Қавлаи таъолӣ : إнки лои тсмъи аламутӣу лои тсмъи алсми алдъоء , ин оят дар шаъни куффори Қурайши Фрўомд , қавмии махсӯс ки илми аллоҳ дар ҳақи эшон собиқ шуда ки ҳаргиз имон наёранд ва дар куфр меринд . Раби Алъоламин Мустафоро хабар дод ки эшон сухан ту напазиранду панди ту эшонро суд надорад ки мо бар дилҳои эшон меҳр ниҳодаем то имон дар он нашаваду куфр аз он берун наёяд . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : ва натабъ алии қлўбҳми фаҳми лои исмъўн ва эшонро мурдагон ном кард , ки эшонро на дар ончӣ мешунаванд нФъист ва на бон амал мекунанд , рост чун мурдагонанд ки ҳис ва ақл надоранд . Мегуяд ё Муҳамади чунон ки натавонӣ ту ки мурдагонро шунаво кунӣ то сухан бишинаванд эшонро ҳам натавонӣ ки шунаво кунӣ то ҳақ бишинаванд . Ибни касӣру лои тсмъи бтоء мафтӯҳа хонд алсм мрФўъ мегуяд карони овоз хонанда нашунаванд إзои влўои мудаббирин хоссаи он гуҳ ки пушти баргардонанд бар хонанда ва мераванд , на бигӯаш шунаванд ва на брмз ва ишорат бидонанд .

قوله تعالی: إِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتی‌ وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ، این آیت در شأن کفار قریش فروآمد، قومی مخصوص که علم اللَّه در حق ایشان سابق شده که هرگز ایمان نیارند و در کفر میرند. ربّ العالمین مصطفی را خبر داد که ایشان سخن تو نپذیرند و پند تو ایشان را سود ندارد که ما بر دلهای ایشان مهر نهاده‌ایم تا ایمان در آن نشود و کفر از آن بیرون نیاید. همانست که جای دیگر گفت: وَ نَطْبَعُ عَلی‌ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ و ایشان را مردگان نام کرد، که ایشان را نه در آنچه می‌شنوند نفعیست و نه بآن عمل میکنند، راست چون مردگانند که حس و عقل ندارند. میگوید یا محمد چنان که نتوانی تو که مردگان را شنوا کنی تا سخن بشنوند ایشان را هم نتوانی که شنوا کنی تا حق بشنوند. ابن کثیر وَ لا تُسْمِعُ بتاء مفتوحه خواند الصُّمَّ مرفوع میگوید کران آواز خواننده نشنوند إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ خاصّه آن گه که پشت برگردانند بر خواننده و میروند، نه بگوش شنوند و نه برمز و اشارت بدانند.

Ва мо أнти бҳодии алъмии ани злолтҳми қрأи Ҳамзаи тҳтдии алъмии ани злолтҳм ,у алмънии ҳам колъмӣ ва мо фии всъки адхоли алҳдии фии қалби ман ъмии ан алҳақ Флми инзри илайҳи бъини қалба . إни тсмъи إлои ман иؤмни боётнои фаҳми мслмўн , эй мо тсмъи алои ман атбъ алҳақ толбои ?лаи болнзри фии оётноу ислки тариқи алқбўлу ҳўи ман сабақи ман аллоҳи алълм бона иўФқаҳу иؤмн . Мегуяд ту натавонӣ ки гумроҳонро бо роҳи оре ва натавонӣ ки каронро бишинавоне магар касе толиби ҳақ буд баназару истидлол , ва тавфиқ ёфта ки даъват қабул кунад ва панд башнавад , ва ин касе тавонад буд ки анояти азалии дарави расидау бълми аллоҳи рафта ки ваии имони ораду бсъодт абад расад .

وَ ما أَنْتَ بِهادِی الْعُمْیِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ قرأ حمزة تهتدی العمی عن ضلالتهم، و المعنی هم کالعمی و ما فی وسعک ادخال الهدی فی قلب من عمی عن الحق فلم ینظر الیه بعین قلبه. إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ یُؤْمِنُ بِآیاتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ، ای ما تسمع الّا من اتّبع الحق طالبا له بالنظر فی آیاتنا و یسلک طریق القبول و هو من سبق من اللَّه العلم بانّه یوفقه و یؤمن. میگوید تو نتوانی که گمراهان را با راه آری و نتوانی که کران را بشنوانی مگر کسی طالب حق بود بنظر و استدلال، و توفیق یافته که دعوت قبول کند و پند بشنود، و این کسی تواند بود که عنایت ازلی درو رسیده و بعلم اللَّه رفته که وی ایمان آرد و بسعادت ابد رسد.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) қоми алии минбараи Фқбзи каффаи алимнии Фқол : « китоби кутубаи аллоҳи фӣаи аҳли алҷнаҳи босмоӣҳму ансобҳми муҷмали алайҳими лои изоди фӣау ло инқс манеҳ » , сами қабзи каффаи алисрии Фқол : « китоби кутубаи аллоҳи фӣаи аҳли алнори босмоӣҳму асмоءи обоӣҳми муҷмали алайҳими лои изоди фӣау ло инқс манеҳ Флиъмлни аҳли алсъодаҳи баъамали аҳли алшқоء ҳатто иқол конҳм манеҳам бали ҳам ҳам , сами истнқзҳми аллоҳ қабл аламуту луи бФўоқи ноқа ,у лиъмлни аҳли алшқоءи баъамали аҳли алсъодаҳ ҳатто иқол конҳм манеҳам бали ҳам ҳам , сами лихрҷнҳми аллоҳ қабл аламуту луи бФўоқи ноқа . Алсъиди ман саъди бқзоءи аллоҳу алшқии ман шқии бқзоءи аллоҳу алоъмоли болхўотим » .

روی انّ النبی (ص) قام علی منبره فقبض کفّه الیمنی فقال: «کتاب کتبه اللَّه فیه اهل الجنة باسمائهم و انسابهم مجمل علیهم لا یزاد فیه و لا ینقص منه»، ثمّ قبض کفه الیسری فقال: «کتاب کتبه اللَّه فیه اهل النار باسمائهم و اسماء آبائهم مجمل علیهم لا یزاد فیه و لا ینقص منه فلیعملنّ اهل السعادة بعمل اهل الشقاء حتی یقال کانّهم منهم بل هم هم، ثم یستنقذهم اللَّه قبل الموت و لو بفواق ناقة، و لیعملن اهل الشقاء بعمل اهل السعادة حتی یقال کانّهم منهم بل هم هم، ثم لیخرجنّهم اللَّه قبل الموت و لو بفواق ناقة. السّعید من سعد بقضاء اللَّه و الشقی من شقی بقضاء اللَّه و الاعمال بالخواتیم».

Ва қол ( с ) : « ани алъбди лиъмли амали аҳли алнору анаи ман аҳли алҷнаҳу иъмли амали аҳли алҷнаҳу анаи ман аҳли алнору анмои алоъмоли болхўотим » .

و قال (ص): «انّ العبد لیعمل عمل اهل النار و انّه من اهل الجنّة و یعمل عمل اهل الجنّة و انّه من اهل النّار و انّما الاعمال بالخواتیم».

Ва қолати ъоӣшаҳи дъии расӯли аллоҳ ( с ) илои ҷинозаи сбии ман алонсори Фқлти тӯбои лиҳозои ъсФўри ман ъсоФири алҷнаҳи лами иъмли сўои қол ӯ ғайри злк ё ъоӣшаҳ , ани аллоҳи халқи алҷнаҳу халқи алнори Фхлқи лҳзаҳи аҳлоу лҳзаҳи аҳлои хлқҳми лҳо ва ҳам фии аслоби обоӣҳм .

و قالت عائشة دعی رسول اللَّه (ص) الی جنازة صبیّ من الانصار فقلت طوبی لهذا عصفور من عصافیر الجنّة لم یعمل سوا قال او غیر ذلک یا عائشة، انّ اللَّه خلق الجنّة و خلق النّار فخلق لهذه اهلا و لهذه اهلا خلقهم لها و هم فی اصلاب آبائهم.

Бар вифқи ин ахбор овардаанд ки расӯли худо ҳикоят кард ки дар банӣ Исроили зоҳидӣ буд дивист сол ибодат карда ва дар орзӯии он буд ки вақте Иблисро ба бинад то бо вай гуяд алҳмди ллаҳ ки дарин дивист соли туро бар ман роҳ набӯд ва натавонистӣ маро аз роҳи ҳақи бгрдонидни охири рӯзии Иблис аз миҳроби хештанро бова намӯд , ӯро бишнохт , гуфт : акнӯн бача омадӣ ё Иблис ? гуфт дивист соласт то микўшм ки туро аз роҳи бабраму бкому муроди хеши дрорм ва аз дастами брнхосту мурод ман барнаёмад , ва акнӯн ту дархостӣ то марои бинии дидори ман турои бача кор ояд ? ки аз умри ту дивист соли дигар мондааст . Ин сухан бигуфту нопадиди гашти зоҳид дар всоўс афтод гуфт аз умри ман дивист соли монда ва ман хештанро чунин дар зиндон кардаам ? аз лаззоту шаҳавоти бози монда ва дивист соли дигари ҳам барин сифат дшхўор бӯда тадбир ман онаст ки сад сол дар дунёи хуш зиндагонӣ кунам лаззоту шаҳавоти он бакор дорам он гуҳ тўбт кунам ва сад соли дигари бъбодти басари орм ки аллоҳи таъолии ғафур ва раҳимаст . Он рӯз аз савмиъа берун омад сӯй харобот шуду бшробу лаззоти ботили машғӯли гашту бсҳбти муъминоти тан дар дод , чун шаб даромад умраши бохри расида буд малик аламут даромад ва бар сари он фисқу фуҷури ҷони ваии бардошт . Он тоъоту ибодоти дивист солаи ббод бар дод ҳукми азалии дарави расидау шақовати доман ӯ гирифта . Наузи биллоҳи ман дараки алшқоءу сӯъи алқзоء .

بر وفق این اخبار آورده‌اند که رسول خدا حکایت کرد که در بنی اسرائیل زاهدی بود دویست سال عبادت کرده و در آرزوی آن بود که وقتی ابلیس را به‌بیند تا با وی گوید الحمد للَّه که درین دویست سال ترا بر من راه نبود و نتوانستی مرا از راه حق بگردانیدن آخر روزی ابلیس از محراب خویشتن را باو نمود، او را بشناخت، گفت: اکنون بچه آمدی یا ابلیس؟ گفت دویست سالست تا میکوشم که ترا از راه ببرم و بکام و مراد خویش درآرم و از دستم برنخاست و مراد من برنیامد، و اکنون تو درخواستی تا مرا بینی دیدار من ترا بچه کار آید؟ که از عمر تو دویست سال دیگر مانده است. این سخن بگفت و ناپدید گشت زاهد در وساوس افتاد گفت از عمر من دویست سال مانده و من خویشتن را چنین در زندان کرده‌ام؟ از لذّات و شهوات باز مانده و دویست سال دیگر هم برین صفت دشخوار بوده تدبیر من آنست که صد سال در دنیا خوش زندگانی کنم لذّات و شهوات آن بکار دارم آن گه توبت کنم و صد سال دیگر بعبادت بسر آرم که اللَّه تعالی غفور و رحیم است. آن روز از صومعه بیرون آمد سوی خرابات شد و بشراب و لذّات باطل مشغول گشت و بصحبت مؤمنات تن در داد، چون شب درآمد عمرش بآخر رسیده بود ملک الموت درآمد و بر سر آن فسق و فجور جان وی برداشت. آن طاعات و عبادات دویست ساله بباد بر داد حکم ازلی درو رسیده و شقاوت دامن او گرفته. نعوذ باللّه من درک الشقاء و سوء القضاء.

Ва إзои вақъи алқўли алайҳими ҳозои алқўли ҳўи ҳукми алъзобу вуқуъи алсхту инқитоъи алмҳлаҳ , кқўлаҳ : вақъи алқўли алайҳими бмои злмўо ,у злки ҳайни лои иқбли аллоҳи субҳонаи ман кофаремонау лами ибқи алои ман имўти коФрои фии илми аллоҳи субҳона ва ҳозо ъанд ақтроби алсоъаҳу мунқатиъи аломолу ҳўи хурӯҷи алдобаҳ , Фозои харҷати алҳифзау рифъати алоқлому шаҳдати алоҷсоди алии алоъмол ва табин алшқии ман алсъиду тшоҳдти алолсни болкФру алоямони сроҳо . Қоли абӯи Саиди алхдрӣ : азои тркўои аламри болмърўФу алнҳии ани алмнкри ваҷаби алғзбу вақъи алқўли алайҳим .

وَ إِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ هذا القول هو حکم العذاب و وقوع السخط و انقطاع المهلة، کقوله: وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ بِما ظَلَمُوا، و ذلک حین لا یقبل اللَّه سبحانه من کافر ایمانه و لم یبق الّا من یموت کافرا فی علم اللَّه سبحانه و هذا عند اقتراب الساعة و منقطع الامال و هو خروج الدّابة، فاذا خرجت الحفظة و رفعت الاقلام و شهدت الاجساد علی الاعمال و تبیّن الشقی من السعید و تشاهدت الالسن بالکفر و الایمان صراحا. قال ابو سعید الخدریّ: اذا ترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر وجب الغضب وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ.

Хилофаст миёни уламои тафсир ки шакли добаҳ чунаст ва аз куҷо берун ояд .

خلافست میان علماء تفسیر که شکل دابة چون است و از کجا بیرون آید.

ҲзиФаҳ гуфт аз расӯл худо шунидам ки гуфт тӯлҳо сутуни зроъои лои идркҳои толибу лои иФўтҳои ҳорб , тсми алмؤмни байни Айнӣа ,у иктби байни Айнӣаи муъмин ,у тсми алкоФри байни Айнӣау иктби байни Айнӣаи кофар , ва маъаҳо Асои Мӯсоу хотами сулаймон . Ва қоли ибни аббоси лҳои зғбу ришу арбъи қўоӣм . Ва қоли ибни алзбири раъсҳо раъси савр ва айнҳо айни хнзир ва изнҳо изни фил ва қарнҳо қарни элу ънқҳо ънқ наомма ва садрҳо садри асад ва лавнҳо лавн намару хосртҳои хосраҳ ҳар ва занбҳо занби кбшу қўоӣмҳои қўоӣми бъири байни кули муфассалин аснои ъушри зроъо , тхрҷ ва маъаҳо Асои Мӯсоу хотами сулаймон . Фтнкти фии масҷиди алмؤмни бъсои Мӯсои нуктаи Байзо , Фибизи виҷҳа ,у тнкти фии ваҷҳи алкоФри бхотми сулаймони нуктаи сўдоءи Фисўди виҷҳа ,у злки қавлаи таъолӣ : явми тбизи вуҷӯҳу тсўди вуҷӯҳ . Ва ҳозои ҳайни иғлқи боби алтўбаҳи ло инФъ наФасо имонҳо лами ткни омнти ман қабл . Ва қоли вҳби ваҷҳҳо ваҷҳи раҷулу соири халқҳо халқи алтир ,у қили ҳаии алии сувараи фарс .

حذیفه گفت از رسول خدا شنیدم که گفت طولها ستون ذراعا لا یدرکها طالب و لا یفوتها هارب، تسم المؤمن بین عینیه، و یکتب بین عینیه مؤمن، و تسم الکافر بین عینیه و یکتب بین عینیه کافر، و معها عصا موسی و خاتم سلیمان. و قال ابن عباس لها زغب و ریش و اربع قوائم. و قال ابن الزبیر رأسها رأس ثور و عینها عین خنزیر و اذنها اذن فیل و قرنها قرن ایّل و عنقها عنق نعامة و صدرها صدر اسد و لونها لون نمر و خاصرتها خاصرة هرّ و ذنبها ذنب کبش و قوائمها قوائم بعیر بین کل مفصلین اثنا عشر ذراعا، تخرج و معها عصا موسی و خاتم سلیمان. فتنکت فی مسجد المؤمن بعصا موسی نکتة بیضا، فیبیض وجهه، و تنکت فی وجه الکافر بخاتم سلیمان نکتة سوداء فیسودّ وجهه، و ذلک قوله تعالی: یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ. و هذا حین یغلق باب التوبة لا ینفع نفسا ایمانها لم تکن آمنت من قبل. و قال وهب وجهها وجه رجل و سایر خلقها خلق الطیر، و قیل هی علی صورة فرس.

Аммо берун омадани добаҳи аларзи бдонкаҳ аломатӣаст аз аломатҳои маин қиёмат ва хост растхез . Ва аз расӯли худо ( с ) пурседанд ки аз куҷо берун ояд гуфт ман аъзами алмсоҷди ҳарамаи алии аллоҳ яъне алмсҷдулҳаром . Қолу исои итўФи болбиту маъааи алмслмўни ин хабар далеласт ки нахусти исо берун ояд ангаи добаҳи аларз . Ибн аббос гуфт водиист дар замини тҳомаҳ аз онҷо берун ояд . Абди аллоҳи бен умр ва дар замини тоиФ буд , онҷои пой бар замин зад гуфт азинҷо берун ояд . Ва гуфтаанд аз аҷёди Макка берун ояд . Ибн масъӯд гуфт аз миёни сафоу Марва . Ва қоли ибни умри тхрҷи алдобаҳи ман сдъи фии алсФои кҷрии алФрси салосаи айём ва мо харҷи сулсҳо . Ин хабар мувофиқ омад бо қавли ҳасани басарӣ ки гуфт Мӯсо ( ъ ) аз ҳақи дархост то добаҳи аларзи буии намояд . Гуфтои се рӯз ва се шаб берун меомад аз замину босмон барме шуд . Мӯсо чун он манзари азим қтиъ дид тоқат надошт , гуфт : раби радҳо фардҳо , худовандо биҷои худ боз бар ӯроу биҷои худ боз шуд . Мақотил гуфт : лои ихрҷи минҳои ғайри раъсҳо Фиблғи раъсҳо алсҳоб . Ва қавл дуруст онаст ки ӯро се харҷааст яъне ки се бор берун ояд : аввал аз замин Яман барояд чунон ки аҳли бодия аз вай хабар доранду зикри вай боишон расад аммо бимикау дигар шаҳрҳо нарасад , ва дар он харҷаи аввали сифати азимату тӯлу арзи вай дар чашмҳо наёяд ва пайдо нагардад пас нопадид шавад рӯзгории дарози чандон ки аллоҳ хоҳад , пас дувуми бор аз замин тҳомаҳ барояду хабари вай ба Макка расаду бадӣгари шаҳрҳо , боз пинҳон шавад рӯзгорӣ , он гуҳи сеюм бор аз миён Макка барояд . Ва гуфтаанд ки миёни рукни асваду боб банӣ мхзўм берун ояд бар ани сифат ва он азимат ки гуфтем ва бар рӯй замин ҳаме равад ва ҳар куҷои нафас вай расад ҳамаи наботу дарахтон хушк мешавад то дар замини ҳеҷ наботу дарахт сабз намонад магари дарахти сапанд ки он хушк нашавад аз баҳри он ки баргаи ҳафтод пайғомбар бо вайасту Асои Мӯсоу хотами сулаймон бо вай буд , ҳар мусулмониро ки бинад сари Асо бар пешонӣ ӯ наад як нуқтаи нур падед ояд , он гуҳи сар то пои ваии ҳама нур шавад ва чун кофарӣ бинад ангуштарии сулаймон бар пешонӣ ӯ наад , як нуқтаи зулмат бар пешонии вай падед ояд . Он гуҳи сар то пои ваии ҳамаи зулмат ва торикӣ гардад . Ва чун ин добаҳ берун ояд мусулмонони ҳамаи қасд масҷид кунанд ки вай албата таъарруз масҷид накунад ва бо мардуми бзбони эшон сухан гуяд бони луғат ки дарёбанд : бо арабии бзбони араб ва бо аҷамии бзбони аҷам , инаст ки раб Алъоламин гуфт : тклмҳм . Садӣ гуфт : тклмҳми ббтлони алодёни сӯии дайни алислом ва гуфтаанд сухани гуфтан вай онаст ки кофару мусулмон аз ҳам ҷудо кунад , рӯй фаро қавмӣ кунад гуяд : аиҳо алкФори мсиркми илои алнор ва рӯй фарои қавмӣ дигар кунад , гуяд : аиҳо алмؤмнўни мсиркми илои алҷнаҳ . Ва қили тклмҳми أни анноси конўои боётнои лои иўқнўни фаро рӯй мардум мегуяд , ки ин мардумон яъне аҳли Макка ба берун омадан ман гиравидаи набуданду злки лони хурӯҷҳо ман оёти аллоҳи қоли абӯи алҷўзоء : сأлти ибни аббоси тклмҳм ӯ тклмҳм ? Фқоли кули злки иФъли такаллуми алмؤмну такаллуми алкоФр эй тасмаами ани анноси бФтҳи алифи қироати кӯфӣ ва ёқӯбаст яъне тклмҳми бони анносу бксри алифи қироати боқӣ ,у тақдираи тклмҳми Фтқўли أни анноси конўои боётнои лои иўқнўн .

امّا بیرون آمدن دابة الارض بدانکه علامتی است از علامتهای مهین قیامت و خاست رستخیز. و از رسول خدا (ص) پرسیدند که از کجا بیرون آید گفت‌ من اعظم المساجد حرمة علی اللَّه‌ یعنی المسجد الحرام. قال و عیسی یطوف بالبیت و معه المسلمون این خبر دلیل است که نخست عیسی بیرون آید انگه دابة الارض. ابن عباس گفت وادییست در زمین تهامة از آنجا بیرون آید. عبد اللَّه بن عمر و در زمین طایف بود، آنجا پای بر زمین زد گفت ازینجا بیرون آید. و گفته‌اند از اجیاد مکة بیرون آید. ابن مسعود گفت از میان صفا و مروه. و قال ابن عمر تخرج الدابّة من صدع فی الصفا کجری الفرس ثلاثة ایّام و ما خرج ثلثها. این خبر موافق آمد با قول حسن بصری که گفت موسی (ع) از حق درخواست تا دابة الارض بوی نماید. گفتا سه روز و سه شب بیرون می‌آمد از زمین و بآسمان برمی‌شد. موسی چون آن منظر عظیم قطیع دید طاقت نداشت، گفت: ربّ ردّها فردّها، خداوندا بجای خود باز بر او را و بجای خود باز شد. مقاتل گفت: لا یخرج منها غیر رأسها فیبلغ رأسها السحاب. و قول درست آنست که او را سه خرجه است یعنی که سه بار بیرون آید: اوّل از زمین یمن برآید چنان که اهل بادیه از وی خبر دارند و ذکر وی بایشان رسد امّا بمکه و دیگر شهرها نرسد، و در آن خرجه اوّل صفت عظمت و طول و عرض وی در چشمها نیاید و پیدا نگردد پس ناپدید شود روزگاری دراز چندان که اللَّه خواهد، پس دوم بار از زمین تهامه برآید و خبر وی به مکه رسد و بدیگر شهرها، باز پنهان شود روزگاری، آن گه سوم بار از میان مکه برآید. و گفته‌اند که میان رکن اسود و باب بنی مخزوم بیرون آید بر ان صفت و آن عظمت که گفتیم و بر روی زمین همی‌رود و هر کجا نفس وی رسد همه نبات و درختان خشک میشود تا در زمین هیچ نبات و درخت سبز نماند مگر درخت سپند که آن خشک نشود از بهر آن که برگه هفتاد پیغامبر با وی است و عصای موسی و خاتم سلیمان با وی بود، هر مسلمانی را که بیند سر عصا بر پیشانی او نهد یک نقطه نور پدید آید، آن گه سر تا پای وی همه نور شود و چون کافری بیند انگشتری سلیمان بر پیشانی او نهد، یک نقطه ظلمت بر پیشانی وی پدید آید. آن گه سر تا پای وی همه ظلمت و تاریکی گردد. و چون این دابه بیرون آید مسلمانان همه قصد مسجد کنند که وی البته تعرض مسجد نکند و با مردم بزبان ایشان سخن گوید بآن لغت که دریابند: با عربی بزبان عرب و با عجمی بزبان عجم، اینست که ربّ العالمین گفت: تُکَلِّمُهُمْ. سدّی گفت: تُکَلِّمُهُمْ ببطلان الادیان سوی دین الاسلام و گفته‌اند سخن گفتن وی آنست که کافر و مسلمان از هم جدا کند، روی فرا قومی کند گوید: ایّها الکفّار مصیرکم الی النار و روی فرا قومی دیگر کند، گوید: ایّها المؤمنون مصیرکم الی الجنة. و قیل تُکَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ کانُوا بِآیاتِنا لا یُوقِنُونَ فرا روی مردم میگوید، که این مردمان یعنی اهل مکه به بیرون آمدن من گرویده نبودند و ذلک لانّ خروجها من آیات اللَّه قال ابو الجوزاء: سألت ابن عباس تُکَلِّمُهُمْ او تُکَلِّمُهُمْ؟ فقال کلّ ذلک یفعل تکلم المؤمن و تکلم الکافر ای تسمهم انّ الناس بفتح الف قرائت کوفی و یعقوب است یعنی تکلّمهم بانّ الناس و بکسر الف قرائت باقی، و تقدیره تُکَلِّمُهُمْ فتقول أَنَّ النَّاسَ کانُوا بِآیاتِنا لا یُوقِنُونَ.

Ва явм наҳашар ман кули أмаҳи Фўҷо , эй ман кули аҳли асри ҷимоъаи касӣраи ммни икзби боётнои фаҳми иўзъўн эй иҳбси аўлҳми алии охрҳми лиҷтмъўои сами исоқўни илои алнор ва ман фии қавлаи ммни икзби ллтбиини лои ллтбъиз , эй алФўҷи ман алмкзбини лонаи лои иҳшри баъзи алмкзбини дуни баъз ,у анмои хси алмкзбини болҳшри дуни алмؤмнини лонаи ириди васфи ҳолҳми хоссаи дуни алмؤмнин . Ва қоли алмбрд : лои иқоли ллмؤмнини ҳшрўои лони алҳшри лои истъмли алои фии алҷмъи алии ваҷҳи алозлол .

وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً، ای من کل اهل عصر جماعة کثیرة مِمَّنْ یُکَذِّبُ بِآیاتِنا فَهُمْ یُوزَعُونَ ای یحبس اوّلهم علی آخرهم لیجتمعوا ثم یساقون الی النار و من فی قوله ممّن یکذّب للتبیین لا للتبعیض، ای الفوج من المکذّبین لانّه لا یحشر بعض المکذّبین دون بعض، و انّما خصّ المکذّبین بالحشر دون المؤمنین لانّه یرید وصف حالهم خاصّة دون المؤمنین. و قال المبرّد: لا یقال للمؤمنین حشروا لانّ الحشر لا یستعمل الّا فی الجمع علی وجه الاذلال.

Ҳатто إзои ҷоؤ яъне азои ҳзрўои алмҳшр . Қоли аллоҳи таъолии ?лаам : أи кзбтми боётӣу лами тҳитўои баҳои уламо . Фии ҳозои тақдиму таъхир : яъне лами тҳитўои боётии уламои Фкзбтми баҳо . Кқўлаҳ : бали кзбўои бмои лами иҳитўои бълмаҳ ,у إзи лами иҳтдўо ба Фсиқўлўни ҳозои إФки қадими қавла : أмои зои кантами тъмлўни ҳозои тавҳини лқўлҳму фаълаам , иқоли злки алии аблғи ази кон . Ва қили ҳозои тавбиху тбкит эй мо зои кантами тъмлўни ҳайни лами тбҳсўои анҳоу лами ттФкрўои фӣҳо . Ва вақъи алқўли алайҳим эй ваҷаби алайҳими алўъид ,у ҳали баҳами алъзобу алсхти ман аллоҳи явми иҳшрўни бмои злмўои бсбби кФрҳму ткзибҳми боёти аллоҳи фаҳми лои интқўни бҳҷҷи идФъўни баҳои ани анФсҳму қили фаҳми лои интқўни бъзру лои шФоъаҳ , комаи қол : ҳозои явми лои интқўн . Ва қили вақъи алқўли алайҳим эй лзмтҳми ҳаҷаи аллоҳи фаҳми лои интқўни Флми иҷдўои ҷўобо . Ва қили лои интқўни лони аФўоҳҳми махтӯма . Ва қили вуқуъи алқўли алайҳими вуқуъи алсхт ,у ҳукми алъзоби алайҳими фии алднёу злки мо рӯй ани абди аллоҳи бен масъӯди қол : аксрўои зёраҳи ҳозои албити ман қабл ани ирФъу инсии анноси маконау аксрўои тлоўаҳи алқуръони ман қабл ани ирФъи қолўо ё бо абди арраҳмони ҳзаҳи алмсоҳФи трФъи ФкиФи бмои фии судӯри алрҷоли қоли исбҳўни Фиқўлўни қад кно натакаллум бклом . Ва нақавл қўлои Фирҷъўни илои шеъри алҷоҳлиаҳу аҳодӣси алҷоҳлиаҳ ,у злки ҳайни иқъи алқўли алайҳим .

حَتَّی إِذا جاؤُ یعنی اذا حضروا المحشر. قال اللَّه تعالی لهم: أَ کَذَّبْتُمْ بِآیاتِی وَ لَمْ تُحِیطُوا بِها علما. فی هذا تقدیم و تأخیر: یعنی لم تحیطوا بآیاتی علما فکذّبتم بها. کقوله: بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ، وَ إِذْ لَمْ یَهْتَدُوا بِهِ فَسَیَقُولُونَ هذا إِفْکٌ قَدِیمٌ‌ قوله: أَمَّا ذا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ هذا توهین لقولهم و فعلهم، یقال ذلک علیّ ابلغ اذ کان. و قیل هذا توبیخ و تبکیت ای ما ذا کنتم تعملون حین لم تبحثوا عنها و لم تتفکّروا فیها. وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ ای وجب علیهم الوعید، و حلّ بهم العذاب و السخط من اللَّه یوم یحشرون بما ظلموا بسبب کفرهم و تکذیبهم بآیات اللَّه فَهُمْ لا یَنْطِقُونَ بحجج یدفعون بها عن انفسهم و قیل فهم لا ینطقون بعذر و لا شفاعة، کما قال: هذا یَوْمُ لا یَنْطِقُونَ. و قیل وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ ای لزمتهم حجة اللَّه فَهُمْ لا یَنْطِقُونَ فلم یجدوا جوابا. و قیل لا یَنْطِقُونَ لانّ افواههم مختومة. و قیل وقوع القول علیهم وقوع السّخط، و حکم العذاب علیهم فی الدنیا و ذلک ما روی عن عبد اللَّه بن مسعود قال: اکثروا زیارة هذا البیت من قبل ان یرفع و ینسی الناس مکانه و اکثروا تلاوة القرآن من قبل ان یرفع قالوا یا با عبد الرحمن هذه المصاحف ترفع فکیف بما فی صدور الرجال قال یصبحون فیقولون قد کنّا نتکلّم بکلام. و نقول قولا فیرجعون الی شعر الجاهلیة و احادیث الجاهلیة، و ذلک حین یقع القول علیهم.

Сами зикри алдлили алии қудратау алоҳитаҳи субҳонаи Фқол : أи лами ирўои أнои ҷълнои аллили лискнўои фӣаи ман ҳаракоти алнсби Фистриҳи бзлки абдонҳми иддаи ллғдўи алнҳори мбсрои линтшрўои фӣаи фии аларзу итўслўои бзлки илои қзоءи ҳўоӣҷҳму талаби мъошҳм . Қавла :у алнҳори мбсро эй зои абсор , кқўлаҳ : айшаи розӣае зоти разӣ . Ва қили мбсро эй ибсри фӣаи комаи иқол : лайли ноӣм эй иноми фӣа . إни фии злк эй Фимои биноаи ман алоёти фии аллилу алнҳори лдлолоти содиқаи тўрси алоямони биллоҳу тўҷби алоътроФи бтўҳидаҳи алии кули оқили мутадаййину явми инФхи фии алсўр , эй азкри явми инФхи исрофили фии алсўру ҳўи шабаҳи қарн . Қоли муҷоҳид : алсўри кҳиӣаҳи албўқ ,у қили ҳўи ҷамъи сувараи ксўФаҳу суф яъне тнФхи алорўоҳи фии алоҷсоду алаввали асўбу ҳўи алмътқд ,у алдлили алайҳи қавл алнабӣ ( с ) : Киеви анъму соҳиби алқрни қади алтқмаҳ ва ҳатто ҷбҳтаҳи инзри маттии иўмри ФинФх .

ثم ذکر الدلیل علی قدرته و الاهیّته سبحانه فقال: أَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِیَسْکُنُوا فِیهِ من حرکات النصب فیستریح بذلک ابدانهم عدّة للغدو النهار مبصرا لینتشروا فیه فی الارض و یتوصّلوا بذلک الی قضاء حوائجهم و طلب معاشهم. قوله: وَ النَّهارَ مُبْصِراً ای ذا ابصار، کقوله: عِیشَةٍ راضِیَةٍ ای ذات رضی. و قیل مبصرا ای یبصر فیه کما یقال: لیل نائم ای ینام فیه. إِنَّ فِی ذلِکَ ای فیما بیّناه من الآیات فی اللیل و النّهار لدلالات صادقة تورث الایمان باللّه و توجب الاعتراف بتوحیده علی کل عاقل متدیّن وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ، ای اذکر یوم ینفخ اسرافیل فی الصّور و هو شبه قرن. قال مجاهد: الصّور کهیئة البوق، و قیل هو جمع صورة کصوفة و صوف یعنی تنفخ الارواح فی الاجساد و الاوّل اصوب و هو المعتقد، و الدلیل علیه‌ قول النبی (ص): کیف انعم و صاحب القرن قد التقمه و حتی جبهته ینظر متی یومر فینفخ.

Абӯи ҳрираҳ ривоят кунад аз Мустафо ( с ) , гуфт : раби Алъоламин осмонҳоу замини бёФриди он гуҳи баъд аз офариниши осмону замини сувари бёФрид ва ба исрофил дод исрофили сувар дар даҳани гирифтау чашми фаро арш дошта мунтазири он то кӣ фармойанд ӯро ки дар дам . Бӯ ҳрираҳ гуфт : ё расӯли аллоҳи он сувар чист гуфт монанди сарвии азим

ابو هریره روایت کند از مصطفی (ص)، گفت: ربّ العالمین آسمانها و زمین بیافرید آن گه بعد از آفرینش آسمان و زمین صور بیافرید و به اسرافیل داد اسرافیل صور در دهن گرفته و چشم فرا عرش داشته منتظر آن تا کی فرمایند او را که در دم. بو هریره گفت: یا رسول اللَّه آن صور چیست گفت مانند سروی عظیم‌

Ва алзии бъснии болҳқи ани азми дораи фӣаи кързи алсмоءу аларзи ФинФхи фӣаи слоси нафхот : алаввалии нафхаи алФзъ ,у ассонӣаи нафхаи алсъқ ,у алсолсаҳи нафхаи алқёми лрби Алъоламин .

و الّذی بعثنی بالحق انّ عظم دارة فیه کعرض السّماء و الارض فینفخ فیه ثلاث نفخات: الاولی نفخة الفزع، و الثانیة نفخة الصعق، و الثالثة نفخة القیام لربّ العالمین.

Иқоли байни кули нФхтини арбъўни иўмои ман айёми алднёу қили арбъўни санаи Фозои темати алорбъўни нафхи нафхаи алсъқу ҳўи аламут ва дар хабараст ки бӯ ҳрираҳ гуфт : ё расӯли аллоҳи ФФзъи ман фии алсмоўот ва ман фии алأрзи إлои ман шоءи аллоҳи ин истиснои мар ки рост ?

یقال بین کلّ نفختین اربعون یوما من ایام الدّنیا و قیل اربعون سنة فاذا تمّت الاربعون نفخ نفخة الصعق و هو الموت و در خبر است که بو هریره گفت: یا رسول اللَّه فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ این استثنا مر که راست؟

Гуфт : аўлӣки алшҳдоء ва ҳам أҳёء ъанд рбҳми ирзқўни вқоҳми аллоҳи фазаъи злки алиўму оманааму ҳўи азоби ибъсаҳи аллоҳи алии шарори халқау ҳўи алзии иқўли аллоҳи ъзу ҷл : إни зилзилаи алсоъаҳи шайъи ءи азими илои қавла :у локини азоби аллоҳи шадид .

گفت: اولئک الشهداء و هم أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ وقاهم اللَّه فزع ذلک الیوم و آمنهم و هو عذاب یبعثه اللَّه علی شرار خلقه و هو الّذی یقول اللَّه عزّ و جل: إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْ‌ءٌ عَظِیمٌ الی قوله: وَ لکِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدِیدٌ.

Ва қили ФФзъи ман фии алсмоўот ва ман фии алأрзи إлои ман шоءи аллоҳ яъне аҳли алҷнаҳи ман алҳўру алғлмону алхдми баъд аз нафхаи фазаъи чиҳил соли гузашта фармон ояд , исрофил ки анФхи нафхаи алсъқи Фисъқи ман фии алсмоўот ва ман фии аларзи алои ман шоءи аллоҳ . Ва дар хабари бӯ ҳрираҳаст .

و قیل فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ یعنی اهل الجنّة من الحور و الغلمان و الخدم بعد از نفخه فزع چهل سال گذشته فرمان آید، اسرافیل که انفخ نفخة الصعق فیصعق من فی السماوات و من فی الارض الّا من شاء اللَّه. و در خبر بو هریره است.‌

Фозои аҷтмъўои ҷоءи малики аламути илои алҷбори Фиқўли қади моти аҳли алсмоءу аларзи алои ман шӣти Фиқўли аллоҳи субҳонау ҳўи аълами ман бқӣ ? Фиқўл эй раби бақиятаи анати алҳии алзии лои тмўту бақиятаи ҳамлаи алършу бқии Ҷабраилу Микоилу исрофилу бақиятаи ано . Фиқўли ҷлу ъзи Фимўти Ҷабраилу Микоили Финтқи аллоҳи алърши Фиқўл эй раби имўти Ҷабраилу Микоил , Фиқўл : аскти ании кутубати аламути алии кули ман таҳти аршӣ , Фимўтон . Сами иأтии малики аламути илои алҷбори Фиқўл эй раби қади моти Ҷабраилу мкоӣили Фиқўлу ҳўи аълам : Фмни бқӣ ? Фиқўл : бақиятаи анати алҳии алзии лои тмўт ,у бақиятаи ҳамлаи ършку бақиятаи Фиқўли лимти ҳамлаи аршии Фимўтўни Фёмри аллоҳи алърши Фиқбзи алсўри ман исрофили сами иқўли лимти исрофили Фимўти сами иأтии малики аламут , Фиқўл ё раби қади моти ҳамлаи ършки Фиқўлу ҳўи аълами Фмни бқиҳои Фиқўли бақиятаи анати алҳии алзии лои тмўт ,у бақиятаи ано . Фиқўли анати халқи ман халқии хлқтки лмои раъйат . , Фмт , Фимўт , Фозои лами ибқи аҳади алои аллоҳи алвоҳади алоҳди алсмди алзии лами яладу лами иўлду лами икни ?лаи кФўои أҳду кони охрои комаи кони авлои тўии алсмоўоти ктии алсҷли ллктоби сами қоли анои алҷбори лмни алмалики алиўм ? Флои иҷибаҳи аҳади сами иқўли табораку таъолии ҷли сноؤаҳу тақаддусати асмоؤаҳ : ллаҳи алвоҳади алқҳори явми тбдли аларзи ғайри аларзу алсмоўоти Фибстҳои бстои сами имдҳои мади алодими алъкозии лотарӣ фӣҳо ъўҷоу лои амтои сами изҷри аллоҳи алхлқи заҷраи воҳидаи Фозои ҳам фии ҳзаҳи аларзи алмбдлаҳи фӣ мисли мо конўои фӣҳо ман алаввал : ман кони фии батнҳо кони фии батнҳо , ва ман кони алии зуҳрҳо кони алии зуҳрҳо . Сами инзли аллоҳи ъзу ҷли алайҳими мо ман таҳти алърши кмнии алрҷоли сами ёмри аллоҳи ъзу ҷли алсҳоби ани имтри арбаъӣни иўмо ҳатто икўни Фўқҳми аснои ъушри зроъоу ёмри аллоҳи субҳонаи алоҷсоди ани тунбати кнботи алтросис ӯ кнботи албқл ҳатто азои такомулати аҷсодҳми комаи кант , қоли аллоҳи таъолии лиҳиии ҳамлаи алърши Фиҳиўни сами иқўли аллоҳи ъзу ҷли лиҳиии Ҷабраилу Микоилу исрофили Фиҳиўни аллоҳи исрофили Фёхзи алсўри Физъаҳи алии фӣаи сами идъўои аллоҳи алорўоҳи Фиътии баҳои ттўҳҷи арвоҳи алмؤмнўни нуроу алأхрии зулмаи Фиқбзҳои ҷмиъои сами илқиҳои фии алсўри сами ёмри аллоҳи ъзу ҷли исрофили ани инФхи нафхаи ллбъси Фтхрҷи алорўоҳи конҳо алнҳли қади малаъати мо байни алсмоءу аларзи Фиқўли аллоҳи ъзу ҷли лирҷъни кули рӯҳи илои ҷасада , Фтдхли алорўоҳи алхёшими сами тмшии фии алоҷсод ӯ комаи имшии алсми фии аллдиғ .

فاذا اجتمعوا جاء ملک الموت الی الجبار فیقول قد مات اهل السماء و الارض الّا من شئت فیقول اللَّه سبحانه و هو اعلم من بقی؟ فیقول ای ربّ بقیت انت الحی الذی لا تموت و بقیت حملة العرش و بقی جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و بقیت انا. فیقول جلّ و عزّ فیموت جبرئیل و میکائیل فینطق اللَّه العرش فیقول ای ربّ یموت جبرئیل و میکائیل، فیقول: اسکت انّی کتبت الموت علی کل من تحت عرشی، فیموتان. ثمّ یأتی ملک الموت الی الجبار فیقول ای ربّ قد مات جبرئیل و مکائیل فیقول و هو اعلم : فمن بقی؟ فیقول: بقیت انت الحی الذی لا تموت، و بقیت حملة عرشک و بقیت فیقول لیمت حملة عرشی فیموتون فیامر اللَّه العرش فیقبض الصور من اسرافیل ثمّ یقول لیمت اسرافیل فیموت ثمّ یأتی ملک الموت، فیقول یا ربّ قد مات حملة عرشک فیقول و هو اعلم فمن بقیها فیقول بقیت انت الحیّ الذی لا تموت، و بقیت انا. فیقول انت خلق من خلقی خلقتک لما رأیت.، فمت، فیموت، فاذا لم یبق احد الّا اللَّه الواحد الاحد الصمد الذی لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ و کان آخرا کما کان اولا طوی السماوات کطیّ السّجل للکتاب ثمّ قال انا الجبّار لمن الملک الیوم؟ فلا یجیبه احد ثم یقول تبارک و تعالی جلّ ثناؤه و تقدّست اسماؤه: للَّه الواحد القهار یوم تبدّل الارض غیر الارض و السماوات فیبسطها بسطا ثم یمدّها مدّ الادیم العکاظی لا تری فیها عوجا و لا امتا ثم یزجر اللَّه الخلق زجرة واحدة فاذا هم فی هذه الارض المبدّلة فی مثل ما کانوا فیها من الاوّل: من کان فی بطنها کان فی بطنها، و من کان علی ظهرها کان علی ظهرها. ثم ینزل اللَّه عزّ و جلّ علیهم ما من تحت العرش کمنی الرجال ثم یامر اللَّه عزّ و جلّ السحاب ان یمطر اربعین یوما حتی یکون فوقهم اثنا عشر ذراعا و یامر اللَّه سبحانه الاجساد ان تنبت کنبات الطراثیث او کنبات البقل حتی اذا تکاملت اجسادهم کما کانت، قال اللَّه تعالی لیحیی حملة العرش فیحیون ثم یقول اللَّه عزّ و جلّ لیحیی جبرئیل و میکائیل و اسرافیل فیحیون اللَّه اسرافیل فیاخذ الصّور فیضعه علی فیه ثم یدعوا اللَّه الارواح فیعطی بها تتوهج ارواح المؤمنون نورا و الأخری ظلمة فیقبضها جمیعا ثم یلقیها فی الصور ثم یامر اللَّه عزّ و جلّ اسرافیل ان ینفخ نفخة للبعث فتخرج الارواح کانّها النحل قد ملأت ما بین السماء و الارض فیقول اللَّه عزّ و جلّ لیرجعن کل روح الی جسده، فتدخل الارواح الخیاشیم ثم تمشی فی الاجساد او کما یمشی السّمّ فی اللّدیغ.

Сами тншқи аларзи анҳуам сроъои Фонои аввали ман тншқ ъанд аларзи Фтхрҷўни минҳои илои рбкми тнслўни ъроаҳи ҳФоаҳи ғрлои мҳтъини إлии алдоъи иқўли алкоФрўни ҳозои явми ъуср .

ثم تنشق الارض عنهم سراعا فانا اوّل من تنشق عند الارض فتخرجون منها الی ربکم تنسلون عراة حفاة غرلا مُهْطِعِینَ إِلَی الدَّاعِ یَقُولُ الْکافِرُونَ هذا یَوْمٌ عَسِرٌ.

Қавла :у кули أтўаҳи қрأи Ҳамзау ҳФси أтўаҳи мқсўрои алии алФъл , бмънии ҷоءўаҳи ътФои алии қавла : ФФзъу атўаҳ ,у қрأи албоқўн : отўаҳи болмду зми алтоءи алии мисоли Фоълўаҳи кқўлаҳ :у каллаами отӣаи явми алқёмаҳи фардо эй иأтўни аллоҳи субҳонаи дохрини соғрин .

قوله: وَ کُلٌّ أَتَوْهُ قرأ حمزة و حفص أَتَوْهُ مقصورا علی الفعل، بمعنی جاءوه عطفا علی قوله: فَفَزِعَ و اتوه، و قرأ الباقون: آتَوْهُ بالمدّ و ضمّ التاء علی مثال فاعلوه کقوله: وَ کُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَرْداً ای یأتون اللَّه سبحانه داخرین صاغرین.

Ватарӣ алҷбол ё Муҳамади тҳсбҳои ҷомидаи қоимаи воқифаи мустақараи маконҳо ,у ҳаии тмри мари алсҳоб ҳатто тқъи алии аларзи Фтстўии баҳо .

و تری الجبال یا محمد تحسبها جامدة قائمة واقفة مستقرة مکانها، وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ حتی تقع علی الارض فتستوی بها.

Сунъи аллоҳи алзии أтқни кули шайъи ء , эй сунъи аллоҳи злки сунъаи Фҳўи насби алии алмсдр . Ва қили маъноаи ҳозои ман сунъи аллоҳи алзии халқи алошёءи алии ваҷҳи алотқону алоҳкоми анаи хабири бмои иФълўни олами бофаъоли ибодаи қодири алии мҷозотҳми алайҳои бмои истҳқўни қрأи ?маккейу басарӣу ҳмод : бмои иФълўни болёءи лқўлаҳи отўаҳи анмои ҳўи хайри анҳуам .

صُنْعَ اللَّهِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ، ای صنع اللَّه ذلک صنعه فهو نصب علی المصدر. و قیل معناه هذا من صنع اللَّه الذی خلق الاشیاء علی وجه الاتقان و الاحکام انّه خبیر بما یفعلون عالم بافعال عباده قادر علی مجازاتهم علیها بما یستحقون قرأ مکی و بصری و حماد: بما یفعلون بالیاء لقوله آتوه انّما هو خیر عنهم.

Қавла : ман ҷоءи болҳснаҳ яъне ман ҷоءи болтўҳиди явми алқёмаҳу ҳўи шҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳ , фалаи хайри минҳо эй савоби аҷўди минҳо . Ани қили Фозои канти алҳасана : лои إлаҳи إлои аллоҳу ҳаии алтўҳиди Фмои маънӣ : фалаи хайри минҳоу ҳилли шайъи ءи хайри ман лои илоҳи алои аллоҳи Фолҷўоби анҳу ман ваҷҳин : аҳдҳмои анаи алии алтқдиму алтأхир ,у алмънии фалаи минҳо ва ман аҷалҳо хайр ,у алҷўоби ассонии ани қавла : хайри минҳо яъне ба алсўоби лони алтоъаҳи феъли алъбду алсўоби феъли аллоҳу феъли аллоҳи ашрафи ман феъли алъбд ва хайр манеҳ ,у қили ман ҷоءи болҳснаҳ яъне бо алохлоси фии алтўҳиди фалаи хайри минҳо эй хайри ?лаи минҳои алҷнаҳ .

قوله: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ یعنی من جاء بالتوحید یوم القیامة و هو شهادة ان لا اله الّا اللَّه، فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها ای ثواب اجود منها. ان قیل فاذا کانت الحسنة: لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ و هی التوحید فما معنی: فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها و هل شی‌ء خیر من لا اله الّا اللَّه فالجواب عنه من وجهین: احدهما انّه علی التقدیم و التأخیر، و المعنی فله منها و من اجلها خیر، و الجواب الثانی انّ قوله: خَیْرٌ مِنْها یعنی به الثواب لانّ الطاعة فعل العبد و الثواب فعل اللَّه و فعل اللَّه اشرف من فعل العبد و خیر منه، و قیل مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ یعنی با الاخلاص فی التوحید فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها ای خیر له منها الجنة.

Ва ман ҷоءи болсиӣаҳ яъне болшрки Фкбти вҷўҳҳми фии алнору фии злки мо рӯй инси бен молики қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : иҷии ءи алохлосу алшрки явми алқёмаҳи Фиҷсўони байни ядии алрби табораку таъолии Фиқўли алрби ллохлоси антлқи анату аҳлки илои алҷнаҳу иқўли ллшрки антлқи анату аҳлки илои алнори сами телаи ҳзаҳи алоиаҳи ман ҷоءи болҳснаҳи фалаи хайри минҳои илои қавлаи Фкбти вҷўҳҳми фии алнор .

وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ یعنی بالشرک فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ و فی ذلک ما روی انس بن مالک قال قال رسول اللَّه (ص): یجی‌ء الاخلاص و الشرک یوم القیامة فیجثوان بین یدی الرب تبارک و تعالی فیقول الرب للاخلاص انطلق انت و اهلک الی الجنة و یقول للشرک انطلق انت و اهلک الی النار ثم تلا هذه الایة من جاء بالحسنة فله خیر منها الی قوله فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ.

Въни абии абди аллоҳи алҷдлии қол : дахлати алии алии бен абии толиб ( ъ ) Фқол : « ё абои абди аллоҳи أи лои أнбӣки болҳснаҳи алтии ман ҷоءи баҳои адхлаҳи аллоҳи алҷнаҳу алсиӣаҳи алтии ман ҷоءи баҳои кбаҳи аллоҳи фии алнору лами иқбли маъаҳо амалан ? қиллати балӣ . Қол : алҳасанаи ҳбноу алсиӣаҳи бғзно » .

وعن ابی عبد اللَّه الجدلیّ قال: دخلت علی علی بن ابی طالب (ع) فقال: «یا ابا عبد اللَّه أ لا أنبّئک بالحسنة التی من جاء بها ادخله اللَّه الجنّة و السیّئة التی من جاء بها کبّه اللَّه فی النّار و لم یقبل معها عملا؟ قلت بلی. قال: الحسنة حبّنا و السّیّئة بغضنا».

Ва қил : фалаи хайри минҳо яъне ризвони аллоҳи кқўлаҳи таъолӣ :у ризвони ман аллоҳи أкбр ,у қили фалаи хайри минҳо яъне алозъоФ ,у ҳозои таъвили ҳасани лони ллозъоФи хсоӣси минҳои ани алъбди исأли ани амалау лои исأли ани алозъоФу минҳои ани ллшитони сбилои илои амалау лӣси ?лаи сиблати илои алозъоФу лонаи лои мтмъи ллхсўми фии алозъоФу лони дори алҳсни фии алднёу дори алозъоФи алҷнаҳу лони алҳасанаи алии истеҳқоқи алъбду алтзъиФи комаи илиқи бикрами алрб .

و قیل: فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها یعنی رضوان اللَّه کقوله تعالی: وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ، و قیل فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها یعنی الاضعاف، و هذا تأویل حسن لانّ للاضعاف خصائص منها ان العبد یسأل عن عمله و لا یسأل عن الاضعاف و منها انّ للشیطان سبیلا الی عمله و لیس له سبیل الی الاضعاف و لانّه لا مطمع للخصوم فی الاضعاف و لانّ دار الحسن فی الدنیا و دار الاضعاف الجنّة و لانّ الحسنة علی استحقاق العبد و التضعیف کما یلیق بکرم الرّب.

Қавла : ва ҳам ман фазаъи болтнўин , иўмӣзи бФтҳи алмими қроءаҳи аҳли алкўФаҳу қрأи соири алқроءи ман фазаъи иўмӣзи болозоФаҳу ҳозои аъами лонаи омни ман ҷамеъи алФзъ .

قوله: وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ بالتنوین، یَوْمَئِذٍ بفتح المیم قراءة اهل الکوفة و قرأ سائر القرّاء مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ بالاضافه و هذا اعمّ لانّه آمن من جمیع الفزع.

Қоли ибни аббос : азои атбқти алнори алии аҳлҳо Фзъўои фазаъаи лами иФзъўои мислҳоу ҳўи фазаъи алокбру аҳли алҷнаҳи омнўни ман злк . Ва ман ҷоءи болсиӣаҳи Фкбти вҷўҳҳми фии алнор , яъне ман ҷоءи явми алқёмаҳи мшркои биллоҳи ?фони аллоҳи субҳонаи иأмри хзнаҳи ҷаҳаннами ани итрҳўаҳи алии виҷҳаи фии алнору иқоли ?лаами ҳилли тҷзўни алои мо кантами тъмлўни иқоли кббтаҳи алии виҷҳаи Фأкб , назира : қшъти алриҳи алсҳоби Фоқшъ ,у ҳозои ман алФъли алғриби бъкси соири алоФъол , ва манеҳ

قال ابن عباس: اذا اطبقت النار علی اهلها فزعوا فزعة لم یفزعوا مثلها و هو فزع الاکبر و اهل الجنّة آمنون من ذلک. وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ، یعنی من جاء یوم القیامة مشرکا باللّه فان اللَّه سبحانه یأمر خزنة جهنم ان یطرحوه علی وجهه فی النار و یقال لهم هل تجزون الّا ما کنتم تعملون یقال کببته علی وجهه فأکبّ، نظیره: قشعت الرّیح السحاب فاقشع، و هذا من الفعل الغریب بعکس سایر الافعال، و منه‌

Қавл алнабӣ ( с ) :у ҳилли икби анноси алии мнохрҳми фии алнори алои ҳсоӣди алснтҳм , ва мислаи : қлътаҳи Фоқлъ .

قول النبی (ص): و هل یکب الناس علی مناخرهم فی النار الا حصائد السنتهم، و مثله: قلعته فاقلع.

إнмои أмрт , яъне қул ллърб ё Муҳамади анмои амрнии аллоҳи ани аъбди раби ҳзаҳи алблдаҳ яъне Маккаи алтии тФтхри баҳои алъарабу исмўни бсббҳои суккони ҳарами аллоҳи алзии ҳарамҳо эй ҷаълҳо ҳрмои омнои иأмни фӣҳо алсбоъу алўҳўши Флои иъдўи алклби фӣҳо алии алғзолу лои инФри минҳои алғзолу икФи анноси ани аҳлҳоу ани ман лози баҳо . Ва қили ҳарамҳо эй азми ҳурматҳо ман ани исФки баҳои дам ӯ излми баҳои аҳад ӯ истоди сайдҳо ӯ ихтлии халоҳо Фоъбдўаҳи антми ФФиаҳи ъзкму шрФкм ,у қили ҳарамҳо алии алҷбобраҳ ҳатто лои итмлкҳои ҷаббору идъиҳои лнФсаҳ . Ва ?лаи кули шайъи ء эйу лрби ҳзаҳи алблдаҳи кули шайъи ءи маъаи ҳзаҳи алблдаҳи ?фонаи молики алднёу алохраҳу раби Алъоламин каллааму анмои хси ҳзаҳи алблдаҳи бозоФтҳои илайҳи тшриФои лҳои комаи қол : ноқаи аллоҳу байти аллоҳу раҷаби шаҳри аллоҳ . Ва أмрти أни أкўни ман алмуслимӣн эйу амрнии рабии бони акўн мусалламан алии дайни иброҳӣми мнқодои ломраҳи мстслмои ?лаи мтўклои алайҳ .

إِنَّما أُمِرْتُ، یعنی قل للعرب یا محمد انّما امرنی اللَّه ان اعبد ربّ هذه البلدة یعنی مکة التی تفتخر بها العرب و یسمون بسببها سکان حرم اللَّه الَّذِی حَرَّمَها ای جعلها حرما آمنا یأمن فیها السباع و الوحوش فلا یعدو الکلب فیها علی الغزال و لا ینفر منها الغزال و یکف الناس عن اهلها و عن من لاذ بها. و قیل حَرَّمَها ای عظّم حرمتها من ان یسفک بها دم او یظلم بها احد او یصطاد صیدها او یختلی خلاها فاعبدوه انتم ففیه عزّکم و شرفکم، و قیل حَرَّمَها علی الجبابرة حتی لا یتملّکها جبّار و یدّعیها لنفسه. وَ لَهُ کُلُّ شَیْ‌ءٍ ای و لربّ هذه البلدة کلّ شی‌ء مع هذه البلدة فانّه مالک الدنیا و الآخرة و ربّ العالمین کلّهم و انّما خصّ هذه البلدة باضافتها الیه تشریفا لها کما قال: ناقَةُ اللَّهِ و بیت اللَّه و رجب شهر اللَّه. وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ ای و امرنی ربّی بان اکون مسلما علی دین ابراهیم منقادا لامره مستسلما له متوکّلا علیه.

Ва أни أтлўои алқуръон яънеу амрнии рабии ани ақрأи алайкуми алқуръону аърФкми ҳалолау ҳарома ва мо лакаму алайкуми фӣа . Фмни аҳтдии Фإнмои иҳтдии лнФсаҳ , эй ман силки тариқи алршоду омни болқрони ФлнФсаҳи амали лонаи лои иноли Наими алохраҳу лои иأмни алъзоби фии алдорини ман тарки қасди алсбили бткзибаҳ Аёӣу куфраи болқрони Фонмои анои мунзари анзри схти аллоҳу азобау нқмтаҳ . Ва ҳозои кон қабл фарзи алқтоли сами нусхаи аламри болқтол ва қул алҳмди ллаҳ яъне қул ё Муҳамади ллқоӣлини лаки ман мушрикии қўмки маттии ҳозои алўъди алҳмди ллаҳ « алии тавфиқаи аёнои ллҳқи алзии антми анҳу ъмўни сирикми рбкми оёти азобау схтаҳи ФтърФўни баҳои ҳқиқаҳи нсҳии лакаму сидқи мо дъўткми илайҳу қили сирикми ашроти алсоъаҳи ФтърФўни баҳои ҳақиқатҳо бавуқӯъҳо ва қиёмҳоу қили сирикми оётаи алдолаҳи алии рубубиятау ваҳдониятаи ФтърФўнҳои фии анФскму фии алоФоқи кқўлаҳи снриҳми оётнои фии алоФоқу фии أнФсҳми қавла : ва мо . . .

وَ أَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ یعنی و امرنی ربّی ان اقرأ علیکم القرآن و اعرفکم حلاله و حرامه و ما لکم و علیکم فیه. فَمَنِ اهْتَدی‌ فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ، ای من سلک طریق الرشاد و آمن بالقرآن فلنفسه عمل لانّه لا ینال نعیم الآخرة و لا یأمن العذاب فی الدارین من ترک قصد السبیل بتکذیبه ایّای و کفره بالقرآن فانّما انا منذر انذر سخط اللَّه و عذابه و نقمته. و هذا کان قبل فرض القتال ثم نسخه الامر بالقتال و قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ یعنی قل یا محمد للقائلین لک من مشرکی قومک متی هذا الوعد الحمد للَّه «علی توفیقه ایّانا للحق الّذی انتم عنه عمون سَیُرِیکُمْ ربکم آیات عذابه و سخطه فتعرفون بها حقیقة نصحی لکم و صدق ما دعوتکم الیه و قیل سیریکم اشراط الساعة فتعرفون بها حقیقتها بوقوعها و قیامها و قیل سیریکم آیاته الدّالة علی ربوبیّته و وحدانیّته فَتَعْرِفُونَها فی انفسکم و فی الافاق کقوله سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ قوله: و ما...

Тъмлўн ва мо рбки бғоФли ъмои тъмлўни болтоءи маданӣу шомӣу ҳФсу ёқӯбу алўҷаҳи анаи алии азмори алқўлу алтқдири қул ?лаам ва мо рбки бғоФли ъмои тъмлўни амри алайҳи алслми бмхотбаҳи алкФори бзлки алии сиблати алтҳдиду қрои албоқўни иъмлўни болёӣу алўҷаҳи анаи алии ваъиди алмшркин эй ва мо рбки бғоФли ъмои иъмлаҳи алкФору ъмои истўҷбўнаҳи алайҳои ман алъқобу локинаи ҷаъли ?лаами аҷлоҳми болғўаҳи Фозои ҷоءи злки алаҷали лои истأхрўни анҳу соъаҳу лои истқдмўну ҳзаҳи тасаллӣаи ллнбӣ ( с ) Фиқўли лои иҳзнки ткзибҳми аёки фонии ман вроءи аҳлокҳми Фоҳлкҳми аллоҳи бадару зарбати алмлоӣкаҳи вҷўҳҳму адборҳму аҷалаами аллоҳи илои алнор .

تعملون وَ ما رَبُّکَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ بالتاء مدنی و شامی و حفص و یعقوب و الوجه انّه علی اضمار القول و التقدیر قل لهم و ما ربک بغافل عما تعملون امر علیه السلم بمخاطبة الکفّار بذلک علی سبیل التهدید و قرا الباقون یعملون بالیای و الوجه انه علی وعید المشرکین ای و ما ربّک بغافل عمّا یعمله الکفار و عما یستوجبونه علیها من العقاب و لکنّه جعل لهم اجلاهم بالغوه فاذا جاء ذلک الاجل لا یستأخرون عنه ساعة و لا یستقدمون و هذه تسلیة للنّبی (ص) فیقول لا یحزنک تکذیبهم ایّاک فانّی من وراء اهلاکهم فاهلکهم اللَّه بدر و ضربت الملائکة وجوههم و ادبارهم و عجلهم اللَّه الی النّار.