Қавлаи таъолӣ :у атли алайҳими нбأи إброҳими алоиаҳ , ъотби абоау қавмау толбҳми болҳҷаҳи алии мо ъобҳм бау қол : лами тъбдўни мо лои исмъу лои ибсру лои инФъу лои изру лои иҳсу лои ишър . Иброҳӣм ( ъ ) падари худроу қавми худро дид ки бут май парастиданад , эшонро ба парастиш батон итоб карду айб батон бар эшон пайдо кард вонгаҳи ҳуҷҷату байнат бар он ибодат азишон дархост кард , гуфт : борӣ бидонед ки маъбуди шунавоу биноу доно бояд то обидро нафъу зр бакор ояд . Бача мепарастед шумо ин батонро ки намешунаванд наме бенанд ва намедонанд ва на бҳичи вақти ҳечкасро бакор оянд ? сазои маъбудӣ аллоҳаст ки шунавоу бино ва доноаст ва аз ҳамаи корҳо огоҳаст . ӯро чаҳ бонги баланд чаҳ сари дил , чаҳ рӯзи равшан чаҳ шаб сиёҳаст . Бут прессатон чун аз иброҳӣми ин сухан шуниданд аз ҷавоб дармонданд даст дар тақлид падарон заданд гуфтанд : мо майдонем ки дарин батон нафъ ва зр нест аммо падарони худроу аслофи худро дидем ки парастиданад мо низ прстидим ва бар пай эшон рафтем . Раби Алъоламин бҷўоб эшон гуфт : қоли أу луи ҷӣткми бأҳдии ммои вҷдтми алайҳи обоءкм ё Муҳамади эшонро бигӯӣ бош , ва агар ман бшмо оварадам росттар аз он чиз ки падарони хеш бар он ёфтед шумо ҳам бар пай падарон хоҳед рафт ва оварда ман нахоҳед пазируфт ? иброҳӣм чун ҳуҷҷати худ баришон собит диду аҷзи эшон дар ҷавоби зоҳири гашт аз зикри эшону маъбуди эшон эъроз карду мадҳи мавло оғоз кард ва дар васф ӯ ҷли ҷалола итноб кард , гуфт : Фإнҳми адуи лии إлои раби Алъоламин , алзии хлқнии Фҳўи иҳдин . Нишон муҳаббат онаст ки муҳиб чун дар васф маҳбӯб ояд дил аз дигарон вопрдозд , ҳамаи зикр маҳбӯб кунад , ҳамаи саноӣ маҳбӯб гуяд , аз зикру сноءу шукр ӯ сайр нашаваду хомӯшии натавонад , чунон ки халил ( ъ ) чун дар зикру мадҳ аллоҳ омад , бингар ки чун дар зикру сноء фаровон овехту дуоу хоҳиш бисёр кард . Басои Фрқо ки миёни ду қавмаст яке арбоби ҳўоиҷи дигари асҳоби ҳақоиқи арбоби ҳўоиҷ ҷаҳд кунанду тоъати оранд ва аврод шимуранд вонгаҳи ҳоҷатҳои худ бар паии он арза кунаду дил дар подоши бастау алҳоҳ дар дуоу ҳоҷат хост карда . Ва фии алхбр : ани аллоҳи ъзу ҷли иҳби алмлҳини фии алдъоء .

قوله تعالی: وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِیمَ الآیة، عاتب اباه و قومه و طالبهم بالحجّة علی ما عابهم به و قال: لم تعبدون ما لا یسمع و لا یبصر و لا ینفع و لا یضرّ و لا یحسّ و لا یشعر. ابراهیم (ع) پدر خود را و قوم خود را دید که بت می‌پرستیدند، ایشان را به پرستش بتان عتاب کرد و عیب بتان بر ایشان پیدا کرد وانگه حجّت و بیّنت بر آن عبادت ازیشان درخواست کرد، گفت: باری بدانید که معبود شنوا و بینا و دانا باید تا عابد را نفع و ضر بکار آید. بچه می‌پرستید شما این بتان را که نمی‌شنوند نمی‌بینند و نمی‌دانند و نه بهیچ وقت هیچکس را بکار آیند؟ سزای معبودی اللَّه است که شنوا و بینا و دانا است و از همه کارها آگاه است. او را چه بانگ بلند چه سرّ دل، چه روز روشن چه شب سیاه است. بت‌پرستان چون از ابراهیم این سخن شنیدند از جواب درماندند دست در تقلید پدران زدند گفتند: ما میدانیم که درین بتان نفع و ضرّ نیست امّا پدران خود را و اسلاف خود را دیدیم که پرستیدند ما نیز پرستیدیم و بر پی ایشان رفتیم. ربّ العالمین بجواب ایشان گفت: قالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدی‌ مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آباءَکُمْ یا محمد ایشان را بگوی باش، و اگر من بشما آوردم راست‌تر از آن چیز که پدران خویش بر آن یافتید شما هم بر پی پدران خواهید رفت و آورده من نخواهید پذیرفت؟ ابراهیم چون حجّت خود بریشان ثابت دید و عجز ایشان در جواب ظاهر گشت از ذکر ایشان و معبود ایشان اعراض کرد و مدح مولی آغاز کرد و در وصف او جلّ جلاله اطناب کرد، گفت: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلَّا رَبَّ الْعالَمِینَ، الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ. نشان محبّت آنست که محبّ چون در وصف محبوب آید دل از دیگران واپردازد، همه ذکر محبوب کند، همه ثنای محبوب گوید، از ذکر و ثناء و شکر او سیر نشود و خاموشی نتواند، چنان که خلیل (ع) چون در ذکر و مدح اللَّه آمد، بنگر که چون در ذکر و ثناء فراوان آویخت و دعا و خواهش بسیار کرد. بسا فرقا که میان دو قوم است یکی ارباب حوایج دیگر اصحاب حقایق ارباب حوایج جهد کنند و طاعت آرند و اوراد شمرند وانگه حاجتهای خود بر پی آن عرضه کند و دل در پاداش بسته و الحاح در دعا و حاجت خواست کرده. و فی الخبر: ان اللَّه عز و جل یحب الملحین فی الدعاء.

Ин мақоми арбоб шариъатаст ,у Мӯсо ( ъ ) барин мақом буд он гуҳ ки мегуфт раби ашрҳи лии садрӣу исри лии أмрии илои охири алоиаҳ . Ва бартари азин мақоми асҳоб ҳақоиқаст ки аз зикру сноءи маҳбӯбу аҳоҷти хост на пардозанд . Гуҳии забон дар сноءи овехтаи гуҳии дил дар мушоҳидаи омехтау сари бмўослти расида дар худ фонӣ гаштау баҳақи боқӣ шуда , инаст ҳоли халили он гуҳ ки мегуфт : алзии хлқнии Фҳўи иҳдин , эй иҳдинии манӣ илайҳи фонии маҳви фии вуҷӯдии лои аҳтдии фии нафасии илои маъбудӣ .

این مقام ارباب شریعت است، و موسی (ع) برین مقام بود آن گه که میگفت رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی الی آخر الایة. و برتر ازین مقام اصحاب حقایق است که از ذکر و ثناء محبوب و احاجت خواست نه پردازند. گهی زبان در ثناء آویخته گهی دل در مشاهده آمیخته و سرّ بمواصلت رسیده در خود فانی گشته و بحقّ باقی شده، اینست حال خلیل آن گه که میگفت: الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ، ای یهدینی منّی الیه فانی محو فی وجودی لا اهتدی فی نفسی الی معبودی.

Пери тариқат азинҷо гуфт : илоҳӣ роҳам намой бахуд ва боз Раҳон маро аз банди худ , эй расонанда ! бахуд бирасонам ки кас нарасед бахуд , илоҳии ёди ту айшасту меҳри ту сураст , шинохти ту маликаст ва ёфт ту сарвар , суҳбати ту рӯҳ рӯҳасту қурби ту нур , ҷӯяндаи ту кушта бо ҷонаст ва ёфт ту растхез бесувар .

پیر طریقت ازینجا گفت: الهی راهم نمای بخود و باز رهان مرا از بند خود، ای رساننده! بخود برسانم که کس نرسید بخود، الهی یاد تو عیش است و مهر تو سور است، شناخت تو ملک است و یافت تو سرور، صحبت تو روح روح است و قرب تو نور، جوینده تو کشته با جانست و یافت تو رستخیز بی‌صور.

Ва алзии ҳўи итъмнӣу исқин . Халил аз таомҳои лазиз бо роҳат ва шаробҳои равшани мрўқи нФўри гашт . Гуфтанд чаро азу нахоҳӣ ва нахурӣ ҷавоб дод ки : алои ?лаи алхлқу аламр . Ин сӯрати мо фармӯда халқ ӯст ва ин тани мо фармон амр ӯст . Мо домани бдомни иродат аз ани вобстим ва худро дар тавилаи ттўл вай кашидем то моро беқӯт нагузорад . Ҳануз пуркори қудрат дар доира вуҷӯд нагашта буд ки ҳар касеро ончии сазои вай буд дода ва аз он пардохта . Фрғи аллоҳи ман алхлқу алхлқу алаҷалу алрзқ . Яке дар банди қӯт нафасаст яке дар орзӯии қӯти дил . Қӯти нафаси таом ва шаробасту қӯти дили маърифату муҳаббат . Яке зиндаи бнФс , зиндагии вай бқўтасту ббод , яке зиндаи баҳақ , зиндагии вай бмҳрасту биёад . Зўи алнўни мисрӣ ҳар гуҳ ки ин оят хондӣ гуфтӣ : итъмнии таоми алмърФаҳу исқини шароби алмҳбаҳи сами аншأи иқўл :

وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ. خلیل از طعامهای لذیذ با راحت و شرابهای روشن مروّق نفور گشت. گفتند چرا ازو نخواهی و نخوری جواب داد که: الا له الخلق و الامر. این صورت ما فرموده خلق اوست و این تن ما فرمان امر اوست. ما دامن بدامن ارادت از ان وابستیم و خود را در طویله تطوّل وی کشیدیم تا ما را بی قوت نگذارد. هنوز پرکار قدرت در دایره وجود نگشته بود که هر کسی را آنچه سزای وی بود داده و از آن پرداخته. فرغ اللَّه من الخلق و الخلق و الاجل و الرّزق. یکی در بند قوت نفس است یکی در آرزوی قوت دل. قوت نفس طعام و شراب است و قوت دل معرفت و محبّت. یکی زنده بنفس، زندگی وی بقوت است و بباد، یکی زنده بحقّ، زندگی وی بمهر است و بیاد. ذو النون مصری هر گه که این آیت خواندی گفتی: یُطْعِمُنِی طعام المعرفة وَ یَسْقِینِ شراب المحبّة ثمّ انشأ یقول:

Қоли абӯи бикри алўроқ : итъмнии балои таому исқини балои шароб , муҷозҳо ишбънӣу ирўинии ман ғайри алоқа . Идли алайҳи ҳадиси алсқои фии аҳди расӯли аллоҳ ( с ) ҳайни табаъ алнабӣ алайҳи ассаломи салосаи айёми иқрأ : ва мо ман добаҳи фии алأрзи إлои алии аллоҳи ризқҳо фурмии бқрбтаҳи Фотоаҳи оати фии маномаи бқдҳи ман шароби алҷнаҳи Фсқоаҳ . Қоли инси Фъоши баъди злки ниФо ва ъушрин санаи лами иأклу лами ишрби алии шҳўаҳ .

قال ابو بکر الوراق: یُطْعِمُنِی بلا طعام و یَسْقِینِ بلا شراب، مجازها یشبعنی و یروینی من غیر علاقة. یدل علیه حدیث السّقا فی عهد رسول اللَّه (ص) حین تبع النبی علیه السّلام ثلاثة ایّام یقرأ: وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَی اللَّهِ رِزْقُها فرمی بقربته فاتاه آت فی منامه بقدح من شراب الجنّة فسقاه. قال انس فعاش بعد ذلک نیّفا و عشرین سنة لم یأکل و لم یشرب علی شهوة.

Ва إзои маразати Фҳўи ишФин халил гуфт : агар рӯзӣ бемор шавам шФоءи дарди худ ҳам азу ҷӯям ки дард дод . Мо алоҷ аз табибии хоҳем ки дар мағзи афъии дорухонаи заҳр ӯ сохт . Халил ( ъ ) азоФти мараз бо худ кард , гуфт : маразат ва нагуфт амрзнӣ .

وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ خلیل گفت: اگر روزی بیمار شوم شفاء درد خود هم ازو جویم که درد داد. ما علاج از طبیبی خواهیم که در مغز افعی داروخانه زهر او ساخت. خلیل (ع) اضافت مرض با خود کرد، گفت: مرضت و نگفت امرضنی.

Ҳар чанд ки ҳама азуаст локини хост ки адаби хитоб дар он ҳазрат биҷой оварад , ва ин на маразии маълум буд дар он вақт балки навъе буд аз таморузи комаи итморзи алоҳбоби тмъои фии алъёдаҳи комаи қоли алшоъри шеър :

هر چند که همه ازوست لکن خواست که ادب خطاب در آن حضرت بجای آورد، و این نه مرضی معلوم بود در آن وقت بلکه نوعی بود از تمارض کما یتمارض الاحباب‌ طمعا فی العیادة کما قال الشاعر شعر:

Юади бони имсии сқимои лаълҳо

یودّ بان یمسی سقیما لعلها

Ва қоли бъзҳм :

و قال بعضهم:

Азо самъат манеҳ салимии ирослаҳ

اذا سمعت منه سلیمی یراسله‌

Ва ани кони имнъки алўшоаҳи зиёратӣ

و ان کان یمنعک الوشاة زیارتی

Фодхли илои бълаҳи алъўод

فادخل الیّ بعلة العوّاد

Он шФоءи дили халил ки буи ишорат мекунад онаст ки Ҷабраили гоҳ гоҳ омадӣ бФрмони ҳақи ҷлу алӣ ва гуфтӣ : иқўли мўлоки Киеви канти алборҳаҳ ?у забони ҳоли халил бҷўоб мегуяд :

آن شفاء دل خلیل که بوی اشارت میکند آنست که جبرئیل گاه گاه آمدی بفرمان حقّ جلّ و علی و گفتی: یقول مولاک کیف کنت البارحة؟ و زبان حال خلیل بجواب میگوید:

Ва алзии имитнии сами иҳиини азоФи аламути илайҳу ҳўи фавқи алмрзи лони аламути ?лаами ғнимаҳ ва наамма лонаами ислўни илайҳи борўоҳҳм . Ва фии алхбр : тӯҳфаи алмؤмни аламут .

و الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ اضاف الموت الیه و هو فوق المرض لان الموت لهم غنیمة و نعمة لانهم یصلون الیه بارواحهم. و فی الخبر: تحفة المؤمن الموت.

Ва қили маъноаи имитнии боърозаҳи ании вақти тъззаҳу иҳиинии боқболаҳи алии ҳайни тФзлаҳу қили имитнии анӣу иҳиинӣ ба .

و قیل معناه یمیتنی باعراضه عنّی وقت تعزّزه و یحیینی باقباله علیّ حین تفضّله و قیل یمیتنی عنّی و یحیینی به.

Илоҳӣ на ҷуз аз шинохти ту шодӣаст на ҷуз аз ёфт ту зиндагонӣ , зиндагонӣ бе ту мурдагӣасту зиндаи бтўи ҳам зинда ва ҳам зиндагонӣаст .

الهی نه جز از شناخت تو شادی است نه جز از یافت تو زندگانی، زندگانی بی تو مردگی است و زنده بتو هم زنده و هم زندگانی است.

Пер тариқат гуфт : касе ки ӯ зиндагонии вай буд азуи лҳзтӣу ҳаракатӣ басар наёяд магар ки ҳамаи дарави мустағриқ буд .

پیر طریقت گفت: کسی که او زندگانی وی بود ازو لحظتی و حرکتی بسر نیاید مگر که همه درو مستغرق بود.

Ин ҳол касе буд ки ӯро дилии салим буд чунон ки аллоҳ гуфт : إлои ман أтии аллоҳи бқлби салими силами ман алзлолаҳи сами ман албдъаҳи сами ман алғибаҳи сами ман алҳҷбаҳи сами ман алмсокнаҳи сами ман алмлоҳзаҳ . Ҳзаҳи кулҳо офоту алокобри слмўои минҳоу алосоғри амтҳнўои баҳо . Ва иқоли алқлби алслими алзии силами ман иродаи салома нафса .

این حال کسی بود که او را دلی سلیم بود چنان که اللَّه گفت: إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ سلم من الضلالة ثمّ من البدعة ثمّ من الغیبة ثمّ من الحجبة ثمّ من المساکنة ثمّ من الملاحظة. هذه کلّها آفات و الاکابر سلموا منها و الاصاغر امتحنوا بها. و یقال القلب السلیم الذی سلم من ارادة سلامة نفسه.

Периро гуфтанд ки қалби салим кадомаст ? гуфт : салим дар луғати араб лдиғ бошад , мори гузида ва дар худ беқарор гашта , ва беором бӯда , чунонк зўи алнўни мисрии кони исиҳи лайлаи илои алсбоҳи Фиқўл : алмстғоси аиҳо алмслмўни алмстғос , Флмои асбҳи қоли ?лаи ҷиронаи мо асобки алборҳаҳ ? қоли Киеви лои истғиси ман лои иҷди алқрору лои алФрор ? фарёд бова ки на азу басар мешавад ва на бо ӯ кор Фроср шавад . Агар биравам гӯйанд ин бегонагӣ чист ва агар биёям гӯйанд ин девона бмо кист ? ин дарвешро миёни об ва оташ мебояд зист , агар мақом кунад бисӯзад ва гар бигурезад ғарқ шавад . Бар зибри сараши абри оташи без , зери қадами дарёи мавҷи ангез , пеш рӯй теғи хӯни рез , пас пушти тири ҷони овез , на рӯй парҳез на тавон гурез .

پیری را گفتند که قلب سلیم کدام است؟ گفت: سلیم در لغت عرب لدیغ باشد، مار گزیده و در خود بی‌قرار گشته، و بی‌آرام بوده، چنانک ذو النون مصری کان یصیح لیلة الی الصباح فیقول: المستغاث ایّها المسلمون المستغاث، فلما اصبح قال له جیرانه ما اصابک البارحة؟ قال کیف لا یستغیث من لا یجد القرار و لا الفرار؟ فریاد باو که نه ازو بسر می‌شود و نه با او کار فراسر شود. اگر بروم گویند این بیگانگی چیست و اگر بیایم گویند این دیوانه بما کیست؟ این درویش را میان آب و آتش میباید زیست، اگر مقام کند بسوزد و گر بگریزد غرق شود. بر زبر سرش ابر آتش بیز، زیر قدم دریا موج انگیز، پیش روی تیغ خون ریز، پس پشت تیر جان آویز، نه روی پرهیز نه توان گریز.

Ҷрир Бағдодӣ гуяд : дилҳо се қисмаст : қалби мниби қалби шаҳиду қалби салим .

جریر بغدادی گوید: دلها سه قسم است: قلب منیب قلب شهید و قلب سلیم.

Қалб мниб онаст ки гуфт : ман хашии арраҳмони болғибу ҷоءи бқлби мниб , ҳар бандае ки ӯ тарсиду айб худ дид ва бо мавлоӣ худ гардид дили вай мнибаст ,у қалб шаҳид онаст ки гуфт : إни фии злки лзкрии лмни кони ?лаи қалби أўи أлқии алсмъу ҳўи шаҳид . Мегуяд ин пайғом ки додам ва ин дар ки кушодам ёдгор ӯст ки дилӣ дорад зиндау гӯшии кушода ва он дили маро ҳозир гашта ,у қалб салим онаст ки гуфт : إлои ман أтии аллоҳи бқлби салим . Тӯбо ӯро ки дилӣ дорад салим аз шаки шаста ва бо мавлои пайваста ва аз дунёу халқи осӯда ва аз ғайр ӯ руста . Ва гуфтаанд : дили салим бо саломат буд ҳар чаҳ бадв диҳанд қабул кунаду бон қонеъ шавад , аммо дили мниби маъдан дардаст , на ҳеҷ чиз қабул кунад ва на бҳичи халъат қонеъ шавад , дили салим дар мақом лутф доранд вале мниб дар қайди дили мниб дар дздгон вилоят тариқатанд , эшонанд ки бқъри баҳри фақр расидаанд , ва ҳеҷ хабар боз надодаанд . Агар баҳр чаҳ дар кунин халъатаст ин дили бёроинд ҳар лаҳза ки барояд бараҳнатар буд , ва агар кули кунин моидае созанду пеши дил мниб ниҳанд ӯро аз он назул чошнӣ наёяд , дар амтлоءи он луқмаи толиби фақр ва Фоқт гардад ки : « аҷўъи иўмоу ашбъи иўмо » нӯшаши бод , бӯи язиди бастомӣ ки ҳар ду куни луқма Эй сохтанд ва бар ҳавсилаи дили пурдард вай ниҳоданд ҳануз рӯй сирӣ намедид фарёд медошт ки : ҳилли ман мазид . Қоли абӯи язид : қатъати алмФоўз ҳатто блғти албўодӣу қатъати албўодӣ ҳатто васлати илои алмлкўту қатъати алмлкўт ҳатто блғти илои алмалики Фқлт : алҷоӣзаҳ . Қол : қади вҳбти лаки ҷамеъи мо раъйат , қиллат : анки тааллуми ании лам ар шиӣои ман злки қол : Фмо таред ? қиллат : аред ан ло аред . Қол : қади аътинок .

قلب منیب آنست که گفت: مَنْ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ، هر بنده‌ای که او ترسید و عیب خود دید و با مولای خود گردید دل وی منیب است، و قلب شهید آنست که گفت: إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری‌ لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ. میگوید این پیغام که دادم و این در که گشادم یادگار اوست که دلی دارد زنده و گوشی گشاده و آن دل مرا حاضر گشته، و قلب سلیم آنست که گفت: إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ. طوبی او را که دلی دارد سلیم از شکّ شسته و با مولی پیوسته و از دنیا و خلق آسوده و از غیر او رسته. و گفته‌اند: دل سلیم با سلامت بود هر چه بدو دهند قبول کند و بآن قانع شود، امّا دل منیب معدن درد است، نه هیچ چیز قبول کند و نه بهیچ خلعت قانع شود، دل سلیم در مقام لطف دارند ولی منیب در قید دل منیب در دزدگان ولایت طریقتند، ایشانند که بقعر بحر فقر رسیده‌اند، و هیچ خبر باز نداده‌اند. اگر بهر چه در کونین خلعت است این دل بیارایند هر لحظه که برآید برهنه‌تر بود، و اگر کلّ کونین مائده‌ای سازند و پیش دل منیب نهند او را از آن نزل چاشنی نیاید، در امتلاء آن لقمه طالب فقر و فاقت گردد که: «اجوع یوما و اشبع یوما» نوشش باد، بو یزید بسطامی که هر دو کون لقمه‌ای ساختند و بر حوصله دل پردرد وی نهادند هنوز روی سیری نمی‌دید فریاد میداشت که: هَلْ مِنْ مَزِیدٍ. قال ابو یزید: قطعت المفاوز حتی بلغت البوادی و قطعت البوادی حتی وصلت الی الملکوت و قطعت الملکوت حتی بلغت الی الملک فقلت: الجائزة. قال: قد وهبت لک جمیع ما رأیت، قلت: انّک تعلم انّی لم ار شیئا من ذلک قال: فما ترید؟ قلت: ارید ان لا ارید. قال: قد اعطیناک.