب بیتا المریخ، و الثور و المیزان بیتا الزهرة، و الجوزاء و السنبلة بیتا عطارد، و السرطان بیت القمر و الاسد بیت الشمس، و القوس و الحوت بیتا المشتری و الجدی و الدلو بیتا زحل، و هذه البروج مقسومة علی الطبائع الاربع، فیکون نصیب کل واحد منها ثلاثة بروج تسمّی المثلثات: فالحمل و الاسد و القوس مثلّثة ناریّة، و الثور و السنبلة و الجدی مثلّثة ارضیّة، و الجوزاء و المیزان و الدلو مثلّثة هوائیّة، و السرطان و العقرب و الحوت مثلّثة مائیّة، وَ جَعَلَ فِیها سِراجاً، یعنی الشمس کما قال: وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً، و قرأ حمزة و الکسائی سرجا بالجمع یعنی النّجوم العظام وَ قَمَراً مُنِیراً، القمر قد دخل فی السّرج علی قراءة من قرأ بالجمع، غیر انّه خصّه بالذّکر لنوع فضیلة، کما قال: فِیهِما فاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ، خص النّخل و الرمان بالذکر مع دخولهما فی الفاکهة، و الهلال بعد ثلث قمر لابیضاض الارض به و لا قمر الأبیض.

Ва ҳўи алзии ҷаъли аллилу алнҳори халафа , алхлФаҳи масдари бмънии алохтлоФ , эй мухталифин илои алхлқ , иҷии ءи ҳозои ҳиноу ҳозои ҳино ,у қили халафае мухталифин фии аллўни аҳдҳмои абизу алохри асвад . Ва қоли ибни аббосу алҳсну қтодаҳ : яъне хулафоу ъўзои иқўми аҳдҳмои мақоми соҳиба , Фмни Фотаҳи амалаи фии аҳдҳмои қазоаи фии алохри Фикўни фӣаи тавсеаи алии алъбоди фии навофили алъбодоту алтоъот .

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً، الخلفة مصدر بمعنی الاختلاف، ای مختلفین الی الخلق، یجی‌ء هذا حینا و هذا حینا، و قیل خلفة ای مختلفین فی اللون احدهما ابیض و الآخر اسود. و قال ابن عباس و الحسن و قتادة: یعنی خلفا و عوضا یقوم احدهما مقام صاحبه، فمن فاته عمله فی احدهما قضاه فی الآخر فیکون فیه توسعة علی العباد فی نوافل العبادات و الطاعات.

Қоли шқиқи бен слмаҳ : ҷоءи раҷули илои умри бен улхитобу қол : Фоттнии алслоаҳи аллилаҳ .

قال شقیق بن سلمة: جاء رجل الی عمر بن الخطاب و قال: فاتتنی الصلاة اللّیلة.

Қол : адрки мо Фотки ман лилтки фии нҳорк , ?фони аллоҳи ъзу ҷли ҷаъли аллилу алнҳори халафаи лмни أроди أни изкр . Ва қоли ибни зайд : яъне ихлФи аҳдҳмои соҳиба , азои зҳби аҳдҳмои ҷоءи алохр , фаҳмои итъоқбони фии алзёءу алзлому алзёдаҳу алнқсон , идли алайҳи қавли зуҳайр :

قال: ادرک ما فاتک من لیلتک فی نهارک، فانّ اللَّه عز و جل جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ یَذَّکَّرَ. و قال ابن زید: یعنی یخلف احدهما صاحبه، اذا ذهب احدهما جاء الآخر، فهما یتعاقبان فی الضّیاء و الظلام و الزیادة و النقصان، یدل علیه قول زهیر:

Лмни أроди أни изкр , қрأи Ҳамзаи изкри баскони алзолу тахфифи алкоФу змҳои ман аззикр яъне лмни ?ераади ани изкри аллоҳи бслоаҳу тасбеҳу қроءаҳ ,у қрأи алохрўни изкри бтшдиди алзолу алкоФ , эй итзкру итъзи أўи أроди шкўро . Яъне ишкри аллоҳи ъзу ҷли алии трохии алмстдрк . Ва қили ишкри нъми аллоҳи алмзкўраҳи фии алоиаҳ .

لِمَنْ أَرادَ أَنْ یَذَّکَّرَ، قرأ حمزة یذکر باسکان الذال و تخفیف الکاف و ضمّها من الذّکر یعنی لمن اراد ان یذکر اللَّه بصلاة و تسبیح و قراءة، و قرأ الآخرون یذّکّر بتشدید الذّال و الکاف، ای یتذکر و یتعظ أَوْ أَرادَ شُکُوراً. یعنی یشکر اللَّه عز و جلّ علی تراخی المستدرک. و قیل یشکر نعم اللَّه المذکورة فی الآیة.

Ва ибоди арраҳмони нсбҳми илайҳи ллтхсису алтФзилу ани кони алхлқи каллаами ибодаи кқўли алқоӣл : ҳозои албори ибнии лои ҳозои алъоқ . Ва қил : изофаами илои исмаи алхоси лонаами аҳл алхусус ,у алмънӣу хавоси ибоди арраҳмони аллазӣнаи имшўн ,у қил : алъбоди ҳоҳнои ҷамъи обиди ксоҳбу сҳобу тоҷиру туҷҷору роҷлу риҷол , эй аллазӣнаи иъбдўнаҳи ҳақи ибодата , ҳам аллазӣнаи имшўн , ҳозои алии қавли ман ҷаъли хабари алмбтдо : аллазӣнаи имшўн , ва ман ҷаъли хабари алмбтдо : أўлӣки иҷзўни алғрФаҳ , ҷаъли аллазӣнаи имшўн ва мо баъдаи всФои лъбоди арраҳмон .

وَ عِبادُ الرَّحْمنِ نسبهم الیه للتّخصیص و التّفضیل و ان کان الخلق کلّهم عباده کقول القائل: هذا البار ابنی لا هذا العاق. و قیل: اضافهم الی اسمه الخاص لانّهم اهل الخصوص، و المعنی و خواص عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ، و قیل: العباد هاهنا جمع عابد کصاحب و صحاب و تاجر و تجار و راجل و رجال، ای الّذین یعبدونه حقّ عبادته، هم الَّذِینَ یَمْشُونَ، هذا علی قول من جعل خبر المبتدا: الَّذِینَ یَمْشُونَ، و من جعل خبر المبتدا: أُوْلئِکَ یُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ، جعل الَّذِینَ یَمْشُونَ و ما بعده وصفا لعباد الرّحمن.

Ва қавла : имшўни алии алأрзи ҳўно эй болскинаҳу алўқору алтўозъи ғайри ашрину лои мрҳин , кқўлаҳ :у лои темаши фии алأрзи мрҳо . Ва алҳўни алрФқу аллину ҳўи масдари иқўми мақоми улҳол , эй ҳинини линин , комаи васф алнабӣ ( с ) алмؤмнин , Фқол : алмؤмнўни ҳинўни линўни колҷмли алонФи ани қайди анқоду ани анихи алии сахраи астнох .

و قوله: یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً ای بالسکینة و الوقار و التواضع غیر اشرین و لا مرحین، کقوله: وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً. و الهون الرّفق و اللّین و هو مصدر یقوم مقام الحال، ای هینین لینین، کما وصف النبی (ص) المؤمنین، فقال: المؤمنون هیّنون لیّنون کالجمل الانف ان قید انقاد و ان انیخ علی صخرة استناخ.

Қоли бъзҳм : ҳинўни линўни болтхФиФи истъмли фии алмдҳи лои ғайр ,у болтшдиди қади истъмли фии ғайри алмдҳ .

قال بعضهم: هیّنون لینون بالتّخفیف یستعمل فی المدح لا غیر، و بالتّشدید قد یستعمل فی غیر المدح.

Ва إзои хотбҳми алҷоҳлўн , эй азои калимаами алсФҳоءи бмои икрҳўни фии алқўл , қолўои сломо , эй аҷобўҳми болҳсну сонўои анФсҳми ани мсоФҳтҳму мшотмтҳм . Ва маънии сломои сдодо ,у тақдира : қолўои қўлои сломои ислмўни ман ъқбоаҳу ислмўни фӣаи ман алосм . Ва қоли бъзҳми иқўлўни лу ло надаъво илои алслму ҳўи алслҳ . Ва қили маъноаи иқўлўни саломи алайкум , далелаи қавлаи ъзу ҷл :у إзои смъўои аллғўи أързўои анҳуу қолўои лнои أъмолноу лаками أъмолкми саломи алайкум , қоли алклбӣу абӯи алъолӣаи ҳозо қабл ани иؤмри болқтол , сами нсхтҳои ояи алқтолу аллазӣнаи ибитўни лрбҳми сҷдоу қёмо , кони алҳсни албсрии азои қрأи алоиаҳи алаввалии қол : ҳозои васфи нҳорҳм ,у азои қрأи ҳзаҳи қол : ҳозои васфи лилҳм . Ва рӯй ани алҳсни аизои анаи қол : нҳорҳми фии хушўъу лилҳми фии хузўъи иқоли лмни адрки аллили бот , ном ӯ лами йенам . Иқоли боти фалони қлқо ,у алмънии ибитўни лрбҳми боллили фии алслоаҳи сҷдои алии вҷўҳҳму қёмои алии ақдомҳм . Қоли ибни аббос : ман слии баъди алъшоءи алохраҳи ракаатин ӯ аксари Фқди боти ллаҳи соҷдоу қоӣмо . Ва Усмони бен ъФони қол : қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу силам : « ман слии алъшоءи фии ҷимоъаи кони кқёми нисфи лайла ва ман слии алФҷри фии ҷимоъаи кони кқёми лайла » .

وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ، ای اذا کلّمهم السّفهاء بما یکرهون فی القول، قالُوا سَلاماً، ای اجابوهم بالحسن و صانوا انفسهم عن مسافهتهم و مشاتمتهم. و معنی سلاما سدادا، و تقدیره: قالوا قولا سلاما یسلمون من عقباه و یسلمون فیه من الاثم. و قال بعضهم یقولون لو لا ندعوا الی السلم و هو الصلح. و قیل معناه یقولون سلام علیکم، دلیله قوله عزّ و جل: وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ، قال الکلبی و ابو العالیة هذا قبل ان یؤمر بالقتال، ثم نسختها آیة القتال وَ الَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیاماً، کان الحسن البصری اذا قرأ الآیة الاولی قال: هذا وصف نهارهم، و اذا قرأ هذه قال: هذا وصف لیلهم. و روی عن الحسن ایضا انه قال: نهارهم فی خشوع و لیلهم فی خضوع یقال لمن ادرک اللیل بات، نام او لم ینم. یقال بات فلان قلقا، و المعنی یبیتون لربهم باللیل فی الصلاة سجدا علی وجوههم و قیاما علی اقدامهم. قال ابن عباس: من صلّی بعد العشاء الآخرة رکعتین او اکثر فقد بات للَّه ساجدا و قائما. و عثمان بن عفان قال: قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم: «من صلّی العشاء فی جماعة کان کقیام نصف لیله و من صلّی الفجر فی جماعة کان کقیام لیلة».

Ва қавла : « қёмо » иҷўзи ани икўни мсдроу иҷўзи ани икўни ҷамъи қоими ксоҳбу сҳоб ,у қавла : сҷдо , ҷамъи соҷд ,у қадами алсҷўду ахри алқёми лрўии алоиаҳ ,у лиълми ани алқёми фии алслоаҳ .

و قوله: «قیاما» یجوز ان یکون مصدرا و یجوز ان یکون جمع قائم کصاحب و صحاب، و قوله: سُجَّداً، جمع ساجد، و قدّم السجود و اخّر القیام لرویّ الآیة، و لیعلم انّ القیام فی الصّلاة.

Хилофаст миёни уламо ки дар намози тӯли алқёми фозилтар ё касрати рукӯъу суҷуд , қавмӣ гуфтанд : касрати рукӯъу суҷуди фозилтар , ки аллоҳ таъолӣ гуфт :у асҷду ақтрб , банда ҳар бор ки суҷуд кунад дар намози баҳақ наздик гардад . Мустафо ( с ) гуфт : « ақрби мо икўни алъбди ман рабау ҳўи соҷди Фоксрўои алдъо » .

خلافست میان علما که در نماز طول القیام فاضل‌تر یا کثرت رکوع و سجود، قومی گفتند: کثرت رکوع و سجود فاضل‌تر، که اللَّه تعالی گفت: وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ، بنده هر بار که سجود کند در نماز بحقّ نزدیک گردد. مصطفی (ص) گفت: «اقرب ما یکون العبد من ربه و هو ساجد فاکثروا الدّعا».

Ибни умри якеро дид ки дар намози қиём дароз дошт , гуфт : агар ман ӯро шнохтмии ман ӯро бксрти рукӯъу суҷуди Фрмўдмӣ , ки аз расӯл худо шунидам алайҳи ассалом ки гуфт : « ани алъбди азои қоми ислӣ , ?утии бзнўбаҳи Фҷълти алии раъсау ъотқиаҳ , Фклмои ркъ ӯ сҷди тсоқтти анҳу » .

ابن عمر یکی را دید که در نماز قیام دراز داشت، گفت: اگر من او را شناختمی من او را بکثرت رکوع و سجود فرمودمی، که از رسول خدا شنیدم علیه السلام که گفت: «انّ العبد اذا قام یصلّی، اتی بذنوبه فجعلت علی رأسه و عاتقیه، فکلّما رکع او سجد تساقطت عنه».

Ва қоли мъдони бен талҳа : лақяти сўбони мавлои расӯли аллоҳ ( с ) Фқлт : ахбрнии баъамали идхлнии аллоҳ ба алҷнаҳ . Фқол : сأлти ани злки расӯли аллоҳи Фқол : « алейк бксраҳи алсҷўди ллаҳи Фонки лои тсҷди ллаҳи саҷдаи алои рФъки аллоҳи баҳои дараҷау ҳти ънки баҳои хтиӣаҳ » .

و قال معدان بن طلحة: لقیت ثوبان مولی رسول اللَّه (ص) فقلت: اخبرنی بعمل یدخلنی اللَّه به الجنّة. فقال: سألت عن ذلک رسول اللَّه فقال: «علیک بکثرة السّجود للَّه فانک لا تسجد للَّه سجدة الّا رفعک اللَّه بها درجة و حط عنک بها خطیئة».

Ва қоли рабеъаи бен каъби алослмӣ : канти абяти маъаи расӯли аллоҳи Фأтитаҳи бўзўӣаҳу ҳоҷата , Фқоли лӣ : « сил ! » Фқлт : асأлки мроФқтки фии алҷнаҳ . Қол : « ӯ ғайри злк » . Қиллат : ҳаии ҳоҷатӣ ё расӯли аллоҳ .

و قال ربیعة بن کعب الاسلمی: کنت ابیت مع رسول اللَّه فأتیته بوضوئه و حاجته، فقال لی: «سل!» فقلت: اسألک مرافقتک فی الجنّة. قال: «او غیر ذلک». قلت: هی حاجتی یا رسول اللَّه.

Қол : « Фоънии алии нФски бксраҳи алсҷўд » .

قال: «فاعنّی علی نفسک بکثرة السّجود».

Қавмӣ гуфтанд тӯли алқёми фозилтар , ки , хабар дурустаст ки аз расӯл худо пурседанд : эй алслоаҳи афзал ? қол : « тӯли алқнўт » .

قومی گفتند طول القیام فاضل‌تر، که، خبر درست است که از رسول خدا پرسیدند: ایّ الصلاة افضل؟ قال: «طول القنوت».

Ва қоли исҳоқ : аммо болнҳори Фксраҳи алркўъу алсҷўд , ва аммо боллили Фтўли алқём . Қоли абӯи исо :у анмои қоли исҳоқи ҳозои лонаи васфи салоа алнабӣ боллилу васфи тӯли алқём , ва аммо болнҳори Флми иўсФи ман тӯли алқёми мо васфи боллил .

و قال اسحاق: امّا بالنّهار فکثرة الرّکوع و السّجود، و امّا باللّیل فطول القیام. قال ابو عیسی: و انما قال اسحاق هذا لانه وصف صلاة النبی باللیل و وصف طول القیام، و امّا بالنّهار فلم یوصف من طول القیام ما وصف باللّیل.

Ва аллазӣнаи иқўлўни баъди алФроғи ман алслоаҳ : рбнои асрФи ънои азоби ҷаҳаннами إни азобҳо кони ғромо , эй млҳои доимои лозмои ғайри мФорқи ман ъзб ба ман алкФор , ва манеҳ саммии алғрими лтлбаҳи ҳуққау алҳоҳаҳи алии соҳибау млозмтаҳ Аёа ,у фалони мғрми бФлони азои кони мўлъо ба лои исбри анҳуу лои иФорқаҳ . Ва қоли алҳсн : қади ълмўои ан кул ғурем иФорқи ғримаҳ ало ғурем ҷаҳаннам . Ва қили алғром ,ашад алъзобу ҳўи масдари Ғарми ғрмоу ғромо .

وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ بعد الفراغ من الصلاة: رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها کانَ غَراماً، ای ملحا دائما لازما غیر مفارق من عذّب به من الکفّار، و منه سمّی الغریم لطلبه حقّه و الحاحه علی صاحبه و ملازمته ایّاه، و فلان مغرم بفلان اذا کان مولعا به لا یصبر عنه و لا یفارقه. و قال الحسن: قد علموا انّ کلّ غریم یفارق غریمه الّا غریم جهنّم. و قیل الغرام، اشدّ العذاب و هو مصدر غرم غرما و غراما.

Қоли Муҳамади бен каъб : ани аллоҳи таъолии сأли алкФори самани неъматаи Флми иؤдўаҳи илайҳи Фоғрмҳми Фодхлҳми алнор .

قال محمد بن کعب: انّ اللَّه تعالی سأل الکفّار ثمن نعمته فلم یؤدّوه الیه فاغرمهم فادخلهم النّار.

إнҳои соءт яъне ани ҷаҳаннами соءти мстқроу мқомо , эй бӣсти мавзеи қарору иқома , мансӯбони алии алтмииз .

إِنَّها ساءَتْ یعنی انّ جهنّم ساءت مُسْتَقَرًّا وَ مُقاماً، ای بئست موضع قرار و اقامة، منصوبان علی التّمییز.

Ва аллазӣнаи إзои أнФқўои лами исрФўоу лами иқтрўо , қил : алосроФи мҷоўзаҳи алҳди алзии ибоҳаи аллоҳи таъолии лъбодаҳи илои мо фавқа ,у алоқтори алқсўри ъмои амри аллоҳ ба ,у алқўоми байни аламрин ,у алмсрФи мазмуму кзлки алмқтр .

وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا، قیل: الاسراف مجاوزة الحدّ الّذی اباحه اللَّه تعالی لعباده الی ما فوقه، و الاقتار القصور عمّا امر اللَّه به، و القوام بین الامرین، و المسرف مذموم و کذلک المقتر.

Рӯй ани маози анаи қол : лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳи сأлти расӯли аллоҳ ( с ) ани алнФқаҳи фии алсрФу алоқтори мо ҳў ? Фқол : « ман манъи ман ҳақи Фқди қтр , ва ман аътии фии ғайри ҳақи Фқди асрФ » .

روی عن معاذ انه قال: لمّا نزلت هذه الآیة سألت رسول اللَّه (ص) عن النفقه فی السرف و الاقتار ما هو؟ فقال: «من منع من حقّ فقد قتر، و من اعطی فی غیر حقّ فقد اسرف».

Ва қил : алосроФи алонФоқи фии мъсиаҳи аллоҳ ,у алоқтори манъи ҳақи аллоҳ ,у алқўоми алоқтсоду ҳўи масдару қил : алқўоми алъдлу ҳумои воҳиду алксри фӣаи лғаҳу ҳўи мансӯби бхбр « кон » , эйу кони алонФоқи қўомо . Ва қоли алзҷоҷ : тафсири ҳзаҳи алоиаҳи алии алҳқиқаҳи мо адаби аллоҳи субҳона ба набӣаи Фқол :у лои тҷъли ядаки мғлўлаҳи إлии ънқку лои тбстҳои кули албсти Фтқъди млўмои мҳсўро . Қрأи ибни касӣру аҳли албсраҳи иқтрўои бФтҳи алёءу касри алтоءу қрأи нофеъу ибни омири иқтрўои бзми алёءу касри алтоءи ман ақтри иқтр ,у қрأи албоқўни иқтрўои бФтҳи алёءу зми алтоء ва кулҳо луғоти саҳеҳа . Иқол : ақтру қтри болтшдиду қтри иқтру иқтр , қоли язиди бен ҳабиби фии ҳзаҳи алоиаҳ : аўлӣки асҳоби Муҳамад ( с ) конўои лои иأклўни тъомои ллтнъму аллзаҳу лои илбсўни сёбои ллҷмолу локини конўои иридўни ман алтъоми мо исди анҳуам алҷўъу иқўиҳми алии ибодаи рбҳм ва ман алсёби мо истри ъўротҳму икнҳми ман алҳру алқр .

و قیل: الاسراف الانفاق فی معصیة اللَّه، و الاقتار منع حقّ اللَّه، و القوام الاقتصاد و هو مصدر و قیل: القوام العدل و هما واحد و الکسر فیه لغة و هو منصوب بخبر «کان»، ای و کان الانفاق قواما. و قال الزجاج: تفسیر هذه الآیة علی الحقیقة ما ادّب اللَّه سبحانه به نبیّه فقال: وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی‌ عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً. قرأ ابن کثیر و اهل البصرة یقتروا بفتح الیاء و کسر التّاء و قرأ نافع و ابن عامر یقتروا بضمّ الیاء و کسر التّاء من اقتر یقتر، و قرأ الباقون یقتروا بفتح الیاء و ضمّ التّاء و کلّها لغات صحیحة. یقال: اقتر و قتر بالتّشدید و قتر یقتّر و یقتر، قال یزید بن حبیب فی هذه الآیة: اولئک اصحاب محمد (ص) کانوا لا یأکلون طعاما للتّنعم و اللّذة و لا یلبسون ثیابا للجمال و لکن کانوا یریدون من الطعام ما یسدّ عنهم الجوع و یقوّیهم علی عبادة ربّهم و من الثیاب ما یستر عوراتهم و یکنّهم من الحرّ و القرّ.

Қол алнабӣ ( с ) : « лӣси лобни одами ҳақи Фимои сӯии ҳзаҳи алхсол : байти икнаҳу сўби иўории уратау ҷрФи алхбзу алмоء .

قال النبی (ص): «لیس لابن آدم حقّ فیما سوی هذه الخصال: بیت یکنّه و ثوب یواری عورته و جرف الخبز و الماء.

Яъне касри алхбзи воҳдтҳои ҷрФаҳ . Ва қоли умр : кафии срФои ани лои иштҳии алрҷли шиӣои алои аштроаҳи Фоклаҳ .

یعنی کسر الخبز واحدتها جرفة. و قال عمر: کفی سرفا ان لا یشتهی الرّجل شیئا الا اشتراه فاکله.

Ва аллазӣнаи лои идъўни маъаи аллоҳи إлҳои охири қоли абди аллоҳи бен масъӯд : сأлти расӯл ( с ) : эй алзнби аъзам ? қол : ани тҷъли ллаҳи Нидоу ҳўи хлқк . Қоли қиллат : сам эй ? қол : « ани тқтли влдки мхоФаҳи ани итъми мък » қоли қиллат : сам эй ? қол : « ани тзнии бҳлилаҳи ҷорк » Фонзли аллоҳи таъолии тасдиқҳо :у аллазӣнаи лои идъўни маъаи аллоҳи إлҳои охир , эй лои иъбдўни алснму лои иҷълўни ллаҳи шрикоу лои иқтлўни алнФси алтии ҳарами аллоҳи қатлҳоу ҳаии нафаси алмؤмну алмтъоҳди алои болҳқ , яъне баҳақи ибиҳи қатлҳо ,у ҳўи алшрку алзно ,у қатли алнФси бғири ҳақ ,у алсъии фии аларзи болФсод . Ва ман иФъли злк , эй шиӣои ман ҳзаҳи алоФъоли илқи أсомо . Яъне ъқўбаҳ . Тқўли асми алрҷли болксри азнбу асмаҳи ҷозоаҳ .

وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ قال عبد اللَّه بن مسعود: سألت رسول (ص): ایّ الذنب اعظم؟ قال: ان تجعل للَّه ندّا و هو خلقک. قال قلت: ثمّ ایّ؟ قال: «ان تقتل ولدک مخافة ان یطعم معک» قال قلت: ثمّ ایّ؟ قال: «ان تزنی بحلیلة جارک» فانزل اللَّه تعالی تصدیقها: وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ، ای لا یعبدون الصنم و لا یجعلون للَّه شریکا و لا یقتلون النفس التی حرّم اللَّه قتلها و هی نفس المؤمن و المتعاهد الا بالحق، یعنی بحق یبیح قتلها، و هو الشرک و الزنا، و قتل النفس بغیر حق، و السعی فی الارض بالفساد. وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ، ای شیئا من هذه الافعال یَلْقَ أَثاماً. یعنی عقوبة. تقول اثم الرجل بالکسر اذنب و اثمه جازاه.

Қоли алшоър :

قال الشاعر:

Ва ҳилли иأсмнии аллоҳи фии ани зкртҳо

و هل یأثمنی اللَّه فی ان ذکرتها

Ва илалати асҳобии баҳои лайлаи алнФр

و عللت اصحابی بها لیلة النّفر

Ва қили асомои асмоу қоли ибни аббоси ириди ҷзоءи алосму ирўии фии алҳдис : « ани Улуғӣу алосоми бӣрони исил Фиҳмо садед аҳли алнор . »

و قیل اثاما اثما و قال ابن عباس یرید جزاء الاثم و یروی فی الحدیث: «ان الغی و الآثام بئران یسیل فیهما صدید اهل النار.»

Ва қили алосоми воади фии ҷаҳаннами фӣаи алзноаҳ .

و قیل الآثام واد فی جهنم فیه الزناة.

ИзоъФи ?лаи алъзоби явми алқёмаҳи вқтои баъди вақт , иъзби болўони алъзобу ихлди фӣа , эй фии алъзоб « мҳоно » злилои соғрои мстхФо ба лои иғос . Қрأи ибни омиру абӯи бикр : « изоъФ » ва « ихлд » брФъи алФоءу алдол . Алии абтдоء , ва шудад ибни омир : изъФ .

یُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وقتا بعد وقت، یعذب بالوان العذاب وَ یَخْلُدْ فِیهِ، ای فی العذاب «مهانا» ذلیلا صاغرا مستخفا به لا یغاث. قرأ ابن عامر و ابو بکر: «یضاعف» و «یخلد» برفع الفاء و الدّال. علی ابتداء، و شدّد ابن عامر: یضعّف.

Ва қрأи алохрўни биҷузами алФоءу алдоли алии ҷавоби алшрт .

و قرأ الآخرون بجزم الفاء و الدّال علی جواب الشرط.

Сами қол : إлои ман тоби ман алшрку алзнўбу омни биллоҳу набӣаи Муҳамад ( с )у амал амалан солҳо фӣемона . Қоли ибни аббос : қрأноҳои алии аҳд алнабӣ ( с ) суннатин :у аллазӣнаи лои идъўни маъаи аллоҳи إлҳои охири алоиаҳ , сами нзлт : إлои ман тоб , Фмои раъйат алнабӣ ( с ) фараҳи бшии ءи қт , фараҳаи баҳоу фараҳа ба : إнои Фтҳнои лаки Фтҳои мубинои алоиаҳ . Ва қили нзлти ҳзаҳи алоиаҳи фии алўҳшии қотили Ҳамза : рӯй ътоءи ани ибни аббос , қол : ?утии ваҳшӣ алнабӣ ( с ) Фқол : أтитки мстҷиро , Фоҷрнӣ ҳатто асмъи каломи аллоҳ . Фқоли расӯл ( с ) : « қади канти аҳби ани Ароки алии ғайри ҷавори Фомои азои атитнии мстҷирои ?фонати фии ҷаворӣ .

ثمّ قال: إِلَّا مَنْ تابَ من الشرک و الذنوب وَ آمَنَ باللّه و نبیّه محمد (ص) وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فی ایمانه. قال ابن عباس: قرأناها علی عهد النبی (ص) سنتین: وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ الآیة، ثمّ نزلت: إِلَّا مَنْ تابَ، فما رأیت النّبی (ص) فرح بشی‌ء قط، فرحه بها و فرحه به: إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً الایة. و قیل نزلت هذه الآیة فی الوحشی قاتل حمزة: روی عطاء عن ابن عباس، قال: اتی وحشی النّبی (ص) فقال: أتیتک مستجیرا، فاجرنی حتی اسمع کلام اللَّه. فقال رسول (ص): «قد کنت احبّ ان اراک علی غیر جوار فامّا اذا اتیتنی مستجیرا فانت فی جواری.

Ҳатто тсмъи каломи аллоҳ » . Қол : фонии ашркту қатлати алнФси алтии ҳарами аллоҳу заняти Фҳли иқбли аллоҳи манӣ тавба ? Фсмти расӯли аллоҳ ( с ) ҳатто анзлт :у аллазӣнаи лои идъўни маъаи аллоҳи إлҳои охири алоиаҳ , Фтлоҳои алайҳ , Фқол : арӣ шртои Флълии лои аъмли солҳо , анои фии ҷўорк ҳатто асмъи каломи аллоҳ . Фнзлт : إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк бау иғФри мо дуни злки лмни ишоء , Фдъоаҳи Фтлои алайҳ . Фқол :у лаълии ммни лои ишоءи анои фии ҷўорк ҳатто асмъи каломи аллоҳ .

حتی تسمع کلام اللَّه». قال: فانی اشرکت و قتلت النفس التی حرم اللَّه و زنیت فهل یقبل اللَّه منّی توبة؟ فصمت رسول اللَّه (ص) حتی انزلت: وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ الآیة، فتلاها علیه، فقال: اری شرطا فلعلی لا اعمل صالحا، انا فی جوارک حتی اسمع کلام اللَّه. فنزلت: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ، فدعاه فتلا علیه. فقال: و لعلّی ممّن لا یشاء انا فی جوارک حتی اسمع کلام اللَّه.

Фнзлт : ё ибодии аллазӣнаи أсрФўои алии أнФсҳми лои тқнтўои ман раҳмаи аллоҳи إни аллоҳи иғФри алзнўби ҷмиъо . Фқоли нъми алони ло арӣ шрто , Фослм .

فنزلت: یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً. فقال نعم الآن لا اری شرطا، فاسلم.

Ва ҳзаҳи алоиаҳи нзлти болмдинаҳу ҳаии носихаи лмои фии алнсоءи фии қавла : ва ман иқтли мؤмнои мтъмдои Фҷзоؤаҳи ҷаҳаннам . Ва қили ҳзаҳи мансӯхаи баҳо . Ва қили ҳзаҳи фии алшрк ,у алсҳиҳи ани ҳзаҳи ҳаии алносхаҳи бадалели қавла :у إнии лғФори лмни тобу омн ,у ҳозои муҳками болоҷмоъ .

و هذه الآیة نزلت بالمدینة و هی ناسخة لما فی النساء فی قوله: وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ. و قیل هذه منسوخة بها. و قیل هذه فی الشرک، و الصحیح انّ هذه هی الناسخة بدلیل قوله: وَ إِنِّی لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ، و هذا محکم بالاجماع.

Фأўлӣки ибдли аллоҳи сиӣотҳми ҳасаноти зҳби ҷимоъаи илои ани ҳозои алтбдили фии алднё .

فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ ذهب جماعة الی ان هذا التبدیل فی الدنیا.

Қоли ибни аббосу Саиди бен ҷбиру алҳсну муҷоҳиду Ассадӣу алзҳок : ибдлҳми аллоҳи бқбоӣҳи аъмолҳми фии алшрки маҳосини алоъмоли фии алисломи Фибдлҳми болшрки аимоно ,у бқтли алмؤмнини қатли алмшркин ,у болзнои ъФаҳу аҳсоно . Ва қоли қавми ибдли аллоҳи сиӣотҳми алтии ъмлўҳои фии алислом , ҳасаноти явми алқимаҳу ҳўи қавли Саиди бен алмсибу мкҳўл , идли алайҳи мо рӯй абӯи зри қол : расӯли аллоҳ ( с ) : « ании лоълми охири раҷули ихрҷи ман алнори иؤтии болрҷли явми алқёмаҳ , Фиқол : аързўои алайҳи сғори зунубау ихбؤи анҳу кборҳо , Фиқоли ?ла : амалати явми кзои кзоу ҳўи мақари лои инкру ҳўи мушфиқи ман кборҳо , Фиқол : аътўаҳи макони кули сиӣаҳи ҳасанаи Фиқўл : ани лии знўбои мо ариҳои ҳоҳно » , қоли абӯи зр : фалақади раъйати расӯли аллоҳ ( с ) зҳк ҳатто бадати нўоҷзаҳ . Ва қоли бъзҳм : ани аллоҳи имҳўои болндми ҷамеъи алсиӣоти сами исбти макони кули сиӣаҳи ҳасана . Қоли алзҷоҷ : лӣси ани алсиӣаҳи бъинҳои тсири ҳасанау локини алтأўили ани алсиӣаҳи тмҳии болтўбаҳу тктби алҳасанаи маъаи алтўбаҳу алкоФри иҳбти аллоҳи амалау исбти ?лаи алсиӣот . Ва қил : إлои ман тобу омну амали солҳои ҳзаҳи алслси бҳзоءи тлки алслос : аммо ман дъии маъаи аллоҳи ?илҳо охир , Фомн , ва аммо ман занӣ , Фтоб , ва аммо ман қатл , Фъмл амалан солҳо . Аҷоби илои алқсос ӯ алдиаҳ , Фأўлӣки ибдли аллоҳи сиӣотҳми ҳасаноту кони аллоҳи ғФўрои лмои тақаддум қабл алтўбаҳи рҳимои лмои баъдҳо .

قال ابن عباس و سعید بن جبیر و الحسن و مجاهد و السدیّ و الضحاک: یبدلهم اللَّه بقبائح اعمالهم فی الشرک محاسن الاعمال فی الاسلام فیبدلهم بالشرک ایمانا، و بقتل المؤمنین قتل المشرکین، و بالزّنا عفّة و احصانا. و قال قوم یبدل اللَّه سیئاتهم التی عملوها فی الاسلام، حسنات یوم القیمة و هو قول سعید بن المسیب و مکحول، یدل علیه ما روی ابو ذر قال: رسول اللَّه (ص): «انّی لاعلم آخر رجل یخرج من النّار یؤتی بالرّجل یوم القیامة، فیقال: اعرضوا علیه صغار ذنوبه و یخبؤ عنه کبارها، فیقال له: عملت یوم کذا کذا و هو مقرّ لا ینکر و هو مشفق من کبارها، فیقال: اعطوه مکان کل سیئة حسنة فیقول: انّ لی ذنوبا ما اریها هاهنا»، قال ابو ذر: فلقد رأیت رسول اللَّه (ص) ضحک حتی بدت نواجذه. و قال بعضهم: انّ اللَّه یمحوا بالندم جمیع السیئات ثمّ یثبت مکان کلّ سیّئة حسنة. قال الزجاج: لیس انّ السیئة بعینها تصیر حسنة و لکنّ التأویل انّ السیئة تمحی بالتوبة و تکتب الحسنة مع التوبة و الکافر یحبط اللَّه عمله و یثبت له السیئات. و قیل: إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً هذه الثلث بحذاء تلک الثلاث: امّا من دعی مع اللَّه الها آخر، فآمن، و اما من زنی، فتاب، و اما من قتل، فعمل عملا صالحا. اجاب الی القصاص او الدّیة، فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً لما تقدم قبل التوبة رَحِیماً لما بعدها.

Ва ман тобу амали солҳои қоли баъзи аҳли алълм : ҳозои фии алтўбаҳи ман ғайри мо сабақи зикраи фии алоиаҳи алаввалии ман алқтлу алзно , яъне ман тоби ман алшрку амали солҳо , яъне адии алФроӣзи ммни лами иқтлу лами изн , Фإнаҳи итўби إлии аллоҳи мтобо , эй иъўди илайҳи баъди аламути мтобои ҳусно , иФзли алии ғайраи ммни қатлу занӣ , Фолтўбаҳи алаввалӣу ҳаии қавла : ва ман тоб , руҷӯъи ани алшрку ассонӣаи руҷӯъи илои аллоҳи ллҷзоءу алмкоФоаҳ .

وَ مَنْ تابَ وَ عَمِلَ صالِحاً قال بعض اهل العلم: هذا فی التوبة من غیر ما سبق ذکره فی الآیة الاولی من القتل و الزنا، یعنی من تاب من الشرک و عمل صالحا، یعنی ادی الفرائض ممّن لم یقتل و لم یزن، فَإِنَّهُ یَتُوبُ إِلَی اللَّهِ مَتاباً، ای یعود الیه بعد الموت متابا حسنا، یفضّل علی غیره ممن قتل و زنی، فالتوبة الاولی و هی قوله: وَ مَنْ تابَ، رجوع عن الشرک و الثانیة رجوع الی اللَّه للجزاء و المکافاة.

Ва алмънии ман тобу рҷъи ман алшрку амали бтоътаҳ , ?фони злки ирҷъи илои аллоҳ . Ва мислаи қавла : ва мо тФълўои ман хайри иълмаҳи аллоҳ , эй иҷозии алайҳи азои илма . Ва қоли бъзҳм : ҳзаҳи алоиаҳи аизои фии алтўбаҳи ани ҷамеъи алсиӣоту маъноаи ман ?ераади алтўбаҳу азми алайҳои Флибодри илоҳоу иўҷаҳи баҳои илои аллоҳ . Ва қили маъноаи ман тоби Флитби ллаҳи лои лғираҳ . Фқўлаҳ : « итўби илои аллоҳи хабари бмънии аламр ,у қили маъноаи Флиълми ани тўбтаҳу мсираҳи илои аллоҳ ,у қили ман тоби ман зунубаи ?фонаи итўби илои ман иқбли алтўбаҳи ани ибодау иъФўи ани алсиӣот , Флои тҳтми лзнўбки азои таббати анҳо илои аллоҳ . Сами қайдаи болмсдри Фқол : мтобои тأкидо , эй итўби илои аллоҳи ҳқо .

و المعنی من تاب و رجع من الشرک و عمل بطاعته، فانّ ذلک یرجع الی اللَّه. و مثله قوله: وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللَّهُ، ای یجازی علیه اذا علمه. و قال بعضهم: هذه الآیة ایضا فی التوبة عن جمیع السیئات و معناه من اراد التوبة و عزم علیها فلیبادر الیها و یوجه بها الی اللَّه. و قیل معناه من تاب فلیتب للَّه لا لغیره. فقوله: «یتوب الی اللَّه خبر بمعنی الامر، و قیل معناه فلیعلم انّ توبته و مصیره الی اللَّه، و قیل من تاب من ذنوبه فانّه یتوب الی من یقبل التوبة عن عباده و یعفو عن السیئات، فلا تهتم لذنوبک اذا تبت عنها الی اللَّه. ثم قیده بالمصدر فقال: مَتاباً تأکیدا، ای یتوب الی اللَّه حقا.

Ва аллазӣнаи лои ишҳдўни алзўр яъне алшрку таъзими алондод , қолаи аксари алмФсрин . Ва қоли алии бен абии талҳа , яъне шҳодаҳи алзўр ,у кони умри бен улхитоби иҷлди шоҳиди алзўри арбаъӣни ҷилдау исҳми виҷҳау итўФ ба фии алсўқ . Ва қоли муҷоҳид яъне аъёди алмшркини ман алмҷўсу алнсорӣ . Ва қоли қтодаҳи маъноаи лои исоъдўни аҳли алботли алии ботлҳм .

وَ الَّذِینَ لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ یعنی الشرک و تعظیم الانداد، قاله اکثر المفسرین.و قال علی بن ابی طلحة، یعنی شهادة الزور، و کان عمر بن الخطاب یجلد شاهد الزور اربعین جلدة و یسحم وجهه و یطوف به فی السوق. و قال مجاهد یعنی اعیاد المشرکین من المجوس و النصاری. و قال قتادة معناه لا یساعدون اهل الباطل علی باطلهم.

Ва қили маъноаи лои ишҳдўни маҷлиси алзўр , Фидхли фӣаи аллҳўу аллъбу алкзбу алнўҳу алғноءи болботл . Рӯй ани Муҳамади бен алмнкдри қол : блғнии ани аллоҳи ъзу ҷли иқўми явми алқимаҳи ин аллазӣнаи конўои инзҳўни анФсҳму асмоъҳми ани аллоҳ ва ман мзомири алшитони адхлўҳми риёзи алмск . Сами иқўли ллмлоӣкаҳ : асмъўои ибодии тҳмидӣу сноӣӣу тамҷидӣу ахбрўҳми أлои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўн . Ва асли алзўри тмўиаҳи алботли бмои иўҳми анаи ҳақу إзои мрўои боллғў , яъне мрўои бҷмиъи мо инбғии ани илғӣу итрҳ , мрўои кромо . эй аързўои анҳу мсръини кқўлаҳ :у إзои смъўои аллғўи أързўои анҳу .

و قیل معناه لا یشهدون مجلس الزور، فیدخل فیه اللّهو و اللّعب و الکذب و النّوح و الغناء بالباطل. روی عن محمد بن المنکدر قال: بلغنی انّ اللَّه عز و جل یقوم یوم القیمة این الذین کانوا ینزهون انفسهم و اسماعهم عن اللَّه و من مزامیر الشیطان ادخلوهم ریاض المسک. ثمّ یقول للملائکة: اسمعوا عبادی تحمیدی و ثنائی و تمجیدی و اخبروهم أَلَّا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ. و اصل الزور تمویه الباطل بما یوهم انّه حقّ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ، یعنی مرّوا بجمیع ما ینبغی ان یلغی و یطرح، مَرُّوا کِراماً. ای اعرضوا عنه مسرعین کقوله: وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ.

Ва иқоли ткрми фалони ъмои ишинаҳи азои тнзаҳу акрам нафса анҳо . Қоли алҳсну алклбӣ : аллғўи алмъосии кулҳо , яъне азои мрўои бмҷолси аллҳўу алботли мрўои кромоу қоли мақотил : азои смъўои ман алкФори алштму алозӣ , аързўоу сФҳўо . Ва қоли Ассадӣ : ҳаии мансӯхаи боиаҳи алқтол . Ва қили азои ародўои зикри алнкоҳу зикри алФрўҷи кнўоънаҳ , Фолкрми ҳоҳнои ҳўи алкноиаҳу алтъризу қавлаи ъзу ҷл : конои иأклони алтъом , кинояи ани албўлу алхлоء , ва қад кунӣ аллоҳи ъзу ҷли фии алқрони ани алҷмоъи блФзи алғшёну алтлбсу алнкоҳу алсру алإтёну алоФзоءу аллмсу алмсу алдхўлу алмбошраҳу алмқорбаҳи фии қавла :у лои тқрбўҳну алтмси фии қавла : лами итмсҳну ҳозои боби восеъи фии Алъарабия .

و یقال تکرم فلان عما یشینه اذا تنزه و اکرم نفسه عنها. قال الحسن و الکلبی: اللّغو المعاصی کلّها، یعنی اذا مروا بمجالس اللّهو و الباطل مرّوا کراما و قال مقاتل: اذا سمعوا من الکفّار الشتم و الاذی، اعرضوا و صفحوا. و قال السدی: هی منسوخة بآیة القتال. و قیل اذا ارادوا ذکر النّکاح و ذکر الفروج کنواعنه، فالکرم هاهنا هو الکنایة و التعریض و قوله عز و جلّ: کانا یَأْکُلانِ الطَّعامَ، کنایة عن البول و الخلاء، و قد کنی اللَّه عز و جل فی القران عن الجماع بلفظ الغشیان و التلبس و النکاح و السر و الإتیان و الافضاء و اللمس و المس و الدخول و المباشرة و المقاربة فی قوله: وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ و الطمث فی قوله: لَمْ یَطْمِثْهُنَّ و هذا باب واسع فی العربیّة.

Ва қили нзлти ҳзаҳи алоиаҳи фии қавми мрўои лмои дхлўои Маккаи бобўоби биўтҳми алтии ъбдўои фӣҳо алснм , мрўои мткрмини лами илоҳзўҳоу лами илтФтўои илоҳо , Фшкрҳми аллоҳи злк .

و قیل نزلت هذه الآیة فی قوم مرّوا لما دخلوا مکة بابواب بیوتهم التی عبدوا فیها الصنم، مرّوا متکرمین لم یلاحظوها و لم یلتفتوا الیها، فشکرهم اللَّه ذلک.

Ва аллазӣнаи إзои зкрўои боёти рбҳм , эй азои қрии алайҳими алқуръон ӯ възўои болқрону хўФўои бмои фӣаи лами итғоФлўои анҳо кأнҳми сами лами исмъўҳоу ъмии конҳми лами ирўҳо эй лами икўнўои алии ҳолҳми алаввалии кони лами исмъўои бали хрўои сҷдоу бкёи сомъини мубсирин лмои амрўо ба ва наҳаво анҳу , кқўлаҳ : إзои ттлии алайҳими оёти арраҳмони хрўои сҷдоу бкё .

وَ الَّذِینَ إِذا ذُکِّرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ، ای اذا قری علیهم القرآن او وعظوا بالقرآن و خوفوا بما فیه لم یتغافلوا عنها کأنهم صمّ لم یسمعوها و عمی کانّهم لم یروها ای لم یکونوا علی حالهم الاولی کان لم یسمعوا بل خروا سجدا و بکیا سامعین مبصرین لما امروا به و نهوا عنه، کقوله: إِذا تُتْلی‌ عَلَیْهِمْ آیاتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا.

Ва аллазӣнаи иқўлўни рбнои ҳби лнои ман أзўоҷноу зрётнои қрأи абӯи Амру Ҳамзау алксоӣӣу абӯи бикри зритнои бғири алиф , алии алўҳдаҳ ,у қрأи албоқўни зрётнои бололФи алии алҷмъ ,у алзриаҳи исми ллҷмъи кқўму рҳт , ва ман ҷамъи факонаи иҷмъи алқўми ақўомо ,у фии маъноаи қавлон : аҳдҳмои аҷъли лнои азўоҷи хайру авлоди хайр ,у ассонии ҳби лнои ман алозўоҷи аўлодо , яъне авлоди алслб , ва ман зритнои аўлодо , яъне авлоди алоўлоду алоъқоб , лтқри أъиннои брؤитнои аёҳми алии тоъаҳи аллоҳу тоъаҳи расӯла . Сأлўои аллоҳи ъзу ҷли ани ириҳми азўоҷҳму зрётҳми фии тоъата . Ва қоли алзҷоҷ : сأлўои ани илҳқи аллоҳи ъзу ҷли баҳами зритҳми фии алҷнаҳ ,у қоли алқрзии лӣси шайъи ءи ақри лъини алмؤмни ман ани ирии зўҷтаҳу авлодаи мутӣъин ллаҳи ъзу ҷл ,у қавла : қурраи أъини масдари Флҳзои лами иҷмъ . Ва қрии фии алшўози қроти аъину иштиқоқаи ман алқру ҳўи албрди лони дмъаҳи алсрўри борада ,у зиддиҳ « суханаи алъайн » .

وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیَّاتِنا قرأ ابو عمرو و حمزة و الکسائی و ابو بکر ذرّیتنا بغیر الف، علی الوحدة، و قرأ الباقون ذرّیّاتنا بالالف علی الجمع، و الذّرّیّة اسم للجمع کقوم و رهط، و من جمع فکانّه یجمع القوم اقواما، و فی معناه قولان: احدهما اجعل لنا ازواج خیر و اولاد خیر، و الثانی هب لنا من الازواج اولادا، یعنی اولاد الصّلب، و من ذرّیّتنا اولادا، یعنی اولاد الاولاد و الاعقاب، لتقرّ أعیننا برؤیتنا ایّاهم علی طاعة اللَّه و طاعة رسوله. سألوا اللَّه عز و جل ان یریهم ازواجهم و ذرّیّاتهم فی طاعته. و قال الزجاج: سألوا ان یلحق اللَّه عز و جل بهم ذرّیّتهم فی الجنة، و قال القرظی لیس شی‌ء اقرّ لعین المؤمن من ان یری زوجته و اولاده مطیعین للَّه عز و جل، و قوله: قُرَّةَ أَعْیُنٍ مصدر فلهذا لم یجمع. و قرئ فی الشواذ قرات اعین و اشتقاقه من القرّ و هو البرد لانّ دمعة السرور باردة، و ضده «سخنة العین».

Ва қили ман алқрор эй иқри албср ба Флои инзри илои ғайра . Ва аҷълнои ллмтқини إмомо , эй аъиммаи иқтдўни фии алхири банно . Ва вҳди амомои лонаи масдар , колсёму алқём , иқол :ам амомои комаи иқоли соми сёмоу қоми қёмо . Ва қили ҳў ҷамъам кроъу ръоءу тоҷиру туҷҷор .

و قیل من القرار ای یقر البصر به فلا ینظر الی غیره. وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِینَ إِماماً، ای ائمّة یقتدون فی الخیر بنا. و وحّد اماما لانّه مصدر، کالصیام و القیام، یقال: امّ اماما کما یقال صام صیاما و قام قیاما. و قیل هو جمع امّ کراع و رعاء و تاجر و تجار.

Ва қили маъноаи аҷъли кули воҳиди мнои амомо . Ва қили воҳиди ?ераад ба алҷмъ , кқўлаҳ : сами ихрҷкми тФло , эй атФоло , Фإнҳми адуи лӣ , эй аъдоء . Ва иқоли амирнои ҳؤлоء , эй амроؤно . Ва қоли алҳсни аҷълнои нқтдии болмтқину иқтдии баннои алмтқўну қоли ибни аббос : аҷълнои аъиммаи ҳдоиаҳи комаи қол :у ҷълноҳми أӣмаҳи иҳдўни бأмрно ,у лои тҷълнои аъиммаи залола , комаи қол :у ҷълноҳми أӣмаҳи идъўни إлии алнор . Қоли алқФолу ҷимоъаи ман алмФсрин : ҳзаҳи алоиаҳи далели алии ани талаби алрӣосаҳи фии аддӣни воҷиб . Ҷобири бен абд аллоҳ гуфт : пеши амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) ҳозир будам ки мардӣ омад ба наздики вай ва пурсед ки ё амири алмؤмнин :у ибоди арраҳмони аллазӣнаи имшўни алии алأрзи ҳўнои нузули ин оят дар шаън кист ? ва эшон чаҳ қавманд ки раби Алъоламин эшонро бохаллоқи писандидау хисоли сутӯда ёд кард , ва он гуҳи бхсоӣси қурбату латоифи каромат махсӯс карду тарафу ғрФ дар ҷиноти алнъими эшонро номзад кард ? ҷобир гуфт он соъати алӣ рӯй вомн кард ва гуфт : « ё ҷобир ! тдрии ман ҳؤлоء ? ҳеҷ доне ки эшон кианд ва ин ояти куҷо фурӯд омад ?

و قیل معناه اجعل کلّ واحد منّا اماما. و قیل واحد اراد به الجمع، کقوله: ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلًا، ای اطفالا، فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی، ای اعداء. و یقال امیرنا هؤلاء، ای امراؤنا. و قال الحسن اجعلنا نقتدی بالمتقین و یقتدی بنا المتقون و قال ابن عباس: اجعلنا ائمّة هدایة کما قال: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا، و لا تجعلنا ائمّة ضلالة، کما قال: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ. قال القفال و جماعة من المفسرین: هذه الآیة دلیل علی انّ طلب الرئاسة فی الدین واجب. جابر بن عبد اللَّه گفت: پیش امیر المؤمنین علی (ع) حاضر بودم که مردی آمد به نزدیک وی و پرسید که یا امیر المؤمنین: وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً نزول این آیت در شأن کیست؟ و ایشان چه قومند که رب العالمین ایشان را باخلاق پسندیده و خصال ستوده یاد کرد، و آن گه بخصائص قربت و لطایف کرامت مخصوص کرد و طرف و غرف در جنّات النّعیم ایشان را نامزد کرد؟ جابر گفت آن ساعت علی روی وامن کرد و گفت: «یا جابر! تدری من هؤلاء؟هیچ دانی که ایشان که‌اند و این آیت کجا فرود آمد؟

Гуфтам : ё амири алмؤмнин : нзлти болмдинаҳ , бмдинаҳ фурӯ омад ин оят гуфт : « на ё ҷобир ки ин оят бимика фурӯ омад . ё ҷобир ! аллазӣнаи имшўни алии алأрзи ҳўнои бӯи бикри бӯ қҳоФаҳаст ӯро ҳалим Қурайш мегуфтанд дар бадви кор ки раби алъзаҳ ӯро бъзи ислом гиромӣ кард , ӯро дидам дар масҷиди Макка аз ҳуш бирафта аз бас ки куффор банӣ мхзўм ва банӣ Умия ӯро зада буданд ,у бнўи тим аз баҳр ӯ хусумат карданд бо банӣ мхзўм , ӯро бахонаи бурданди ҳам чунон аз ҳуш бирафта . Чун бо ҳуш омад модари худро дид бар болин вай нишаста , гуфт : ё ИМАи ин Муҳамад ( с ) ? эй модар Муҳамад куҷосту кори вай бача расед ? падараши бӯ қҳоФаҳ гуфт : ва мо сؤолки анҳуу лақади асобки ман аҷалаи мо лои исиби аҳдои лоҷли аҳад ? эй писар чаҳ ҷой онаст ки ту аз ҳоли Муҳамади пурсӣу дили буии чунин машғӯли дорӣ ? на бинӣ ки бар ту чаҳ меравад аз баҳри вай ? эй писар наме бинии бнўи тим ки бтъсби ту бархестау мигўинд агар ту аз дайни Муҳамади бози гардӣу бад-ӣни падарони хеши бозоиии мо сори ту аз банӣ мхзўм талаб кунем ва эшонро ба печонем ва кам орем то тшФии ту падед кунем . Абӯи бикри сахти ҳалим буду бурдбору мутавозеъи сари бардошт ва гуфт : аллоҳами аҳад банӣ мхзўми лои иълмўн , иأмрўннии болрҷўъи ман алҳақ илои алботл . Раби алъзаҳ ӯро бстўд дар он ҳаламу виқору суханони озодўор ва дар ҳақ вай гуфт : аллазӣнаи имшўни алии алأрзи ҳўноу إзои хотбҳми алҷоҳлўни қолўои сломо . ё ҷобир !у аллазӣнаи ибитўни лрбҳми сҷдоу қёмо солимаст мавлои бӯи ҳзиФаҳ ки ҳамаи шаб дар қиём будӣ мутааббиду мутаҳаҷҷид ,у аллазӣнаи иқўлўни рбнои асрФи ънои азоби ҷаҳаннами алоиаҳи абӯи зр ғаффорӣаст ки пайваста бо бкоу ҳузн будӣ аз бими дӯзах ва аз оташи қтиът то расӯли худо ӯро гуфт : « ё бо зр ! ҳозои Ҷабраили ихбрнии ани аллоҳи таъолии аҷорки ман алнор » ,у аллазӣнаи إзои أнФқўои лами исрФўои алоиаҳи абӯи убайда ҷарроҳаст , анФқи молаи алӣ нафсау алии ақрбоӣаҳ , фарзии аллоҳи фаъла ,у аллазӣнаи лои идъўни маъаи аллоҳи إлҳои охири алоиаҳи алии бен абӣ толибаст ки ҳаргиз бут напарастед ва ширк наёварду ҳаргиз зино накарду қатл бноҳқ накард ,у аллазӣнаи лои ишҳдўни алзўри Саиди бен зайди бен Амр бен нафиласт : хитоб бен нафил дръии бФрўхти пас пушаймон шуд Саидро гуфт : ту даъвӣ кун ки он дръи ҷади маро буд Амр бен нафилу хитобро дар он ҳақӣ на то турои ришватии даҳум Саид гуфт : марои бршўти ту ҳоҷатӣ несту дурӯғи гуфтани кор ман нест . Фарзии аллоҳи фаъла ,у аллазӣнаи إзои зкрўои боёти рбҳми алоиаҳи саъди бен абӣ вқосасту аллазӣнаи иқўлўни рбнои ҳби лнои ман أзўоҷнои алоиаҳи умр хитобаст . Эшонро ҷумлаи бойени сифоти сутӯдау ахлоқи писандида ки натоиҷи ахлоқи Мустафо ( с )аст , ёд кард .

گفتم: یا امیر المؤمنین: نزلت بالمدینة، بمدینه فرو آمد این آیت گفت: «نه یا جابر که این آیت بمکه فرو آمد. یا جابر! الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً بو بکر بو قحافه است او را حلیم قریش می‌گفتند در بدو کار که رب العزّه او را بعزّ اسلام گرامی کرد، او را دیدم در مسجد مکه از هوش برفته از بس که کفّار بنی مخزوم و بنی امیه او را زده بودند، و بنو تیم از بهر او خصومت کردند با بنی مخزوم، او را بخانه بردند هم چنان از هوش برفته. چون با هوش آمد مادر خود را دید بر بالین وی نشسته، گفت: یا امّه این محمد (ص)؟ ای مادر محمد کجاست و کار وی بچه رسید؟ پدرش بو قحافه گفت: و ما سؤالک عنه و لقد اصابک من اجله ما لا یصیب احدا لاجل احد؟ ای پسر چه جای آنست که تو از حال محمد پرسی و دل بوی چنین مشغول داری؟ نه‌بینی که بر تو چه میرود از بهر وی؟ ای پسر نمی‌بینی بنو تیم که بتعصّب تو برخاسته و میگویند اگر تو از دین محمد باز گردی و بدین پدران خویش بازآیی ما ثار تو از بنی مخزوم طلب کنیم و ایشان را به پیچانیم و کم آریم تا تشفّی تو پدید کنیم. ابو بکر سخت حلیم بود و بردبار و متواضع سر برداشت و گفت: اللّهم اهد بنی مخزوم لا یعلمون، یأمروننی بالرجوع من الحقّ الی الباطل. رب العزه او را بستود در آن حلم و وقار و سخنان آزادوار و در حقّ وی گفت: الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً. یا جابر! وَ الَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیاماً سالم است مولی بو حذیفه که همه شب در قیام بودی متعبد و متهجد، وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ الآیة ابو ذر غفاری است که پیوسته با بکا و حزن بودی از بیم دوزخ و از آتش قطیعت تا رسول خدا او را گفت: «یا با ذر! هذا جبرئیل یخبرنی انّ اللَّه تعالی اجارک من النار»، وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا الآیه ابو عبیده جراح است، انفق ماله علی نفسه و علی اقربائه، فرضی اللَّه فعله، وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ الآیه علی بن ابی طالب است که هرگز بت نپرستید و شرک نیاورد و هرگز زنا نکرد و قتل بناحق نکرد، وَ الَّذِینَ لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ سعید بن زید بن عمرو بن نفیل است: خطاب بن نفیل درعی بفروخت پس پشیمان شد سعید را گفت: تو دعوی کن که آن درع جدّ مرا بود عمرو بن نفیل و خطاب را در آن حقّی نه تا ترا رشوتی دهم سعید گفت: مرا برشوت تو حاجتی نیست و دروغ گفتن کار من نیست. فرضی اللَّه فعله، وَ الَّذِینَ إِذا ذُکِّرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ الآیه سعد بن ابی وقاص است وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا الآیه عمر خطاب است. ایشان را جمله باین صفات ستوده و اخلاق پسندیده که نتایج اخلاق مصطفی (ص) است، یاد کرد.

Он гуҳ гуфт : аўлӣк , яъне аўлӣки аллазӣнаи астҷмъўои ҳзаҳи алхсол , иҷзўни алғрФаҳи бмои сбрўо , яъне исобўни алдрҷаҳи алрФиъаҳи фии алҷнаҳ . Ва алғрФаҳи кули бноءи муртафаъи ъол .

آن گه گفت: اولئک، یعنی اولئک الذین استجمعوا هذه الخصال، یُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا، یعنی یثابون الدرجة الرفیعة فی الجنة. و الغرفة کلّ بناء مرتفع عال.

Қоли ътоءи ириди ғрФи алдру алзбрҷду алёқўти фии алҷнаҳи бмои сбрўои алии амри аллоҳу тоъатау алии алФқру алФоқаҳ . Ва қили бмои сбрўои алии азии алмшркин . Ва қили бсбрҳми ани алшҳўот . Ва ани алҳсни қол : қол алнабӣ ( с ) : ани фии алҷнаҳи лғрФои мабнӣаи фии алҳўоءи лои алоқаи ман фавқҳоу лои имоди лҳои ман таҳтҳо лои иأтиҳои аҳлҳо алои шабаҳи алтири лои инолҳои алои аҳли алблоء » .

قال عطاء یرید غرف الدّرّ و الزبرجد و الیاقوت فی الجنة بِما صَبَرُوا علی امر اللَّه و طاعته و علی الفقر و الفاقه. و قیل بما صبروا علی اذی المشرکین. و قیل بصبرهم عن الشهوات. و عن الحسن قال: قال النبی (ص): انّ فی الجنة لغرفا مبنیة فی الهواء لا علاقة من فوقها و لا عماد لها من تحتها لا یأتیها اهلها الا شبه الطیر لا ینالها الا اهل البلاء».

Ва илқўни фӣҳо қрأи Ҳамзау алксоӣӣу абӯи бикри илқўни бФтҳи алёءу искони аллому тахфифи алқоФи комаи қол : ФсўФи илқўни ғё ,у қрأи алохрўни илқўни бзми алёءу фатҳи аллому ташдиди алқоФ , комаи қол :у лқоҳми нзраҳу срўроу қавла : « тҳиаҳ » , эй малико . Ва қили бқоءи доимо . Ва қавла : сломо , қоли алклбӣ : яҳёи бъзҳм баъзан болслому ирсли алрби илайҳами болслом ,у қил : алтҳиаҳи албшораҳи ?лаами болхлўди фии алҷанон ,у ассаломи ассаломаи фӣҳо ман алоФот .

وَ یُلَقَّوْنَ فِیها قرأ حمزة و الکسائی و ابو بکر یلقون بفتح الیاء و اسکان اللام و تخفیف القاف کما قال: فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا، و قرأ الآخرون یلقون بضم الیاء و فتح اللام و تشدید القاف، کما قال: وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً و قوله: «تحیّة»، ای ملکا. و قیل بقاء دائما. و قوله: سَلاماً، قال الکلبی: یحیّی بعضهم بعضا بالسلام و یرسل الرب الیهم بالسلام، و قیل: التحیة البشارة لهم بالخلود فی الجنان، و السّلام السلامة فیها من الآفات.

Холидин фӣҳо , эй фии алҷнаҳи лои имўтўну лои ихрҷўни минҳои ҳасанати мстқроу мқомо . Ҳзаҳи фии муқобилаи қавла : соءти мстқроу мқомо .

خالِدِینَ فِیها، ای فی الجنّة لا یموتون و لا یخرجون منها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقاماً. هذه فی مقابلة قوله: ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقاماً.

Қул мо иъбؤои бкми рабӣ , эй мо иболии бкм ва мо иктрс ва мо иснъи луи лои дъоؤкми ллаҳи влдоу шрико , идлки алии саҳаи ҳозои алтأўили қавла : Фқди кзбтм , мегуяд чаҳ кор дорад бшмоу азоб кардан шумо худованди ман агар на онед ки шумо худованди хешро май фарзанду анбози гўӣид . Ҳозои кқўлаҳ : мо иФъли аллоҳи бъзобкми إни шкртму омнтм .

قُلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی، ای ما یبالی بکم و ما یکترث و ما یصنع لَوْ لا دُعاؤُکُمْ للَّه ولدا و شریکا، یدلّک علی صحّة هذا التأویل قوله: فَقَدْ کَذَّبْتُمْ، میگوید چه کار دارد بشما و عذاب کردن شما خداوند من اگر نه آنید که شما خداوند خویش را می‌فرزند و انباز گوئید. هذا کقوله: ما یَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ.

Қоли ибни аббос : маъноаи қул мо иъбўءи бхлқкми рабии луи лои ъбодткму тоъткм Аёа яъне анаи хлқкми лъбодтаҳ , чаҳ кор дошт худованди ман боФридни шумо агар на тоъату ибодати вайро будӣ ? ӯ ҷли ҷалолаи халқро ки офариди ибодату маърифати худро офарид . Ҳамонаст ки гуфт : ва мо хилқати алҷну алإнси إлои лиъбдўн . Ва қили маъноае вазни икўни лаками ъндаҳи луи лои тўҳидкм Аёа : чаҳ вазн будӣ ва чаҳ қадари шуморо бнздик ӯ агар на ибодати шумоу тавҳиди шумо будӣ ? вазнӣ ва қадре ки ҳаст тавҳиди росту аҳли тавҳидро , он гуҳи хитоб бо куффор Макка гардонид , гуфт : Фқди кзбтми аиҳо алкоФрўн , яъне ани аллоҳи дъокми болрсўли илои тавҳидау ибодата , Фқди кзбтм алрасулу лами тҷибўаҳ . эй кофарони Маккаи аллоҳи шуморо ба пайғому расӯли хеш бо тавҳид хонд , шумо пайғомбарро дурӯғ зан гирифтеду пайғом ӯ дурӯғ шимурдед , ФсўФи икўни лзомо , эй ъзобои доимои лозмоу ҳлокои мФнёи илҳқи бъзкми ббъз . Акнӯн ки такзиб кардед гӯш доред азобии доими лозим ки шуморо нест гирданду бехи برارد . Қоли абди аллоҳи бен масъӯд : ҳўи явми бадар қатл манеҳам сбъўну асри сбъўни сами атсл ба азоби алохраҳи лозмои ?лаам . Қоли ибни масъӯд : хумси қади мзиқ : алдхону алқмру алрўму албтшаҳу аллзом , қол :у алдхони ҳўи ани сби алии Қурайши ҷдби сабъи ксбъи Юсуф ҳатто аклўои алқду алъзму нбшўои ани аламутӣу раъии аннос мисли алдхони фии алҳўоءи ман алҷўъ . Қоли алзҷоҷ : маъноаи ФсўФи икўни ткзибкми лзомои илзмкми Флои тътўни алтўбаҳу тлзмкми фӣаи алъқўбаҳи Фидхли фии ҳозои явми бадару ғайраи ммои илзмҳми ман алъзоб . Ва қили ҳозои аллзоми ҳўи алохтсоми алмзкўри фии сӯраи алҳҷи фии қавла : ҳзони хасмони ахтсмўои фии рбҳм . Зоки алохтсоми ҳўи ҳозои алолтзом .

قال ابن عباس: معناه قل ما یعبوء بخلقکم ربی لو لا عبادتکم و طاعتکم ایّاه یعنی انه خلقکم لعبادته، چه کار داشت خداوند من بآفریدن شما اگر نه طاعت و عبادت وی را بودی؟ او جل جلاله خلق را که آفرید عبادت و معرفت خود را آفرید. همانست که گفت: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ. و قیل معناه ایّ وزن یکون لکم عنده لو لا توحیدکم ایّاه: چه وزن بودی و چه قدر شما را بنزدیک او اگر نه عبادت شما و توحید شما بودی؟ وزنی و قدری که هست توحید راست و اهل توحید را، آن گه خطاب با کفّار مکه گردانید، گفت: فقد کذبتم ایها الکافرون، یعنی انّ اللَّه دعاکم بالرسول الی توحیده و عبادته، فَقَدْ کَذَّبْتُمْ الرّسول و لم تجیبوه. ای کافران مکه اللَّه شما را به پیغام و رسول خویش با توحید خواند، شما پیغامبر را دروغ‌زن گرفتید و پیغام او دروغ شمردید، فَسَوْفَ یَکُونُ لِزاماً، ای عذابا دائما لازما و هلاکا مفنیا یلحق بعضکم ببعض. اکنون که تکذیب کردید گوش دارید عذابی دائم لازم که شما را نیست گرداند و بیخ برآرد. قال عبد اللَّه بن مسعود: هو یوم بدر قتل منهم سبعون و اسر سبعون ثم اتصل به عذاب الآخرة لازما لهم. قال ابن مسعود: خمس قد مضیق: الدخان و القمر و الروم و البطشة و اللزام، قال: و الدخان هو ان صبّ علی قریش جدب سبع کسبع یوسف حتی اکلوا القدّ و العظم و نبشوا عن الموتی و رأی الناس مثل الدخان فی الهواء من الجوع. قال الزجاج: معناه فسوف یکون تکذیبکم لزاما یلزمکم فلا تعطون التوبة و تلزمکم فیه العقوبة فیدخل فی هذا یوم بدر و غیره مما یلزمهم من العذاب. و قیل هذا اللزام هو الاختصام المذکور فی سورة الحج فی قوله: هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ. ذاک الاختصام هو هذا الالتزام.