Қавлаи таъолӣ :у атли алайҳим яъне атл ё Муҳамади алии аҳли Макка , хабари иброҳӣми إзи қоли лأбиаҳу қавмаи мо тъбдўн вае шайъи ءи тъбдўн ?

قوله تعالی: وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ یعنی اتل یا محمد علی اهل مکه، خبر ابراهیم إِذْ قالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ ما تَعْبُدُونَ و ایّ شی‌ء تعبدون؟

Қолўо наабд ҳзаҳи алосноми алтии тронои муқӣмин алии ибодатҳоу ҳаии аснону сбъўни снмои ман зҳбу Фзаҳу ҳадиду нҳосу хшбу анмои қол : Фнзли лонаами конўои иъбдўнҳои болнҳори дуни аллил .

قالُوا نَعْبُدُ هذه الاصنام التی ترانا مقیمین علی عبادتها و هی اثنان و سبعون صنما من ذهب و فضة و حدید و نحاس و خشب و انّما قال: فَنَظَلُّ لانهم کانوا یعبدونها بالنهار دون اللیل.

Қоли ?лаами иброҳӣм : ҳилли исмъўнкм эй ҳилли исмъўни дъоӣкму ҳилли иҷибкми ази тдъўнҳо .

قالَ لهم ابراهیم: هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ ای هل یسمعون دعائکم و هل یجیبکم اذ تدعونها.

أўи ҳилли инФъўнкми фии шайъи ءи ази ъбдтмўҳо ӯ изрўнкми бшии ءи ази лами тъбдўнҳо .

أَوْ هل یَنْفَعُونَکُمْ فی شی‌ء اذ عبدتموها او یضرّونکم بشی‌ء اذ لم تعبدونها.

Қолўои бали вҷднои обоءнои кзлки иФълўни иъбдўни алосноми Фотбъноҳм , анмо кунӣ анҳуам бкноиаҳи алъқлоءи лонаи кони фии ҷумлаи алмъбўдини ман иъқли колмлоӣкаҳу шаётини алонсу алҷн .

قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا کَذلِکَ یَفْعَلُونَ یعبدون الاصنام فاتبعناهم، انّما کنی عنهم بکنایة العقلاء لانّه کان فی جملة المعبودین من یعقل کالملائکة و شیاطین الانس و الجنّ.

Қоли иброҳӣми мнкрои алии обоӣҳми фии ибодатҳо أи Фрأитми мо кантами тъбдўн .

قالَ ابراهیم منکرا علی آبائهم فی عبادتها أَ فَرَأَیْتُمْ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ.

أнтму обоؤкми алأқдмўни Фإнҳми адуи лӣ ва ано манеҳам барии ء , ириди болъдўи алосном ва ибодҳо лтсҳи алъдоўаҳ , ?фони алъдоўаҳи лои тсҳи ман алҷмод . Ва қили анҳми адуи лӣ . Ириди алосном ,у алмънии анҳми адуи лии луи ъбдтҳми фии алқёмаҳи комаи қоли таъолӣ : куллан сикФрўни бъбодтҳму икўнўни алайҳими здо . Қоли алФроء : ҳозои ман алмқлўбу алмънии ании адуи ?лаами аъодиҳму лои аъбдҳми лони ман ъодинаҳи ъодоку вҳди ъдўои лони Фъўлои санъати ллмболғаҳу алксраҳи Фқоми мақоми алҷмъ .

أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی و انا منهم بری‌ء، یرید بالعدوّ الاصنام و عبادها لتصحّ العداوة، فانّ العداوة لا تصحّ من الجماد. و قیل انّهم عدوّ لی. یرید الاصنام، و المعنی انّهم عدوّ لی لو عبدتهم فی القیامة کما قال تعالی: کَلَّا سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا. قال الفرّاء: هذا من المقلوب و المعنی انّی عدوّ لهم اعادیهم و لا اعبدهم لانّ من عادینه عاداک و وحّد عدوّا لانّ فعولا صنعت للمبالغة و الکثرة فقام مقام الجمع.

Ва қили маъноаи кули маъбуди лаками адуи лии алои раби Алъоламин иҷўзи ани икўни алостсноءи мнқтъои бмънии локин , Фитм алклом ъанд қавлаи Фонҳми адуи лии сами қоли локини раби Алъоламин лӣси бъдўи лии кқўлаҳ : إлои أни ткўни туҷҷораи ани трози мнкми Фклўо . Қоли алзҷоҷи алостсноءи саҳеҳи муттасили лонааму ани анкрўои алъбодаҳи алмърўФаҳи лами инкрўои анаи холқҳму розқҳму лиҳозои қоли таъолӣ :у лӣни сأлтҳми ман хлқҳми лиқўлни аллоҳи Фконўои бҳзои обидини Фсҳи алостсноء .

و قیل معناه کلّ معبود لکم عدوّ لی الا ربّ العالمین یجوز ان یکون الاستثناء منقطعا بمعنی لکن، فیتمّ الکلام عند قوله فانّهم عدوّ لی ثم قال لکن رب العالمین لیس بعدوّ لی کقوله: إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ منکم فکلوا. قال الزجاج الاستثناء صحیح متصل لانّهم و ان انکروا العبادة المعروفة لم ینکروا انّه خالقهم و رازقهم و لهذا قال تعالی: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ فکانوا بهذا عابدین فصحّ الاستثناء.

Ва қили ман кони ҷоҳдои ллаҳи обиди ?лаи ман ҳайси ани асари алъбўдиаҳи фӣаи зоҳир , Фолостсноءи саҳеҳ .

و قیل من کان جاحدا للَّه عابد له من حیث انّ اثر العبودیة فیه ظاهر، فالاستثناء صحیح.

Ва қили алои бмънии дуни кқўлаҳ : лои изўқўни фӣҳо аламути إлои аламутаи алأўлӣ .

و قیل الا بمعنی دون کقوله: لا یَذُوقُونَ فِیهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولی‌.

Сами зикри иброҳӣми раби Алъоламин Фқоли алзии хлқнии фии алднёи алии фитратаи Фҳўи иҳдини фии алохраҳи илои ҷнтаҳ . Ва қили алзии хлқнӣу лами аки шиӣои Фҳўи иҳдинии илои алршоди ази ъбдтаҳу лами ашрк ба шиӣо .

ثم ذکر ابراهیم رب العالمین فقال الَّذِی خَلَقَنِی فی الدنیا علی فطرته فَهُوَ یَهْدِینِ فی الآخرة الی جنته. و قیل الَّذِی خَلَقَنِی و لم اک شیئا فهو یهدینی الی الرشاد اذ عبدته و لم اشرک به شیئا.

Ва алзии ҳўи итъмнӣу исқини ирзқнӣу ирбинӣ , итъмнӣ эй таоми шоءу исқинӣ эй шароби шоء . Ва дахл « ҳў » фии ҳзаҳи алклмоти ллтхсиси комаи иқўл : зайди ҳўи алзорби ъмрўои азои кони ҳноки ман идъии ани ғайри зайди зарба .

وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ یرزقنی و یربّینی، یطعمنی ای طعام شاء و یسقینی ای شراب شاء. و دخل «هو» فی هذه الکلمات للتخصیص کما یقول: زید هو الضارب عمروا اذا کان هناک من یدّعی انّ غیر زید ضربه.

Ва إзои маразати Фҳўи ишФини ибрؤнии ман алмрзи азоФи иброҳӣми алмрзи ило нафсау ани кони ман аллоҳи субҳонаи лони қавмаи конўои иъдўнаҳи ъибо , Фостъмли ҳасани алодби кқўли алхзр : Фأрдти أни أъибҳоу қол : Фأроди рбки أни иблғои أшдҳмо . Ва қили ишбаҳи ҳозои ани икўни шокёи ллаҳи ъзу ҷли луи азоФи алмрзи илайҳ , Флзлки азоФи ило нафса . Ва қоли ҷаъфари алсодқ ( ъ ) азои маразати болзнўби шФонии болтўбаҳ .

وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ یبرؤنی من المرض اضاف ابراهیم المرض الی نفسه و ان کان من اللَّه سبحانه لانّ قومه کانوا یعدّونه عیبا، فاستعمل حسن الادب کقول الخضر: فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَها و قال: فَأَرادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغا أَشُدَّهُما. و قیل یشبه هذا ان یکون شاکیا للَّه عزّ و جلّ لو اضاف المرض الیه، فلذلک اضاف الی نفسه. و قال جعفر الصادق (ع) اذا مرضت بالذنوب شفانی بالتوبة.

Ва алзии имитнии азои шоءи сами иҳиини азои ?ераади баъди алммот . Адхли сами лони бинҳмои трохё ,у анмои ?ераади бзлки алоҳтҷоҷи алайҳими лони алолоҳиаҳи лои тслҳи алои лмни иқдри алии ҳзаҳи алошёء .

وَ الَّذِی یُمِیتُنِی اذا شاء ثُمَّ یُحْیِینِ اذا اراد بعد الممات. ادخل ثُمَّ لانّ بینهما تراخیا، و انّما اراد بذلک الاحتجاج علیهم لانّ الالاهیة لا تصلح الا لمن یقدر علی هذه الاشیاء.

Ва алзии أтмъи أни иғФри лии хтиӣтии явми аддӣн , эй алзӣ арҷу ани истри лии хтиӣтии явми алҳсоб ,у алмҷозоаҳ . Ин ояти длилист ки бар анбиёи сғоӣр зулот равад агар чаҳ аз кабоир маъсӯм бошанд . Ва зулати иброҳӣми се калима буд яке онаст ки гуфт : إнии сқими дигар : бали фаълаи кбирҳми сеюм :сораро гуфт : ҳзаҳи ахтӣ . Қоли мақотил : ани иброҳӣми кизби слоси кизботу ахтأи слоси хаттӣоту абтлии слосу асқти сиқта .

وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ، ای الذی ارجو ان یستر لی خطیئتی یوم الحساب، و المجازاة. این آیت دلیلیست که بر انبیا صغائر زلات رود اگر چه از کبائر معصوم باشند. و زلّت ابراهیم سه کلمه بود یکی آنست که گفت: إِنِّی سَقِیمٌ دیگر: بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ سوم: ساره را گفت: هذه اختی. قال مقاتل: ان ابراهیم کذب ثلاث کذبات و اخطأ ثلاث خطیات و ابتلی ثلاث و اسقط سقطة.

Аммо алкзби Фҳини қол : ҳзаҳи ахтӣу ҳайни қол : إнии сқиму ҳайни қол : бали фаълаи кбирҳм ва аммо алхтиӣоти алслоси қавлаи ллзҳраҳ : ҳозои рабӣу ллқмр : ҳозои рабӣу ллшмс : ҳозои рабӣ , ва аммо алблёти Фҳини қзФи фии алнору алхатону забҳи ибна ,у асқти сиқтаи ҳайни қол : ағФри лأбии إнаҳи кони ман алзолин . Ва гуфтаанд أни иғФри лии хтиӣтии гуноҳон уммат мехоҳад кқўлаҳи таъолӣ : лиғФри лаки аллоҳи мо тақаддуми ман знбк ва мо тأхр .

امّا الکذب فحین قال: هذه اختی و حین قال: إِنِّی سَقِیمٌ و حین قال: بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ و امّا الخطیئات الثلاث قوله للزهرة: هذا رَبِّی و للقمر: هذا رَبِّی و للشمس: هذا رَبِّی، و امّا البلیات فحین قذف فی النّار و الختان و ذبح ابنه، و اسقط سقطة حین قال: اغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کانَ مِنَ الضَّالِّینَ. و گفته‌اند أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی گناهان امّت میخواهد کقوله تعالی: لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ.

Ва қили тааббуди иброҳӣми бони идъўи бҳзои алдъоءи комаи тааббуди бқўлаҳ :у лои тхзнии явми ибъсўн .

و قیل تعبد ابراهیم بان یدعو بهذا الدعاء کما تعبد بقوله: وَ لا تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ.

Ва маълум қатъан анаи лои ихзии локинаи дуои аллоҳи бҳзаҳи алодъиаҳи азҳорои ллъбўдиаҳу лиқтдӣ ба ғайра . Қоли аҳли алтўҳиди ани иброҳӣми ҳукми бҳзаҳи алошёء ҳатто азои антҳии илои алмғФраҳи лами иҳкми алайҳои Фқолу алзии أтмъи лиълми ани алъбди лӣси ?лаи ани иҳкми лнФсаҳи боломону икўни байни алхўФу алрҷоء .

و معلوم قطعا انّه لا یخزی لکنّه دعا اللَّه بهذه الادعیة اظهارا للعبودیّة و لیقتدی به غیره. قال اهل التوحید ان ابراهیم حکم بهذه الاشیاء حتی اذا انتهی الی المغفرة لم یحکم علیها فقال وَ الَّذِی أَطْمَعُ لیعلم ان العبد لیس له ان یحکم لنفسه بالامان و یکون بین الخوف و الرجاء.

Рӯй ани ъоӣшаҳи анҳо қолат : ё расӯли аллоҳи ани абди аллоҳи бен ҷдъони кони иқрии алзиФу исли алрҳму иФки алъонӣ ,у ҳилли инФъаҳи злк ? қоли ло , лонаи лами иқли иўмои қт : أни иғФри лии хтиӣтии явми аддӣн .

روی عن عائشة انها قالت: یا رسول اللَّه انّ عبد اللَّه بن جدعان کان یقری الضیف و یصل الرحم و یفکّ العانی، و هل ینفعه ذلک؟ قال لا، لانّه لم یقل یوما قط: أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ.

Раби ҳби лии ҳукамо эй нбўаҳ ,у қили фаҳмоу уламоу асобаҳи фии алқўлу أлҳқнии болсолҳин эй вФқнии ллзии иؤдии илои алоҷтмоъи маъаи алсолҳин яъне алнабӣин фии алсўоб .

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً ای نبوة، و قیل فهما و علما و اصابة فی القول وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ ای وفّقنی للذی یؤدی الی الاجتماع مع الصالحین یعنی النبیین فی الثواب.

Қоли алҳсн : лои мадҳи аблғи ман алслоҳу лои ҳола ашраф ъанд аллоҳи ман алслоҳ . Ва қили ҳби лии ҳукамои фии алднёу أлҳқнии болсолҳини фии алъқбӣ .

قال الحسن: لا مدح ابلغ من الصلاح و لا حالة اشرف عند اللَّه من الصلاح. و قیل هَبْ لِی حُکْماً فی الدنیا وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ فی العقبی.

Ва аҷъли лии лисони сидқи фии алохрини аксари алмФсрини алии анаи алсноءи алҳсни алҷид ,у саммии лсонои лона ба икўн яъне аҷъли лии сноءи ҷмилоу дъоءи ҳуснои алии лисони алхлқи илои явми алқёмаҳ , Фостҷоби аллоҳи дъоӣаҳ ҳатто итўлоаҳи аҳли алодёни кулҳо Фиқрўни брсолтаҳу иؤмнўн ба .

وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ اکثر المفسرین علی انه الثناء الحسن الجیّد، و سمی لسانا لانه به یکون یعنی اجعل لی ثناء جمیلا و دعاء حسنا علی لسان الخلق الی یوم القیامة، فاستجاب اللَّه دعائه حتی یتولاه اهل الادیان کلّها فیقرون برسالته و یؤمنون به.

Ва қили ?ераади ани лои инқтъи алнбўаҳи ман насла . Ва қили ?ераади ани иҷъли ман валадаи ман иқўми болҳқи фии охир алзмон , Фостҷоби аллоҳи дъоӣаҳу ҷаълаи шаҷараи алонбёءу баъси мҳмдои алайҳи ассаломи фии охир алзмон ман зритаҳ . Ва аҷълнии ман варасаи ҷинаи алнъим , эй амтнии алии улҳолаи алтии астўҷби баҳои мнки ани тдхлнии ҷинаи алнъим . Ва ҷоءи лафзи алўросаҳи фии алқуръони фии ғайри мавзеи лони алмؤмнини ирсўни манозили алкФор . Ва қили лони алўросаҳи ақўии сабаби иқъ ба алмалик . Ва қили лонҳои тқъи ман ғайри касб .

و قیل اراد ان لا ینقطع النبوّة من نسله. و قیل اراد ان یجعل من ولده من یقوم بالحقّ فی آخر الزّمان، فاستجاب اللَّه دعائه و جعله شجرة الانبیاء و بعث محمدا علیه السّلام فی آخر الزّمان من ذرّیّته. وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِیمِ، ای امتنی علی الحالة الّتی استوجب بها منک ان تدخلنی جنّة النعیم. و جاء لفظ الوراثة فی القرآن فی غیر موضع لانّ المؤمنین یرثون منازل الکفّار. و قیل لانّ الوراثة اقوی سبب یقع به الملک. و قیل لانّها تقع من غیر کسب.

Қавла :у ағФри лأбии إнаҳи кони ман алзолин . Қоли алҳусайн бен алФзл : яъне алии шритаҳи алислом ,у кзлки қоли фии қавми лут : ҳؤлоءи бнотии ҳни أтҳри лакам , алии шритаҳи алисломи иؤидаҳи қавла . Ва мо кони истиғфори иброҳӣми лобӣаи алои ани мавъидаи въдҳо Аёа ,у қили анмои дъии ?лаи вФоءи бъҳдаҳу ваъдаи алзии ваъда Аёа ман қавла : сأстғФри лаки рабӣ .

قوله: وَ اغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کانَ مِنَ الضَّالِّینَ. قال الحسین بن الفضل: یعنی علی شریطة الاسلام، و کذلک قال فی قوم لوط: هؤُلاءِ بَناتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ، علی شریطة الاسلام یؤیّده قوله. و ما کان استغفار ابراهیم لابیه الا عن موعدة وعدها ایّاه، و قیل انّما دعی له وفاء بعهده و وعده الّذی وعده ایّاه من قوله: سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی.

Ва ҷоизи ани идъўи лобӣаи фии ҳоли ҳаётау ани кони коФрои лонаи лои иълми анаи имўти алии куфрау лами икни мнҳёи анҳу , Флмои табин ?лаи анаи адуи ллаҳ тбрأ манеҳ .

و جایز ان یدعو لابیه فی حال حیاته و ان کان کافرا لانّه لا یعلم انّه یموت علی کفره و لم یکن منهیّا عنه، فلمّا تبیّن له انّه عدوّ للَّه تبرّأ منه.

Рӯй смраҳи бен ҷндби қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман тўзأи Фосбғи алўзўءи сами харҷи ман байтаи ириди алмсҷди Фқоли ҳайни ихрҷ : бисмии аллоҳи алзии хлқнии Фҳўи иҳдини алои ҳдоаҳи лсўоби алоъмол ,у алзии ҳўи итъмнӣу исқини алои атмъаҳи аллоҳи ман таоми алҷнаҳу саққоаи ман шаробҳоу إзои маразати Фҳўи ишФини алои шифоаи аллоҳ ,у алзии имитнии сами иҳиини алои эҳёаи аллоҳи ҳаёаи алшҳдоء ва амотаҳ метаҳ алшҳдоء ,у алзии أтмъи أни иғФри лии хтиӣтии явми аддӣни алои ғФри аллоҳи хатоёау луи канти аксари ман збди албҳр , раби ҳби лии ҳукамоу أлҳқнии болсолҳини алои вҳби аллоҳи ?лаи ҳукамо ва алҳақа бсолҳи ман мзӣу солеҳи ман бқӣу аҷъли лии лисони сидқи фии алохрини ало кутуб ъанд аллоҳи сдиқо ,у аҷълнии ман варасаи ҷинаи алнъими алои ҷаъли аллоҳи ?лаи алқсўру алмнозли фии алҷнаҳи қоли смраҳу лақади смътаҳи ман расӯли аллоҳ ( с ) ғайри марау лои мртину лои слосо ҳатто ъад ъшроу кони алҳсни язиди фӣау ағФри лўолдии комаи рбёнии сғиро .

روی سمرة بن جندب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من توضّأ فاسبغ الوضوء ثم خرج من بیته یرید المسجد فقال حین یخرج: بسم اللَّه الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ الا هداه لصواب الاعمال، وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ الا اطمعه اللَّه من طعام الجنّة و سقاه من شرابها وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ الا شفاه اللَّه، وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ الا احیاه اللَّه حیاة الشّهداء و اماته میتة الشهداء، وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ الا غفر اللَّه خطایاه و لو کانت اکثر من زبد البحر، رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ الّا وهب اللَّه له حکما و الحقه بصالح من مضی و صالح من بقی وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ الا کتب عند اللَّه صدّیقا، وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِیمِ الا جعل اللَّه له القصور و المنازل فی الجنّة قال سمرة و لقد سمعته من رسول اللَّه (ص) غیر مرّة و لا مرّتین و لا ثلاثا حتّی عدّ عشرا و کان الحسن یزید فیه و اغفر لوالدی کَما رَبَّیانِی صَغِیراً.

Қавлаи таъолӣ :у лои тхзнии явми ибъсўн эй лои тФзҳнӣу лои тҳтки стрии явми алқёмаҳу анмои қоли злки маъаи илма бона лои ихзиаҳи ҳсои лғираҳи алии алоқтдоء бау қили лои тхзнӣ , эй лои тдхлнии алнори идли алайҳи қавлаи рбно : рбнои إнки ман тдхли алнори Фқди أхзитаҳ , сами Фсри явми албъсу васфа бона явми лои инФъи фӣаи молу лои бнўн яъне лои инФъи зои моли молаи алзии кони ?лаи фии алднёу лои инФъаҳи бнўаҳи бмўосоаҳи шайъи ءи ман тоътҳму лои бҳмли шайъи ءи ман маосӣа .

قوله تعالی: وَ لا تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ ای لا تفضحنی و لا تهتک ستری یوم القیامة و انّما قال ذلک مع علمه بانّه لا یخزیه حثّا لغیره علی الاقتداء به و قیل لا تخزنی، ای لا تدخلنی النّار یدلّ علیه قوله ربّنا: رَبَّنا إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ، ثمّ فسّر یوم البعث و وصفه بانّه یوم لا ینفع فیه مالٌ وَ لا بَنُونَ یعنی لا ینفع ذا مال ماله الّذی کان له فی الدّنیا و لا ینفعه بنوه بمواساة شی‌ء من طاعتهم و لا بحمل شی‌ء من معاصیه.

إлои ман أтии аллоҳи бқлби салим эй алои амрءои сори илои аллоҳу ?лаи қалби салими лои ширки фӣау лои куфр ,у алмънии бнФси салими ани алкФру алмъосӣу анмои изофаи илои алқлби лони алҷўорҳи тобеъаи ллқлби Фтслми бсломтаҳу тФсди бФсодаҳ . Ва фии алхбр : « ани фии ҷасади ибни одами лмзғаҳи азои сулҳати сулҳи лҳои соири алҷсду азои Фсдти Фсди лҳои соири алҷсд , алоу ҳаии алқлб » .

إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ ای الا امرءا صار الی اللَّه و له قلب سلیم لا شرک فیه و لا کفر، و المعنی بنفس سلیم عن الکفر و المعاصی و انّما اضافه الی القلب لانّ الجوارح تابعة للقلب فتسلم بسلامته و تفسد بفساده. و فی الخبر: «انّ فی جسد ابن آدم لمضغة اذا صلحت صلح لها سایر الجسد و اذا فسدت فسد لها سایر الجسد، الا و هی القلب».

Қоли алмбрд : алостсноءи ҳоҳнои мунқатиъи лони улқулуби алслимаҳи листи ман алмолу албнин ,у қили ҳўи муттасил ,у алмънии алои ман силами қалбаи ?фонаи инФъаҳи молаи алзии анФқаҳи фии тоъаҳи аллоҳу инФъаҳи бнўаҳи лонаами ишФъўни фӣа . Ва қили инФъўнаҳи бсрўраҳи баҳам . Қоли ибни аббос : саломаи алқлби шҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳ . Ва қоли ибни алмсиб : алқлби алслими ҳўи алсҳиҳи зиди алмризу ҳўи қалби алмؤмни лони қалби алкоФру алмноФқи марӣз . Қоли аллоҳи субҳонаи таъолӣ : фии қлўбҳми маразу қили алқлби алслими алхолии ман албдъаҳу алмтмӣни алии алснаҳ . Ва қили салими ман оФаҳи алмолу албнин . Ва қили алслими фии аллғаҳи аллдиғи Фмъноаҳи аллдиғи ман хавфи аллоҳи субҳона .

قال المبرد: الاستثناء هاهنا منقطع لانّ القلوب السّلیمة لیست من المال و البنین، و قیل هو متّصل، و المعنی الا من سلم قلبه فانّه ینفعه ماله الذی انفقه فی طاعة اللَّه و ینفعه بنوه لانّهم یشفعون فیه. و قیل ینفعونه بسروره بهم. قال ابن عباس: سلامة القلب شهادة ان لا اله الا اللَّه. و قال ابن المسیب: القلب السلیم هو الصحیح ضدّ المریض و هو قلب المؤمن لانّ قلب الکافر و المنافق مریض. قال اللَّه سبحانه تعالی: فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ و قیل القلب السّلیم الخالی من البدعة و المطمئنّ علی السّنّة. و قیل سلیم من آفة المال و البنین. و قیل السّلیم فی اللّغة اللدیغ فمعناه اللدیغ من خوف اللَّه سبحانه.

Ва أзлФти алҷнаҳи ллмтқин эй аднити алҷнаҳи ман аллазӣнаи инФўни алшрку итқўни уқоби аллоҳи бтоътҳми линзрўои илоҳоу идхлўои омнин .

وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ ای ادنیت الجنّة من الّذین ینفون الشرک و یتّقون عقاب اللَّه بطاعتهم لینظروا الیها و یدخلوا آمنین.

Ва брзти алҷҳими ллғоўин , эй азҳарати ҷаҳаннами ллкФори алзолини ани алҳдии линзрўои илоҳоу илои мо мо аъди аллоҳи ?лаами ман алъзоби фӣҳо Физдодўои бзлки ҳсраҳи илои ҳсраҳ .

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ، ای اظهرت جهنّم للکفّار الضّالین عن الهدی لینظروا الیها و الی ما ما اعدّ اللَّه لهم من العذاب فیها فیزدادوا بذلک حسرة الی حسرة.

Ва қили ?лаам яъне ллкоФрини фии злки алўқти тқриъоу тбкито : أини мо кантами тъбдўни ман дуни аллоҳи ман алосному тзъмўни анҳо тшФқи лакаму тқрбкми илои аллоҳи зулфӣ .

وَ قِیلَ لَهُمْ یعنی للکافرین فی ذلک الوقت تقریعا و تبکیتا: أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ من الاصنام و تزعمون انّها تشفق لکم و تقرّبکم الی اللَّه زلفی.

Ҳилли инсрўнкми ФтдФъи ънкм ӯ интсрўни лонФсҳми Фҳии фии алнори мъкм .

هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ فتدفع عنکم او ینتصرون لانفسهم فهی فی النار معکم.

Алнсри алмъўнаҳи алии дафъи алшру алсўءи ани ғайрау алонтсори ани идФъи ан нафса . Ва анмои қол : أўи интсрўни баъди қавла : ҳилли инсрўнкм . Лони рутбаи алнсри баъди рутбаи алонтсор , лони ман насри ғайраи Флои шаки фии антсораҳу қади интсри ман лои иқдри алии насри ғайра : Фкбкбўои фӣҳо ҳаму алғоўўн , эй қзФўои фӣҳоу тарҳи бъзҳми алии баъзи мнкўсини алии рؤсҳму аслаи кбўои сами зўъФи крри ллмболғаҳ ва мислаи . Қўлҳми кФФту кФкФт .

النّصر المعونة علی دفع الشّرّ و السّوء عن غیره و الانتصار ان یدفع عن نفسه. و انّما قال: أَوْ یَنْتَصِرُونَ بعد قوله: هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ. لانّ رتبة النّصر بعد رتبة الانتصار، لانّ من نصر غیره فلا شکّ فی انتصاره و قد ینتصر من لا یقدر علی نصر غیره: فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ، ای قذفوا فیها و طرح بعضهم علی بعض منکوسین علی رؤسهم و اصله کبّوا ثمّ ضوعف کرّر للمبالغة و مثله. قولهم کففت و کفکفت.

Ва қавла : ҳам яъне алосному зкрўои ҳмлои алии аллФз ва яъне болғоўини алкФор .

و قوله: هُمْ یعنی الاصنام و ذکّروا حملا علی اللفظ و یعنی بالغاوین الکفّار.

Ва қили алшётину алғоўии алъомли бмои иўҷби алхибаҳи ман алхир .

و قیل الشّیاطین و الغاوی العامل بما یوجب الخیبة من الخیر.

Ва ҷунуди إблиси أҷмъўн , эй мтбъўаҳи ман валадау валади одам .

وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ، ای متّبعوه من ولده و ولد آدم.

Қолўо эй алъобдўни ғайри аллоҳу алотбоъу алмтбўъўн , мафъӯли қолўои толлаҳи илои охири алқсаҳ ва ҳам фӣҳо ихтсмўни ҳоли арзати байни алФоълу алмФъўлу маънии ихтсмўн : ани алотбоъи иқўлўни ллмтбўъини ғзртмўноу кзбтмўноу аҳлктмўно . Ва иқўли алмтбўъўн : бали зллтми бохтёркму кантами оқилин Фҳлои ?назаретами лонФскми Фмои аринои лонФсно , иқоли ахтсми алқўму тхосмўои бмънии воҳид . Ва назири алоиаҳи қавла : إни злки лҳқи тахосуми أҳли алнор . Ва қавла : إзи тбрأи аллазӣнаи атбъўои ман аллазӣнаи атбъўо .

قالُوا ای العابدون غیر اللَّه و الاتباع و المتبوعون، مفعول قالوا تاللَّه الی آخر القصّة وَ هُمْ فِیها یَخْتَصِمُونَ حال عرضت بین الفاعل و المفعول و معنی یختصمون: انّ الاتباع یقولون للمتبوعین غزرتمونا و کذّبتمونا و اهلکتمونا. و یقول المتبوعون: بل ضللتم باختیارکم و کنتم عاقلین فهلا نظرتم لانفسکم فما ارینا لانفسنا، یقال اختصم القوم و تخاصموا بمعنی واحد. و نظیر الآیة قوله: إِنَّ ذلِکَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ. و قوله: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا.

Ва қавла : толлаҳи إни кнои лФии залоли мубин , ҳозои ман каломи алтобъину акдўои қўлҳми болқсм , эй толлаҳи мо кнои алои фии зҳоби ани алсўоби байни ази сўинои бинкму байни раби Алъоламин фии алъбодаҳу алтсмиаҳи иқоли сӯяти алшии ءи болшии ء эй ҷълтаҳи исоўиаҳ амалану ҳукамоу тасмия .

و قوله: تَاللَّهِ إِنْ کُنَّا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ، هذا من کلام التابعین و اکّدوا قولهم بالقسم، ای تاللّه ما کنّا الا فی ذهاب عن الصّواب بیّن اذ سوّینا بینکم و بین ربّ العالمین فی العبادة و التّسمیة یقال سوّیت الشی‌ء بالشّی‌ء ای جعلته یساویه عملا و حکما و تسمیة.

Ва мо أзлнои إлои алмҷрмўн . эй кброؤнои аллазӣнаи дъўнои илои алзлолу амрўно ба .

وَ ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ. ای کبراؤنا الذین دعونا الی الضلال و امرونا به.

Ва қили алмҷрмўни Иблису ҷндаҳу қили ибни одами алқотли лонаи аввали ман сини алқтлу анвоъи алмъосӣ .

و قیل المجرمون ابلیس و جنده و قیل ابن آدم القاتل لانّه اوّل من سنّ القتل و انواع المعاصی.

Фмои лнои ман шоФъини шоФъи ман алأбоъду лои садиқи ҳмими ман алоқорб , инФъноу ишФъи лно .

فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ شافع من الأباعد وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ من الاقارب، ینفعنا و یشفع لنا.

Рӯй фии баъзи алохбор : анаи иҷии ءи явми алқёмаҳи абди иҳосби Фистўии ҳснотаҳу сиотаҳу иҳтоҷи илои ҳасанаи воҳидаи трзии анҳу хсўмаҳ . Фиқўли аллоҳ : абдии бақиятаи лаки ҳасанаи ани канти адхлтки алҷнаҳи анзрўои талаби ман анноси лаъли воҳдои иҳби мнки ҳасанаи воҳида , Фётӣу идхли фии алсФини ман абӣау ИМАи сами ман асҳоба . Фиқўли лкли воҳиди фӣ боба Флои иҷибаҳи аҳад ,у кули иқўли ?ла : анои алиўми фақири илои ҳасанаи воҳидаи Фирҷъи илои макона . Фисأлаҳ алҳақ , субҳонау иқўл : мо зои ҷӣт ба ? Фиқўл , ё раби лами иътнии аҳади ҳасанаи ман ҳснотаҳ . Фиқўли аллоҳ : абдии лами икни лаки садиқи фӣ . Физкри алъбду иқўл : фалони кони сдиқои лӣ . Фидлаҳ алҳақ алайҳи Фётиаҳи Фиклмаҳи фӣ боба , Фиқўл : балӣ , лии ибодоти касӣраи қаблҳо алиўми ании Фқди вҳбтҳои мнк , Фисри ҳозои алъбду иҷии ءи илои мавзеау ихбри бзлки рабаи Фиқўли аллоҳ . Қад қблтҳо манеҳу лами анқси ман ҳуққаи шиӣоу қади ғФрти лаку ?ла » .

روی فی بعض الاخبار: انّه یجی‌ء یوم القیامة عبد یحاسب فیستوی حسناته و سیّآته و یحتاج الی حسنة واحدة ترضی عنه خصومه. فیقول اللَّه: عبدی بقیت لک حسنة ان کانت ادخلتک الجنّة انظروا طلب من النّاس لعلّ واحدا یهب منک حسنة واحدة، فیاتی و یدخل فی الصفّین من ابیه و امّه ثمّ من اصحابه. فیقول لکلّ واحد فی بابه فلا یجیبه احد، و کلّ یقول له: انا الیوم فقیر الی حسنة واحدة فیرجع الی مکانه. فیسأله الحقّ، سبحانه و یقول: ما ذا جئت به؟ فیقول، یا ربّ لم یعطنی احد حسنة من حسناته. فیقول اللَّه: عبدی لم یکن لک صدیق فیّ. فیذکر العبد و یقول: فلان کان صدیقا لی. فیدلّه الحق علیه فیاتیه فیکلّمه فی بابه، فیقول: بلی، لی عبادات کثیرة قبلها الیوم عنّی فقد وهبتها منک، فیسرّ هذا العبد و یجی‌ء الی موضعه و یخبر بذلک ربّه فیقول اللَّه. قد قبلتها منه و لم انقص من حقّه شیئا و قد غفرت لک و له».

Ва ҳозои маънии қавла : Фмои лнои ман шоФъину лои садиқи ҳмим . Ва алҳмими алқриби ман қўлҳми ҳами алшии ء эй қурб . Ва қили саммии алсдиқи ҳмимои лонаи иҳмиаҳу идФъи анҳу . Кофарони ин сухани он гуҳ гӯйанд ки Фриштгонроу пайғомбарону муъминонро бенанд ки аҳли тавҳидро шафоат мекунанд ва эшон худро шафиъӣ набенанд ва на ҳеҷ фарёдрас . Ва дар хабараст ки биҳиштӣ гуяд : раби мо феъли сиддиқии фалону сидиқаи фии алҷҳим . Бори худоёи кори он дӯсти ман бача расед чаҳ ҳоласт ӯро ва чаҳ карданд бо вай ? ва он дӯсти вай бдўзх бошад раби алъзаҳи икроми он биҳиштиро гуяд : ахрҷўои ?лаи сидиқаи илои алҷнаҳи он дӯсти вайро аз дӯзах берун оред ки ӯро бони биҳиштии бахшидем . Кофарон дар дӯзах чун он ҳоли бенанду муъминон ки шафоат аз баҳр якдигар мекунанд гӯйанд : Фмои лнои ман шоФъину лои садиқи ҳмим . Ва қоли алҳсн : мо аҷтмъи млоءи алии зикри аллоҳи ъзу ҷли Фиҳми абди ман аҳли алҷнаҳи алои шафъаи аллоҳи Фиҳм ,у ани аҳли алоямони шФъоءи бъзҳми лбъз ва ҳам ъанд аллоҳи шоФъўни мшФъўн . Ва ани ҷобири бен абди аллоҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани анноси имрўни явми алқёмаҳи алии алсроту алсроти дҳзи мзлаҳи иткФأи боҳлаҳу алнор тохз манеҳаму ани ҷаҳаннами лтнтФи алайҳим эй тмтри алайҳим мисли алслҷи азои вақъи лҳои зФиру шҳиқи Фбиноҳми кзлки ази ҷоءҳми ндоءи ман арраҳмон : ибодии ман кантами тъбдўни фии дори алднё ? Фиқўлўни раби анати тааллуми анои аёк кно наабд Фиҷибҳми бсўти лами исмъи алхлоӣқ мислаи қт : ибодии ҳақи алии ани лои аклкми алиўми илои аҳад ғайриӣ Фқди ғФрти лакаму разӣати ънкм , Фтқўм алмлоикаҳ ъанд злки болшФоъаҳи Фнҷўои ман злки алмкон .

و هذا معنی قوله: فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ. و الحمیم القریب من قولهم حمّ الشی‌ء ای قرب. و قیل سمّی الصّدیق حمیما لانّه یحمیه و یدفع عنه. کافران این سخن آن گه گویند که فریشتگان را و پیغامبران و مؤمنان را بینند که اهل توحید را شفاعت میکنند و ایشان خود را شفیعی نبینند و نه هیچ فریادرس. و در خبرست که بهشتی گوید: ربّ ما فعل صدیقی فلان و صدیقه فی الجحیم. بار خدایا کار آن دوست من بچه رسید چه حالست او را و چه کردند با وی؟ و آن دوست وی بدوزخ باشد ربّ العزّة اکرام آن بهشتی را گوید: اخرجوا له صدیقه الی الجنّة آن دوست وی را از دوزخ بیرون آرید که او را بآن بهشتی بخشیدیم. کافران در دوزخ چون آن حال بینند و مؤمنان که شفاعت از بهر یکدیگر میکنند گویند: فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ. و قال الحسن: ما اجتمع ملاء علی ذکر اللَّه عزّ و جلّ فیهم عبد من اهل الجنّة الا شفّعه اللَّه فیهم، و انّ اهل الایمان شفعاء بعضهم لبعض و هم عند اللَّه شافعون مشفعون. و عن جابر بن عبد اللَّه قال قال رسول اللَّه (ص): «انّ الناس یمرّون یوم القیامة علی الصراط و الصّراط دحض مزّلة یتکفأ باهله و النّار تاخذ منهم و انّ جهنّم لتنطف علیهم ای تمطر علیهم مثل الثلج اذا وقع لها زفیر و شهیق فبیناهم کذلک اذ جاءهم نداء من الرّحمن: عبادی من کنتم تعبدون فی دار الدنیا؟ فیقولون ربّ انت تعلم انّا ایّاک کنّا نعبد فیجیبهم بصوت لم یسمع الخلائق مثله قطّ: عبادی حقّ علیّ ان لا اکلکم الیوم الی احد غیری فقد غفرت لکم و رضیت عنکم، فتقوم الملایکة عند ذلک بالشّفاعة فنجوا من ذلک المکان.

Фиқўли аллазӣнаи тҳтҳми фии алнор : Фмои лнои ман шоФъину лои садиқи ҳмим .

فیقول الذین تحتهم فی النّار: فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ.

Қавла : Флўи أни лнои карае рҷъаҳу авдаи илои алднёи ломнои биллоҳу сдқнои расӯла .

قوله: فَلَوْ أَنَّ لَنا کَرَّةً ای رجعة و عودة الی الدنیا لآمنّا باللّه و صدّقنا رسوله.

Ва қоли аллоҳи субҳона :у луи рдўои лъодўо лмо наҳаво анҳу ,у интисоби Фнкўни лонаи ҷавоби алтмнӣ . Андари ҳамаи қуръони ҳмим бар ду ваҷҳаст : яке бмънии қариби чунон ки дарин мавзе гуфт :у лои садиқи ҳмим эй қариб , дигар гуфт :у лои исӣли ҳмими ҳмимо эй қариби қрибои ман алкФор ,у қоли таъолии кأнаҳ вале ҳмим эй қариб . Ваҷҳи дигари ҳмими об гармаст кқўлаҳи таъолӣ :у сқўои моءи ҳмимо , эй ҳорои исби ман фавқи рؤсҳми алҳмим . Ва қоли таъолӣ : сами إни ?лаами алайҳои лшўбои ман ҳмими итўФўни байнҳоу байни ҳмими он эй моءи ҳори қавла : إни фии злки лоиаҳ эй ани фии ахборнои бохтсоми аҳли алнору тбрؤи бъзҳми ани албъзи лъзаҳу ибраи ллъқлоء , ва мо кони أксрҳми муъминин маъаи вузӯҳи алҳҷаҳу антФоءи алшбҳаҳ .

و قال اللَّه سبحانه: وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ، و انتصاب فَنَکُونَ لانّه جواب التّمنّی. اندر همه قرآن حمیم بر دو وجه است: یکی بمعنی قریب چنان که درین موضع گفت: وَ لا صَدِیقٍ حَمِیمٍ ای قریب، دیگر گفت: وَ لا یَسْئَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً ای قریب قریبا من الکفّار، و قال تعالی کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ ای قریب. وجه دیگر حمیم آب گرم است کقوله تعالی: وَ سُقُوا ماءً حَمِیماً، ای حارّا یصبّ من فوق رؤسهم الحمیم. و قال تعالی: ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَیْها لَشَوْباً مِنْ حَمِیمٍ یَطُوفُونَ بَیْنَها وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ ای ماء حارّ قوله: إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً ای انّ فی اخبارنا باختصام اهل النّار و تبرّؤ بعضهم عن البعض لعظة و عبرة للعقلاء، وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ مع وضوح الحجّة و انتفاء الشبهة.

Ва إни рбки лаҳви алъзизи алмқтдри алии аъдоӣаҳ болонтқом манеҳам , алмнъми алии аўлёӣаҳи болоҳсони илайҳам .

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ المقتدر علی اعدائه بالانتقام منهم، المنعم علی اولیائه بالاحسان الیهم.