Қавлау тафаққуди алтир , алтФқди ттлби алмФқўд ,у анмои қили ?лаи алтФқди лони толиби алшии ءи идрки баъзау иФқди баъза , лзлки қоли абӯи алдрдоء : ман итФқди иФқд ва ман лами иъди алсбри лъзоӣми аломўри иъҷз . Ва анмои тафаққуди сулаймони алҳдҳди лонаи муҳандиси алмоءи ирии алмоءи ман таҳти аларзи коматарӣ ман вроءи алзҷоҷ , ?фонаи кони изъи минқораи фии аларзи Фихбрҳми баъди алмоءу қурба , сами иأмри алҷни бҳФри злки алмўзъ , Физҳри алмоءи Фоҳтоҷи фии злки алиўми илои алмоءи ФтърФи ани ҳолау тафаққуда . Ва қили сабаби тафаққудаи анаи кони азосор бҷнўдаҳи ҷоءти алтири ФтқФи фии алҳўоءи мстФаҳи мавсулаи алоҷнҳаҳ ӯ мутақориба , васор злки алиўми бҷнўдаҳ , Фўқъти алшмси алайҳ , Фнзри фавҷади мавзеи алҳдҳди холё , ФтърФи ман ҳолау қол : мо лии лои أрии алҳдҳд ?

قوله وَ تَفَقَّدَ الطَّیْرَ، التفقّد تطلب المفقود، و انّما قیل له التفقّد لانّ طالب الشی‌ء یدرک بعضه و یفقد بعضه، لذلک قال ابو الدرداء: من یتفقّد یفقد و من لم یعدّ الصبر لعظائم الامور یعجز. و انّما تفقّد سلیمان الهدهد لانّه مهندس الماء یری الماء من تحت الارض کما تری من وراء الزّجاج، فانّه کان یضع منقاره فی الارض فیخبرهم بعد الماء و قربه، ثمّ یأمر الجنّ بحفر ذلک الموضع، فیظهر الماء فاحتاج فی ذلک الیوم الی الماء فتعرّف عن حاله و تفقّده. و قیل سبب تفقّده انّه کان اذا سار بجنوده جاءت الطّیر فتقف فی الهواء مصطفّة موصولة الاجنحة او متقاربة، و سار ذلک الیوم بجنوده، فوقعت الشمس علیه، فنظر فوجد موضع الهدهد خالیا، فتعرّف من حاله و قال: ما لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ؟

Қрأи ибни касӣру алксоӣӣ « мо лӣ » бФтҳи алёءи лои أрии алҳдҳд , أҳозри أми кони ман алғоӣбин ?

قرأ ابن کثیر و الکسائیّ «ما لی» بفتح الیاء لا أَرَی الْهُدْهُدَ، أحاضر أَمْ کانَ مِنَ الْغائِبِینَ؟

Ва қили маъноа : азоғи басарӣ анҳуам кони ман алғоӣбин ?у қил « أм » ҳоҳнои бмънии алолФу тақдира : أи кони ман алғоӣбин . Ва қили маъноаи бали кони ман алғоӣбин . Лأъзбнаҳи ъзобои шадидану кони азобаи ани интФи решаи Фидъаҳи ммъто . Сами илқиаҳи фии байти алнмли Филдғаҳ . Ва қили интФи решаи Фидъаҳи фии алшмс . Қоли мақотили бен ҳёни маъноаи лотлинаҳи болқтрону лошмснаҳ .

و قیل معناه: ازاغ بصری عنه ام کان من الغائبین؟ و قیل «أم» هاهنا بمعنی الالف و تقدیره: أ کان من الغائبین. و قیل معناه بل کان من الغائبین. لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِیداً و کان عذابه ان ینتف ریشه فیدعه ممّعطا. ثمّ یلقیه فی بیت النّمل فیلدغه. و قیل ینتف ریشه فیدعه فی الشمس. قال مقاتل بن حیان معناه لاطلینّه بالقطران و لاشمسنّه.

Ва қил : лоўдънаҳи алқФс ,у қил : лоҷмъни байнау байни зиддиҳ . Ва қил : ломнънаҳи ман хидматӣ .

و قیل: لاودعنّه القفص، و قیل: لاجمعنّ بینه و بین ضدّه. و قیل: لامنعنّه من خدمتی.

أўи лأзбҳнаҳи أўи лиأтинӣ . Қрأи ибни касӣри бнўнини алаввалии мсқлаҳи мафтӯҳау ассонӣаи мухаффафаи мксўраҳ . Фолнўни алаввалии дахлати бмънии алтўкиди комаи дахлати фии қавла : лоъзбнаҳи лозбҳнаҳ , лонаи маътӯфи алайҳо ,у алнўни ассонӣаи ҳаии алтии тлзми ёءи алозоФаҳи фии алФъл .

أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی. قرأ ابن کثیر بنونین الاولی مثقلة مفتوحة و الثّانیة مخفّفة مکسورة. فالنّون الاولی دخلت بمعنی التّوکید کما دخلت فی قوله: لاعذبنه لاذبحنه، لانه معطوف علیها، و النّون الثّانیة هی الّتی تلزم یاء الاضافة فی الفعل.

Ва қрأи албоқўни лиأтинии бнўни воҳида ,у аслаи нўнони колоўли ФҳзФти ассонӣаи астсқолои лтўолии слоси нонаати лФзои комаи ҳазфати ман анӣу аласли аннӣ , бслтони мубин яъне алои ани ётинии бҳҷаҳи возеҳаи икўни ?лаи фӣҳо узр , ?фони қили мо маънии қавла : « лоъзбнаҳ »у алмклФи ҳўи алзии истҳқи алъзоб , Фолҷўоби анҳу ман ваҷҳин : аҳдҳмои анаи кони мأмўрои бтоъаҳи сулаймони Фостҳқи алъзоби алии ғайбатаи дуни изна ,у ассонии ани маънии алоиаҳи лоؤдбнаҳу ғайри алмклФи иؤдби колдўобу алсбён .

و قرأ الباقون لیأتینّی بنون واحدة، و اصله نونان کالاول فحذفت الثّانیة استثقالا لتوالی ثلاث نونات لفظا کما حذفت من انّی و الاصل انّنی، بِسُلْطانٍ مُبِینٍ یعنی الّا ان یاتینّی بحجّة واضحة یکون له فیها عذر، فان قیل ما معنی قوله: «لاعذّبنّه» و المکلّف هو الذی یستحقّ العذاب، فالجواب عنه من وجهین: احدهما انّه کان مأمورا بطاعة سلیمان فاستحقّ العذاب علی غیبته دون اذنه، و الثّانی انّ معنی الایة لاؤدبنّه و غیر المکلّف یؤدّب کالدّوابّ و الصّبیان.

« Фмкс » бФтҳи алкоФи қроءаҳи ъосму албоқўни бзми алкоФу ҳумои луғатон яъне Фмкси алҳдҳди баъди тафаққуди сулаймон Аёа ғайри баъӣд эй змонои ғайри тавил ҳатто рҷъу қили макси сулаймони баъди тафаққуду тўъдаҳи ғайри тавил ҳатто оди алҳдҳд ,у қили оди алҳдҳди Фмкс , эй вақфи мконо « ғайри баъӣд » ман сулаймон . Фқоли أҳтти бмои лами тҳт ба асҳоби тавориху арбоби қасаси суханҳои мухталиф гуфтаанд дарин қиссаи ҳудҳуд ,у қавли уламои тафсир ки сайри анбиё шинохтаанд ва дониста онаст ки сулаймон ( ъ ) чун аз банноӣ « байти алмуқаддас » фориғи гашт аз шом берун омад бқсди Маккау зиёрати каъба , ва бо ваии инсу ҷину шаётину вуҳушу туюр ва бар мураккаби бод , то расиданди базмин ҳараму муддатии онҷо мақом карданд чандон ки аллоҳи хоста буд , ҳар рӯз қурбон кардӣ панҷ ҳазор шутур ва панҷ ҳазор гов ва бист ҳазор гўспнд , ва он гуҳи ашрофи қавми худро гуфт ки азин замини пайғомбарии арабӣ берун ояд ки бар худои ъзу ҷли ҳеҷ пайғомбари гиромитар аз вай нест Сайид анбёءасту хотами расӯлону номи вай дар кутуби пешинон , ҳар ки бо ваии корди мхзўл ва мақҳур гардаду ҳайбату сиёсати вай бар сари як моҳаи роҳ бдшмн расад , ва нишаст вай дар Мадина бошаду дайни ваии дайн ҳанифӣ бошад , тӯбо ӯро ки вайро дарёбаду буии имони ораду атбоъи сирату суннат вай кунад .

«فَمَکَثَ» بفتح الکاف قراءة عاصم و الباقون بضمّ الکاف و هما لغتان یعنی فمکث الهدهد بعد تفقّد سلیمان ایّاه غَیْرَ بَعِیدٍ ای زمانا غیر طویل حتّی رجع و قیل مکث سلیمان بعد تفقّد و توعّده غیر طویل حتّی عاد الهدهد، و قیل عاد الهدهد فمکث، ای وقف مکانا «غیر بعید» من سلیمان. فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ اصحاب تواریخ و ارباب قصص سخنهای مختلف گفته‌اند درین قصّه هدهد، و قول علماء تفسیر که سیر انبیا شناخته‌اند و دانسته آنست که سلیمان (ع) چون از بنای «بیت المقدس» فارغ گشت از شام بیرون آمد بقصد مکه و زیارت کعبه، و با وی انس و جنّ و شیاطین و وحوش و طیور و بر مرکب باد، تا رسیدند بزمین حرم و مدّتی آنجا مقام کردند چندان که اللَّه خواسته بود، هر روز قربان کردی پنج هزار شتر و پنج هزار گاو و بیست هزار گوسپند، و آن گه اشراف قوم خود را گفت که ازین زمین پیغامبری عربی بیرون آید که بر خدای عزّ و جلّ هیچ پیغامبر گرامی‌تر از وی نیست سیّد انبیاء است و خاتم رسولان و نام وی در کتب پیشینان، هر که با وی کارد مخذول و مقهور گردد و هیبت و سیاست وی بر سر یک ماهه راه بدشمن رسد، و نشست وی در مدینه باشد و دین وی دین حنیفی باشد، طوبی او را که وی را دریابد و بوی ایمان آرد و اتّباع سیرت و سنّت وی کند.

Он гуҳ гуфт аз рӯзгори мо то брўзгори ваии қариби ҳазор сол буд . Сулаймон ( ъ ) баъд аз он муддатии анҷо мақом карду маносики бгзорд ва аз анҷои қасди замин Яман кард , бомдод аз Макка бирафт вақти заволи бснъоءи Ямани расида буд роҳи як моҳаи заминӣу ҳавоӣ хуш дид онҷо нузул кард то намоз кунад ва биёсоеду лашкарён низ бёсоинд ва тановул кунанд . Талаб об карданд ва об наёфтанду муҳандиси вайу далели вай бар оби ҳудҳуд буд . Минқор бар замин наҳодӣу бдонстӣ ки оби куҷои нздиктрст бар сари замину куҷои давртар . Он гуҳи девонро фармудӣ то онҷо ки ҳудҳуд нишон диҳад чоҳ фурӯ баранд ва об бароранд . Саиди бен ҷбир ҳикоят кунад ки ибни аббоси ин қисса мегуфту нофеъи азрақ қадре ҳозир буд , гуфт : ё ибни аббоси ҳудҳуд ки бмнқори об дар зерзамин ҳаме дид чунаст ки дом фаро карда намебинад ва намедонад то он гуҳ ки доми гардан вай уфтад ? ибн аббос гуфт : виҳк , ани алқдри азои ҷоءи ҳоли дуни албср . Ва ани инси қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « анҳокми ани қатли алҳдҳди ?фонаи кони далели сулаймони алии қурби алмоءу баъдау аҳби ани иъбди аллоҳи фии аларзи ҳайси иқўл :у ҷӣтки ман сбإи бнбإи яқин .

آن گه گفت از روزگار ما تا بروزگار وی قریب هزار سال بود. سلیمان (ع) بعد از آن مدّتی انجا مقام کرد و مناسک بگزارد و از انجا قصد زمین یمن کرد، بامداد از مکه برفت وقت زوال بصنعاء یمن رسیده بود راه یک ماهه زمینی و هوایی خوش دید آنجا نزول کرد تا نماز کند و بیاساید و لشکریان نیز بیاسایند و تناول کنند. طلب آب کردند و آب نیافتند و مهندس وی و دلیل وی بر آب هدهد بود. منقار بر زمین نهادی و بدانستی که آب کجا نزدیکترست بر سر زمین و کجا دورتر. آن گه دیوان را فرمودی تا آنجا که هدهد نشان دهد چاه فرو برند و آب برآرند. سعید بن جبیر حکایت کند که ابن عباس این قصّه میگفت و نافع ازرق قدری حاضر بود، گفت: یا ابن عباس هدهد که بمنقار آب در زیرزمین همی دید چونست که دام فرا کرده نمی‌بیند و نمی‌داند تا آن گه که دام گردن وی افتد؟ ابن عباس گفت: ویحک، انّ القدر اذا جاء حال دون البصر. و عن انس قال قال رسول اللَّه (ص): «انهاکم عن قتل الهدهد فانّه کان دلیل سلیمان علی قرب الماء و بعده و احبّ ان یعبد اللَّه فی الارض حیث یقول: وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ.

إнии ваҷдати амрأаҳи тмлкҳми алоиаҳ . . . Он соъат ки сулаймон дар замини снъоء нузул кард ҳудҳуди брприди сӯии ҳаво то дар арсаи дунё назора кунад чашмаш бар ноҳия сабо афтод дар замини Яман . Марғзору дарахтону сабзӣ фаровон дид . Дар он навоҳӣ парид .

إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ الایة... آن ساعت که سلیمان در زمین صنعاء نزول کرد هدهد برپرید سوی هوا تا در عرصه دنیا نظاره کند چشمش بر ناحیه سبا افتاد در زمین یمن. مرغزار و درختان و سبزی فراوان دید. در آن نواحی پرید.

Ҳудҳудиро дид дар ани замини Ямани номи ваии ънФиру ҳудҳуди сулаймони номи ваии иъФўр , он ънФири марин иъФўрро гуфт аз куҷои мёиӣ ва чаҳ мехоҳӣ гуфт ман аз шом меоему соҳиби ман сулаймони бен Довӯдаст , подшоҳи ҷину инсу шаётину туюру вуҳуш . ЪнФир гуфт : малики сулаймон азимаст локин на чун билқис ки ҳамаи диёру навоҳии Яман бФрмон ӯст . Дувоздаҳ ҳазор сарҳанг дорад зери даст ҳар сарҳангии сад ҳазор мақотил . Хоҳӣ то тарафӣ аз малик вай бибинӣ ? иъФўр гуфт : тарсам ки бозгашти ман дайр шаваду сулаймон бар ман хашм гирад . ЪнФир гуфт : агар ту мамлакати билқисро бибинӣу аҳволи ваии бадоне ва он гуҳ чун бозгардӣу сулаймонро аз он хабар кунӣ , ӯро хуш ояд ва бар ту ҳараҷ накунад . ИъФўри брприду билқисроу ҳашами вайро бидиду аҳволи вайро нек бидонаст , он гуҳи бозгашту намози дигар бо сулаймон раседу сулаймони он соъат ки нузул кард вақти намоз пешин даромад , талаб об карду ҳудҳудро наёфт ки бар об далолат мекард ва дигарон аз ҷину инсу шаётини роҳи боб наме бурданд .

هدهدی را دید در ان زمین یمن نام وی عنفیر و هدهد سلیمان نام وی یعفور، آن عنفیر مرین یعفور را گفت از کجا میایی و چه میخواهی گفت من از شام می‌آیم و صاحب من سلیمان بن داود است، پادشاه جنّ و انس و شیاطین و طیور و وحوش. عنفیر گفت: ملک سلیمان عظیم است لکن نه چون بلقیس که همه دیار و نواحی یمن بفرمان اوست. دوازده هزار سرهنگ دارد زیر دست هر سرهنگی صد هزار مقاتل. خواهی تا طرفی از ملک وی ببینی؟ یعفور گفت: ترسم که بازگشت من دیر شود و سلیمان بر من خشم گیرد. عنفیر گفت: اگر تو مملکت بلقیس را ببینی و احوال وی بدانی و آن گه چون بازگردی و سلیمان را از آن خبر کنی، او را خوش آید و بر تو حرج نکند. یعفور برپرید و بلقیس را و حشم وی را بدید و احوال وی را نیک بدانست، آن گه بازگشت و نماز دیگر با سلیمان رسید و سلیمان آن ساعت که نزول کرد وقت نماز پیشین درآمد، طلب آب کرد و هدهد را نیافت که بر آب دلالت میکرد و دیگران از جنّ و انس و شیاطین راه بآب نمی‌بردند.

Сулаймон бар ҳудҳуд хашм гирифт гуфт : лأъзбнаҳи ъзобои шадидани أўи лأзбҳнаҳ , уқоби брприд то ҳудҳудро талаб кунад , рӯй сӯии Ямани ниҳод . Ҳудҳудро дид ки меомад . Ҳудҳуд донист ки уқоб дар хашмаст аз онкии сулаймонро хашмгини дидаи бтўозъи фаро пеш омад , гуфт : баҳақи аллоҳи алзии қўоку ақдрки алии алои рҳмтнӣ , Фўлии анҳу алъқобу қол : вилки ани набии аллоҳи ҳлФи ани иъзбк ӯ избҳк . Уқоб гуфт : эй ?вили туро , пайғомбари худо . Сулаймони савганд ёд карда ки туро азоб кунад . Ҳудҳуд гуфт сулаймони ҳеҷ астсноء кард дар сухан ?

سلیمان بر هدهد خشم گرفت گفت: لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِیداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ، عقاب برپرید تا هدهد را طلب کند، روی سوی یمن نهاد. هدهد را دید که می‌آمد. هدهد دانست که عقاب در خشم است از آنکه سلیمان را خشمگین دیده بتواضع فرا پیش آمد، گفت: بحقّ اللَّه الّذی قوّاک و اقدرک علیّ الّا رحمتنی، فولّی عنه العقاب و قال: ویلک انّ نبیّ اللَّه حلف ان یعذّبک او یذبحک. عقاب گفت: ای ویل ترا، پیغامبر خدا. سلیمان سوگند یاد کرده که ترا عذاب کند. هدهد گفت سلیمان هیچ استثناء کرد در سخن؟

Уқоб гуфт : балӣ истисно кард , гуфт : أўи лиأтинии бслтони мубин . Ҳудҳуд гуфт : пас чун истисно кард бокӣ нест . Омаданд то бнздики сулаймон ,у ҳудҳуди тарсону ларзон .

عقاب گفت: بلی استثنا کرد، گفت: أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطانٍ مُبِینٍ. هدهد گفت: پس چون استثنا کرد باکی نیست. آمدند تا بنزدیک سلیمان، و هدهد ترسان و لرزان.

Сулаймон гуфт : мо алзии бтأки анӣ ?

سلیمان گفت: ما الذی بطّأک عنّی؟

Фқоли алҳдҳд : أҳтти бмои лами тҳт ба ҳозо ,у қавли алсомрӣ : басарати бмои лами тбсрўо ба бмънии воҳид эй илмати ман ҳоли сабои мо лами тааллума ,у алоҳотаҳи алълми болшии ءи ман ҷамеъи ҷаҳота ,у ҷӣтки ман сбإи бнбإи яқин эй хабари муҳаққиқи лои шаки фӣа , қоли злки аътзорои илайҳи ммо аҳл бимикона . Қироати ибни касӣру абӯи Амри сабаъ мҳмўзаст мафтӯҳ ва ҳамчунин лақади кони лсбإи қнбли бскўни алифи хонда , боқии ман сбإи бҷру тнўини хонда , ман навен фалонаи исми раҷул ва ман лами инўни фалонаи исми қабӣлаи кқриш , зҷоҷ гуфт : сабои номи он шористонаст ки морб гӯйанд дар навоҳии Яману билқиси онҷо маскан дошт , ва байнҳоу байни снъоءи масираи салосаи айём . Ва қили салосаи Фросх ,у қоли Алхалӣл : сабои исми иҷмъи оммаи қбоӣли алимн . Ва қили исми ИМАам ,у қавл дуруст онаст ки аз расӯл худо пурседанд ки сабои ном мардаст ё номи замин ? расӯл ҷавоб дод ки ном мардӣаст ки даҳ писар дошт чаҳор аз эшон дар шом маскан доштанд : лхму ҷузому омилау ғсон , ва шаш дар Яман : кандау ашърўн ва азаду мзҳҷу анмор .

فقال الهدهد: أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ هذا، و قول السامریّ: بصرت بما لم تبصروا به بمعنی واحد ای علمت من حال سبا ما لم تعلمه، و الاحاطة العلم بالشی‌ء من جمیع جهاته، وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ ای خبر محقّق لا شکّ فیه، قال ذلک اعتذارا الیه ممّا احلّ بمکانه. قرائت ابن کثیر و ابو عمرو سبأ مهموز است مفتوح و همچنین لقد کان لسبإ قنبل بسکون الف خوانده، باقی مِنْ سَبَإٍ بجرّ و تنوین خوانده، من نوّن فلانّه اسم رجل و من لم ینوّن فلانّه اسم قبیلة کقریش، زجاج گفت: سبا نام آن شارستان است که مآرب گویند در نواحی یمن و بلقیس آنجا مسکن داشت، و بینها و بین صنعاء مسیرة ثلاثة ایّام. و قیل ثلاثة فراسخ، و قال الخلیل: سبا اسم یجمع عامة قبائل الیمن. و قیل اسم امّهم، و قول درست آنست که از رسول خدا پرسیدند که سبا نام مرد است یا نام زمین؟ رسول جواب داد که نام مردی است که ده پسر داشت چهار از ایشان در شام مسکن داشتند: لخم و جذام و عاملة و غسان، و شش در یمن: کنده و اشعرون و ازد و مذحج و انمار.

Қолўо ё расӯли аллоҳ ва мо алонмор ? Фқоли волиди хсъму бҷилаҳ ,у қили ҳўи сабои бен ишҳби бен иърби бен қаҳтон , фавҷаи сабои бғири тнўини анаи исми ғайри мунсарифи лоҷтмоъи алтъриФу алтأниси фӣҳо , лонҳои исми Мадина ӯ арз ӯ қабӣла ӯ умароау ваҷҳи алтнўини анаи исми мунсарифи лонаи исми раҷули أўи ҳӣ ӯ балади Фҳўи музаккар , Флми иҷтмъи фӣаи сабабони ман асбоби манъи алсрФ , ФсрФи лзлк ва аммо ваҷҳи алҳмзи анаи махӯзи ман сабаъати алхмр , азои аштритҳо , ӯ ман сбأтаҳи алнори азои аҳрқтаҳ . Ва ман лами иҳмзи фалонаи махӯзи ман сбии исбии лонаи аввали ман сбии алсбӣ .

قالوا یا رسول اللَّه و ما الانمار؟ فقال والد خثعم و بجیلة، و قیل هو سبا بن یشحب بن یعرب بن قحطان، فوجه سبا بغیر تنوین انّه اسم غیر منصرف لاجتماع التعریف و التأنیث فیها، لانّها اسم مدینة او ارض او قبیلة او امراة و وجه التنوین انّه اسم منصرف لانّه اسم رجل أو حیّ او بلد فهو مذکّر، فلم یجتمع فیه سببان من اسباب منع الصرف، فصرف لذلک و امّا وجه الهمز انّه مأخوذ من سبأت الخمر، اذا اشتریتها، او من سبأته النار اذا احرقته. و من لم یهمز فلانّه مأخوذ من سبی یسبی لانّه اوّل من سبی السّبی.

إнии ваҷдати амрأаҳи тмлкҳм яъне тамаллуки алўлоиаҳу алтсрФи алайҳиму лами ирд ба малики алрқбаҳу ҳаии билқиси бинти шроҳили бен тҳмўрсу қили бинти тҳмўрсу қили бинти шрҳили бен молики бен алрёну қили билқиси бинти алҳдҳод ва амҳо Форъаҳи алҷниаҳу қили амҳо райҳонаи бинти алскну ҳаии ҷниаҳ ,у қили кони абӯи билқиси илқби болҳдҳоду кони маликои азими алшأни қади валадаи арбъўни малико . Ва кони имлки арзи алимни кулҳо . Ва кони иқўли лмлўки алотроФи лӣси аҳади мнкми кФўои лӣу абии ани итзўҷи Фиҳми Фзўҷўаҳи умароаи ман алҷни Фўлдти ?лаи билқису лами икни ?лаи валадғайриҳо . Ва ба

إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ یعنی تملک الولایة و التصرّف علیهم و لم یرد به ملک الرقبة و هی بلقیس بنت شراحیل بن طهمورث و قیل بنت طهمورث و قیل بنت شرحیل بن مالک بن الریان و قیل بلقیس بنت الهدهاد و امّها فارعة الجنّیّه و قیل امّها ریحانة بنت السکن و هی جنّیّة، و قیل کان ابو بلقیس یلقّب بالهدهاد و کان ملکا عظیم الشأن قد ولده اربعون ملکا. و کان یملک ارض الیمن کلّها. و کان یقول لملوک الاطراف لیس احد منکم کفوا لی و ابی ان یتزوّج فیهم فزوّجوه امراة من الجنّ فولدت له بلقیس و لم یکن له ولد غیرها. و به‌

Қол алнабӣ ( с ) : « кони аҳад Абуӣ билқиси ҷнё » .

قال النبی (ص): «کان احد ابوی بلقیس جنّیّا».

Рӯй ани Марвони алҳмори амри бтхриби тдмр , Фўҷдўои фӣҳо битои фӣаи амрأаҳ қоима метаҳ амскўҳои болсбри аҳсани ман алшмс , қоматҳо сабъаи азръу ънқҳои зроъи ъндҳои лавҳ , фӣа : анои билқиси соҳибаи сулаймони бен Довӯд , хрби аллоҳи малики ман ихрби байтӣ .

روی انّ مروان الحمار امر بتخریب تدمر، فوجدوا فیها بیتا فیه امرأة قائمة میّتة امسکوها بالصبر احسن من الشمس، قامتها سبعة اذرع و عنقها ذراع عندها لوح، فیه: انا بلقیس صاحبة سلیمان بن داود، خرّب اللَّه ملک من یخرّب بیتی.

Ва أўтити ман кули шайъи ءи аҳтоҷти илайҳи фии маликҳо ман алолаҳу алъдаҳ . Ва қил : аътити ман кул наамма ҳзои воФрои комаи аътит ,у лҳои арши азими сарири азими слосўни зроъои фии смонини зроъо ,у тӯлаи фии алҳўоءи смонўни зроъои муқаддамаи ман зҳби мФсси болёқўти алоҳмру алзбрҷди алохзру мؤхраҳи ман Фзаҳи мклли болўони алҷўоҳри ?лаи арбъи қўоӣм : қоимаи ман ёқӯти аҳмар ,у қоимаи ман ёқӯти ахзар ,у қоимаи ман зумуррад ,у қоимаи ман дару сФоӣҳи алсрири ман зҳбу алайҳи сабъаи абёти алии кули байти боби мғлқ ,у кони алайҳи ман алФрши мо илиқ ба .

وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ احتاجت الیه فی ملکها من الالة و العدّة. و قیل: اعطیت من کلّ نعمة حظا وافرا کما اعطیت، وَ لَها عَرْشٌ عَظِیمٌ سریر عظیم ثلاثون ذراعا فی ثمانین ذراعا، و طوله فی الهواء ثمانون ذراعا مقدّمه من ذهب مفصّص بالیاقوت الاحمر و الزبرجد الاخضر و مؤخّره من فضّة مکلّل بالوان الجواهر له اربع قوائم: قائمة من یاقوت احمر، و قائمة من یاقوت اخضر، و قائمة من زمرّد، و قائمة من درّ و صفائح السریر من ذهب و علیه سبعة ابیات علی کلّ بیت باب مغلّق، و کان علیه من الفرش ما یلیق به.

Қавла : вҷдтҳо ва қавмҳо исҷдўни ллшмси ман дуни аллоҳи қоли алҳсни конўои мҷўсоу зини ?лаами алшитони أъмолҳми алтии конўои иъмлўнҳо « Фсдҳм » алшитони ани тариқи алҷнаҳ ,у қили ани сиблати алтўҳид ва алҳақ алзии иҷби ани ислкўаҳ , фаҳми лои иҳтдўни илои тариқ алҳақ .

قوله: وَجَدْتُها وَ قَوْمَها یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قال الحسن کانوا مجوسا وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ الّتی کانوا یعملونها «فصدّهم» الشیطان عن طریق الجنة، و قیل عن سبیل التوحید و الحق الّذی یجب ان یسلکوه، فَهُمْ لا یَهْتَدُونَ الی طریق الحق.

أлои исҷдўои ллаҳ , ксоиӣу рўису абӯи ҷаъфар : أлои исҷдўо бтхФиФ хонанд маънӣ бар ало ё ҳؤлоءи асҷдўо , ва бошад ки вақф кунанд ва гӯйанд : ало ё , он гуҳ ибтидо кунанд ва гӯйанд : асҷдўои ллаҳу бойени қироат « ало » калима танбеҳаст ва « ё » ҳарф Нидоасту мунодӣ мҳзўФаст ва « асҷдўо » амре мстأнФаст аз ҷиҳати ҳақи субҳонау таъолӣ , мегуяд : « ало » бишанвед ва бидонед ва огоҳ бошед « ё » яъне : эй қавми асҷдўои ллаҳи шумо суҷуди аллоҳро кунед бар шукри неъмат ӯ то чун эшон набошед ки офтоб суҷуд мекунанду шайтони кирдори эшон баришон ороста . Ва боқии қроء : أлои исҷдўо бтшдид хонанд ва маънӣ онаст ки ?ҳуллои исҷдўои ллаҳ , ва раво бошад ки таъаллуқи боит пеш дорад яъне Фсдҳми ани алсбили лӣлои исҷдўои ллаҳи алзии ихрҷи алхби ء эй алмхбўءи фии алсмоўоти ман алслҷу албрду алмтру алأрзи ман алзрўъу алошҷори Фикўн « фӣ » бмънии ман ,у қили ихрҷи алхбأу алхбأи кули мо ғоб эй иълми ғайби алсмоўоту аларзу иълми мо ихФўн ва мо иълнўни болснтҳм . Ва қрأи алксоӣӣу ҳФси мо тхФўн ва мо тълнўни бтоءи алмхотбаҳ .

أَلَّا یَسْجُدُوا لِلَّهِ، کسایی و رویس و ابو جعفر: أَلَّا یَسْجُدُوا بتخفیف خوانند معنی بر الا یا هؤلاء اسجدوا، و باشد که وقف کنند و گویند: الا یا، آن گه ابتدا کنند و گویند: اسْجُدُوا لِلَّهِ و باین قرائت «الا» کلمه تنبیه است و «یا» حرف ندا است و منادی محذوف است و «اسجدوا» امری مستأنف است از جهت حق سبحانه و تعالی، میگوید: «الا» بشنوید و بدانید و آگاه باشید «یا» یعنی: ای قوم اسْجُدُوا لِلَّهِ شما سجود اللَّه را کنید بر شکر نعمت او تا چون ایشان نباشید که آفتاب سجود میکنند و شیطان کردار ایشان بریشان آراسته. و باقی قرّاء: أَلَّا یَسْجُدُوا بتشدید خوانند و معنی آنست که هلّا یسجدوا للَّه، و روا باشد که تعلّق بآیت پیش دارد یعنی فصدّهم عن السبیل لئلا یَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْ‌ءَ ای المخبوء فِی السَّماواتِ من الثلج و البرد و المطر وَ الْأَرْضِ من الزّروع و الاشجار فیکون «فی» بمعنی من، و قیل یخرج الخبأ و الخبأ کل ما غاب ای یعلم غیب السماوات و الارض و یعلم ما یخفون و ما یعلنون بالسنتهم. و قرأ الکسائی و حفص ما تُخْفُونَ وَ ما تُعْلِنُونَ بتاء المخاطبة.

Аллоҳи лои إлаҳи إлои ҳўи раби алърши алъзими теми алкломи ҳоҳноу ҳўи мавзеи суҷуди алтлоўаҳу саммии алърши ъзимои лонаи аъзами шайъи ءи халқаи аллоҳ .

اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ تمّ الکلام هاهنا و هو موضع سجود التلاوة و سمی العرش عظیما لانّه اعظم شی‌ء خلقه اللَّه.

Қоли сннзр эй қоли сулаймони снтърФи أи сидқати Фимои ахбрти Фткўни мъзўрои фии ғибтк , أми канти ман алкозбини Фимои ахбрт , Фиҳли бки мо тўъдтк .

قالَ سَنَنْظُرُ ای قال سلیمان سنتعرّف أَ صَدَقْتَ فیما اخبرت فتکون معذورا فی غیبتک، أَمْ کُنْتَ مِنَ الْکاذِبِینَ فیما اخبرت، فیحلّ بک ما توعدتک.

Сами зикри мо итърФ ба сидқи алҳдҳд , Фқол : азҳби бктобии ҳозо , Фأлқаҳи إлиҳми қрأи абӯи Амру ъосму Ҳамзаи биҷузами алҳоءу албоқўни бошбоъҳо эй атрҳаҳи илайҳами лонаи лои итҳиأи ?лаи аисолаҳи беда « сами тўли анҳуам » тнҳи ани злк алмўзъ фикан қрибо манеҳам бҳиси тсмъи мо иҷибўн . Ва қили маънӣ « Фонзр » эй Фонтзр . Мо зои ирҷъўн эй мо зои ирдўну иҷибўн . Ва қили фӣаи тақдиму тохир , эй Фأлқаҳи إлиҳми Фонзри мо зои ирҷъўни сами тўли анҳуам , роҷъои ило , Фохзи алкитоби бмнқораҳ ,у қили ълқаҳи бхиту ҷаъли алхити фии ънқаҳи Фҷоءҳо ҳатто вақфи алии расҳо ва ҳавлҳо ҷунудҳо ФрФрФи соъаҳу анноси инзрўни илайҳ ҳатто рифъати раъсҳо . Фأлқии алкитоби фии ҳаҷарҳо ,у қил : анҳо науммат алии сарирҳоу ағлқти алأбўоби дунҳоу вазъати алмФотиҳи таҳти всодтҳо . Фтори алҳдҳди ман алкўаҳу أлқии алкитоби алии ваҷҳҳоу нбҳҳои бмнқораҳ ,у қили тأтأи раса ҳатто сиқти алкитоби ман ънқаҳу أлқоаҳи алии ваҷҳҳо ,у қили канти фии албити кӯҳи тқъи алшмси фӣҳо кули явм , Фозои ?назарети илоҳо сҷдти Фҷоءи алҳдҳди Фсди тлки алкўаҳу стрҳои бҷноҳаҳ , Флмои рأти злки қомати илайҳи Фأлқии алкитоби илоҳо . Фохзти алкитобу канти қорӣаҳи арабӣаи ман қавми табаъ .

ثم ذکر ما یتعرّف به صدق الهدهد، فقال: اذْهَبْ بِکِتابِی هذا، فَأَلْقِهْ إِلَیْهِمْ قرأ ابو عمرو و عاصم و حمزة بجزم الهاء و الباقون باشباعها ای اطرحه الیهم لانّه لا یتهیّأ له ایصاله بیده «ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ» تنحّ عن ذلک الموضع فکن قریبا منهم بحیث تسمع ما یجیبون. و قیل معنی «فانظر» ای فانتظر. ما ذا یَرْجِعُونَ ای ما ذا یردّون و یجیبون. و قیل فیه تقدیم و تاخیر، ای فَأَلْقِهْ إِلَیْهِمْ فَانْظُرْ ما ذا یَرْجِعُونَ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ، راجعا الیّ، فاخذ الکتاب بمنقاره، و قیل علّقه بخیط و جعل الخیط فی عنقه فجاء ها حتّی وقف علی راسها و حولها جنودها فرفرف ساعة و الناس ینظرون الیه حتی رفعت رأسها. فألقی الکتاب فی حجرها، و قیل: انّها نامت علی سریرها و اغلقت الأبواب دونها و وضعت المفاتیح تحت وسادتها. فطار الهدهد من الکوّة و ألقی الکتاب علی وجهها و نبّهها بمنقاره، و قیل طأطأ راسه حتی سقط الکتاب من عنقه و ألقاه علی وجهها، و قیل کانت فی البیت کوة تقع الشمس فیها کل یوم، فاذا نظرت الیها سجدت فجاء الهدهد فسدّ تلک الکوّة و سترها بجناحه، فلمّا رأت ذلک قامت الیه فألقی الکتاب الیها. فاخذت الکتاب و کانت قارئة عربیة من قوم تبع.

Фи қолат ё أиҳои алмлأи алмлأи ъзмоءи алқўми ҷумъаи амлоء мисли нбأу анбоء , конўои аҳли машварата ва ҳам слосмоӣаҳи раҷулу аснии ъушри рҷлои таҳти кул раҷул манеҳам ъушраи олоФи раҷули إнии أлқии إлии китоби Карим эй махтуми лқўлаҳ ( с ) : « карами алкитоби хатма »у лои ихтми алои кутуби алмулук ,у қили Карими мазмуна ,у қили шарифи бшрФи соҳиба ,у қили Карими ҳайси ?утӣ ба тайр , ҳқиқи бони иؤмли ман ҷиҳатаи хайр .

ف قالَتْ یا أَیُّهَا الْمَلَأُ الملأ عظماء القوم جمعه املاء مثل نبأ و انباء، کانوا اهل مشورته و هم ثلاثمائة رجل و اثنی عشر رجلا تحت کلّ رجل منهم عشرة آلاف رجل إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتابٌ کَرِیمٌ ای مختوم‌ لقوله (ص): «کرم الکتاب ختمه» و لا یختم الّا کتب الملوک، و قیل کریم مضمونه، و قیل شریف بشرف صاحبه، و قیل کریم حیث اتی به طیر، حقیق بان یؤمّل من جهته خیر.

إнаҳи ман сулаймону إнаҳи бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими қоли ибни ҷриҳи лами язди сулаймони алии мо қси аллоҳи фии китобаи анау ана , ва гуфтаанд : إнаҳи ман сулаймони сухан билқисаст бомлоءи хешу мазмуни нома сулаймон инаст : бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими أлои тълўои алӣу أтўнии мусалламин ,у номаҳои пайғомбарони ҳамаи чунин будӣ : мӯҷазу мухтасар беттўил . Сулаймони нома бмҳр кард бхотми хеш , ва бҳдҳд дод . Ҳудҳуди нома ба билқиси расониди билқис чун меҳр сулаймон дид ларза бар вай афтоду бтўозъ пеш омад .

إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قال ابن جریح لم یزد سلیمان علی ما قصّ اللَّه فی کتابه انّه و انّه، و گفته‌اند: إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ سخن بلقیس است باملاء خویش و مضمون نامه سلیمان اینست: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَلَّا تَعْلُوا عَلَیَّ وَ أْتُونِی مُسْلِمِینَ، و نامه‌های پیغامبران همه چنین بودی: موجز و مختصر بی‌تطویل. سلیمان نامه بمهر کرد بخاتم خویش، و بهدهد داد. هدهد نامه به بلقیس رسانید بلقیس چون مهر سلیمان دید لرزه بر وی افتاد و بتواضع پیش آمد.

Ва кони малики сулаймони фии хотима . Бидонаст билқис ки малики сулаймони азимтар аз малик вайаст чун расӯли вай мурғаст . Он гуҳи ъзмоءи қавми хеш ки аҳли машварат вай буданд ҳамаро ҷамъ кард , ва ҳам слосмоӣаҳу аснои ъушри рҷло , ва бо эшон гуфт : إнии أлқии إлии китоби Карим . إнаҳи ман сулаймону إнаҳи бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими أлои тълўои алӣ , ани ӣнҷо ҳикоятаст ва дар номаи ин буд ки أлои тълўои алӣ эй лои ттрФъўои алӣу ани кантами млўко , ин улувва ҳамонаст ки дар қуръон ҷойҳо гуфта : إни фиръавни ълои фии алأрз , إнаҳи кони ъолёи ман алмсрФин ,ам канти ман алъолини злмоу ълўо , ин ҳамаи бик маънӣаст . Қавла :у أтўнии мусалламин эй муминини дохилин фии алислом ,у қили лои тълўои алӣ эй : лои тткбрўо . Мегуяд кибр аз гардан бияфканед ва муъмин шавед , кофар чун куфр аз гардан бияфканад он гуҳи исломро шоиста гардад , ва ҳеҷ кофар куфр наёрад магари бкбр . Ва злки қавлаи таъолӣ : إнҳми конўои إзои қили ?лаами лои إлаҳи إлои аллоҳи исткбрўн .

و کان ملک سلیمان فی خاتمه. بدانست بلقیس که ملک سلیمان عظیم‌تر از ملک وی است چون رسول وی مرغ است. آن گه عظماء قوم خویش که اهل مشورت وی بودند همه را جمع کرد، و هم ثلاثمائة و اثنا عشر رجلا، و با ایشان گفت: إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتابٌ کَرِیمٌ. إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَلَّا تَعْلُوا عَلَیَّ، ان اینجا حکایت است و در نامه این بود که أَلَّا تَعْلُوا عَلَیَّ ای لا تترفعوا علیّ و ان کنتم ملوکا، این علوّ همانست که در قرآن جایها گفته: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْأَرْضِ، إِنَّهُ کانَ عالِیاً مِنَ الْمُسْرِفِینَ، ام کنت من العالین ظلما و علوا، این همه بیک معنی است. قوله: وَ أْتُونِی مُسْلِمِینَ ای مومنین داخلین فی الاسلام، و قیل لا تعلوا علیّ ای: لا تتکبّروا. میگوید کبر از گردن بیفکنید و مؤمن شوید، کافر چون کفر از گردن بیفکند آن گه اسلام را شایسته گردد، و هیچ کافر کفر نیارد مگر بکبر. و ذلک قوله تعالی: إِنَّهُمْ کانُوا إِذا قِیلَ لَهُمْ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ یَسْتَکْبِرُونَ.

Пас билқиси мари ани сарҳангони хешро гуфт , ё أиҳои алмлأ ва ҳам аллазӣнаи имлӣўни алъиўни мҳобаҳу улқулуби ҷалола ,у қили ҳам алмлиӣўни бмо ирод манеҳам أФтўнии фии أмрӣ эй аширўои алии фии аламр алзӣ назул ба ,у алФтўии алҳкми бмои ҳўи савоб , гуфтаанд билқиси нахусти эшонро гуфт чаҳ мардӣаст сулаймон ? шумо шиносед ӯро ? гуфтанд : шиносем , мулкӣ бузургаст бшоми андару дайн банӣ Исроил дорад ва таврот хонду даъвӣ пайғомбарӣ кунаду боду мардуму деву парӣу мурғони ҳама ӯро фармон бурдоранд .

پس بلقیس مر ان سرهنگان خویش را گفت، یا أَیُّهَا الْمَلَأُ و هم الذین یملئون العیون مهابة و القلوب جلالة، و قیل هم الملیئون بما یراد منهم أَفْتُونِی فِی أَمْرِی ای اشیروا علیّ فی الامر الذی نزل به، و الفتوی الحکم بما هو صواب، گفته‌اند بلقیس نخست ایشان را گفت چه مردی است سلیمان؟ شما شناسید او را؟ گفتند: شناسیم، ملکی بزرگ است بشام اندر و دین بنی اسرائیل دارد و تورات خواند و دعوی پیغامبری کند و باد و مردم و دیو و پری و مرغان همه او را فرمان بردارند.

Билқис гуфт : акнӯн чаҳ байнед андари кори ман маро посух диҳед дарин кор ки афтод ки ман ҳаргиз бе шумо кории нгзорм ва басар набарам .

بلقیس گفت: اکنون چه بینید اندر کار من مرا پاسخ دهید درین کار که افتاد که من هرگز بی‌شما کاری نگزارم و بسر نبرم.

Эшон гуфтанд : нҳни أўлўои қуввае нҳни асҳоби алҳрўбу алъдду алъдаҳу أўлўои бأси шадид Эй наҷаддау шуҷоъау алأмри إлику алрأии рأики Фонзрии мо зои тأмрини ани амртнои болҳрбу алқтоли қотлноу ани амртнои болслҳи солҳно .

ایشان گفتند: نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ ای نحن اصحاب الحروب و العدد و العدّة وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِیدٍ ای نجدة و شجاعة وَ الْأَمْرُ إِلَیْکِ و الرأی رأیک فَانْظُرِی ما ذا تَأْمُرِینَ ان امرتنا بالحرب و القتال قاتلنا و ان امرتنا بالصّلح صالحنا.

Чун эшон чунин гуфтанду хештанро арз доданд қаттолу ҳарбро билқис гуфт бдоноиӣу зиракии хеш : إни алмулуки إзои дхлўои қарияи أФсдўҳои хрбўҳоу астўлўои алии сокниҳоу аҷлўои аҳлҳо анҳоу ҷълўои أъзаҳи أҳлҳои أзлаҳи аҳонўои ашрофҳоу ахзўои амўолҳму ҳтўои ақдорҳми листқими амрҳм . Подшоҳон чун бқсди вилояти стдну бзўр гирифтан дар шаҳрии раванд табоҳӣ кунанду азизони онҷо хор кунанд . Раби Алъоламин тасдиқ кард гуфт :у кзлки иФълўн эй кзлк ё Муҳамади иФълўн , Фикўни алзмири ллмлўк .

چون ایشان چنین گفتند و خویشتن را عرض دادند قتال و حرب را بلقیس گفت بدانایی و زیرکی خویش: إِنَّ الْمُلُوکَ إِذا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوها خرّبوها و استولوا علی ساکنیها و اجلوا اهلها عنها وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً اهانوا اشرافها و اخذوا اموالهم و حطّوا اقدارهم لیستقیم امرهم. پادشاهان چون بقصد ولایت ستدن و بزور گرفتن در شهری روند تباهی کنند و عزیزان آنجا خوار کنند. ربّ العالمین تصدیق کرد گفت: وَ کَذلِکَ یَفْعَلُونَ ای کذلک یا محمد یفعلون، فیکون الضمیر للملوک.

Аллоҳ гуфт : ё Муҳамади мулӯк чун дар шаҳрии раванд ҳамчунин кунанд ки билқис гуфт , ва раво бошад ки : кзлки иФълўни тамомии сухан билқис ниҳанду иФълўни замири сулаймону ҳашам вай бошад . Маънӣ онаст ки мулӯк чун дар шаҳрии раванд табоҳӣ кунанд ,у азизи онро хор кунанду сулаймону лашкари вай чун дар навоҳӣ оянд чунин кунанд . Ва қили маъноау кзлки иФъли ҷндии ани қасдат .

اللَّه گفت: یا محمد ملوک چون در شهری روند همچنین کنند که بلقیس گفت، و روا باشد که: کذلک یفعلون تمامی سخن بلقیس نهند و یَفْعَلُونَ ضمیر سلیمان و حشم وی باشد. معنی آنست که ملوک چون در شهری روند تباهی کنند، و عزیز آن را خوار کنند و سلیمان و لشکر وی چون در نواحی آیند چنین کنند. و قیل معناه و کذلک یفعل جندی ان قصدت.

Сулаймони он гуҳ гуфт :у إнии мурсалаи إлиҳми бҳдиаҳи Фнозраҳи Бами ирҷъи алмрслўн .

سلیمان آن گه گفت: وَ إِنِّی مُرْسِلَةٌ إِلَیْهِمْ بِهَدِیَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ یَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ.

Алнозри ҳоҳнои алмнтзри кқўлаҳ : анзрўнои нқтбси ман нўркми қоли алшоър :

الناظر هاهنا المنتظر کقوله: انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قال الشّاعر:

Ва ани як садри ҳозои алиўм вале

و ان یک صدر هذا الیوم ولیّ

?фони ғдои лнозраҳи қариб

فانّ غدا لناظره قریب‌

Билқис гуфт ман ӯро ҳадя Эй фиристам то агар бипазирад донам мулкӣаст ки дунё ҳаме ҷӯяд , ва агар напазирад донам ки пайғомбар худоаст ва ҳақаст ва аз мо бҳичи чиз фурӯ наёяду бҳичи чизи ризои надиҳади магари ботбоъи дайни вай . Акнӯн хилофаст миёни уламои тафсир ки он ҳадя чаҳ буд ? қоли алҳсн : кони злки молоу лои басари лӣ ба ,у қоли ибни аббос : канти алҳдиаҳи лбнаҳи ман зҳб . Вҳб мнбаҳ гуфту ҷамоатӣ ки кутуби пешинён хондаанд : он ҳадя ки билқис бисил ямон фиристод панҷсад хишти заррин буд ва панҷсад хишти симин ва як пораи тоҷи заррини мклли бадару ёқӯту лухтии фаровони машку авду анбар ва панҷсад ғуломи ҷомаи канизакони пӯшидау дасти аўрнҷн дар дасту гӯшвор дар гӯшу тавқи зар дар гардан ва панҷсад канизаки ҷомаи ғуломони пӯшидаи қабоу кулоҳу минтақа бар миёну ҳуққае ки дар ан дар ятем буд носуфтау ҷазаъии суфтаи сқбаҳи он маъваҷ , ангаи ҷамоатиро аз ашрофи қавми хеш номзад кард ва якеро бар эшон амир кард номи ваии мунзари бен Амр ва ӯро васият кард ки чун дар пеши сулаймони шӯй май нигар агар баназари ғазаб бтў нигарад бдонкаҳ ӯ маликаст ва агар на пайғомбару нигар то азу дар ҳайбат набошӣ , ки ман азуи ъзизтрм , ва агар баназари лутф бтў нигарад , хуши хуйу хуррам рӯй . Бдонкаҳ пайғомбараст . Сухан ӯ нек бишинаву ҷавоб ӯ чунон ки лоиқ бошад май даҳ , ва ҳамчунин канизаконро васият кард ки шумо бо ваии сухани мардонаи гўӣиду хештанро бадви марди нмоӣиду ғуломонро бар акс ин гуфт , яъне ки шумо сухани нарми гўӣиду хештанро зани бадви нмоӣиду мунзарро гуфт : аз сулаймони дрхўоаҳ то тамиз кунад миёни ғуломону канизакон : агар пайғомбарасту пеш аз ан ки сар ҳуққа бигушоед бигӯед ки дар ҳуққа чист ва он дар ятеми носуфта сӯрох кунад онроу ришта дар муҳра ҷазаъ кашад дар он сқбаҳи маъваҷ . Ин васият тамом карду расӯли фаро роҳ кард ва ҳудҳуд башитоб омад пеши сулаймон ва ӯро аз ин аҳвол хабар кард , сулаймони шаётинро фармуд то хиштҳои заррину симин фаровон заданд вази онҷо ки сулаймон буд то масофат на фарсанг майдонӣ сохтанд хиштҳои заррину симин дар анҷо ӯ канданду гирди он майдони девори бароварда ва бар сари девори шарафи заррину симини баста ва чаҳор поёни баҳрии бнқши паланги нуқтаи нуқтаи рангҳои мухталиф оварда ва бар росту чапи майдон бар сари он хиштҳои заррину симини бастау авлоди ҷини халқии биъдд бар росту чапи майдони бхдмти истодаи сулаймон дар маҷлиси хеш бар сарир хеш нишаста ва чаҳор ҳазор курсӣ аз рости вай ва чаҳор ҳазор аз чапи ваии ниҳода , одамиёни гирд бар гирди сарири ваии сафҳо бар кашида ва аз пас эшон ҷин ва аз пас эшон шаётин ва аз пас эшон сбоъу вуҳушу ҳавоам ва аз пас эшон мурғон . Расӯли билқис чун бон майдон раседу малику азимат сулаймон дид чашми эшон хира бимонад чун он майдони диданд ва хиштҳои заррину симини он ва чаҳор поёни баҳрӣ ки ҳаргиз монанди он надида буданд пас ончӣ худ доштанд аз ҳадоё бичишам эшон хор ва мухтасар омаду биФкнднд , ва чун шаётину авлоди ҷини фаровони диданди бтрсиднд шаётин гуфтанд : ҷўзўои Флои боси алайкум , бигузаред ва матарсед ки шуморо бок несту ҷой тарс нест . Пас эшон мегузаштанд бар крдўси крдўси ҷўки ҷўк аз ҷину инсу вуҳушу туюр то расиданди бҳзрти сулаймон ( ъ ) сулаймони баназар лутф биравӣ тозаи кушодаи хандон боишон нагирист ва гуфт : мо вроӣкм чаҳ доред ва чаҳ овардед ва бача омадед ? мунзар ки раиси қавм буд ҷавоб дод ки чаҳ оварадему бачаи омадему номаи билқис ки дошт буи дод . Сулаймон гуфт : ин алҳақа ? ҳуққа биовараданду Ҷабраил ( ъ ) бФрмони ҳақи ҷл ҷалола омаду сулаймонро гуфт ки дар ҳуққа чист , гуфт дар ин ҳуққаи донаи дарӣ ятемаст носуфтау ҷазаъии суфтаи сқбаҳи он кажу норост . Расӯл билқис гуфт сидқат , рост гуфтӣ . Акнӯн ин дар ятемро сӯрох кун ва он муҳраи ҷазаъро риштаи даракаш .

بلقیس گفت من او را هدیه‌ای فرستم تا اگر بپذیرد دانم ملکی است که دنیا همی جوید، و اگر نپذیرد دانم که پیغامبر خدا است و حقست و از ما بهیچ چیز فرو نیاید و بهیچ چیز رضا ندهد مگر باتّباع دین وی. اکنون خلافست میان علماء تفسیر که آن هدیه چه بود؟ قال الحسن: کان ذلک مالا و لا بصر لی به، و قال ابن عباس: کانت الهدیّة لبنة من ذهب. وهب منبه گفت و جماعتی که کتب پیشینیان خوانده‌اند: آن هدیه که بلقیس بسلیمان فرستاد پانصد خشت زرّین بود و پانصد خشت سیمین و یک پاره تاج زرّین مکلّل بدر و یاقوت و لختی فراوان مشک و عود و عنبر و پانصد غلام جامه کنیزکان پوشیده و دست اورنجن در دست و گوشوار در گوش و طوق زر در گردن و پانصد کنیزک جامه غلامان پوشیده قبا و کلاه و منطقه بر میان و حقّه‌ای که در ان درّ یتیم بود ناسفته و جزعی سفته ثقبه آن معوج، انگه جماعتی را از اشراف قوم خویش نامزد کرد و یکی را بر ایشان امیر کرد نام وی منذر بن عمرو و او را وصیت کرد که چون در پیش سلیمان شوی می‌نگر اگر بنظر غضب بتو نگرد بدانکه او ملکست و اگر نه پیغامبر و نگر تا ازو در هیبت نباشی، که من ازو عزیزترم، و اگر بنظر لطف بتو نگرد، خوش خوی و خرّم روی. بدانکه پیغامبر است. سخن او نیک بشنو و جواب او چنان که لایق باشد می‌ده، و همچنین کنیزکان را وصیت کرد که شما با وی سخن مردانه گوئید و خویشتن را بدو مرد نمائید و غلامان را بر عکس این گفت، یعنی که شما سخن نرم گوئید و خویشتن را زن بدو نمائید و منذر را گفت: از سلیمان درخواه تا تمیز کند میان غلامان و کنیزکان: اگر پیغامبر است و پیش از ان که سر حقه بگشاید بگوید که در حقّه چیست و آن در یتیم ناسفته سوراخ کند آن را و رشته در مهره جزع کشد در آن ثقبه معوج. این وصیت تمام کرد و رسول فرا راه کرد و هدهد بشتاب آمد پیش سلیمان و او را از این احوال خبر کرد، سلیمان شیاطین را فرمود تا خشتهای زرین و سیمین فراوان زدند وز آنجا که سلیمان بود تا مسافت نه فرسنگ میدانی ساختند خشتهای زرّین و سیمین در انجا او کندند و گرد آن میدان دیوار برآورده و بر سر دیوار شرف زرّین و سیمین بسته و چهار پایان بحری بنقش پلنگ نقطه نقطه رنگهای مختلف آورده و بر راست و چپ میدان بر سر آن خشتهای زرین و سیمین بسته و اولاد جن خلقی بیعدد بر راست و چپ میدان بخدمت ایستاده سلیمان در مجلس خویش بر سریر خویش نشسته و چهار هزار کرسی از راست وی و چهار هزار از چپ وی نهاده، آدمیان گرد بر گرد سریر وی صفها بر کشیده و از پس ایشان جن و از پس ایشان شیاطین و از پس ایشان سباع و وحوش و هوام و از پس ایشان مرغان. رسول بلقیس چون بآن میدان رسید و ملک و عظمت سلیمان دید چشم ایشان خیره بماند چون آن میدان دیدند و خشتهای زرّین و سیمین آن و چهار پایان بحری که هرگز مانند آن ندیده بودند پس آنچه خود داشتند از هدایا بچشم ایشان خوار و مختصر آمد و بیفکندند، و چون شیاطین و اولاد جن فراوان دیدند بترسیدند شیاطین گفتند: جوزوا فلا باس علیکم، بگذرید و مترسید که شما را باک نیست و جای ترس نیست. پس ایشان میگذشتند بر کردوس کردوس جوک جوک از جن و انس و وحوش و طیور تا رسیدند بحضرت سلیمان (ع) سلیمان بنظر لطف بروی تازه گشاده خندان بایشان نگریست و گفت: ما ورائکم چه دارید و چه آوردید و بچه آمدید؟ منذر که رئیس قوم بود جواب داد که چه آوردیم و بچه آمدیم و نامه بلقیس که داشت بوی داد. سلیمان گفت: این الحقّه؟ حقّه بیاوردند و جبرئیل (ع) بفرمان حق جل جلاله آمد و سلیمان را گفت که در حقّه چیست، گفت در این حقّه دانه درّی یتیم است ناسفته و جزعی سفته ثقبه آن کژ و ناراست. رسول بلقیس گفت صدقت، راست گفتی. اکنون این درّ یتیم را سوراخ کن و آن مهره جزع را رشته درکش.

Сулаймони ҷину инсро ҳозир карду илми ин бнздик эшон набӯд шаётинро ҳозир кард ва азишон пурсед . Шаётин гуфтанд : трсли илои аларзаи Фҷоءти аларзау ахзати шеъраи фии фӣҳо Фдхлти фӣҳо ҳатто харҷати ман алҷонби алохр . Фқоли сулаймон : мо ҳоҷтк ? Фқолти тсири ризқии фии алшҷраҳ . Қол : лаки злк . Сами қол : ман бҳзаҳи алхрзаҳи ислкҳои алхит ?

سلیمان جن و انس را حاضر کرد و علم این بنزدیک ایشان نبود شیاطین را حاضر کرد و ازیشان پرسید. شیاطین گفتند: ترسل الی الارضة فجاءت الارضة و اخذت شعرة فی فیها فدخلت فیها حتی خرجت من الجانب الآخر. فقال سلیمان: ما حاجتک؟ فقالت تصیّر رزقی فی الشجرة. قال: لک ذلک. ثمّ قال: من بهذه الخرزة یسلکها الخیط؟

Фқолти дӯдаи бизоء : анои лҳо ё расӯли аллоҳ : Фохзти алдўдаҳи алхити фии фӣҳоу дахлати алсқбаҳ ҳатто харҷати ман алҷонби алохр . Фқоли сулаймон : мо ҳоҷтк ? қолат : тҷъли ризқии фии алФўокаҳ . Қол : лаки злк . Сами мизи байни алҷўорӣу алғлмони бони амрҳми ани иғслўои вҷўҳҳму аидиҳми Фконти алҷориаҳи тохзи алмоءи ман алониаҳи боҳаддии идиҳои сами тҷълаҳ алӣ ?илед алأхрии сами тзрб ба алии алўҷаҳ ,у алғломи комаи иأхзаҳи ман алониаҳи изрб ба виҷҳа ,у канти алҷориаҳи тсби алмоءи сабо ,у кони алғломи иҳдри алмоءи алии ядаи ҳдро , Фмизи бинҳми бзлк .

فقالت دودة بیضاء: انا لها یا رسول اللَّه: فاخذت الدودة الخیط فی فیها و دخلت الثقبة حتّی خرجت من الجانب الآخر. فقال سلیمان: ما حاجتک؟ قالت: تجعل رزقی فی الفواکه. قال: لک ذلک. ثمّ میّز بین الجواری و الغلمان بان امرهم ان یغسلوا وجوههم و ایدیهم فکانت الجاریة تاخذ الماء من الآنیه باحدی یدیها ثمّ تجعله علی الید الأخری ثمّ تضرب به علی الوجه، و الغلام کما یأخذه من الآنیة یضرب به وجهه، و کانت الجاریة تصبّ الماء صبّا، و کان الغلام یحدر الماء علی یده حدرا، فمیّز بینهم بذلک.

Сами ради сулаймони алҳдиаҳу қол : أ тмдўнн бимол , қрأи Ҳамзау ёқӯби бнўни воҳидаи мшддаҳи маъаи алёءу қрأи албоқўни бнўнини мхФФтину ҳазфи алёءи қрءи ибни омиру ъосму алксоӣӣу албоқўни босабота . Флмои ҷоء алрасул сулаймон , Фқили маъноа : ҷоءи сулаймони мо аҳдати илайҳу арслт . Ва қили кон алрасул амрأаҳ . Қоли сулаймони أ тмдўнн бимол أи тзидўннии фии моли анкри алайҳими арсолҳми болмоли илайҳу ҳўи идъўҳми илои аллоҳу илои алислом , яъне лсти бмни ирғби фии алмолу лои ммни иғтр ба Фмои отонии аллоҳи ман аддӣну алнбўаҳу алҳкмаҳи хайри ммои отокми ман алднё , отонии бФтҳи алёءи қроءаҳи нофеъу абӯи Амру ҳФс . Бали أнтми бҳдиткми ҳзаҳи тФрҳўни аъзомои мнкми лҳо , Фдлти алоиаҳи алии анаи лои инбғии лъолму лои лъоқли ани иФрҳи бързи алднё .

ثمّ ردّ سلیمان الهدیّة و قال: أَ تُمِدُّونَنِ بِمالٍ، قرأ حمزة و یعقوب بنون واحدة مشددّة مع الیاء و قرأ الباقون بنونین مخففتین و حذف الیاء قرء ابن عامر و عاصم و الکسائی و الباقون باثباته. فَلَمَّا جاءَ الرسول سلیمان، فقیل معناه: جاء سلیمان ما عهدت الیه و ارسلت. و قیل کان الرسول امرأة. قال سلیمان أَ تُمِدُّونَنِ بِمالٍ أ تزیدوننی فی مال انکر علیهم ارسالهم بالمال الیه و هو یدعوهم الی اللَّه و الی الاسلام، یعنی لست بمن یرغب فی المال و لا ممّن یغترّ به فما آتانی اللَّه من الدین و النبوّة و الحکمة خیر ممّا آتاکم من الدنیا، آتانی بفتح الیاء قراءة نافع و ابو عمرو و حفص. بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِیَّتِکُمْ هذه تَفْرَحُونَ اعظاما منکم لها، فدلّت الایة علی انّه لا ینبغی لعالم و لا لعاقل ان یفرح بعرض الدنیا.

Сами қоли ллрсўл : арҷъи аиҳо алрасул إлиҳм яъне илои билқис ва қавмҳо бмои сҳбки ман алҳдиаҳ :у қили муҳтамили ани алмхотби ҳоҳнои алҳдҳд , эй арҷъи إлиҳми қоӣлои ?лаам : Флнأтинҳми бҷнўди ло қабл ?лаами баҳо эй лои тоқаи ?лааму лои имкнҳми дФъои анҳуаму ани қритҳму анмои қоли злки лксртҳм ва шудаи шўктҳм ва кўнҳм ҷанд аллоҳи ъзу ҷл ,у лнхрҷнҳми минҳо эй ман арзҳо ва маликҳо أзлаҳи ҷамъи залили колоҷлаҳи ҷамъи алҷлил ва ҳам соғрўни мҳонўни злилўн , ани лами ётўнии мусалламин .

ثمّ قال للرّسول: ارْجِعْ ایّها الرّسول إِلَیْهِمْ یعنی الی بلقیس و قومها بما صحبک من الهدیّة: و قیل محتمل انّ المخاطب هاهنا الهدهد، ای ارْجِعْ إِلَیْهِمْ قائلا لهم: فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها ای لا طاقة لهم و لا یمکنهم دفعا عنهم و عن قریتهم و انما قال ذلک لکثرتهم و شدّة شوکتهم و کونهم جند اللَّه عزّ و جلّ، وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها ای من ارضها و ملکها أَذِلَّةً جمع ذلیل کالاجلّة جمع الجلیل وَ هُمْ صاغِرُونَ مهانون ذلیلون، ان لم یاتونی مسلمین.