Қавлаи таъолӣ : ва мо أрслнои қблки ман алмрслин ё Муҳамади إлои إнҳм яъне алои ҳам иأклўни алтъому ани ҳоҳнои зиёдау имшўни фии алأсўоқ эй лтлби алмъош .

قوله تعالی: وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ یا محمد إِلَّا إِنَّهُمْ یعنی الا هم یأکلون الطعام و انّ هاهنا زیادة وَ یَمْشُونَ فِی الْأَسْواقِ ای لطلب المعاش.

Ибн аббос гуфт : мушрикони Қурайши расӯли худоро тъиир карданд ва гуфтанд : « мо лиҳозо алрасул иأкли алтъому имшии фии алأсўоқ » , ин ояти бҷўоб эшон омад яъне : мо анои алои расӯл ва мо канти бдъои ман алрсл ва ҳам конўои бшрои иأклўни алтъому имшўни фии алأсўоқ . эй кули ман халои ман алрсли кони бҳзаҳи алсФаҳ . Маънӣ онаст ки ё Муҳамади эшон туро айб мекунанд бон ки хӯриши хурӣу ббозорҳо рӯй баталаб маоши хеш ,у бойени сабаби бтў имон менаёранд , ва эшон нек майдонанд ки пайғомбарони гузаштаи ҳамаи барин сифат буданд , дар набуввати эшон иқрор медиҳанд ва ҳечкас ин сифоти мунофии набувват ва рисолат нашимурд ва на узрии бтрки имон овардан боишон , нест ин сухани эшон ҷузи мкобраҳи маҳзу ъиноди зоҳир ,у ҷълнои бъзкми лбъзи фитнау алФтнаҳи алблиаҳ , эй абтлии алшарифи болўзиъ , яъне азои раъии алшарифи алўзиъи қади аслми қиблаи анФи ани ислм .

ابن عباس گفت: مشرکان قریش رسول خدا را تعییر کردند و گفتند: «ما لِهذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْواقِ»، این آیت بجواب ایشان آمد یعنی : ما انا الّا رسول و ما کنت بدعا من الرسل و هم کانوا بشرا یأکلون الطعام و یمشون فی الأسواق. ای کل من خلا من الرسل کان بهذه الصّفة. معنی آنست که یا محمد ایشان ترا عیب میکنند بآن که خورش خوری و ببازارها روی بطلب معاش خویش، و باین سبب بتو ایمان می‌نیارند، و ایشان نیک میدانند که پیغامبران گذشته همه برین صفت بودند، در نبوّت ایشان اقرار میدهند و هیچکس این صفات منافی نبوّت و رسالت نشمرد و نه عذری بترک ایمان آوردن بایشان، نیست این سخن ایشان جز مکابره محض و عناد ظاهر، وَ جَعَلْنا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً و الفتنة البلیّة، ای ابتلی الشریف بالوضیع، یعنی اذا رأی الشّریف الوضیع قد اسلم قبله انف ان یسلم.

Мақотил гуфт дар шаъни бӯи ҷаҳл фурӯ омад . Ва алъоси бен воилу алнзри бен алҳорсу алўлиди бен Утба , ки даравишони саҳобаро диданд чун : бӯи зру ибни масъӯду аммору балолу сҳибу омири бен Фҳираҳу мҳҷъу ғайри эшон ки дар ислом омаданд , эшон аз ислом нанг доштанд , ҳамияту анФаҳи ҷоҳилияти эшонро бар он дошт ки гуфтанд : мо мусулмон шавем ! то пас чун ин гадоён ва даравишон бошем ? ки ҳамаи зердастон ва чокарон моанд ? пас раби алъзаҳ хитоб кард бо муъминон ки : أи тсбрўн истифҳомаст бмънии амр яъне асбрўои алии ҳзаҳи улҳолаи ман алФқру алшдаҳу алозӣ . Ва қили маъноаи аи тсбрўни алии ҳозои Фткўни лаками алҷнаҳ . Ва кони рбки бсирои бмни сабру бмни ҷазаъ . Ва қилу ҷълнои бъзкми лбъзи фитна , ҳўи ани ҷаъли алонбёءи Фқроءу сби алайҳими алблоءу аъдоءҳми инзрўни илайҳами ман раъси алсрФу алтрФу алнъмоء . Ва қили кони алФқири иқўли лами лами аҷъли бмнзлаҳи алғнӣ ?у иқўли зўи алблоءи наҳви алоъмӣу алзмни лами лами аҷъли бмнзлаҳи алмъоФӣу қили ҷълнои бъзкми лбъзи фитна , эй амтҳоноу абтлоءи ллФқроءу алФқроءи абтлоءи ллоғнёء , أи тсбрўни аиҳо алФқроءи Флои тҷълўни алФқри сббои лмъситно . Ва кони рбки бсиро яъне кони ълимои болоғнёءу алФқроءи Фоғнии ман авҷаби алҳкмаҳи ағноءаҳу аФқри ман авҷаби алҳкмаҳи аФқораҳ .

مقاتل گفت در شأن بو جهل فرو آمد. و العاص بن وایل و النضر بن الحارث و الولید بن عتبة، که درویشان صحابه را دیدند چون: بو ذر و ابن مسعود و عمار و بلال و صهیب و عامر بن فهیره و مهجع و غیر ایشان که در اسلام آمدند، ایشان از اسلام ننگ داشتند، حمیّت و انفه جاهلیّت ایشان را بر آن داشت که گفتند: ما مسلمان شویم! تا پس چون این گدایان و درویشان باشیم؟ که همه زیردستان و چاکران مااند؟ پس ربّ العزّه خطاب کرد با مؤمنان که: أَ تَصْبِرُونَ استفهام است بمعنی امر یعنی اصبروا علی هذه الحالة من الفقر و الشدة و الاذی. و قیل معناه ا تصبرون علی هذا فتکون لکم الجنة. وَ کانَ رَبُّکَ بَصِیراً بمن صبر و بمن جزع. و قیل و جعلنا بعضکم لبعض فتنة، هو ان جعل الانبیاء فقراء و صبّ علیهم البلاء و اعداءهم ینظرون الیهم من رأس السرف و التّرف و النّعماء. و قیل کان الفقیر یقول لم لم اجعل بمنزلة الغنی؟ و یقول ذو البلاء نحو الاعمی و الزّمن لم لم اجعل بمنزلة المعافی و قیل جعلنا بعضکم لبعض فتنة، ای امتحانا و ابتلاء للفقراء و الفقراء ابتلاء للاغنیاء، أَ تَصْبِرُونَ ایّها الفقراء فلا تجعلون الفقر سببا لمعصیتنا. وَ کانَ رَبُّکَ بَصِیراً یعنی کان علیما بالاغنیاء و الفقراء فاغنی من اوجب الحکمة اغناءه و افقر من اوجب الحکمة افقاره.

Рӯй инси бен молики ан алнабӣ ( с ) ани Ҷабраили ани рабаи ҷли ҷалолаи қол : ани ман ибодии алмؤмнини ман ло ислҳемона алои алғнӣу луи аФқртаҳи лоФсдаҳи злку ани ман алмؤмнини ман ло ислҳемона алои алФқру луи ағнитаҳи лоФсдаҳи злку ани ман ибодии ман ло ислҳемона алои алсҳаҳу луи асқмтаҳи лоФсдаҳи злк :у ани ман ибодии ман ло ислҳемона алои алсқму луи асҳҳтаҳи лоФсдаҳи злк , ании адбри ибодии бълмии бқлўбҳми ании баҳами алӣами хабир . »

روی انس بن مالک عن النبی (ص) عن جبرئیل عن ربّه جل جلاله قال: انّ من عبادی المؤمنین من لا یصلح ایمانه الّا الغنی و لو افقرته لافسده ذلک و انّ من المؤمنین من لا یصلح ایمانه الّا الفقر و لو اغنیته لافسده ذلک و انّ من عبادی من لا یصلح ایمانه الا الصحة و لو اسقمته لافسده ذلک: و انّ من عبادی من لا یصلح ایمانه الا السّقم و لو اصححته لافسده ذلک، انی ادبّر عبادی بعلمی بقلوبهم انّی بهم علیم خبیر.»

Ва рӯй абӯи ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : азои назари аҳдкми илои ман фазли алайҳи фии алмолу алҷсми Флинзри илои ман дунаи фии алмолу алҷсм » .

و روی ابو هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): اذا نظر احدکم الی من فضّل علیه فی المال و الجسم فلینظر الی من دونه فی المال و الجسم».

Қавла :у қоли аллазӣнаи лои ирҷўни лқоءно , эй лои ихоФўни албъс . Раҷо , ӣнҷои бмънӣ хавфаст , лғаҳи аҳли тҳомаҳи чунон ки ҷой дигар гуфт : мо лаками лои трҷўни ллаҳи вқоро , эй лои тхоФўни аллоҳи азма . Луи лои أнзли ълинои алмлоӣкаҳи Фтхбрнои ани мҳмдои содиқ أў нарай рбнои Фихбрнои бзлк . Ҳозои кқўлаҳ : أўи тأтии биллоҳу алмлоӣкаҳи қбило . Лақади асткбрўо эй тъзмўои фии анФсҳми бҳзаҳи алмқолаҳ . Ва ътўои ътўои кбиро эй аФртўои фии алФсоду алътўашад алкФру аФҳши алзлм . Қоли мақотил : ътўо , эй ғлўои фии алқўл , ҳайси ародўои лонФсҳми алрсли ман алмлоӣкаҳи рؤиаҳи алрби ъзу ҷл .

قوله: وَ قالَ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا، ای لا یخافون البعث. رجا، اینجا بمعنی خوف است، لغة اهل تهامه چنان که جای دیگر گفت: ما لَکُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً، ای لا تخافون اللَّه عظمة. لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَةُ فتخبرنا انّ محمدا صادق أَوْ نَری‌ رَبَّنا فیخبرنا بذلک. هذا کقوله: أَوْ تَأْتِیَ بِاللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ قَبِیلًا. لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا ای تعظّموا فی انفسهم بهذه المقاله. وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً ای افرطوا فی الفساد و العتو اشدّ الکفر و افحش الظّلم. قال مقاتل: عتوّا، ای غلوّا فی القول، حیث ارادوا لانفسهم الرسل من الملائکة رؤیة الرّبّ عزّ و جلّ.

Явми ирўни алмлоӣкаҳ , эй азкри явми ирўни алмлоӣкаҳу ҳўи явми аламуту қили явми албъс . Ин ҷавоб эшонаст ки дидор Фриштаҳ хостанд , яъне ки эшон Фриштаҳи рӯзи марги бенанд ё рӯзи қиёмат , бо Нидои лои башарӣу азоби сахт . Лои башарии иўмӣзи ллмҷрмин яъне ллкоФрин . Он рӯзи Фриштгони муъминонро бишорат диҳанд ба биҳишту кофаронро бишорат ндиҳанд ва эшонро гӯйанд : ҳҷрои мҳҷўро . Фӣаи қавлон : аҳдҳмои ани алмлоӣкаҳи иқўлўни ллкФори ҳҷрои мҳҷўро эй алҷнаҳи ҳароми муҳаррами алайкум .

یَوْمَ یَرَوْنَ الْمَلائِکَةَ، ای اذکر یوم یرون الملائکة و هو یوم الموت و قیل یوم البعث. این جواب ایشان است که دیدار فریشته خواستند، یعنی که ایشان فریشته روز مرگ بینند یا روز قیامت، با ندای لا بُشْری‌ و عذاب سخت. لا بُشْری‌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِینَ یعنی للکافرین. آن روز فریشتگان مومنان را بشارت دهند به بهشت و کافران را بشارت ندهند و ایشان را گویند: حِجْراً مَحْجُوراً. فیه قولان: احدهما انّ الملائکة یَقُولُونَ للکفّار حِجْراً مَحْجُوراً ای الجنّة حرام محرّم علیکم.

Фриштгон гӯйанд ФрокоФрон ки биҳишт бар шумо ҳаромаст , баста аз шумо боздоштаи қавл дигар онаст ки ин сухан кофарон гӯйанд фарои Фриштгон ва аз эшон бойени сухан зинҳор хоҳанд , гӯйанд : ҳҷрои мҳҷўро , мо аз шумо зинҳор мехоҳем кӯшида . Ва ин бар одат арабаст ки чун аз касе тарсанд гӯйанд : ҳҷрои мҳҷўро . эй ъўзои мъозо . Яъне истъизўн манеҳ . Қоли алшоър .

فریشتگان گویند فراکافران که بهشت بر شما حرام است، بسته از شما بازداشته قول دیگر آنست که این سخن کافران گویند فرا فریشتگان و از ایشان باین سخن زینهار خواهند، گویند: حِجْراً مَحْجُوراً، ما از شما زینهار میخواهیم کوشیده. و این بر عادت عرب است که چون از کسی ترسند گویند: حِجْراً مَحْجُوراً. ای عوذا معاذا. یعنی یستعیذون منه. قال الشاعر.

Ҳатто дъўнои борҳоми лнои салафат

حتّی دعونا بارحام لنا سلفت

Ва қоли қоӣлҳми ании лҳоҷўр .

و قال قائلهم انّی لحاجور.

Алҳоҷўри алмнъаҳу аломони иқол : аҳтҷри фалони азои амтнъ ва манеҳ самяти алҳҷраҳ .

الحاجور المنعة و الامان یقال: احتجر فلان اذا امتنع و منه سمّیت الحجرة.

Ва қдмно , яъне қсднои إлии мо ъмлўои ман амали ммои конўои иқсдўн ба алтқрби илои аллоҳи таъолӣу иътқдўнаҳи тоъаҳи Фҷълноаҳи ҳбоءи мнсўрои ботилло , лои савоби ?ла , лонаами ъмлўаҳи ллшитон . Ва алҳбоءи дқоқи алтроб ,у алмнсўри алмтФрқ .

وَ قَدِمْنا، یعنی قصدنا إِلی‌ ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ ممّا کانوا یقصدون به التّقرّب الی اللَّه تعالی و یعتقدونه طاعة فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً باطلا، لا ثواب له، لانّهم عملوه للشیطان. و الهباء دقاق التّراب ، و المنثور المتفرّق.

Қоли алии бен абии толиб ( ъ ) : « алҳбоء , мо туроаи васати шуъоъи алкўаҳи колғбори Флои имси болоидӣу лои ирии фии алзл .

قال علی بن ابی طالب (ع): «الهباء، ما تراه وسط شعاع الکوّة کالغبار فلا یمسّ بالایدی و لا یری فی الظّل.

Ва қоли мақотили ҳўи мо истҳи ман ҳўоФр алдўоб ъанд алмсир . Ва иқоли ҳбои алтроби иҳбўоу ҳайбатаи аҳбо .

و قال مقاتل هو ما یسطح من حوافر الدّواب عند المسیر. و یقال هبا التراب یهبوا و هیبته اهبا.

أсҳоби алҷнаҳи иўмӣзи хайри мстқроу أҳсни мқило . Ин ҷавоби куфра Қурайшаст ки гуфтанд : « أии алФриқини хайри мқомоу أҳсни ндё » , алмстқри алмсдру алмкони аизо ,у алмқили алқилўлаҳу макони алқилўлаҳи аизо ,у алмқили алмнзли аизо . Тқўли алъараб : қлно бимикон кзо эй нзлно . Ва алмънии ани аҳли алҷнаҳи лои имри баҳами явми алқимаҳи алои қадари алнҳори ман аввалаи илои вақти алқоӣлаҳ ҳатто искнўои мсокнҳми фии алҷнаҳ . Қоли ибни масъӯди лои интсФи алнҳори явми алқимаҳ ҳатто иқили аҳли алҷнаҳи фии алҷнаҳу аҳли алнори фии алнор . Қоли алазҳарии алқилўлаҳу алмқили алостроҳаҳи нисфи алнҳор ,у ани лами икни маъаи злки навам , лони аллоҳи таъолии қол :у أҳсни мқило ,у алҷнаҳи лои навами фӣҳо . Ва ирўии ани явми алқимаҳи иқсри алии алмؤмнин ҳатто икўни комаи байни алъсри илои ғуруби алшмс .

أَصْحابُ الْجَنَّةِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلًا. این جواب کفره قریش است که گفتند: «أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا»، المستقرّ المصدر و المکان ایضا، و المقیل القیلولة و مکان القیلولة ایضا، و المقیل المنزل ایضا. تقول العرب: قلنا بمکان کذا ای نزّلنا. و المعنی انّ اهل الجنّة لا یمرّ بهم یوم القیمة الّا قدر النّهار من اوّله الی وقت القائله حتّی یسکنوا مساکنهم فی الجنّة. قال ابن مسعود لا ینتصف النّهار یوم القیمة حتّی یقیل اهل الجنّة فی الجنّة و اهل النّار فی النّار. قال الازهریّ القیلولة و المقیل الاستراحة نصف النّهار، و ان لم یکن مع ذلک نوم، لانّ اللَّه تعالی قال: وَ أَحْسَنُ مَقِیلًا، و الجنّة لا نوم فیها. و یروی انّ یوم القیمة یقصر علی المؤمنین حتّی یکون کما بین العصر الی غروب الشّمس.

Ва ани инси ан алнабӣ ( с ) қол : « ихрҷи аллоҳи рҷлои ман аҳли алнору рҷлои ман аҳли алҷнаҳ , Фиқўли ллрҷли ман алҷнаҳи Киеви ваҷдати мқилк ? Фиқўл ё раби хайри мқилу хайри мсири сори илайҳи алъбод ! Фиқўли аллоҳи арҷъи إлии мнзлки ?фони лаки ъндии алзёдаҳи ман алкромаҳ .

و عن انس عن النّبیّ (ص) قال: «یخرج اللَّه رجلا من اهل النّار و رجلا من اهل الجنّة، فیقول للرّجل من الجنّة کیف وجدت مقیلک؟ فیقول یا رب خیر مقیل و خیر مصیر صار الیه العباد! فیقول اللَّه ارجع إلی منزلک فانّ لک عندی الزّیادة من الکرامة.

Ва исأли аллоҳи алзии ахрҷи ман алнори Фиқўли Киеви ваҷдати мқилк ? Фиқўл ё раби шари мқилу шари мсири сори илайҳи алъбод ! сами исиҳи ҳнолк ё раби лои трҷънии илоҳо ! Фиқўли ?лаи рабаи мо тҷъли лии ани анои ахрҷтки минҳо ? қоли иқўли ?лаи аътики мо сأлтнӣ , қоли иқўли ?лаи фонии асأлки малаъи аларзи зҳбо , Фиқўли ?ла ё раб , нъми ани қудрати алайҳо . Қоли иқўли ?лаи кизбату иззатӣу азиматии лақади сأлтки мо ҳўи аҳўни ман ҳозои Флми тътнӣ . Сأлтки ани тдъўнии Фостҷиби лак ,у тсأлнии Фоътик ,у тстғФрнии ФоғФри лак , Флми тФъл , арҷъи илои мқилки ?фони лаки ъндии алзёдаҳи ман алҳўон » .

و یسأل اللَّه الّذی اخرج من النّار فیقول کیف وجدت مقیلک؟ فیقول یا ربّ شرّ مقیل و شرّ مصیر صار الیه العباد! ثمّ یصیح هنالک یا ربّ لا ترجعنی الیها! فیقول له ربّه ما تجعل لی ان انا اخرجتک منها؟ قال یقول له اعطیک ما سألتنی، قال یقول له فانّی اسألک ملأ الارض ذهبا، فیقول له یا ربّ، نعم ان قدرت علیها. قال یقول له کذبت و عزّتی و عظمتی لقد سألتک ما هو اهون من هذا فلم تعطنی. سألتک ان تدعونی فاستجیب لک، و تسألنی فاعطیک، و تستغفرنی فاغفر لک، فلم تفعل، ارجع الی مقیلک فانّ لک عندی الزّیادة من الهوان».

Ва қоли баъзи алмФсрин : « хайри мстқроу أҳсни мқило » маъноаи хайри ман мстқрҳму мқилҳми фии алднё . Ва қили хайри ман мустақари алкФору мнозлҳми фии алднё . Ва қили хайри мстқроу аҳсани мқилои ммни фии мустақарау мқилаҳи хайр .

و قال بعض المفسّرین: «خَیْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلًا» معناه خیر من مستقرّهم و مقیلهم فی الدّنیا. و قیل خیر من مستقرّ الکفّار و منازلهم فی الدّنیا. و قیل خیر مستقرّا و احسن مقیلا ممّن فی مستقرّه و مقیله خیر.

Қавла . . . Ва явми тшққи алсмоءи болғмом , эй ани алғмом . Ва албоءу ани итъоқбони комаи иқоли Ромяти ани алқўсу болқўс . Қрأи аҳли алкўФаҳу абӯи Амри тшққи бтхФиФи алшини ҳоҳноу фии сӯраи қ ,у алأсли ттшққи ФҳзФти алтоءи ассонӣа . Ва қрأи алохрўни бтшдиди алшини фии алсўртини адғмўои ҳзаҳи алтоءи аънии алтоءи ассонӣаи фии алшину алсиғтони клтоҳмои ллхФаҳ ,у алҳзФи ахФи ман алодғом , Флҳзои кони алҳзФи фӣ мисли ҳзаҳи алклмаҳи аксари ман алодғом .

قوله... وَ یَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ، ای عن الغمام. و الباء و عن یتعاقبان کما یقال رمیت عن القوس و بالقوس. قرأ اهل الکوفة و ابو عمرو تشقق بتخفیف الشّین هاهنا و فی سورة ق، و الأصل تتشقّق فحذفت التّاء الثّانیة. و قرأ الآخرون بتشدید الشّین فی السّورتین ادغموا هذه التّاء اعنی التّاء الثّانیة فی الشّین و الصّیغتان کلتاهما للخفّة، و الحذف اخف من الادغام، فلهذا کان الحذف فی مثل هذه الکلمة اکثر من الادغام.

« болғмом »у ҳўи ғмоми абизи иأтии аллоҳи ъзу ҷли фӣ злл манеҳ .

«بالغمام» و هو غمام ابیض یأتی اللَّه عزّ و جلّ فی ظلل منه.

Қоли ибни аббос : маъаи алкрўбиини ?лаами қуруни лҳои къўби ккъўби алқно , мо байни ахмси аҳдҳму каъбаи масираи хумси моӣаҳи ом . Қоли ибни умр : иҳбти аллоҳи субҳонаи ҳайни иҳбту байнау байни халқаи сбъўни алифи ҳиҷоби минҳои алнўру алзлмаҳу алмоء , Фисўти аллоҳи фии тлки алзлмаҳи сўтои қади халъи ?лаи улқулуб . Ва назул алмлоӣкаҳи тнзилои қрأи ибни касӣри вҳдаҳу ннзли бнўнину тахфифи алзоӣу рафъи аллому насби алмлоӣкаҳ ,у алўҷаҳи анаи музореъи анзлно ,у алмлоӣкаҳи мафъӯл . Ва алмънии ннзли нҳни алмлоӣкаҳи тнзило . Ва алтнзил масдар назул болтшдиду лӣси бмсдри анзли бололФ ,у локини лмо кон назулу анзли бмънии воҳиди вазъи масдари аҳдҳмои мавзеи масдари алохр . Ва қрأ алохрўн назул алмлоӣкаҳи бнўни воҳиду ташдиди алзоӣу фатҳи аллому рафъи алмлоӣкаҳ . Ва алўҷаҳ ан назул феъли мози мабнии ллмФъўли маснади илои алмлоӣкаҳ ва « тнзило » интсб ба интисоби алмсодр ,у фии алмсҳФи иктби бнўни воҳиду алмънии азои аншқт алсмоء назул минҳои алмлоӣкаҳи аксари ман алҷну алонс ,у ҳўи явми алтлоқи илтқии аҳли алсмоءу аҳли аларзу ҳўи қавлаи таъолӣ :у ҷоءи рбку алмалики сафои сафо . Қоли ибни аббос : тншқи алсмоءу алднёи Финзли аҳлҳо ва ҳам аксари ммни фии аларзи ман алҷну алонси сами тншқи алсмоءи ассонӣаи Финзли аҳлҳо ва ҳам аксари ммни фии алсмоءи алднё ва ман алҷну алонс , сами кзлк , ҳатто тншқи алсмоءи алсобъаҳу аҳли кули смоءи изидўни алии аҳли алсмоءи алтии қаблҳо . Сами инзли алкрўбиўни сами ҳамлаи алършу фии алҳдиси тӯли зкрноаҳи фии сӯраи албқраҳ .

قال ابن عباس: مع الکرّوبیّین لهم قرون لها کعوب ککعوب القنا، ما بین اخمص احدهم و کعبه مسیرة خمس مائة عام. قال ابن عمر: یهبط اللَّه سبحانه حین یهبط و بینه و بین خلقه سبعون الف حجاب منها النّور و الظّلمة و الماء، فیصوّت اللَّه فی تلک الظّلمة صوتا قد خلع له القلوب. وَ نُزِّلَ الْمَلائِکَةُ تَنْزِیلًا قرأ ابن کثیر وحده و ننزل بنونین و تخفیف الزّای و رفع اللّام و نصب الملائکة، و الوجه انّه مضارع انزلنا، و الملائکة مفعول. و المعنی ننزل نحن الْمَلائِکَةُ تَنْزِیلًا. و التّنزیل مصدر نزّل بالتّشدید و لیس بمصدر انزل بالالف، و لکن لمّا کان نزّل و انزل بمعنی واحد وضع مصدر احدهما موضع مصدر الآخر. و قرأ الآخرون نزّل الملائکة بنون واحد و تشدید الزّای و فتح اللّام و رفع الملائکة. و الوجه ان نزّل فعل ماض مبنیّ للمفعول مسند الی الملائکة و «تنزیلا» ینتصب به انتصاب المصادر، و فی المصحف یکتب بنون واحد و المعنی اذا انشقّت السّماء نزل منها الملائکة اکثر من الجنّ و الانس، و هو یوم التّلاق یلتقی اهل السّماء و اهل الارض و هو قوله تعالی: وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا. قال ابن عباس: تنشقّ السماء و الدّنیا فینزل اهلها و هم اکثر ممّن فی الارض من الجنّ و الانس ثمّ تنشقّ السّماء الثّانیة فینزل اهلها و هم اکثر ممّن فی السّماء الدّنیا و من الجنّ و الانس، ثمّ کذلک، حتّی تنشقّ السّماء السّابعة و اهل کلّ سماء یزیدون علی اهل السّماء الّتی قبلها. ثمّ ینزل الکرّوبیّون ثمّ حملة العرش و فی الحدیث طول ذکرناه فی سورة البقرة.

Алмалики иўмӣз алҳақ ллрҳмни алоиаҳ . . . эй алмалики алзии ҳўи алмалики ҳқои малики аллоҳи ҷлу ъзи фии явми алқимаҳи комаи қоли таъолӣ : лмни алмалики алиўми лони алмалики алзоӣли конаи лӣси бмлк . Ва қоли ибни аббос : ириди أни явми алқимаҳи лои малики иқзии ғайра . Ва кони иўмо эй кони злки алиўми иўмо , алии алкоФрини ъсиро . Шадидани кқўлаҳ : Фзлки иўмӣзи явми ъсири алии алкоФрини ғайри исир . Фҳзои улхитоби идли алии анаи лои икўни алии алмؤмнини ъсиро . Ва фии ҳозои алҳдис . Анаи иҳўни явми алқимаҳи алии алмؤмнин ҳатто икўни ахФи алайҳи ман салоаи мактубаи салоҳо фии алднё .

الْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ الایة... ای الملک الّذی هو الملک حقّا ملک اللَّه جلّ و عزّ فی یوم القیمة کما قال تعالی: لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لانّ الملک الزّائل کانّه لیس بملک. و قال ابن عباس: یرید أنّ یوم القیمة لا ملک یقضی غیره. وَ کانَ یَوْماً ای کان ذلک الیوم یوما، عَلَی الْکافِرِینَ عَسِیراً. شدیدا کقوله: فَذلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسِیرٌ عَلَی الْکافِرِینَ غَیْرُ یَسِیرٍ. فهذا الخطاب یدلّ علی انّه لا یکون علی المؤمنین عسیرا. و فی هذا الحدیث. انّه یهوّن یوم القیمة علی المؤمنین حتّی یکون اخفّ علیه من صلاة مکتوبة صلّاها فی الدّنیا.

Қавла :у явми иъзи алзолми алии идиаҳи ҳозои кқўлаҳ : ъзўои алайкуми алأномли ман алғиз . Ин золими ақабаи бен абии мъит алқршӣ аст маҷоласт расӯли худоу самоъи калом ӯ дӯст доштӣ ва бо вай бисёр нишастӣу расӯли худо ( с ) исломи вай умед медошт .

قوله: وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلی‌ یَدَیْهِ هذا کقوله: عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَیْظِ. این ظالم عقبة بن ابیّ معیط القرشی است مجالست رسول خدا و سماع کلام او دوست داشتی و با وی بسیار نشستی و رسول خدا (ص) اسلام وی امید میداشت.

Ин ақаба аз сафарӣ биёмада буду даъватии сохта , ашрофи қавми хешроу расӯли худоро низ дар он даъват ҳозир кард . Чун таом биниҳоданд расӯли худо таом нахурд ва гуфт : « анои лои окли ман таоми алмшркини алои ани ташаҳҳуди ани лои илоҳи алои аллоҳу ани мҳмдои расӯли аллоҳ » . Гуфт ман таом мушрикон нахӯрам магар ки имони ореу калима шаҳодат бигӯе . Ақабаи калима шаҳодат бигуфту расӯли таом вай бихӯрад . Умияи бен халафи дӯсти ақаба буд , хабар буи расед ки ақаба мусулмон шуд , бархесту пеш ақаба гуфт : « сбўт » собӣ шудӣ ! ва аз дайни хештани баргаштӣ ! ин чаҳ буд ки ту кардӣ ? ақаба гуфт : бас корӣ науфтодааст мардӣ бар таом ман нишаст ва намехӯрд калима Эй бигуфтам на аз дилу эътиқод то таом бихӯрад , акнӯн ман ҳам бар он дайнам ки будам . Умия гуфт : он гуҳ аз ту розӣ шавам ки хиў бар рӯй Муҳамади афканӣ ва ӯро дурӯғи зани дорӣ . Ақаба рафт ва ҳамон кард ки Умия фармуд .

این عقبه از سفری بیامده بود و دعوتی ساخته، اشراف قوم خویش را و رسول خدا را نیز در آن دعوت حاضر کرد. چون طعام بنهادند رسول خدا طعام نخورد و گفت: «انا لا آکل من طعام المشرکین الّا ان تشهد ان لا اله الّا اللَّه و ان محمدا رسول اللَّه». گفت من طعام مشرکان نخورم مگر که ایمان آری و کلمه شهادت بگویی. عقبه کلمه شهادت بگفت و رسول طعام وی بخورد. امیّة بن خلف دوست عقبه بود، خبر بوی رسید که عقبه مسلمان شد، برخاست و پیش عقبه گفت: «صبوت» صابی شدی! و از دین خویشتن برگشتی! این چه بود که تو کردی؟ عقبه گفت: بس کاری نیفتاده است مردی بر طعام من نشست و نمی‌خورد کلمه‌ای بگفتم نه از دل و اعتقاد تا طعام بخورد، اکنون من هم بر آن دینم که بودم. امیه گفت: آن گه از تو راضی شوم که خیو بر روی محمد افکنی و او را دروغ‌زن داری. عقبه رفت و همان کرد که امیه فرمود.

Саъб омаду душвори он ҳол бар расӯли худо , то Ҷабраил омад ва дар шаъни эшон ин оёт фурӯ оварад . Қоли алзҳок : лмои бзқи ақабаи фӣ алнабӣ ( с ) оди бузоқаи фии виҷҳау аншъби шъбтини Фоҳрқи хдиаҳу кони асари злки фӣа ҳатто аламут . Рӯзи бадари ақаба бо ҷамъи кофарон буд ӯро бигирифтанду пеши расӯл худо овараданд . Расӯли алӣ ( ъ )ро фармуд то ӯро ҳалок кунад . Чун ақаба майдонаст ки куштанӣ аст гуфт : ман ллсбиаҳ ё Муҳамад !

صعب آمد و دشوار آن حال بر رسول خدا، تا جبرئیل آمد و در شأن ایشان این آیات فرو آورد. قال الضحاک: لمّا بزق عقبة فی النّبیّ (ص) عاد بزاقه فی وجهه و انشعب شعبتین فاحرق خدّیه و کان اثر ذلک فیه حتّی الموت. روز بدر عقبه با جمع کافران بود او را بگرفتند و پیش رسول خدا آوردند. رسول علی (ع) را فرمود تا او را هلاک کند. چون عقبه میدانست که کشتنی است گفت: منّ للصّبیة یا محمد!

Қол : анату алсбиаҳи илои алнор ! .

قال: انت و الصّبیة الی النّار!.

« явми иъзи алзолми алии идиаҳ » , қоли ътоء : иأкли идиаҳ ҳатто иблғи мрФқиаҳи сами тунбатон , сами иأкл ҳоказо клмои нбтти идоаҳи أклҳои тҳсрои алии мо феъл ,у иқўл : « ё литнии атхзт » фии алднё « маъа алрасул сбило » , литнии атбъти мҳмдоу атхзти маъааи сбилои илои алҳдӣ . Қрأи абӯи Амр ё литнии атхзти бФтҳи алёءу алохрўни босконҳо .

«یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلی‌ یَدَیْهِ»، قال عطاء: یأکل یدیه حتّی یبلغ مرفقیه ثمّ تنبتان، ثمّ یأکل هکذا کلما نبتت یداه أکلها تحسّرا علی ما فعل، و یقول: «یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ» فی الدّنیا «مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلًا»، لیتنی اتّبعت محمدا و اتّخذت معه سبیلا الی الهدی. قرأ ابو عمرو یا لیتنی اتّخذت بفتح الیاء و الآخرون باسکانها.

« ё вилтӣ ! » ё ҳасратӣ ё асФӣ , литнӣ « лами أтхзи Флонои хлило » , алФлони ҳоҳнои Умияи ибни халафи алҷмҳии ахўи абии бен халафи ъалиҳумо лаънаи аллоҳ .

«یا وَیْلَتی‌!» یا حسرتی یا اسفی، لیتنی «لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِیلًا»، الفلان هاهنا امیة ابن خلف الجمحی اخو ابیّ بن خلف علیهما لعنة اللَّه.

« лақади أзлнии ани аззикр » эй ани алоямону алқуръон « баъди إзи ҷоءнӣ » яъне : аззикри маъа алрасул «у кони алшитон »у ҳўи мутамаррид ъот ман алонсу алҷну кули ман сад ани сиблати аллоҳи Фҳўи шайтон « ллإнсони хзўло » , эй торкои итркаҳ ва итбрأ манеҳ ъанд нузули алблоءу алъзоб . Ва ҳукми ҳзаҳи алоёти оми фии кули мтҳобини аҷтмъои алии мъсиаҳи аллоҳ . Ва манеҳ қавл алнабӣ ( с ) : « мисли ҷлиси алсолҳу алсўءи кҳомли алмску ноФхи алкири Фҳомли алмск аммо ани иҳзик ва аммо ан тбтоъ манеҳ ва аммо ан тҷд манеҳ риҳои тайибау ноФхи алкир аммо ани иҳрқи сёбк ва аммо ани тҷди риҳои хабиса » .

«لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ» ای عن الایمان و القرآن «بَعْدَ إِذْ جاءَنِی» یعنی: الذّکر مع الرّسول «وَ کانَ الشَّیْطانُ» و هو متمرّد عات من الانس و الجنّ و کلّ من صدّ عن سبیل اللَّه فهو شیطان «لِلْإِنْسانِ خَذُولًا»، ای تارکا یترکه و یتبرّأ منه عند نزول البلاء و العذاب. و حکم هذه الآیات عامّ فی کلّ متحابّین اجتمعا علی معصیة اللَّه. و منه‌ قول النّبیّ (ص): «مثل جلیس الصّالح و السّوء کحامل المسک و نافخ الکیر فحامل المسک امّا ان یحذیک و امّا ان تبتاع منه و امّا ان تجد منه ریحا طیبة و نافخ الکیر امّا ان یحرق ثیابک و امّا ان تجد ریحا خبیثة».

Ва ани абии Саиди қол : қол алнабӣ ( с ) « лои тасоҳуби алои мўмноу лои иأкли тъомки алои тақӣ » .

و عن ابی سعید قال: قال النّبیّ (ص) «لا تصاحب الّا مومنا و لا یأکل طعامک الّا تقیّ».

Ва ани абии ҳрираҳ : қол : қол алнабӣ ( с ) . « алмрءи алии дайни халилаи Флинзри аҳдкми ман ихолл » .

و عن ابی هریرة: قال: قال النّبیّ (ص). «المرء علی دین خلیله فلینظر احدکم من یخالل».

Ва фии баъзи алтФосир : ани ақабаи лмои бзқи фии ваҷҳ алнабӣ ( с ) қол алнабӣ : « лӣни вҷдтки хорҷои ман ҷиболи Маккаи лозрбни ънқк , сбро » .

و فی بعض التّفاسیر: انّ عقبة لمّا بزق فی وجه النّبیّ (ص) قال النّبیّ: «لئن وجدتّک خارجا من جبال مکة لاضربنّ عنقک، صبرا».

Фқоли ақабау аллоҳи лои ахрҷи ман ҷиболи Макка абадан . Фмои кони ибрҳу азои харҷи асҳобаи أбии ани ихрҷи хўФои ман расӯли аллоҳ ( с ) . Фқолўои лаки ҷамали аҳмари итири бки ани канти ҳзимаҳи Фхрҷи мъҳми Флмои ҳзми алмшркўни зул ба ҷумлаи фии ухдуди ман аларзи Фохзаҳи расӯли аллоҳ ( с ) асирои Фқтлаҳ .

فقال عقبة و اللَّه لا اخرج من جبال مکة ابدا. فما کان یبرح و اذا خرج اصحابه أبی ان یخرج خوفا من رسول اللَّه (ص). فقالوا لک جمل احمر یطیر بک ان کانت هزیمة فخرج معهم فلمّا هزم المشرکون زلّ به جملة فی اخدود من الارض فاخذه رسول اللَّه (ص) اسیرا فقتله.

«у қол алрасул » алоиаҳ . . . Яънеу иқўл алрасул фии злки алиўм : « ё раби إни қавмии атхзўои ҳозои алқуръони мҳҷўро » эй мтрўко , Фоързўои анҳуу ҳҷрўаҳу лами иؤмнўо бау лами иъмлўои бмои фӣа . Ва ани шӣти ҷълтаҳи ман алҳҷр эй ҳҷрўои фии алқуръони Фқолўои ҳўи кизбу саҳару асотиру мФтрӣ .

«وَ قالَ الرَّسُولُ» الآیة... یعنی و یقول الرّسول فی ذلک الیوم: «یا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً» ای متروکا، فاعرضوا عنه و هجروه و لم یؤمنوا به و لم یعملوا بما فیه. و ان شئت جعلته من الهجر ای هجروا فی القرآن فقالوا هو کذب و سحر و اساطیر و مفتری.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : « ман тааллуми алқуръону ълқи мусҳафаи лами итъоҳдаҳу лами инзри фӣаи ҷоءи явми алқимаҳи мтълқо ба иқўл ё раби ъбдки ҳозои атхзнии мҳҷўрои ақзи бинӣу байна » .

روی انّ النّبیّ (ص) قال: «من تعلّم القرآن و علّق مصحفه لم یتعاهده و لم ینظر فیه جاء یوم القیمة متعلّقا به یقول یا ربّ عبدک هذا اتّخذنی مهجورا اقض بینی و بینه».

Ва қили қол алрасул яъне фии алднёи шаккии қавмаи илои аллоҳи Фқол : ё раби ани қавмии атхзўои ҳозои алқуръони мҳҷўрои Фъзоаҳи аллоҳи Фқол :у кзлки ҷълно эй комаи ҷълнои лаки аъдоءи ман мушрикии қўмки кзлки ҷълно « лкли набии ъдўои ман алмҷрмин » . эй алмшркин . Қоли мақотили иқўли лои икбрни алейк ?фони алонбёءи қблки қади лақяти ҳозои ман қўмҳм , Фосбри ломрии комаи сбрўои фонии носрку ҳодик ,у кафии брбки ҳодёу нсирои икФики мъраҳи ман иъодику иҳдики илои алршоду инсрки алии аъдоӣки нсрои ъзизо . « ҳодёу нсиро » насби алии улҳолу қили алии алтмииз . Ва алоиаҳ , нзлти фии абии ҷаҳл ,у қили фӣ банӣ Умия ва банӣ алмғираҳ ва ҳам аъдии Қурайши лрсўли аллоҳ ( с ) .

و قیل قال الرّسول یعنی فی الدّنیا شکی قومه الی اللَّه فقال: یا ربّ انّ قومی اتّخذوا هذا القرآن مهجورا فعزاه اللَّه فقال: وَ کَذلِکَ جَعَلْنا ای کما جعلنا لک اعداء من مشرکی قومک کذلک جعلنا «لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِینَ». ای المشرکین. قال مقاتل یقول لا یکبرنّ علیک فانّ الانبیاء قبلک قد لقیت هذا من قومهم، فاصبر لامری کما صبروا فانّی ناصرک و هادیک، وَ کَفی‌ بِرَبِّکَ هادِیاً وَ نَصِیراً یکفیک معرّة من یعادیک و یهدیک الی الرّشاد و ینصرک علی اعدائک نصرا عزیزا. «هادِیاً وَ نَصِیراً» نصب علی الحال و قیل علی التّمییز. و الایة، نزلت فی ابی جهل، و قیل فی بنی امیة و بنی المغیرة و هم اعدی قریش لرسول اللَّه (ص).

Ва қоли аллазӣнаи кФрўо ва ҳам куффори Қурайшу қили ҳам алиҳўди қолўо : лу ло назул ?ҳулло назул « алайҳи алқуръони ҷумлаи воҳида » дафъаи воҳидаи колтўриаҳи алии Мӯсоу алонҷили алии исоу алзбўри алии Довӯди Фқоли таъолӣ : кзлк эй кзлки феълати лнсбт ба Фؤодк эй анзлноаҳи мФрқои лнқўӣ ба қлбк эй ншҷъ ба қлбки фии азии қўмки бмои нақси алейк ман таҳаммули алонбёء ва ҳам иктбўну иқрءўн . Ва анзли алқуръони алии Муҳамаду ҳўи набии уммии лои иктбу лои иқрأ . Ва қили фарқи лони фии алқуръони носихови мнсўхо ,у злки лои иҷтмъони лони аҳдҳмои иўҷби алъамали бшии ءу алохри иўҷби тарки алъамал ба ,у лони фии алқуръони аҷўбаҳи ллсоӣлину алҷўоби лои итқдми алсؤол . Қоли баъзи алмФсрини кзлки муттасили бмои қиблаи ман қавли алмшркину ҳўи алўқФи алии тақдири ҷумлаи воҳида . Кзлк эй ксоири кутуби аллоҳи сами тбтдӣ « лнсбт ба Фؤодк » , эй анзлноаҳи мтФрқо ба Фؤодку ртлноаҳи тртило . Қоли ибни аббоси биноаи бёнои баъзаи фии асари баъз . Ва алтртили алтбиини фии трслу тсбт ,у қили ртлноаҳи тртило , ҷълнои байни инзолаи Фрҷои шиӣои баъди шайъи ءи змонои лӣси болксир , ман қўлҳм , сғри ртл , азои кони байнҳо фараҷау ртли алқуръони тртилои алии ҳозои алқўли маъноаи лои тъҷли фии қроءтаҳи бали тсбти фӣҳо .

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا و هم کفّار قریش و قیل هم الیهود قالوا: لَوْ لا نُزِّلَ هلّا نزّل «عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً» دفعة واحدة کالتوریة علی موسی و الانجیل علی عیسی و الزبور علی داود فقال تعالی: کَذلِکَ ای کذلک فعلت لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ ای انزلناه مفرّقا لنقوّی به قلبک ای نشجّع به قلبک فی اذی قومک بما نقصّ علیک من تحمّل الانبیاء و هم یکتبون و یقرءون. و انزل القرآن علی محمد و هو نبیّ امیّ لا یکتب و لا یقرأ. و قیل فرّق لانّ فی القرآن ناسخاو منسوخا، و ذلک لا یجتمعان لانّ احدهما یوجب العمل بشی‌ء و الآخر یوجب ترک العمل به، و لانّ فی القرآن اجوبة للسّائلین و الجواب لا یتقدّم السّؤال. قال بعض المفسّرین کذلک متّصل بما قبله من قول المشرکین و هو الوقف علی تقدیر جملة واحدة. کذلک ای کسایر کتب اللَّه ثمّ تبتدی «لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ»، ای انزلناه متفرّقا به فؤادک وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِیلًا. قال ابن عباس بیّنّاه بیانا بعضه فی اثر بعض. و التّرتیل التّبیین فی ترسّل و تثبّت، و قیل رتّلناه ترتیلا، جعلنا بین انزاله فرجا شیئا بعد شی‌ء زمانا لیس بالکثیر، من قولهم، ثغر رتل، اذا کان بینها فرجة و رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا علی هذا القول معناه لا تعجل فی قراءته بل تثبّت فیها.

Ва лои иأтўнки бмсл . . . Ҳасан гуфт ин оят муттасиласт боити пеш , тақдира : ртлноаҳи тртилои лкилои иأтўки бмсл эй шубҳаи фии ибтоли амрк . « ало » аҷбнои ънк ва « ҷӣноки болҳқ » алзии идҳзи шубҳаи аҳли алҷҳлу ибтли каломи аҳли алзиғ «у أҳсни тФсиро » ман мслҳм . Мегуяд қуръон ки бтртилу трсил фурӯ фиристодем бмдти бист соли пароканда на бики дафъа , онро буд то эшон ҳеҷ шабаҳат дар ибтоли кори ту ва ҷустани айб ту наёранд , ки на мо онро ҷавобии ореми баростӣу бсзои ҷавобӣ ки хасмро Фрўшкнду шабаҳати вай табоҳ кунаду ботили вай пайдо кунад . «у أҳсни тФсиро » яъне ммои илтмсаҳу ибғиаҳи алхсм , Фохтсри лдлолаҳи алкломи алайҳ . Ҷавобии некӯи тафсиртар аз он ки ту худ дрхўоҳӣ , ё хасм медархоҳад . Ва агар мо қуръони бики дафъаи фурӯи Фрстодимии ин маънӣ ҳосил наомадӣ . Ва шабаҳати эшон он буд ки гуфтанд : луи кони алқуръони ҳқои лонзли алайҳи ҷумлаи воҳидаи комаи анзлти алтўриаҳи алии Мӯсои ҷумлаи воҳида . Фбини аллоҳи таъолии ани злки лӣси бшбҳаҳу локини лнсбт ба Фؤодку ртлноаҳи тртило . Ва лои иأтўнки бмсл , ҳозои кқўлаҳ : анзри Киеви зрбўои лаки алأмсол ,у зарби аломсоли ҳўи талаби алошбоаҳи лқсди нақзи алшии ء . Ва саммии аллоҳи таъолии мо иўрдўни ман алшбаҳи Маслану саммии мо идФъ ба алшбҳаҳи ҳқо ,у алтФсири ҳўи табйини алтأўил ,у алФсри фии аллғаҳи алкшФ , маънии тафсир аз тариқи луғат аизоҳасту табйин , иқоли Фсрти алҳдис эй аўзҳтаҳу бинтаҳ . Ва иштиқоқи он аз тФсраҳаст ,у ҳаии назари алтбиби фии албўли лостхроҷи алдоءу алълаҳ , Фкзлки алмФсри инзри фии алоиаҳи лостхроҷи алҳкму алмъонӣ ва ин қавл заъифаст аз баҳри онкии тФсраҳи лафзӣ рӯмӣасту тафсири лафзӣ арабӣаст ,у лафзи арабӣ аз лафзи рӯмӣ муштақ набошад . Ва қавл дуруст онаст ки тафсир дар асл тафсир бӯдау Фо бар син мақдам карданд , чунон ки дар луғат гӯйанд ҷазби ҷбз , амиқи мъиқ , соъиқаи соқъаҳу ончӣ бад-ӣн монад .

وَ لا یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ... حسن گفت این آیت متّصل است بآیت پیش، تقدیره: رتّلناه ترتیلا لکیلا یأتوک بمثل ای شبهة فی ابطال امرک. «الّا» اجبنا عنک و «جِئْناکَ بِالْحَقِّ» الّذی یدحض شبهة اهل الجهل و یبطل کلام اهل الزّیغ «وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً» من مثلهم. میگوید قرآن که بترتیل و ترسیل فرو فرستادیم بمدّت بیست سال پراکنده نه بیک دفعه، آن را بود تا ایشان هیچ شبهت در ابطال کار تو و جستن عیب تو نیارند، که نه ما آن را جوابی آریم براستی و بسزا جوابی که خصم را فروشکند و شبهت وی تباه کند و باطل وی پیدا کند. «وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً» یعنی ممّا یلتمسه و یبغیه الخصم، فاختصر لدلالة الکلام علیه. جوابی نیکو تفسیرتر از آن که تو خود درخواهی، یا خصم می‌درخواهد. و اگر ما قرآن بیک دفعه فرو فرستادیمی این معنی حاصل نیامدی. و شبهت ایشان آن بود که گفتند: لو کان القرآن حقّا لانزل علیه جملة واحدة کما انزلت التوریة علی موسی جملة واحدة. فبیّن اللَّه تعالی انّ ذلک لیس بشبهة و لکن لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِیلًا. وَ لا یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ، هذا کقوله: انْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ، و ضرب الامثال هو طلب الاشباه لقصد نقض الشّی‌ء. و سمّی اللَّه تعالی ما یوردون من الشّبه مثلا و سمّی ما یدفع به الشّبهة حقّا، و التّفسیر هو تبیین التّأویل، و الفسر فی اللّغة الکشف، معنی تفسیر از طریق لغت ایضاح است و تبیین، یقال فسّرت الحدیث ای اوضحته و بیّنته. و اشتقاق آن از تفسره است، و هی نظر الطّبیب فی البول لاستخراج الدّاء و العلّة، فکذلک المفسّر ینظر فی الایة لاستخراج الحکم و المعانی و این قول ضعیف است از بهر آنکه تفسره لفظی رومی است و تفسیر لفظی عربی است، و لفظ عربی از لفظ رومی مشتقّ نباشد. و قول درست آنست که تفسیر در اصل تفسیر بوده و فا بر سین مقدّم کردند، چنان که در لغت گویند جذب جبذ، عمیق معیق، صاعقة صاقعه و آنچه بدین ماند.

Аллазӣнаи иҳшрўни алии вҷўҳҳми إлии ҷаҳаннами яҳтамили ани икўни маъноаи исҳбўни алии вҷўҳҳми кқўлаҳ : явми исҳбўни фии алнори алии вҷўҳҳм ,у яҳтамили ани икўни маъноаи имшўни алии вҷўҳҳми кома

الَّذِینَ یُحْشَرُونَ عَلی‌ وُجُوهِهِمْ إِلی‌ جَهَنَّمَ یحتمل ان یکون معناه یسحبون علی وجوههم کقوله: یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلی‌ وُجُوهِهِمْ، و یحتمل ان یکون معناه یمشون علی وجوههم کما

Рӯй фии алҳдиси ани расӯли аллоҳ ( с ) : ани анноси иҳшрўни явми алқимаҳи салосаи аслос : ркбоно ,у ?машаау алии вҷўҳҳм .

روی فی الحدیث عن رسول اللَّه (ص): انّ النّاس یحشرون یوم القیمة ثلاثة اثلاث: رکبانا، و مشاة و علی وجوههم.

Қоли инс : қил ё расӯли аллоҳ ! Киеви иҳшрўни алии вҷўҳҳм ? қол : алзии амшоҳми алии арҷлҳми қодири алии ани имшиҳми алии вҷўҳҳм . Аўлӣки шари мконо , эй кули макони шари Фмкони аўлӣк шар манеҳу лӣси маъноаи ани мконҳми шари ман макони аҳли алҷнаҳ , лони макони аҳли алҷнаҳи хайри калла .

قال انس: قیل یا رسول اللَّه! کیف یحشرون علی وجوههم؟ قال: الذی امشاهم علی ارجلهم قادر علی ان یمشیهم علی وجوههم. اولئک شرّ مکانا، ای کلّ مکان شرّ فمکان اولئک شرّ منه و لیس معناه انّ مکانهم شرّ من مکان اهل الجنّة، لانّ مکان اهل الجنّة خیر کلّه.

Ва қили шари мконо , эй ман алмؤмнини фии алднё . Қоли алзҷоҷ « аллазӣна » рафъи болобтдоء ва « аўлӣк » рафъи лонаи абтдоءи сон , «у шар » хабар « аўлӣк » , ва « аўлӣк » маъа « шар » хабар « аллазӣна » , ва « алмкон » ва « алсбил » мансӯбони алии алтмииз ,у ҳозои ҷавоби ани қўлҳм : « أии алФриқини хайри мқомоу أҳсни ндё » .

و قیل شرّ مکانا، ای من المؤمنین فی الدّنیا. قال الزّجاج «الّذین» رفع بالابتداء و «اولئک» رفع لانّه ابتداء ثان، «و شرّ» خبر «اولئک»، و «اولئک» مع «شر» خبر «الّذین»، و «المکان» و «السّبیل» منصوبان علی التّمییز، و هذا جواب عن قولهم: «أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا».

Ва лақади отинои Мӯсои алкитобу ҷълнои маъааи أхоаҳи ҳорӯни взиро . эй мъинои зҳиро . Алўзири фии аллғаҳи алзии ирҷъи илайҳу итҳсни брأиаҳ ,у алўзри мо илтҷأи илайҳу иътсм ба , ва манеҳ қавла : куллан лои визр эй лои млҷأи явми алқимаҳу лои мунҷии алои ман раҳми аллоҳ .

وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِیراً. ای معینا ظهیرا. الوزیر فی اللّغة الّذی یرجع الیه و یتحصّن برأیه، و الوزر ما یلتجأ الیه و یعتصم به، و منه قوله: کَلَّا لا وَزَرَ ای لا ملجأ یوم القیمة و لا منجی الّا من رحم اللَّه.

Фқлнои азҳбои إлии алқўми аллазӣнаи кзбўои боётно , яъне алқбти Фдмрноҳми ҳоҳнои азмор эй Фкзбўҳмои Фдмрноҳм « тдмиро » аҳлкноҳмашад алҳлок ,у алдмори истисоли болҳлоку алдмўри алдхўли болмкрўаҳ .

فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا، یعنی القبط فَدَمَّرْناهُمْ هاهنا اضمار ای فکذّبوهما فدمّرناهم «تَدْمِیراً» اهلکناهم اشدّ الهلاک، و الدّمار استیصال بالهلاک و الدّمور الدّخول بالمکروه.

Ва қавми Нӯҳи лмои кзбўои алрсл . . . Яъне алқбт , « Фдмрноҳм » ҳоҳнои азмор эй Фкзбўҳмои Фдмрноҳм « тдмиро » аҳлкноҳмашад алҳлок ,у алдмори истисоли болҳлоку алдмўри алдхўли болмкрўаҳ .

وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمَّا کَذَّبُوا الرُّسُلَ... یعنی القبط، «فدمّرناهم» هاهنا اضمار ای فکذّبوهما فدمّرناهم «تدمیرا» اهلکناهم اشدّ الهلاک، و الدّمار استیصال بالهلاک و الدّمور الدّخول بالمکروه.

Ва қавми Нӯҳи лмои кзбўои алрсл » . . . Яъне кзбўои нўҳо ,у анмои зикри блФзи алҷмъи лони ман кизб набиё воҳдои Фқди кизби ҷамеъи алрсл . Ва яҳтамили анҳми кзбўои нўҳо ва ман қиблаи ман алрсл ,у қили алрсли Нӯҳу алмлоӣкаҳи аллазӣнаи конўои иأтўнаҳи болавҳӣ . Ва қили ахбрҳми Нӯҳи бмҷии ءи алрслу анкрўои баъси алрсли Аслан . « ағрқноҳм » эй аҳлкноҳми болмоءу ҷълноҳми ллноси ояу ибраи итъзўни баҳоу أътднои ллзолмини фии алохраҳи ъзобои أлимо . Сӯии мо ҳали баҳами ман оҷили алъзоб .

وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمَّا کَذَّبُوا الرُّسُلَ»... یعنی کذّبوا نوحا، و انّما ذکر بلفظ الجمع لانّ من کذّب نبیّا واحدا فقد کذّب جمیع الرّسل. و یحتمل انّهم کذّبوا نوحا و من قبله من الرّسل، و قیل الرّسل نوح و الملائکة الّذین کانوا یأتونه بالوحی. و قیل اخبرهم نوح بمجی‌ء الرّسل و انکروا بعث الرّسل اصلا. «اغرقناهم» ای اهلکناهم بالماء وَ جَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آیَةً و عبرة یتعظّون بها وَ أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِینَ فی الآخرة عَذاباً أَلِیماً. سوی ما حلّ بهم من عاجل العذاب.

Ва ъодоу самуду аҳлкнои ъодоу самуд яъне ҳуду қавми солеҳу أсҳоби алрс . АхтлФўои Фиҳм : қоли вҳби бен мнбаҳ : конўои аҳли бӣри қъўдои алайҳоу асҳоби мўош , иъбдўни алосном , фавҷаи аллоҳи илайҳами шъибои идъўҳми илои алислом . Фтмодўои фии тғёнҳму фии азии Шуайб ( ъ ) , Фбиноҳми ҳавли албӣри фии мнозлҳми анҳорти албӣр , ФхсФи баҳаму бдёрҳму рбоъҳм , Фҳлкўои ҷмиъо . Ва алрси албӣр ,у кули ркиаҳи лами ттўи болҳҷораҳу алоҷри Фҳўи рас . Ва қили ҳам асҳоби алохдўд . Ва алрси ҳўи алохдўди алзии ҳуфра . Ва қоли каъбу мақотилу Ассадӣ : алрси албӣри бонтокиаҳ , қтлўои фӣҳо ҳбибои алнҷор ва ҳам аллазӣнаи зкрҳми аллоҳи фии сӯраи ис . Ва қили ҳам бақияи самуди қавми солеҳ ва ҳам асҳоби албӣри аллазӣнаи зкрҳми аллоҳи таъолии фии қавла : «у бӣри маъатталау қасри машйад » . Ва қили алрси қарияи болимомаҳи иқоли лҳои фалаҷ . Ва конўои қўмои асҳоби обор қтлўо набиё أтоҳм . Ва қили конўои қўмои байни алмдинаҳу водии алқрии расвои нбиҳми фии бӣр эй рсўаҳи фӣҳо . Ва алрси масдари Фнсбўои илои фаълаами бнбиҳму нбиҳми ҳўи ҳанзалаи бен Сафавон , иқол : ваҷди ҳанзалаи фии бӣри баъди даҳри тавили ядаи алии шҷтаҳи ФрФъти ядаи Фсолти дамои Фтркти ядаи Фъодти алии алшҷаҳ . Ва қили асҳоби алрси қавми нсоؤҳми соҳқот . Зикри ани алдлҳоси ибнаи Иблиси аттҳни Фшбҳти илои алнсоءи злку ълмтҳн , Фслти аллоҳи алайҳими соъиқаи ман аввали аллилу хсФои фии охирау сиҳаҳи маъаи алшмси Флм ибқ манеҳам аҳад . Ва фии алхбр : « ани ман ашроти алсоъаҳи ани исткФии алрҷоли болрҷолу алнсоءи болнсоء ,у злки алсҳқ » .

وَ عاداً وَ ثَمُودَ و اهلکنا عادا و ثمود یعنی هود و قوم صالح وَ أَصْحابَ الرَّسِّ. اختلفوا فیهم: قال وهب بن منبه: کانوا اهل بئر قعودا علیها و اصحاب مواش، یعبدون الاصنام، فوجّه اللَّه الیهم شعیبا یدعوهم الی الاسلام. فتمادوا فی طغیانهم و فی اذی شعیب (ع)، فبیناهم حول البئر فی منازلهم انهارت البئر، فخسف بهم و بدیارهم و رباعهم، فهلکوا جمیعا. و الرّس البئر، و کلّ رکیّة لم تطو بالحجارة و الآجر فهو رس. و قیل هم اصحاب الاخدود. و الرس هو الاخدود الّذی حفره. و قال کعب و مقاتل و السدیّ: الرّس البئر بانطاکیة، قتلوا فیها حبیبا النجار و هم الّذین ذکرهم اللَّه فی سورة یس. و قیل هم بقیّة ثمود قوم صالح و هم اصحاب البئر الّذین ذکرهم اللَّه تعالی فی قوله: «وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ». و قیل الرس قریة بالیمامة یقال لها فلج. و کانوا قوما اصحاب آبار قتلوا نبیّا أتاهم. و قیل کانوا قوما بین المدینة و وادی القری رسّوا نبیّهم فی بئر ای رسّوه فیها. و الرّس مصدر فنسبوا الی فعلهم بنبیّهم و نبیّهم هو حنظلة بن صفوان، یقال: وجد حنظلة فی بئر بعد دهر طویل یده علی شجّته فرفعت یده فسالت دما فترکت یده فعادت علی الشجة. و قیل اصحاب الرّسّ قوم نساؤهم ساحقات. ذکر انّ الدلهاث ابنة ابلیس اتتهنّ فشبّهت الی النّساء ذلک و علّمتهنّ، فسلّط اللَّه علیهم صاعقة من اوّل اللّیل و خسفا فی آخره و صیحة مع الشّمس فلم یبق منهم احد. و فی الخبر: «انّ من اشراط السّاعة ان یستکفی الرّجال بالرّجال و النّساء بالنّساء، و ذلک السّحق».

Ва қоли Саиди бен ҷбир : кони борзҳми ҷабали азими иқоли ?лаи дмху кони алайҳи ман алтири мо шоءи аллоҳ , сами зуҳрати тайри кأъзми мо икўни ман алтир ва фӣҳо ман кули лавну смўҳои ънқоءи лтўли ънқҳоу канти тнқзи алии алтири тأклҳо , Фҷоъти иўмои Фоъўзтаҳи алтири Фонқзти алии сбии Фзҳбт ба , Фсмити ънқоءи мағриби лонҳои ағрбти бмои ахзтаҳи Фторт ба Фшкўои илои нбиҳм , Фқол : аллоҳами хзҳоу ақтъи наслҳо ! Фособтҳои соъиқаи Фоҳрқтҳоу лами ири лҳои асар , Фзрбтҳои алъараби Маслан фии ашъорҳм . Сами анҳми қтлўои нбиҳм , Фоҳлкҳми аллоҳ . Ва қили ҳам қавм кзбўо набиё атоҳм , Фҳбсўаҳи фии бӣри зиқаи алқър ,у взъўои алии раъси албӣри сахраи азимаи лои иқдри алии ҳамлҳо алои ҷимоъаи ман анносу қади кони омн ба ман байни алҷмиъи абди асвад ,у кони алъбди иأтии алҷбли Фиҳттби алии зуҳрау ибиъи алҳзмаҳу иштрии бсмнҳои тъомои сами иأтии албӣри Филқии илайҳи алтъоми ман хрўқи алсхраҳи факони алии злки синӣн . Сами ани аллоҳи таъолии аҳлки алқўму арсли маликои ФрФъи алҳҷру ахрҷ алнабӣ ман албӣр . Ва қили бали алосўди ъолҷи алсхраҳи Фқўоаҳи аллоҳи брФъҳои ФрФъҳоу алқии ҳблои илайҳу астхрҷаҳи ман албӣр , Фоўҳии аллоҳи илои злк алнабӣ анаи икўни рафиқаи фии алҷнаҳ . Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) анаи қол : « ани аввали анноси дхўлои алҷнаҳи лаъибади асвад » , ириди ҳозои алъбд .

و قال سعید بن جبیر: کان بارضهم جبل عظیم یقال له دمخ و کان علیه من الطّیر ما شاء اللَّه، ثمّ ظهرت طیر کأعظم ما یکون من الطّیر و فیها من کلّ لون و سمّوها عنقاء لطول عنقها و کانت تنقضّ علی الطّیر تأکلها، فجاعت یوما فاعوزته الطّیر فانقضّت علی صبیّ فذهبت به، فسمّیت عنقاء مغرب لانّها اغربت بما اخذته فطارت به فشکوا الی نبیّهم، فقال: اللّهمّ خذها و اقطع نسلها! فاصابتها صاعقة فاحرقتها و لم یر لها اثر، فضربتها العرب مثلا فی اشعارهم. ثمّ انّهم قتلوا نبیّهم، فاهلکهم اللَّه. و قیل هم قوم کذّبوا نبیّا اتاهم، فحبسوه فی بئر ضیّقة القعر، و وضعوا علی رأس البئر صخرة عظیمة لا یقدر علی حملها الّا جماعة من النّاس و قد کان آمن به من بین الجمیع عبد اسود، و کان العبد یأتی الجبل فیحتطب علی ظهره و یبیع الحزمة و یشتری بثمنها طعاما ثمّ یأتی البئر فیلقی الیه الطّعام من خروق الصّخرة فکان علی ذلک سنین. ثمّ انّ اللَّه تعالی اهلک القوم و ارسل ملکا فرفع الحجر و اخرج النّبیّ من البئر. و قیل بل الاسود عالج الصّخرة فقوّاه اللَّه برفعها فرفعها و القی حبلا الیه و استخرجه من البئر، فاوحی اللَّه الی ذلک النّبیّ انّه یکون رفیقه فی الجنّة. و روی عن النّبی (ص) انّه قال: «انّ اوّل النّاس دخولا الجنّة لعبد اسود»، یرید هذا العبد.

Алии бен алҳусайн бен алӣ , зини алъобдин ( ъ ) ривоят кунад аз падари хеши алҳусайн бен алӣ ( ъ ) гуфто : « мардӣ омад аз банӣ темем пеши амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) ва гуфт : ё амири алмؤмнин , хабари даҳ моро аз асҳоби рас дар кадом аср буданд ва чаҳ қавм буданд ?

علیّ بن الحسین بن علیّ، زین العابدین (ع) روایت کند از پدر خویش الحسین بن علیّ (ع) گفتا: «مردی آمد از بنی تمیم پیش امیر المؤمنین علی (ع) و گفت: یا امیر المؤمنین، خبر ده ما را از اصحاب رسّ در کدام عصر بودند و چه قوم بودند؟

Диёру маскани эшон куҷо буд ? подшоҳи эшон ки буд ? раби алъзаҳи пайғомбар боишон фиристод ё нафиристод ? ва эшонро бача ҳалок кард ? мо дар қуръони зикри эшон михўоним ки :у أсҳоби алрс на қиссаи эшон баён карда на аҳвол эшон гуфта . Амири алмؤмнин ( ъ ) гуфт : ё ахо темем , саволӣ кардӣ ки пеш аз ту ҳечкас аз ман ин савол накардау баъд аз ман қиссаи эшон аз ҳечкас нашнавӣ : эшон қавмӣ буданд дар аср банӣ Исроили пеш аз сулаймони бен Довӯди дарахти санавбар май парастиданад , он дарахт ки ёФси бен Нӯҳи кушта буд бар шФири чашмае маърӯф . Ва берун аз он чашмаи наҳрӣ буд равон , ва эшонро дувоздаҳ бораи шаҳр буд бар шати он наҳр ,у номи он наҳри рас буд дар билоди машриқ . Ва дар он рӯзгори ҳеҷ наҳри азимтару бузургтар аз он наҳр набӯд ва на ҳеҷ шаҳри ободонтар аз он шаҳрҳои эшон . Ва мҳинаҳи он шаҳрҳо Мадинае буд номи он асФндободу подшоҳи эшон аз нажоди намруди бен канъон буд , ва дар он Мадина маскан дошт , ва он дарахти санавбар дар он Мадина буд , ва эшон тухми он дарахти бурданди бони дувоздаҳ бораи шаҳр то дар ҳар шаҳрии дарахтии санавбари баромад ва биболед ,у аҳли он шаҳри онро маъбуд худ сохтанд ва он чашма ки дар зери санавбари асл буд . Ҳечкасро дастурӣ набӯд ки аз он об хӯрдӣ ё барграфтӣ , ки мегуфтанд : ҳаии ҳаёаи олҳтнои Флои инбғии лоҳди ани инқси ман ҳаётҳо . Пас мардумону чаҳорпоёни об ки михўрднд аз он наҳр рас мехӯрданду расму ойини эшон буд дар ҳар моҳии аҳл ҳар шаҳрии гирди он дарахти санавбари хеши баромадан , ва онро бзиўру ҷомаҳои алвони бёростн , ва қурбонҳо кардан ,у оташии азим афрӯхтан , ва он қурбонӣ бар он оташ ниҳодан , то духону қтори он боло гирифтӣ чандон ки дар он торикии дӯди дидаҳои эшон аз осмони маҳҷӯби бгштид . Эшон он соъати бсҷўди дроФтодндид ,у тазаррӯъу зории фаро дарахт кардандед то аз миёни он дарахти шайтон овоз додӣ ки : ании қади разӣати ънкм Фтибўо наФасоу қрўо айнан . Эшон чун овоз шайтон бигӯаш эшон раседӣ сар бардоштандӣ шодону нозон , ва як шбонрўзи бтрбу нишоту хамр хӯрдани басари оўрдндид , яъне ки маъбуди мо аз мо розӣаст . Барин сифати рӯзгори дароз басар овараданд , то куфру ширки эшон бғоит раседу тамарруду туғёни эшон боло гирифт .

دیار و مسکن ایشان کجا بود؟ پادشاه ایشان که بود؟ ربّ العزّه پیغامبر بایشان فرستاد یا نفرستاد؟ و ایشان را بچه هلاک کرد؟ ما در قرآن ذکر ایشان میخوانیم که: وَ أَصْحابَ الرَّسِّ نه قصّه ایشان بیان کرده نه احوال ایشان گفته. امیر المؤمنین (ع) گفت: یا اخا تمیم، سؤالی کردی که پیش از تو هیچکس از من این سؤال نکرده و بعد از من قصّه ایشان از هیچکس نشنوی: ایشان قومی بودند در عصر بنی اسرائیل پیش از سلیمان بن داود درخت صنوبر می‌پرستیدند، آن درخت که یافث بن نوح کشته بود بر شفیر چشمه‌ای معروف. و بیرون از آن چشمه نهری بود روان، و ایشان را دوازده باره شهر بود بر شطّ آن نهر، و نام آن نهر رسّ بود در بلاد مشرق. و در آن روزگار هیچ نهر عظیم‌تر و بزرگ‌تر از آن نهر نبود و نه هیچ شهر آبادان‌تر از آن شهرهای ایشان. و مهینه آن شهرها مدینه‌ای بود نام آن اسفندآباد و پادشاه ایشان از نژاد نمرود بن کنعان بود، و در آن مدینه مسکن داشت، و آن درخت صنوبر در آن مدینه بود، و ایشان تخم آن درخت بردند بآن دوازده باره شهر تا در هر شهری درختی صنوبر برآمد و ببالید، و اهل آن شهر آن را معبود خود ساختند و آن چشمه که در زیر صنوبر اصل بود. هیچکس را دستوری نبود که از آن آب خوردی یا برگرفتی، که می‌گفتند: هی حیاة آلهتنا فلا ینبغی لاحد ان ینقص من حیاتها. پس مردمان و چهارپایان آب که میخوردند از آن نهر رس می‌خوردند و رسم و آئین ایشان بود در هر ماهی اهل هر شهری گرد آن درخت صنوبر خویش برآمدن، و آن را بزیور و جامه‌های الوان بیاراستن، و قربانها کردن، و آتشی عظیم افروختن، و آن قربانی بر آن آتش نهادن، تا دخان و قتار آن بالا گرفتی چندان که در آن تاریکی دود دیده‌های ایشان از آسمان محجوب بگشتید. ایشان آن ساعت بسجود درافتادندید، و تضرّع و زاری فرا درخت کردندید تا از میان آن درخت شیطان آواز دادی که: انّی قد رضیت عنکم فطیبوا نفسا و قرّوا عینا. ایشان چون آواز شیطان بگوش ایشان رسیدی سر برداشتندی شادان و نازان، و یک شبانروز بطرب و نشاط و خمر خوردن بسر آوردندید، یعنی که معبود ما از ما راضی است. برین صفت روزگار دراز بسر آوردند، تا کفر و شرک ایشان بغایت رسید و تمرّد و طغیان ایشان بالا گرفت.

Раби Алъоламин бо эшон пайғомбарӣ фиристод аз банӣ Исроил аз нажоди яҳуди ибни ёқӯб , рӯзгори дарози эшонро даъват карду тавҳид бар эшон арза кард ва аз азоби аллоҳ бим дод , эшон ҳеҷ бнгрўиднд ва дар ширку куфри биФзўднд , то пайғомбар дар аллоҳ зоред ва бар эшон дъоء бад кард , гуфт : ё раби ани ъбодки أбўои алои такзибӣу алкФри бк , иъбдўни шаҷараи лои тзру лои тнФъ , Фأрҳми қдртку слтонк .

ربّ العالمین با ایشان پیغامبری فرستاد از بنی اسرائیل از نژاد یهود ابن یعقوب، روزگار دراز ایشان را دعوت کرد و توحید بر ایشان عرضه کرد و از عذاب اللَّه بیم داد، ایشان هیچ بنگرویدند و در شرک و کفر بیفزودند، تا پیغامبر در اللَّه زارید و بر ایشان دعاء بد کرد، گفت: یا ربّ انّ عبادک أبوا الّا تکذیبی و الکفر بک، یعبدون شجرة لا تضرّ و لا تنفع، فأرهم قدرتک و سلطانک.

Чун пайғомбари ин дуо кард , дарахтҳои эшон ҳамаи хушки гашт . Эшон гуфтанд ин ҳама аз шавамӣ ин мардаст ки даъвӣ пайғомбарӣ мекунаду айби худоён мо меҷӯяд ӯро бигирифтанд ва дар чоҳӣ азим карданд . Овардаанд дар қисса ки анбўбҳо бсохтнди фарох ва онро бқъри оби фурӯи бурданд ,у об аз он анбўбҳо брмикшиднд то бхшк расед он гуҳ аз онҷо дар чоҳии даври фурӯи бурданд ва ӯро дар он чоҳ карданду сангии азим бар сари он чоҳ устувор ниҳоданд , анбўбҳо аз қаър об бардоштанд гуфтанд акнӯн донем худоёни мо аз мо хушнӯд шаванд ки айби ҷӯии эшонро ҳалок кардем . Пайғомбар дар он ваҳшати чоҳ ба аллоҳ нолид гуфт : « Сайидӣу мавлоӣ , қадтарӣ зиқи маконе ва шудаи крбӣ , Форҳми заъфи рукнӣу қуллаи ҳилтӣу аҷҷали қабзи рӯҳӣу лои тؤхри аҷобаҳи даъватӣ ҳатто мот . Фқоли аллоҳи таъолии лҷбрӣил : « ани ибодии ҳؤлоءи ғарраами ҳлмӣу амнўои макрӣу ъбдўо ғайриӣу қтлўои расӯлии Фонои алмнтқми ммни ъсонӣу лами яхаши уқобӣу ании ҳлФти лоҷълнҳми ибра ва наколо ллъолмин » .

چون پیغامبر این دعا کرد، درختهای ایشان همه خشک گشت. ایشان گفتند این همه از شومی این مرد است که دعوی پیغامبری میکند و عیب خدایان ما می‌جوید او را بگرفتند و در چاهی عظیم کردند. آورده‌اند در قصّه که انبوب‌ها بساختند فراخ و آن را بقعر آب فرو بردند، و آب از آن انبوب‌ها برمیکشیدند تا بخشک رسید آن گه از آنجا در چاهی دور فرو بردند و او را در آن چاه کردند و سنگی عظیم بر سر آن چاه استوار نهادند، انبوب‌ها از قعر آب برداشتند گفتند اکنون دانیم خدایان ما از ما خشنود شوند که عیب‌جوی ایشان را هلاک کردیم. پیغامبر در آن وحشت چاه به اللَّه نالید گفت: «سیّدی و مولای، قد تری ضیق مکانی و شدّة کربی، فارحم ضعف رکنی و قلّة حیلتی و عجّل قبض روحی و لا تؤخّر اجابة دعوتی حتّی مات. فقال اللَّه تعالی لجبرئیل: «انّ عبادی هؤلاء غرّهم حلمی و امنوا مکری و عبدوا غیری و قتلوا رسولی فانا المنتقم ممّن عصانی و لم یخش عقابی و انّی حلفت لاجعلنّهم عبرة و نکالا للعالمین».

Пас раби Алъоламин боди ъосФи гарм боишон фурӯи кушод то ҳама бикдигр шуданд ва фароҳам пайвастанд . Он гуҳи замин дар зери эшон ҳамчун санги кибряти гашт , ва аз болои абрии сиёҳ бар омаду оташ фурӯ борид ва эшон чунон ки арзир дар оташи фурӯи гудозад , фурӯ гудохтанд наузи биллоҳи ман ғазабау дараки нқмтаҳ .

پس ربّ العالمین باد عاصف گرم بایشان فرو گشاد تا همه بیکدیگر شدند و فراهم پیوستند. آن گه زمین در زیر ایشان همچون سنگ کبریت گشت، و از بالا ابری سیاه بر آمد و آتش فرو بارید و ایشان چنان که ارزیر در آتش فرو گدازد، فرو گداختند نعوذ باللّه من غضبه و درک نقمته.

Ва қавлаи таъолӣ :у қрўнои байни злки ксиро . Ҳозои кқўлаҳ : лои иълмҳми إлои аллоҳу лзлки қолўо « кизби алнсобўн » . Ва алқрни арбъўни сана ,у иқоли моӣаҳу ъшрўни санаи Фикмли алқрни алаввали ман ҳзаҳ аломаҳ ъанд ҳалоки язиди бен мъўиаҳу алмънӣу аҳлкнои аммои байни ҳзаҳи аломми ксирои лои иълмҳои алои аллоҳ , арсли илайҳами алрсли Фкзбўҳми Фоҳлкўо .

و قوله تعالی: وَ قُرُوناً بَیْنَ ذلِکَ کَثِیراً. هذا کقوله: لا یَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ و لذلک قالوا «کذب النسابون». و القرن اربعون سنة، و یقال مائة و عشرون سنة فیکمل القرن الاوّل من هذه الامّة عند هلاک یزید بن معویة و المعنی و اهلکنا امما بین هذه الامم کثیرا لا یعلمها الّا اللَّه، ارسل الیهم الرّسل فکذّبوهم فاهلکوا.

Ва куллан зрбнои ?лаи алأмсол , куллан мансӯби бФъли мзмр , яънеу анзрно куллан . Ва қили алҳоءи замир алнабӣ ( с ) эй ва куллан зрбнои амсолои ллнбии линзри баҳами қавма . Ва қили маъноа : ва куллан қади аҳзри аллоҳи таъолии илайҳаму възҳми бқсси ман кони қиблаами линзҷрўоу итъзўо , Флмои лами инФъҳми злку лҷўои фии алосрор антқм манеҳам бони тбрҳми ттбиро . Фзлки қавла : ва куллан тбрнои ттбиро . Ва алттбири алтксиру алтқтиъу лиҳозои қили лмксри алзҷоҷи алтбру кзлки табари алзҳб .

وَ کُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ، کلّا منصوب بفعل مضمر، یعنی و انذرنا کلّا. و قیل الهاء ضمیر النّبیّ (ص) ای و کلّا ضربنا امثالا للنّبی لینذر بهم قومه. و قیل معناه: و کلّا قد احذر اللَّه تعالی الیهم و وعظهم بقصص من کان قبلهم لینزجروا و یتّعظوا، فلمّا لم ینفعهم ذلک و لجّوا فی الاصرار انتقم منهم بان تبرهم تتبیرا. فذلک قوله: وَ کُلًّا تَبَّرْنا تَتْبِیراً. و التّتبیر التّکسیر و التّقطیع و لهذا قیل لمکسّر الزّجاج التّبر و کذلک تبر الذّهب.

Ва лақади أтўо яъне мушрикии Маккаи алии алқриаҳу ҳаии қрёти қавми лут ,у канти хумси қрӣ ,у аҳлки аллоҳи арбъои минҳо ва наҷет воҳида . Ва ҳаии сағири кони аҳлҳо лои иъмлўни алъамали алхбис , алтии أмтрти мтри алсўء яъне рмиҳми болсҷил . Ва қили амтрти кбрито ва норо . Ва мтри алсўءи алблоء . Ва мтри истъмли фии алхиру амтри фии алшр . Ва қили ҳумои луғатон . أи Флми икўнўои ирўнҳои азои мрўои баҳои фии асФорҳми Фиътбрўоу итзкрўои лони мадоини қавми лути алӣ тариқаам ъанд ммрҳми илои алшом , ҳозои кқўлаҳу إнҳои лбсбили муқӣму إнҳмои лбإмоми мубин . Бали конўои ло ирҷўн нашӯро эй ҳамлаами алии алкФру алмъосӣ , анкорҳми албъсу алншўр , яъне анҳми лами итъзўоу лами инзҷрўои лонаами лои ихоФўни азоби алохраҳу лои ирҷўни савобҳо .

وَ لَقَدْ أَتَوْا یعنی مشرکی مکة عَلَی الْقَرْیَةِ و هی قریّات قوم لوط، و کانت خمس قری، و اهلک اللَّه اربعا منها و نجت واحدة. و هی صغیر کان اهلها لا یعملون العمل الخبیث، الَّتِی أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ یعنی رمیهم بالسّجیل. و قیل امطرت کبریتا و نارا. و مطر السّوء البلاء. و مطر یستعمل فی الخیر و امطر فی الشّرّ. و قیل هما لغتان. أَ فَلَمْ یَکُونُوا یَرَوْنَها اذا مرّوا بها فی اسفارهم فیعتبروا و یتذکّروا لانّ مدائن قوم لوط علی طریقهم عند ممرّهم الی الشام، هذا کقوله وَ إِنَّها لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ وَ إِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِینٍ. بَلْ کانُوا لا یَرْجُونَ نُشُوراً ای حملهم علی الکفر و المعاصی، انکارهم البعث و النّشور، یعنی انّهم لم یتّعظوا و لم ینزجروا لانّهم لا یخافون عذاب الآخرة و لا یرجون ثوابها.

Қавла :у إзои рأўк яънеу азои абсрўк ё Муҳамади إни итхзўнк эй мо итхзўнк , إлои ҳзўо эй ҳзأаҳ ,у ҳўи алзӣ иҳзؤ манеҳ колсхраҳи лмо исхр манеҳ ,у алзҳкаҳи лмо изҳк манеҳ أи ҳозои алзии баъси аллоҳи рсўло , ин оёт дар шаъни бӯи ҷаҳл фурӯ омад ки расӯлроу ёронро дид ва гуфт бар тариқи астҳзоء аз рӯй инкору астҳқор : أи ҳозои алзии изъми анаи баъсаи аллоҳи алинои рсўло .

قوله: وَ إِذا رَأَوْکَ یعنی و اذا ابصروک یا محمد إِنْ یَتَّخِذُونَکَ ای ما یتّخذونک، إِلَّا هُزُواً ای هزأة، و هو الّذی یهزؤ منه کالسّخرة لما یسخر منه، و الضّحکة لما یضحک منه أَ هذَا الَّذِی بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا، این آیات در شأن بو جهل فرو آمد که رسول را و یاران را دید و گفت بر طریق استهزاء از روی انکار و استحقار: أ هذا الّذی یزعم انّه بعثه اللَّه الینا رسولا.

إни коди лизлно эй қади қорби ани исднои ани ибодаи олҳтнои луи лои أни сбрнои алайҳо , яъне лу лам насабр алайҳои лсрФнои анҳо бсҳраҳу тлоўаҳи калома . Фоҷобҳми аллоҳу қол :у сўФи иълмўни фии алқимаҳи ҳайни ирўни алъзоб Эй ъанд рؤиаҳи алъзоби ман أзли сбило , ман ахтоءи триқо . Ва васфи алсбили болзлоли мҷозоу алмроди солкўҳо .

إِنْ کادَ لَیُضِلُّنا ای قد قارب ان یصدّنا عن عبادة آلهتنا لو لا أَنْ صَبَرْنا عَلَیْها، یعنی لو لم نصبر علیها لصرفنا عنها بسحره و طلاوة کلامه. فاجابهم اللَّه و قال: وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ فی القیمة حِینَ یَرَوْنَ الْعَذابَ ای عند رؤیة العذاب مَنْ أَضَلُّ سَبِیلًا، من اخطاء طریقا. و وصف السّبیل بالضّلال مجازا و المراد سالکوها.

أи раъйати ман атхзи إлҳаҳи ҳавоа , қавмӣ буданд аз араб ки санг май парастиданад , ҳар гуҳ ки эшонро сангӣ некӯ бичишам омадӣу дили эшон он хостии онро суҷуд бурдандед ва ончӣ доштандӣ биФкндндид . Ҳориси бен Қайс азишон буд , корвонӣ мерафт ва он санг ки доштанд аз шутури биФтод , овоз дар қофила афтод ки : санги маъбуд аз шутури биФтод . Таваққуф кунед , то биҷавӣем , соъатии ҷустанд ва наёфтанд . Гӯяндае аз эшон овоз дод ки : ваҷдати ҳҷро аҳсан манеҳ Фсирўо . Яке санг аз он беҳтар ёфтам корвон баронед ва рафтанро бошед . Ва мигўинд дар рӯм қавмӣ ҳастанд ки ҳар чаҳ эшонро некӯ бичишам ояд онро суҷуд баранд . Ин оят дар шаъни эшон фурӯ омад ки бар паии дили хосту ҳўоءи хеши рафтанд , ҳар чаҳ дили эшон хости онро маъбуд сохтанд . Ва лиҳозои қоли алҳсни фии тафсири алоиаҳ : лои иҳўии шиӣои алои атбъаҳ . أи Фأнти ткўни алайҳи вкило эй ҳФизои тмнъаҳи ман злку трдаҳи илои алоямон . Ва қили кФилои иҳдиаҳи маъаи атбоъаи ҳавоа . Ва лӣси ҳозои нҳёи ани дъоӣаҳи аёҳми бали эълом бона қади қзии мо алайҳи ман алонзору алоъзор . Ва қоли баъзи алмФсрин : ҳзаҳи мансӯхаи боиаҳи алсиФ .

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ، قومی بودند از عرب که سنگ می‌پرستیدند، هر گه که ایشان را سنگی نیکو بچشم آمدی و دل ایشان آن خواستی آن را سجود بردندید و آنچه داشتندی بیفکندندید. حارث بن قیس ازیشان بود، کاروانی میرفت و آن سنگ که داشتند از شتر بیفتاد، آواز در قافله افتاد که: سنگ معبود از شتر بیفتاد. توقّف کنید، تا بجوییم، ساعتی جستند و نیافتند. گوینده‌ای از ایشان آواز داد که: وجدت حجرا احسن منه فسیروا. یکی سنگ از آن بهتر یافتم کاروان برانید و رفتن را باشید. و میگویند در روم قومی هستند که هر چه ایشان را نیکو بچشم آید آن را سجود برند. این آیت در شأن ایشان فرو آمد که بر پی دل خواست و هواء خویش رفتند، هر چه دل ایشان خواست آن را معبود ساختند. و لهذا قال الحسن فی تفسیر الایه: لا یهوی شیئا الا اتبعه. أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلًا ای حفیظا تمنعه من ذلک و تردّه الی الایمان. و قیل کفیلا یهدیه مع اتّباعه هواه. و لیس هذا نهیا عن دعائه ایّاهم بل اعلام بانّه قد قضی ما علیه من الانذار و الاعذار. و قال بعض المفسّرین: هذه منسوخة بآیة السیف.

أми тҳсби أни أксрҳми исмъўн ? самоъи тФҳм , أўи иъқлўн ? бқлўбҳми мо тқўли ?лааму анмои қоли أксрҳми лони Фиҳми ман омн . إни ҳам яъне мо ҳам إлои колأнъоми фии ҷаҳли алоёту тарки алонтФоъи бмои исмъўнаҳи бали ҳам أзли сбило . Лони албҳоӣми ани лами тътқди саҳаи алтўҳиди лами тътқди бутлона ва ҳам иътқдўни бутлонау лони албҳоӣми тсҷду тсбҳ ва ҳам иҷҳдўну ишркўн ,у лони албҳоӣми тҳтдии лмроъиҳоу тнқоди лорбобҳо ва ҳам лои иҳтдўни лмноФъҳму лои итиъўни рбҳм ,у лони албҳоӣми лои тхотб ва ҳам ихотбўну лои иъзрўну назири алоиаҳи қавла : Фҳии колҳҷораҳи أўи أшди қсўаҳ .

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ؟ سماع تفهّم، أَوْ یَعْقِلُونَ؟ بقلوبهم ما تقول لهم و انّما قال أَکْثَرَهُمْ لانّ فیهم من آمن. إِنْ هُمْ یعنی ما هم إِلَّا کَالْأَنْعامِ فی جهل الآیات و ترک الانتفاع بما یسمعونه بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا. لانّ البهائم ان لم تعتقد صحّة التّوحید لم تعتقد بطلانه و هم یعتقدون بطلانه و لانّ البهائم تسجد و تسبّح و هم یجحدون و یشرکون، و لانّ البهائم تهتدی لمراعیها و تنقاد لاربابها و هم لا یهتدون لمنافعهم و لا یطیعون ربّهم، و لانّ البهائم لا تخاطب و هم یخاطبون و لا یعذرون و نظیر الایة قوله: فَهِیَ کَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً.