Қавлаи таъолӣ : أу лами ирўои Ҳамзау ксоиии ау лами тероаи бтоء мухотаба хонанд ва маънӣ онаст ки : қул ё أиҳои алкФор ӯ лами тероаи Киеви ибдии аллоҳи алхлқ . Ибдأи бФтҳ ё хондаанд ,у ҳумои луғатон : иқоли бдأи аллоҳи алхлқ ва абадана .

قوله تعالی : أَ وَ لَمْ یَرَوْا حمزه و کسایی ا و لم تروا بتاء مخاطبه خوانند و معنی آنست که: قل یا أیّها الکفار او لم تروا کیف یبدی اللَّه الخلق. یبدأ بفتح یا خوانده‌اند، و هما لغتان: یقال بدأ اللَّه الخلق و ابداه.

Ин оятро ду таъвил гуфтаанд яке онаст ки наме бенанди ин кофарон ки баъсро мункиранд ки аллоҳи таъолӣ чун корҳо дар мегирад ва май офаринад ва он гуҳи ҳамон боз май орад , чун тобистону зимистону шабу рӯзи Фкмои ани иъодаи фусӯли алснаҳи соиғи фии қудратаи ғайри мстнкр , Фкзлки баъси алхлқи маънии дигари ау лами ирўои Киеви хлқҳм , абтдоءи нутфаи сами ълқаҳи сами мзғаҳи сами иъидаҳи фӣ алохраҳ ъанд албъс . Аз нахуст халқ набӯд , бёФрид ва аз нест падед оварад , он гуҳи бурузи растохези бози эшонро аз хоки беруни орад . Он худованд ки дар аввал халқ набӯду бёФрид ва бар вай мутааззир набӯд қодираст ки рӯзи растохези бози офаринад , ва бар вай мутааззир набошад إни злки алии аллоҳи исир эй ани злки алоъодаҳи алии аллоҳи саҳли ҳин лои насби фӣа .

این آیت را دو تأویل گفته‌اند یکی آنست که نمی‌بینند این کافران که بعث را منکراند که اللَّه تعالی چون کارها در میگیرد و می‌آفریند و آن گه همان باز می آرد، چون تابستان و زمستان و شب و روز فکما انّ اعادة فصول السنّة سایغ فی قدرته غیر مستنکر، فکذلک بعث الخلق معنی دیگر ا و لم یروا کیف خلقهم، ابتداء نطفة ثم علقة ثم مضغة ثم یعیده فی الآخرة عند البعث. از نخست خلق نبود، بیافرید و از نیست پدید آورد، آن گه بروز رستاخیز باز ایشان را از خاک بیرون آرد. آن خداوند که در اول خلق نبود و بیافرید و بر وی متعذّر نبود قادر است که روز رستاخیز باز آفریند، و بر وی متعذّر نباشد إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ ای انّ ذلک الاعادة علی اللَّه سهل هیّن لا نصب فیه.

Қул ё Муҳамади сирўои фии алأрзи Фонзрўои Киеви бдأи алхлқи алии ксртҳму ихтилофи аҳўолҳми лтърФўои ъҷоӣби Фитраи аллоҳи болмшоҳдаҳу лқоءи ман ҳўи аълами мнкми амрҳми болсири фии аларзи лилқўои ман ҳў аълам манеҳаму аҳади нзрои Фихбрҳми болдқоӣқи ман алъҷоӣб ,у қили амрҳми болсири фии аларзи линзрўои илои осори ман кони қиблааму илои мо сори амрҳми ман алФноءи Фиътбрўоу иълмўои ани аллоҳи халқи алошёءи комаи хлқҳму ҳўи имитҳми комаи амотҳми сами иншӣҳми ҷмиъои фии алохраҳ , Фзлки қавла : сами аллоҳи иншии алншأаҳи алохраҳ , қрأи ибни касӣру абӯи Амри алншоаҳи бФтҳи алшини ммдўдаҳи ҳайси вақъату қрأи алохрўни бскўни алшини мқсўраҳ , назираи алрأФаҳу алроФаҳ , إни аллоҳи алии кули шайъи ءи ман алإбдоءу алоъодаҳу алншأаҳи қадир .

قُلْ یا محمد سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ علی کثرتهم و اختلاف احوالهم لتعرفوا عجائب فطرة اللَّه بالمشاهدة و لقاء من هو اعلم منکم امرهم بالسّیر فی الارض لیلقوا من هو اعلم منهم و احد نظرا فیخبرهم بالدقائق من العجائب، و قیل امرهم بالسیر فی الارض لینظروا الی آثار من کان قبلهم و الی ما صار امرهم من الفناء فیعتبروا و یعلموا انّ اللَّه خلق الاشیاء کما خلقهم و هو یمیتهم کما اماتهم ثم ینشئهم جمیعا فی الآخرة، فذلک قوله: ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ، قرأ ابن کثیر و ابو عمرو النّشاة بفتح الشین ممدودة حیث وقعت و قرأ الآخرون بسکون الشین مقصورة، نظیره الرّأفة و الرّآفة، إِنَّ اللَّهَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ من الإبداء و الاعادة و النشأة قَدِیرٌ.

Иъзби ман ишоءу ирҳми ман ишоءи фӣаи тақдиму таъхир : яъне илайҳи тқлбўни Фиъзби ман ишоءу ирҳми ман ишоء , ълқи алъзоби болмшиаҳи дуни алхтиӣаҳи лиълми анаи иъзби баҳақи малакау алхтиӣаҳи алломаи лои лоҷлҳои иъзбу лоҳии иллата . Азоб дар машйати баст на дар хтиӣаҳ то маълум шавад ки ӯ ҷли ҷалолаи азоб ки мекунад баҳақ малик мекунаду хтиӣаҳ аломат онаст на иллати он .

یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ وَ یَرْحَمُ مَنْ یَشاءُ فیه تقدیم و تأخیر: یعنی الیه تقلبون فیعذب من یشاء و یرحم من یشاء، علق العذاب بالمشیّة دون الخطیئة لیعلم انه یعذب بحق ملکه و الخطیئة علامة لا لاجلها یعذب و لاهی علّته. عذاب در مشیّت بست نه در خطیئة تا معلوم شود که او جلّ جلاله عذاب که میکند بحق ملک میکند و خطیئة علامت آنست نه علّت آن.

Ва мо أнтми бмъҷзини фии алأрзу лои фии алсмоءи қол , алФроءи маъноау лои ман фии алсмоءи бмъҷз . Ҳозои кқўли ҳисони бен собит :

وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ قال، الفرّاء معناه و لا من فی السماء بمعجز. هذا کقول حسّان بن ثابت:

Яъне ва ман имдҳаҳу инсраҳи Фозмри ман . Ва илои ҳозои алтأўили зҳби абди арраҳмони бен зайд , қол : маъноаи лои иъҷзаҳи аҳли аларзи фии аларзу лои аҳли алсмоءи фии алсмоءи ани ъсўаҳ . Ва қили маъноаи лои тъҷзўннои бони тҳрбўои ило аларзам илои алсмоء , ва мо лаками ман дуни аллоҳи ман валеу лои насири алўлии алзии идФъи алмкрўаҳи ани алонсон ,у алнсири алзии иأмри бдФъаҳи анҳу . Иқўл : ва мо лаками аиҳо анноси ман дуни аллоҳи ман вале ялии амркму лои насири инсркм , эй инсркми ман аллоҳи ани ?ераади бкми сўءо .

یعنی و من یمدحه و ینصره فاضمر من. و الی هذا التأویل ذهب عبد الرحمن بن زید، قال: معناه لا یعجزه اهل الارض فی الارض و لا اهل السماء فی السماء ان عصوه. و قیل معناه لا تعجزوننا بان تهربوا الی الارض ام الی السماء، وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ الولیّ الذی یدفع المکروه عن الانسان، و النّصیر الذی یأمر بدفعه عنه. یقول: وَ ما لَکُمْ ایها الناس مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ یلی امرکم وَ لا نَصِیرٍ ینصرکم، ای ینصرکم من اللَّه ان اراد بکم سوءا.

Ва аллазӣнаи кФрўои боёти аллоҳу лқоӣаҳи алоиаҳ , калимоти ман китоби аллоҳ ,у алҷмъи оёту алодлаҳи алии аллоҳи ман халқаи оёту азои лами тзФи илои алкитоби тановулати алодлаҳи дуни оёти алқуръон ,у алкФри боёти аллоҳи алои истдли баҳои алайҳу тнсби илои ғайри аллоҳу иҷҳди мавзеи алнъмаҳи фӣҳо ,у алкФри блқоءи аллоҳи ҷҳўди алўрўди алайҳ ,у қиёми алсоъаҳу инкори алҳсобу алҷнаҳу алнор . أўлӣки иӣсўои ман раҳматии явми алқёмаҳу зикри блФзи алмозии лони аксари алфози алқёмаҳи ҷоءти блФзи алмозии лонаи бмнзлаҳи мо вақъи ази лои шаки фии вуқуъа . Ҳзаҳи алоёти ман қавлау إни ткзбўои Фқди кизби أмми ман қблкми илои қавлаи Фмои кони ҷавоби қавмаи муътаризаи Фимои байни алқсаҳи тзкироу тҳзирои лоҳли Маккаи ани иҳли баҳами мо ҳали бмни қиблаам .

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ لِقائِهِ الآیة، کلمات من کتاب اللَّه، و الجمع آیات و الادلّة علی اللَّه من خلقه آیات و اذا لم تضف الی الکتاب تناولت الادلّة دون آیات القرآن، و الکفر بآیات اللَّه الّا یستدل بها علیه و تنسب الی غیر اللَّه و یجحد موضع النعمة فیها، و الکفر بلقاء اللَّه جحود الورود علیه، و قیام الساعة و انکار الحساب و الجنّة و النار. أُولئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی یوم القیامة و ذکر بلفظ الماضی لانّ اکثر الفاظ القیامة جاءت بلفظ الماضی لانّه بمنزلة ما وقع اذ لا شکّ فی وقوعه. هذه الآیات من قوله وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ الی قوله فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ معترضة فیما بین القصّة تذکیرا و تحذیرا لاهل مکة ان یحل بهم ما حل بمن قبلهم.

Сами оди илои қиссаи абрҳим ( ъ ) Фқоли Фмои кони ҷавоби қавмаи إлои أни қолўои ақтлўаҳ яъне Фмои аҷобўои ани қавла : аъбдўои аллоҳу атқўаҳи алои ани қоли бъзҳми лбъзи ақтлўаҳи أўи ҳрқўаҳи ФФълўо , Фأнҷоаҳи аллоҳи ман алнору лами ислтҳои алайҳи бали ҷаълҳо брдоу сломо . Қоли каъби мо аҳрқт манеҳ алои всоқаҳ , إни фии злк эй Фимои Фълўо бау Фълнои лоёти ъломоти ?лаами алии ани алъоқбаҳи ллмؤмнин .

ثم عاد الی قصة ابرهیم (ع) فقال فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا اقْتُلُوهُ یعنی فما اجابوا عن قوله: اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ الّا ان قال بعضهم لبعض‌ اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ ففعلوا، فَأَنْجاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ و لم یسلّطها علیه بل جعلها بردا و سلاما. قال کعب ما احرقت منه الّا وثاقة، إِنَّ فِی ذلِکَ ای فیما فعلوا به و فعلنا لَآیاتٍ علامات لهم علی انّ العاقبة للمؤمنین.

Ва қоли إнмои атхзтми ман дуни аллоҳи أўсонои мўдаҳи бинкми фии алҳёҳи алднё яъне анкми тъбдўни ҳзаҳи алоўсони лои лҳҷаҳи қомати бзлк , бали лттўодўои баҳоу ттҳобўои алии ибодатҳоу ттўослўои комаи итҳоби алмؤмнўни алии ибодаи аллоҳ . Иброҳӣми қавми худро гуфт ки бут прессатон буданд шумо ин батонро ки мепарастед на аз он мепарастед ки шуморо ҳуҷҷатӣасту бинтӣ бар парастиши он локин мехоҳед то шуморо дар ибодати он батон иҷтимоӣ бошаду дӯстӣ бо якдигар , то якдигарро атбоъ мекунед ва бар ани атбоъи дӯст якдигар мешавед ҳам чунон ки муъминон дар ибодати аллоҳ бо якдигар меҳр доранду дӯстии он гуҳ гуфт : фии алҳёҳи алднёи сами явми алқёмаҳи икФри бъзкми ббъзу илъни бъзкм баъзан ин меҳр ва ин дӯстии шумо дар дунёасту рӯзи қиёмат мунқатиъ гардад ва аз он дӯстии ҳеҷ нафъи бшмо боз наёяд балки бо адоват гардад , ва на чун дӯстии муъминон буд ки дар қиёмат бимонаду нафъи он падед ояд . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : алأхлоءи иўмӣзи бъзҳми лбъзи адуи إло аламтқин . . . Мўдаҳи бинкми дарин ҳуруфи се қроءтаст ибни касӣру ксоиӣу ёқӯби мўдаҳ брФъ хонанд бетнўин . Бинкми ҳФс бар маънии азоФт , яъне ҳаии мўдаҳи бинкми кқўлаҳ : лами илбсўои إлои соъаҳ ман наҳор балоғ эй ҳозои балоғ . Ҳамзау ҳФси мўдаҳ бнсб хонанд бе тнўини бинкм бар азоФт , яъне атхзтми мўдаҳи бинкм . Боқии мўдаҳ мансӯб хонанд бтнўини бинкми мансӯби алии алзрФ .

وَ قالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا یعنی انکم تعبدون هذه الاوثان لا لحجة قامت بذلک، بل لتتوادّوا بها و تتحابّوا علی عبادتها و تتواصلوا کما یتحاب المؤمنون علی عبادة اللَّه. ابراهیم قوم خود را گفت که بت پرستان بودند شما این بتان را که می‌پرستید نه از آن می‌پرستید که شما را حجّتی است و بیّنتی بر پرستش آن لکن میخواهید تا شما را در عبادت آن بتان اجتماعی باشد و دوستی با یکدیگر، تا یکدیگر را اتّباع میکنید و بر ان اتباع دوست یکدیگر میشوید هم چنان که مؤمنان در عبادت اللَّه با یکدیگر مهر دارند و دوستی آن گه گفت: فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً این مهر و این دوستی شما در دنیا است و روز قیامت منقطع گردد و از آن دوستی هیچ نفع بشما باز نیاید بلکه با عداوت گردد، و نه چون دوستی مومنان بود که در قیامت بماند و نفع آن پدید آید. همانست که جای دیگر گفت: الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ... مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ درین حروف سه قراءت است ابن کثیر و کسایی و یعقوب مودّة برفع خوانند بی‌تنوین. بَیْنِکُمْ حفص بر معنی اضافت، یعنی هی مودّة بینکم کقوله: لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ ای هذا بلاغ. حمزه و حفص مَوَدَّةَ بنصب خوانند بی‌تنوین بَیْنِکُمْ بر اضافت، یعنی اتخذتم مودّة بینکم. باقی مَوَدَّةَ منصوب خوانند بتنوین بَیْنِکُمْ منصوب علی الظرف.

Сами явми алқёмаҳи икФри бъзкми ббъзу илъни бъзкм баъзан ттбрأи алоўсони ман ъобдиҳоу яштами ъобдўои алоўсони алоўсони лкўнҳои сббои ?лаами илои алъзобу қили ттбрأи алқодаҳи ман алотбоъу илъни алотбоъи алқодаҳ ,у мأўокми алнор ва мо лаками ман Носирин эй мсиркми ҷмиъои илои алнор ,у лои иҷди аҳади мнкми носрои инсраҳу лои монъои имнъаҳи ман азоби аллоҳ .

ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً تتبرّأ الاوثان من عابدیها و یشتم عابدوا الاوثان الاوثان لکونها سببا لهم الی العذاب و قیل تتبرّأ القادة من الاتباع و یلعن الاتباع القادة، وَ مَأْواکُمُ النَّارُ وَ ما لَکُمْ مِنْ ناصِرِینَ ای مصیرکم جمیعا الی النار، و لا یجد احد منکم ناصرا ینصره و لا مانعا یمنعه من عذاب اللَّه.

Фомни ?лаи лути омни ?лау омн ба фии алмънии мутақориб . Иброҳӣм ( ъ ) баъд аз он ки наҷот ёфт аз оташи намруд , лути буи имон оварад , аз ҷумлаи қавми вай . Ва лут гуфт : إнии муҳоҷири إлии рабӣ эй муҳоҷири ман халафии ман қавмии мқрбои илои рабӣ . Ва бештари муфассирон бар онанд ки : إнии муҳоҷири сухан иброҳӣмаст , ҳиҷрат кард иброҳӣм ва бо ваии лут буд васора зани вай . Гуфтаанд лути ибн ъам вай буд ,у қили ҳўи ибни ахиаҳ васора духтар ъам вай буд ,у қили ҳаии ибнаи малики ҳурон . Ҳоҷари иброҳӣми ман кўсии саводи алкўФаҳи илои алшом . Ва қили ҳоҷари ман ҳурони илои Фаластин . Қоли мақотили ҳоҷари абрҳиму ҳўи ибни хумс ва сабъин сана ,у ҳўи аввали ман ҳоҷари фии аллоҳ , إнаҳи ҳўи алъзизи лои иғлби ман ҳоҷари илайҳ , алҳкими Фимои амр ба ман алҳҷраҳ .

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ آمن له و آمن به فی المعنی متقارب. ابراهیم (ع) بعد از آن که نجات یافت از آتش نمرود، لوط بوی ایمان آورد، از جمله قوم وی. و لوط گفت: إِنِّی مُهاجِرٌ إِلی‌ رَبِّی ای مهاجر من خلفی من قومی مقربا الی ربّی. و بیشتر مفسران بر آنند که: إِنِّی مُهاجِرٌ سخن ابراهیم است، هجرت کرد ابراهیم و با وی لوط بود و ساره زن وی. گفته‌اند لوط ابن عم وی بود، و قیل هو ابن اخیه و ساره دختر عم وی بود، و قیل هی ابنة ملک حرّان. هاجر ابراهیم من کوثی سواد الکوفة الی الشام. و قیل هاجر من حرّان الی فلسطین. قال مقاتل هاجر ابرهیم و هو ابن خمس و سبعین سنة، و هو اول من هاجر فی اللَّه، إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ لا یغلب من هاجر الیه، الْحَکِیمُ فیما امر به من الهجرة.

Ва вҳбнои ?лаи إсҳоқи влдо ,у ёқӯби валади валаду лами изкри Исмоили ҳоҳнои лшҳртаҳу азми шаъна ,у ҷълнои фии зритаҳи алнбўаҳ эй фии зуррияи абрҳими ?фонаи шаҷараи алонбёء .

وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ ولدا، وَ یَعْقُوبَ ولد ولد و لم یذکر اسماعیل هاهنا لشهرته و عظم شأنه، وَ جَعَلْنا فِی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ ای فی ذریة ابرهیم فانّه شجرة الانبیاء.

Ва қили ани аллоҳи лам ибъс набиё баъди абрҳими алои ман насла ,у алкитоби лами ирди болктоби ктобои воҳдои анмои ҳўи ллҷнси лонаи масдару алмрод ба алтўриаҳу алонҷилу алзбўру алФрқону отиноаҳи أҷраҳи фии алднё яъне алсноءи алҳсну лисони алсдқу алтўлии ман аҳли алмалики алии ахтлоФҳм . Ва қили алўлди алсолҳ ,у қили бақо зиёфата ъанд қабрау лӣси злки лғираҳи ман алонбёء ,у қили ҳўи ана арӣ маконаи фии алҷнаҳ ,у إнаҳи фии алохраҳи лмни алсолҳин эй фии зумраи алсолҳин , мисли одаму Нӯҳи қолаи ибни аббос .

و قیل ان اللَّه لم یبعث نبیّا بعد ابرهیم الّا من نسله، وَ الْکِتابَ لم یرد بالکتاب کتابا واحدا انما هو للجنس لانه مصدر و المراد به التوریة و الانجیل و الزبور و الفرقان وَ آتَیْناهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیا یعنی الثناء الحسن و لسان الصدق و التّولی من اهل الملک علی اختلافهم. و قیل الولد الصالح، و قیل بقا ضیافته عند قبره و لیس ذلک لغیره من الانبیاء، و قیل هو انّه اری مکانه فی الجنّة، وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ ای فی زمرة الصالحین، مثل آدم و نوح قاله ابن عباس.

Ва лўтои мансӯби болорсол , эйу арслнои лўто . Ва қилу азкри лўто , إзи қоли лқўмаҳи إнкми лтأтўни алФоҳшаҳи қрأи абӯи Амру Ҳамзау алксоӣӣу абӯи бикри аӣнкми болостФҳом ,у қрأи албоқўни балои истифҳому атФқўои алии истифҳоми ассонӣаи лтأтўни алФоҳшаҳу ҳаии ?утёни алрҷол , мо сбқкми баҳои ман أҳди ман Алъоламин .

وَ لُوطاً منصوب بالارسال، ای و ارسلنا لوطا. و قیل و اذکر لوطا، إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ قرأ ابو عمرو و حمزة و الکسائی و ابو بکر ائنکم بالاستفهام، و قرأ الباقون بلا استفهام و اتفقوا علی استفهام الثانیة لَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ و هی اتیان الرجال، ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِینَ.

أи إнкми лтأтўни алрҷолу тқтъўни алсбил яъне тқтъўни сиблати алнсли боисори алрҷоли алии алнсоءу қили тқтъўни алсбили болқтлу ахзи аломўол . Ва қили тқтъўн .

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ یعنی تقطعون سبیل النسل بایثار الرجال علی النساء و قیل تقطعون السّبیل بالقتل و اخذ الاموال. و قیل تقطعون.

Алсбили боллўоти болғрбоء ҳатто анқтъи анноси ани тариқааму тأтўни фии нодикми алмнкри алнодии маҷмаъи алқўми ллсмру алонс ,у ҷумъаи Андӣау алндии аизо ва ҷумъа надай ва надай .

السّبیل باللواط بالغرباء حتی انقطع الناس عن طریقهم وَ تَأْتُونَ فِی نادِیکُمُ الْمُنْکَرَ النّادی مجمع القوم للسمر و الانس، و جمعه اندیة و النّدی ایضا و جمعه ندی و ندیّ.

Ам ҳонеи бинти абӣ толиб гуфт аз расӯли худои пурсидам ки ин мункир чаҳ буд ки аллоҳ таъолӣ мегуяду тأтўни фии нодикм алмнкр гуфт афсӯс мекарданд бар мардумону басари ангушти сбобаҳу нохуни ангушти ситабр санг бамурдам меандохтанд . Ва фии алҳдиси ан алнабӣ ( с ) қоли аёкму алхзФи ?фонаи лои иблии ъдўоу лои иқтли сидоу локини иФқأи алъайн ва яксар алсн .

امّ هانی بنت ابی طالب گفت از رسول خدا پرسیدم که این منکر چه بود که اللَّه تعالی میگوید وَ تَأْتُونَ فِی نادِیکُمُ الْمُنْکَرَ گفت افسوس میکردند بر مردمان و بسر انگشت سبّابه و ناخن انگشت ستبر سنگ بمردم می‌انداختند. و فی الحدیث عن النبی (ص) قال ایّاکم و الخذف فانّه لا یبلی عدوّا و لا یقتل صیدا و لکن یفقأ العین و یکسر السن.

Ва қили конўои итзортўни фии мҷолсҳм , дар анҷумани мардуми бод раҳо мекарданд . Абди аллоҳ салом гуфт : кони ибзқи бъзҳм баъзан хиў бар якдигари мёндохтнду қили конўои иҷомъўни фии алмҳоФли феъли алҳмир . Ва ани мкҳўли қол : ман ахлоқи қавми лути лаъиби алҳмому алсФиру алҷлоҳқу алхзФу мзғи алълку ттриФи алособъи болҳноء .

و قیل کانوا یتضارطون فی مجالسهم، در انجمن مردم باد رها میکردند. عبد اللَّه سلام گفت: کان یبزق بعضهم بعضا خیو بر یکدیگر میانداختند و قیل کانوا یجامعون فی المحافل فعل الحمیر. و عن مکحول قال: من اخلاق قوم لوط لعب الحمام و الصفیر و الجلاهق و الخذف و مضغ العلک و تطریف الاصابع بالحناء.

. . . Фмои кони ҷавоби қавмаи إлои أни қолўои аӣтнои бъзоби аллоҳи إни канти ман алсодқини ани алъзоби нозили банно .

... فَما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ انّ العذاب نازل بنا.

Фънди злки қоли лути раби ансрнии алии алқўми алмФсдини бтҳқиқи қавлии фии алъзоб .

فعند ذلک قالَ لوط رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ بتحقیق قولی فی العذاب.

Ва лмои ҷоءти рслнои إброҳими болбшрӣ эй ҷоءўаҳи ббшораҳи исҳоқ ва ман вроءи исҳоқ , ёқӯб . Гуфтаанд маънии ин оят онаст ки раби Алъоламин дъоءи лут иҷобат кард ки гуфта буд : раби ансрнии алии алқўми алмФсдин ва Фриштгон фиристод то қавм ӯро азоб кунанд , ва эшонро фармуд ки нахусти боброҳими бргзрид ва ӯро бишорат диҳед ки аллоҳи таъолии дъоءи лут иҷобат кард ва моро фиристод то азоби фурӯи гшоӣим бар эшону лутро ва ҳар ки буи имон оварад бурҳонем . Инаст ки раб Алъоламин гуфт : إнои мҳлкўои أҳли ҳзаҳи алқриаҳи إни أҳлҳои конўои золимин Мисрин алии кФрҳм .

وَ لَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِیمَ بِالْبُشْری‌ ای جاءوه ببشارة اسحاق و من وراء اسحاق، یعقوب. گفته‌اند معنی این آیت آنست که ربّ العالمین دعاء لوط اجابت کرد که گفته بود: رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ و فریشتگان فرستاد تا قوم او را عذاب کنند، و ایشان را فرمود که نخست بابراهیم برگذرید و او را بشارت دهید که اللَّه تعالی دعاء لوط اجابت کرد و ما را فرستاد تا عذاب فرو گشائیم بر ایشان و لوط را و هر که بوی ایمان آورد برهانیم. اینست که رب العالمین گفت: إِنَّا مُهْلِکُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَها کانُوا ظالِمِینَ مصرّین علی کفرهم.

Иброҳӣм гуфт إни фӣҳо лўто аз он ки дар кори лути андӯҳгин буд бо эшон ҷидол дар гирифт , гуфт : أи рأитми ани кони фӣҳо ъушраи абёти ман алмуслимӣни тҳлкўнҳм , Фқолти алмлоӣкаҳ : лӣси фӣҳо ғайри байти ман алмуслимӣн , Фзлки қавла : нҳни أълми бмни фӣҳо эй нҳн наилм ман фӣҳо ман алмؤмнину алкоФрин . Қоли абди арраҳмони бен смраҳ : ани қавми лути конўои арбъи моӣаҳи алифи лннҷинаҳ , қрأи Ҳамзау алксоӣӣу ёқӯби лннҷинаҳи болтхФиФу қрأи албоқўни болтшдиду أҳлаҳи إлои амрأтаҳи канти ман алғобрин эй албоқини фии алъзоб .

ابراهیم گفت إِنَّ فِیها لُوطاً از آن که در کار لوط اندوهگین بود با ایشان جدال در گرفت، گفت: أ رأیتم ان کان فیها عشرة ابیات من المسلمین تهلکونهم، فقالت الملائکة: لیس فیها غیر بیت من المسلمین، فذلک قوله: نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیها ای نحن نعلم من فیها من المؤمنین و الکافرین. قال عبد الرحمن بن سمرة: انّ قوم لوط کانوا اربع مائة الف لَنُنَجِّیَنَّهُ، قرأ حمزة و الکسائی و یعقوب لننجّینّه بالتخفیف و قرأ الباقون بالتّشدید وَ أَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرِینَ ای الباقین فی العذاب.

Ва лмои أни ҷоءти рслнои ман алмлоӣкаҳи лўтоу ҳасби анҳми ман алонси сӣ ءи баҳам эй болқўму зоқи баҳам эй болмлоӣкаҳ . Иқоли сӣ ءи фалони бкзои азои раъии брؤитаҳи мо исўءаҳу иқоли зқти бҳзои аламри зръоу аҷзи анҳу заръӣу зроъии азои Аштади алейку аҷзати анҳу .

وَ لَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا من الملائکة لُوطاً و حسب انهم من الانس سِی‌ءَ بِهِمْ ای بالقوم وَ ضاقَ بِهِمْ ای بالملائکة. یقال سی‌ء فلان بکذا اذا رأی برؤیته ما یسوءه و یقال ضقت بهذا الامر ذَرْعاً و عجز عنه ذرعی و ذراعی اذا اشتد علیک و عجزت عنه.

Ва қили сӣ ءи баҳам эй соءаҳи мҷии ءи алрсли лмо тлбўо манеҳ алзёФаҳи лмои иълми ман хбси қавма ,у злки анаи лами иърФи алмлоӣкаҳи анмои раъии шбоно , мрдои ҳсонои бсёби ҳисону риҳи тайибау зоқи баҳами зръо эй зоқи алайҳи аламри бсббҳму қолўо эй қолати алрсли ллўти лои тхФи ълинои ман қўмку лои тҳзни бсббнои إнои мнҷўку أҳлки إлои амрأтки қрأи ибни касӣру Ҳамзау алксоӣӣу абӯи бикру ёқӯби мнҷўки болтхФиФу қрأи алохрўни болтшдид .

و قیل سِی‌ءَ بِهِمْ ای ساءه مجی‌ء الرسل لمّا طلبوا منه الضّیافة لما یعلم من خبث قومه، و ذلک انّه لم یعرف الملائکة انّما رأی شبّانا، مردا حسانا بثیاب حسان و ریح طیّبة وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً ای ضاق علیه الامر بسببهم وَ قالُوا ای قالت الرّسل للوط لا تَخَفْ علینا من قومک وَ لا تَحْزَنْ بسببنا إِنَّا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلَّا امْرَأَتَکَ قرأ ابن کثیر و حمزة و الکسائی و ابو بکر و یعقوب منجوک بالتخفیف و قرأ الآخرون بالتشدید.

إнои мнзлўни қрأи ибни омири болтшдиду алохрўни болтхФиФи алии أҳли ҳзаҳи алқриаҳ яъне сдўму канти муштамилаи алии сабъи моӣаҳи алифи раҷули рҷзои ман алсмоء эй ъзобои ман алсмоءи бмои конўои иФсқўн яъне бсбби Фсқҳму хрўҷҳми ани тоъаҳи аллоҳу расӯла . ФонтсФи Ҷабраили алмдинаҳ ва мо фӣҳо боҳади ҷноҳиаҳи Фҷъли олӣҳо соФлҳоу табаъати алҳҷораҳи ман кони ғоӣбо .

إِنَّا مُنْزِلُونَ قرأ ابن عامر بالتشدید و الآخرون بالتخفیف عَلی‌ أَهْلِ هذِهِ الْقَرْیَةِ یعنی سدوم و کانت مشتملة علی سبع مائة الف رجل رِجْزاً مِنَ السَّماءِ ای عذابا من السّماء بِما کانُوا یَفْسُقُونَ یعنی بسبب فسقهم و خروجهم عن طاعة اللَّه و رسوله. فانتسف جبرئیل المدینة و ما فیها باحد جناحیه فجعل عالیها سافلها و تبعت الحجارة من کان غائبا.

Ва лақади тркнои минҳои ояи байна , ман ҳоҳнои ллтбиини лои ллтбъиз , Флис яъне анаи бқии бъзҳми оя ,у анмои алмънии тркнои алқриаҳи бмои Фълнои баҳои ояи ваъзаи лмни тафаккуру ақл . Сами ахтлФўои фии алоиаҳи албинаи алмтрўкаҳ , Фқоли бъзҳми тарки аллоҳи баъзи алоҳҷори алтии амтрти алайҳими алии кули ҳаҷари исми ман аҳлк ба . Фмни зҳби илои алшому ?утии алии қарияи лути раъии ман тлки алҳҷораҳ . Ва қили анҳо бақияи алонҳори алтии канти борзҳму сори моؤҳои асвади мнтнои итأзии анноси броӣҳтаҳи ман мсоФаҳи баъӣда . Ва қили тарки баъзи дёрҳми мнкўсаҳи ибрау ъзаҳи ллнос .

وَ لَقَدْ تَرَکْنا مِنْها آیَةً بَیِّنَةً، من هاهنا للتّبیین لا للتبعیض، فلیس یعنی انّه بقی بعضهم آیة، و انما المعنی ترکنا القریة بما فعلنا بها آیَةً وعظة لمن تفکّر و عقل. ثم اختلفوا فی الایة البیّنة المتروکة، فقال بعضهم ترک اللَّه بعض الاحجار الّتی امطرت علیهم علی کل حجر اسم من اهلک به. فمن ذهب الی الشام و اتی علی قریة لوط رأی من تلک الحجارة. و قیل انّها بقیة الانهار الّتی کانت بارضهم و صار ماؤها اسود منتنا یتأذی الناس برائحته من مسافة بعیدة. و قیل ترک بعض دیارهم منکوسة عبرة و عظة للناس.

Ва إлии мадин эйу арслнои илои мадин أхоҳми шъибоу кони мрслои ило банӣ мадин бен абрҳим . Қоли қтодаҳи арсли Шуайби илои умматин : илои аҳли мадину илои асҳоби алоикаҳи Фқол ё қавми аъбдўои аллоҳу арҷўои алиўми алохр , эй хоФўои алиўми алохру аҳзрўаҳ . Ва қили ҳўи ман алрҷоء эй ақрўо бау сдқўаҳу тиқнўаҳ , лони алроҷии ллшии ءи олам ба ғайри мункиру лонаи лами иўҷди алрҷоءи фии кломҳми бмънии алхўФи алои азои Қоранаи алҷҳду лои тъсўои фии алأрзи муфсидин яъне лои тсъўои фии аларзи болФсод .

وَ إِلی‌ مَدْیَنَ ای و ارسلنا الی مدین أَخاهُمْ شُعَیْباً و کان مرسلا الی بنی مدین بن ابرهیم. قال قتادة ارسل شعیب الی امّتین: الی اهل مدین و الی اصحاب الایکة فَقالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ ارْجُوا الْیَوْمَ الْآخِرَ، ای خافوا الیوم الآخر و احذروه. و قیل هو من الرّجاء ای اقرّوا به و صدّقوه و تیقنوه، لانّ الراجی للشی‌ء عالم به غیر منکر و لانّه لم یوجد الرّجاء فی کلامهم بمعنی الخوف الّا اذا قارنه الجحد وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ یعنی لا تسعوا فی الارض بالفساد.

Фкзбўаҳ эй кзбўои шъибои Фأхзтҳми алрҷФаҳ , эй алзлзлаҳи алшдидаҳ ҳатто тҳдмти алайҳими даврааму мотўои бзлк , Фأсбҳўои фии дораами ҷосмини митин , боркини алии ркбҳм , мстқблини бўҷўҳҳми аларз . Ва қили алрҷФаҳи зъзъаҳи аларзи таҳти алқдм ва манеҳ алорҷоФу ҳўи ман алохбори мо изтрби анноси лоҷлаҳи ман ғайри таҳаққуқ ба .

فَکَذَّبُوهُ ای کذّبوا شعیبا فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ، ای الزلزلة الشدیدة حتی تهدّمت علیهم دورهم و ماتوا بذلک، فَأَصْبَحُوا فِی دارِهِمْ جاثِمِینَ میّتین، بارکین علی رکبهم، مستقبلین بوجوههم الارض. و قیل الرّجفة زعزعة الارض تحت القدم و منه الارجاف و هو من الاخبار ما یضطرب النّاس لاجله من غیر تحقّق به.

Ва ъодоу самуд эйу аҳлкнои ъодоу самуду қади табин лакам ё аҳли Маккаи ман мсокнҳми мнозлҳми болҳҷру алимн , ман ҳоҳнои ллтбъизу алзмири роҷеъи илои самуди баҳои бақияи даврааму бсотинҳму нхилҳм ,у зини ?лаами алшитони أъмолҳми ман алкФру алмъосии Фсдҳми ани алсбили алзии ваҷаби алайҳими сулӯкау ҳўи алоямони биллоҳу русулау конўои мстбсрини зўии бсоӣри имкнҳми тамиз алҳақ ман алботл . Ва қилу конўои мстбсрин яъне самуду астбсорҳми ҳадақаами фии ҷўби алсхри болўодии биўто ,у қоли фии мавзеи охир : Форҳин .

وَ عاداً وَ ثَمُودَ ای و اهلکنا عادا و ثمود وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ یا اهل مکة مِنْ مَساکِنِهِمْ منازلهم بالحجر و الیمن، من هاهنا للتّبعیض و الضمیر راجع الی ثمود بها بقیّة دورهم و بساتینهم و نخیلهم، وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ من الکفر و المعاصی فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ الذی وجب علیهم سلوکه و هو الایمان باللّه و رسله وَ کانُوا مُسْتَبْصِرِینَ ذوی بصائر یمکنهم تمیز الحق من الباطل. و قیل وَ کانُوا مُسْتَبْصِرِینَ یعنی ثمود و استبصارهم حدقهم فی جوب الصخر بالوادی بیوتا، و قال فی موضع آخر: فارِهِینَ.

Ва қоруну фиръавн ваҳомону лақади ҷоءҳми Мӯсои болбинот эй болўозҳоти ман алоёти Фосткбрўои Фткбрўоу тъзмўои алайҳои бтрки алоямону алтсдиқ ва мо конўои собиқин Фоӣтин . Бали адркҳми алъзоб . Иқоли лмни Фоти толибаи сабақу аллоҳи таъолии толиби кули мукаллафи бҷзоءи амалаи ани хирои Фхироу ани шрои Фшро .

وَ قارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مُوسی‌ بِالْبَیِّناتِ ای بالواضحات من الآیات فَاسْتَکْبَرُوا فتکبّروا و تعظّموا علیها بترک الایمان و التصدیق وَ ما کانُوا سابِقِینَ فائتین. بل ادرکهم العذاب. یقال لمن فات طالبه سبق و اللَّه تعالی طالب کلّ مکلّف بجزاء عمله ان خیرا فخیرا و ان شرّا فشرّا.

Фклои أхзнои бзнбаҳи Фмнҳми ман أрслнои алайҳи ҳосбо ва ҳам қавми лут . Ва алҳосби алҳҷр : эй арслнои алии қавми лути ҳаҷҷораи ман сҷили мнзўд . Ва қили алҳосби алриҳи алъосФаҳи алтии фӣҳо алҳсбоءу ҳаии ҳсии сғори слтҳои аллоҳи алии оди Фоҳлкҳм ва манеҳам ман أхзтаҳи алсиҳаҳ ва ҳам самуди соҳи Ҷабраил ( ъ ) баҳами сиҳаҳи Фзҳқти арўоҳҳму кзлки қавми Шуайб , ва манеҳам ман хсФно ба алأрз яъне қоруну қавма , ва манеҳам ман أғрқно яъне фиръавну асҳобау қавми Нӯҳ , ва мо кони аллоҳи лизлмҳм эй лизъи уқубатаи фии ғайри мавзеҳо ,у локини конўои أнФсҳми излмўни болкФру алткзиб .

فَکُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِ حاصِباً و هم قوم لوط. و الحاصب الحجر: ای ارسلنا علی قوم لوط حجارة من سجّیل منضود. و قیل الحاصب الرّیح العاصفة التی فیها الحصباء و هی حصی صغار سلّطها اللَّه علی عاد فاهلکهم وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ و هم ثمود صاح جبرئیل (ع) بهم صیحة فزهقت ارواحهم و کذلک قوم شعیب، وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ یعنی قارون و قومه، وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا یعنی فرعون و اصحابه و قوم نوح، وَ ما کانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ ای لیضع عقوبته فی غیر موضعها، وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ بالکفر و التکذیب.

Мисли аллазӣнаи атхзўо эй сафаи аллазӣнаи атхзўо ,у алмислу алнзири воҳид ,у алмисли қавли соиру ишбаҳи фӣаи ҳоли ассонии болоўли иқўли таъолӣ . Мисли аллазӣнаи атхзўои ман дуни аллоҳи أўлёء яъне алосноми ирҷўни насрҳо ва нафъҳо ъанд ҳоҷтҳми илоҳо кмсли алънкбўти атхзти битои лнФсҳои Фимои икнҳои Флми иғни анҳо бноؤҳо шиӣо ъанд ҳоҷатҳо илайҳи Фкмои ани байти алънкбўти лои идФъи анҳо брдоу лои ҳаро , кзлки ҳзаҳи алоўсони лои тамаллуки лъобдиҳои нФъоу лои зроу лои хироу лои шро ,у إни أўҳни албиўт эй азъФи албиўти лабяти алънкбўти луи конўои иълмўн эй луи конўои ирҷъўни илои илми лълмўои ани вснои ман ҳаҷҷораи лои иғнии анҳуам ман аллоҳи шиӣоу лами итхзўои ман дуни аллоҳи влё . Қоли язиди бен майсараи алънкбўти шайтони масхаи аллоҳи ъзу ҷлу қоли алии бен абии толиб ( ъ ) тҳрўои биўткми ман нсҷи алънкбўти ?фони таркаи фии албиўти иўрси алФқр .

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا ای صفة الذین اتخذوا، و المثل و النظیر واحد، و المثل قول سائر و یشبّه فیه حال الثانی بالاول یقول تعالی. مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِیاءَ یعنی الاصنام یرجون نصرها و نفعها عند حاجتهم الیها کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً لنفسها فیما یکنّها فلم یغن عنها بناؤها شیئا عند حاجتها الیه فکما انّ بیت العنکبوت لا یدفع عنها بردا و لا حرّا، کذلک هذه الاوثان لا تملک لعابدیها نفعا و لا ضرّا و لا خیرا و لا شرّا، وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ ای اضعف البیوت لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ ای لو کانوا یرجعون الی علم لعلموا انّ‌ وثنا من حجارة لا یغنی عنهم من اللَّه شیئا و لم یتّخذوا من دون اللَّه ولیّا. قال یزید بن میسرة العنکبوت شیطان مسخه اللَّه عزّ و جل و قال علی بن ابی طالب (ع) طهروا بیوتکم من نسج العنکبوت فان ترکه فی البیوت یورث الفقر.

إни аллоҳи иълми мо идъўни ман дунаи ман шайъи ءи қрأи аҳли албсраҳу ъосми идъўни болёء эй иълми мо идъўои ҳؤлоءи алкФори аллазӣнаи аҳлкноҳми ман аломми ман дунаи ман шайъи ءи всни أўи санам ӯ малик ӯ ҷин ,у қрأи алохрўни болтоءи хтобои болмшркии Қурайш , эй иълми мо тдъўни антми ман дунаи ман шайъи ء ,у алмънии ани аллоҳи иълми аиҳо алқўми ҳоли мо тдъўни ман дунаи ман шайъи ءи анаи лои инФъкму лои инсркми ани ?ераади аллоҳи бкми сӯъ . Ва фии ҳозои алкломи зарби ман алўъиди кқўли алқоӣли лмни итҳддаҳи ании олами бмои тасаннӯъу анаи ғайри хоФи алӣу ҳўи алъзизи фии интиқомаи ман аъдоӣаҳи алҳкими фии тадбири халқа .

إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ قرأ اهل البصرة و عاصم یَدْعُونَ بالیاء ای یعلم ما یدعوا هؤلاء الکفار الذین اهلکناهم من الامم من دونه من شی‌ء وثن أو صنم او ملک او جن، و قرأ الآخرون بالتّاء خطابا بالمشرکی قریش، ای یعلم ما تدعون انتم من دونه من شی‌ء، و المعنی انّ اللَّه یعلم ایها القوم حال ما تدعون من دونه من شی‌ء انه لا ینفعکم و لا ینصرکم ان اراد اللَّه بکم سوء. و فی هذا الکلام ضرب من الوعید کقول القائل لمن یتهدّده انی عالم بما تصنع و انه غیر خاف علی وَ هُوَ الْعَزِیزُ فی انتقامه من اعدائه الْحَکِیمُ فی تدبیر خلقه.

Ва тлки алأмсоли нзрбҳои ллноси алмисли каломи итзмни ташбеҳи алохри болоўл , ириди амсоли алқуръони алтии шабаҳи баҳои аҳволи куффори ҳзаҳи аломаҳи боҳўоли куффори аломми алмтқдмаҳи нзрбҳо эй набинҳо ллноси истбдлўои баҳоу литФкрўои фии маъонӣҳо ва мо иъқлҳо эй мо иъқли аломсоли إлои алълмоءи аллазӣнаи иъқлўни ани аллоҳ .

وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ المثل کلام یتضمن تشبیه الآخر بالاوّل، یرید امثال القرآن التی شبّه بها احوال کفار هذه الامّة باحوال کفار الامم المتقدمة نَضْرِبُها ای نبیّنها للناس یستبدلوا بها و لیتفکروا فی معانیها وَ ما یَعْقِلُها ای ما یعقل الامثال إِلَّا العلماء الذین یعقلون عن اللَّه.

Ани ҷобири бен абди аллоҳи ан алнабӣ ( с ) телаи ҳзаҳи алоиаҳи сами қол : Алъолами ман ақли ани аллоҳи Фъмли бтоътаҳу аҷтнби схтаҳ .

عن جابر بن عبد اللَّه انّ النبی (ص) تلا هذه الآیة ثمّ قال: العالم من عقل عن اللَّه فعمل بطاعته و اجتنب سخطه.

Халқи аллоҳи алсмоўоту алأрзи болҳқи бқўлаҳ алҳақ ,у қили ллҳқи алзии ?ераади иқоматаи фии халқа . Ва қили лами ихлқҳои ботиллои лғири шайъи ءи бали ломри мо إни фии злк эй фии халқҳо лоиаҳи лдлолаҳи ллмؤмнини алии қудратау тавҳидау хси алмؤмнини болзкри лонтФоъҳми баҳо .

خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ بقوله الحق، و قیل للحق الذی اراد اقامته فی خلقه. و قیل لم یخلقها باطلا لغیر شی‌ء بل لامر ما إِنَّ فِی ذلِکَ ای فی خلقها لَآیَةً لدلالة لِلْمُؤْمِنِینَ علی قدرته و توحیده و خصّ المؤمنین بالذکر لانتفاعهم بها.

Атли мо أўҳии إлики ман алкитоб эй ақрأи алқуръону атбъаҳ . Ва қили ақрأи алии аҳли Маккаи мо анзли аллоҳи ман алқуръону ъзҳми бмои фӣаи ман алмўоъзу клФҳми мо фӣаи ман алФроӣзу أқми алслоаҳи إни алслоаҳи танаии ани алФҳшоءу алмнкри алФҳшоءи мо қубҳи ман алоъмол ,у алмнкри мо лои иърФи фии алшръи қоли ибни масъӯду ибни аббос : фии алслоаҳи мнтҳри мздҷри ани маосии аллоҳи Фмни лами тأмраҳи слўтаҳи болмърўФу лами танаи ани алмнкри лами яздади бслўтаҳи ман аллоҳи ало баъдан . Ва қоли алҳсну қтодаҳи ман лами танааи слўтаҳи ани алФҳшоءу алмнкри Фслотаҳу боли алайҳ . Ва ани инси қол : кони Фтии ман алонсори ислии алслўоти алхмси маъаи расӯли аллоҳ ( с ) сами лои идъи шиӣои ман алФўоҳши алои ркбаҳ . ФўсФи лрсўли аллоҳ ( с ) ҳолаи Фқоли ани слотаҳ танҳоа иўмои Флми илбси ани тобу ҳасани ҳола . Ва қоли ибни Авни маънии алоиаҳ : ани алслоаҳи танаии соҳибҳо ани алФҳшоءу алмнкри мо доми фӣҳо .

اتْلُ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتابِ ای اقرأ القرآن و اتّبعه. و قیل اقرأ علی اهل مکة ما انزل اللَّه من القرآن و عظهم بما فیه من المواعظ و کلّفهم ما فیه من الفرائض وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی‌ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ الفحشاء ما قبح من الاعمال ، و المنکر ما لا یعرف فی الشّرع قال ابن مسعود و ابن عباس: فی الصّلاة منتهر مزدجر عن معاصی اللَّه فمن لم تأمره صلوته بالمعروف و لم تنه عن المنکر لم یزدد بصلوته من اللَّه الّا بعدا. و قال الحسن و قتادة من لم تنهه صلوته عن الفحشاء و المنکر فصلاته و بال علیه. و عن انس قال: کان فتی من الانصار یصلی الصلوات الخمس مع رسول اللَّه (ص) ثم لا یدع شیئا من الفواحش الّا رکبه. فوصف لرسول اللَّه (ص) حاله فقال انّ صلاته تنهاه یوما فلم یلبث ان تاب و حسن حاله. و قال ابن عون معنی الآیة: ان الصلاة تنهی صاحبها عن الفحشاء و المنکر ما دام فیها.

Ва қили ?ераади анаи иқрأи алқуръони фии алслоаҳи Фолқрони инҳоаҳи ани алФҳшоءу алмнкр . Ва фии алхбри фии баъзи алрўоёти қил ё расӯли аллоҳи ани Флонои ислии болнҳору исрқи боллил . Фқоли ани слотаҳи лтрдъаҳ .

و قیل اراد انّه یقرأ القرآن فی الصلاة فالقرآن ینهاه عن الفحشاء و المنکر. و فی الخبر فی بعض الروایات قیل یا رسول اللَّه انّ فلانا یصلّی بالنهار و یسرق باللیل. فقال انّ صلاته لتردعه.

Ва қол алнабӣ ( с ) : лои салоаи лмни лами итъи алслоаҳ ,у атоъаҳи алслоаҳи ани интҳии ани алФҳшоءу алмнкр .

و قال النبی (ص): لا صلاة لمن لم یطع الصلاة، و اطاعة الصلاة ان ینتهی عن الفحشاء و المنکر.

Ва лзкри аллоҳи أкбри ?лаи маънӣон , аҳдҳмо , ани зикри аллоҳи кабӣр , кқўлаҳи ъзу ҷл :у ҳўи أҳўни алайҳ эй ҳўи ҳин алайҳ :у нзоӣраҳи фии алқуръони касӣра ,у алмънии ассонии ани зикри аллоҳи ллъбди Акбари ман зикри алъбд Аёа . Ва ирўии ҳозои алкломи ани расӯли аллоҳ ( с ) қол : зикри аллоҳи аёкми Акбари ман зкркм Аёа .

وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ له معنیان، احدهما، انّ ذکر اللَّه کبیر، کقوله عزّ و جلّ: وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ ای هو هیّن علیه: و نظائره فی القرآن کثیرة، و المعنی الثانی انّ ذکر اللَّه للعبد اکبر من ذکر العبد ایّاه. و یروی هذا الکلام عن رسول اللَّه (ص) قال: ذکر اللَّه ایاکم اکبر من ذکرکم ایاه.

Қолати алҳкмоءи лони зикри аллоҳи ллъбди алии алостғноءу зикри алъбд Аёа алии ҳади алоФтқору лони зикри алъбди лҷри мнФъаҳ ӯ лдФъи музира ,у зикри аллоҳи субҳона Аёа ллФзлу алкрм .

قالت الحکماء لانّ ذکر اللَّه للعبد علی الاستغناء و ذکر العبد ایّاه علی حدّ الافتقار و لانّ ذکر العبد لجرّ منفعة او لدفع مضرّة، و ذکر اللَّه سبحانه ایّاه للفضل و الکرم.

Ва қили лони зикраи лаки балои ълаҳу зкрки мшўби болълл ,у қили лони зикри алъбди махлуқу зикраи ҷли ҷалолаи ғайри махлуқ . Ва қоли алҳсн : маъноа ,у лзкри аллоҳ нафса Акбари ман зикри алъбди ?лаи Фикўни ҳозои тнбиҳои алии ани зикраи бмои ахтораҳи лнФсаҳи аввалӣ . Ва қилу лзкри аллоҳи фии алслоаҳи Акбари ман хориҷи алслоаҳ . Ва қилу лзкри аллоҳи Акбари ман соири арқони алслоаҳ . Ва яҳтамили ани таъвили зикри аллоҳи алслоаҳи конаи қол :у алслоаҳи Акбари ман соири алъбодот . Ва қоли ибни ътоءу лзкри аллоҳи أкбри ман ани тбқии маъааи алмъсиаҳ . Ва фии баъзи алохбор : алднёи малъунаи малъуни мо фӣҳо алои зикри аллоҳи ъзу ҷл ӯ ъолмо ӯ мтълмо .

و قیل لانّ ذکره لک بلا علّة و ذکرک مشوب بالعلل، و قیل لانّ ذکر العبد مخلوق و ذکره جلّ جلاله غیر مخلوق. و قال الحسن: معناه، و لذکر اللَّه نفسه اکبر من ذکر العبد له فیکون هذا تنبیها علی انّ ذکره بما اختاره لنفسه اولی. و قیل و لذکر اللَّه فی الصلاة اکبر من خارج الصلاة. و قیل و لذکر اللَّه اکبر من سایر ارکان الصلاة. و یحتمل ان تأویل ذکر اللَّه الصلاة کانّه قال: و الصلاة اکبر من سائر العبادات. و قال ابن عطاء وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ من ان تبقی معه المعصیة. و فی بعض الاخبار: الدنیا ملعونة ملعون ما فیها الّا ذکر اللَّه عزّ و جلّ او عالما او متعلّما.

Қолати алҳкмоء :у анмои кони аззикри афзали алошёءи лони савоби аззикри аззикр . Қоли аллоҳи таъолӣ : Фозкрўнии أзкркму ишҳди лзлки қавл алнабӣ ( с ) иқўли аллоҳи ъзу ҷл : ано ъанд занни абдӣу анои маъааи ҳайни изкрнӣ , ?фони зкрнии фӣ нафса зкртаҳи фии нафасӣ ,у ани зкрнии фии малаъи зкртаҳи фии малаъ хайр манеҳам .

قالت الحکماء: و انّما کان الذکر افضل الاشیاء لانّ ثواب الذّکر الذّکر. قال اللَّه تعالی: فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ و یشهد لذلک‌ قول النبی (ص) یقول اللَّه عزّ و جل: انا عند ظن عبدی و انا معه حین یذکرنی، فان ذکرنی فی نفسه ذکرته فی نفسی، و ان ذکرنی فی ملأ ذکرته فی ملأ خیر منهم.

Ва қилу лзкри аллоҳи أкбр эй зикри аллоҳи афзали алтоъоти бадалели мо рӯй абӯи алдрдоء , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) алои анбӣкми бихири аъмолкм ва азкоҳо ъанд мликкму арФъҳои фии дрҷоткму хайри ман аътоءи алзҳбу алўрқу ани тлқўои ъдўкми Фтзрбўои аъноқҳму изрбўои аъноқкми қолўо : мо зок ё расӯли аллоҳ ? қол : зикри аллоҳи ъзу ҷлу ани абии Саиди алхдрии ани расӯли аллоҳ ( с ) анаи сӣл эй алъбоди афзал дараҷа ъанд аллоҳи ъзу ҷли явми алқёмаҳ ? Фқол : алзокрўни аллоҳи ксиро . Қолўо : ё расӯли аллоҳ ва ман алғозии фии сиблати аллоҳ ? Фқол : луи зарби басаеваи алкФору алмшркин ҳатто яксар ӯ ихтзби дамои ?лаккони алзокрўни аллоҳи ксиро афзал манеҳ дараҷа ва рӯй ани аъробёи қол ё расӯли аллоҳ эй алоъмоли афзал ? қол : ани тФорқи алднёу лсонки рутаби ман зикри аллоҳ .

و قیل وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ ای ذکر اللَّه افضل الطاعات بدلیل ما روی ابو الدرداء، قال: قال رسول اللَّه (ص) الا انبئکم بخیر اعمالکم و ازکاها عند ملیککم و ارفعها فی درجاتکم و خیر من اعطاء الذهب و الورق و ان تلقوا عدوکم فتضربوا اعناقهم و یضربوا اعناقکم قالوا: ما ذاک یا رسول اللَّه؟ قال: ذکر اللَّه عز و جل‌ و عن ابی سعید الخدری عن رسول اللَّه (ص) انه سئل ای العباد افضل درجة عند اللَّه عز و جل یوم القیامة؟ فقال: الذاکرون اللَّه کثیرا. قالوا: یا رسول اللَّه و من الغازی فی سبیل اللَّه؟ فقال: لو ضرب بسیفه الکفار و المشرکین حتی یکسر او یختضب دما لکان الذاکرون اللَّه کثیرا افضل منه درجة و روی انّ اعرابیّا قال یا رسول اللَّه ایّ الاعمال افضل؟ قال: ان تفارق الدنیا و لسانک رطب من ذکر اللَّه.

Ва рӯй анаи қол ( с ) сирўои сабақи алмФрдўн . Қолўо ва мо алмФрдўн ё расӯли аллоҳ ? қол : алзокрўни аллоҳи ксироу алзокроти қавла :у аллоҳи иълми мо тснъўни лои ихФии алайҳи шайъи ء .

و روی انّه قال (ص) سیروا سبق المفردون. قالوا و ما المفرّدون یا رسول اللَّه؟ قال: الذاکرون اللَّه کثیرا و الذاکرات‌ قوله: وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ لا یخفی علیه شی‌ء.

Ва лои тҷодлўои أҳли алкитоби муфассирони дарин ояти се қавл гуфтаанд : қтодаҳ гуфт ин оят мансӯхаст ва носихҳо қавлаи қотлўои аллазӣнаи лои иؤмнўни биллоҳу лои болиўми алохри алоиаҳ , қавли дувуми қавли ибн зайд аст гуфт : оят муҳкамаст мансӯх несту муроди муъминони аҳл китобанд : абди аллоҳи салому асҳоби вай . Раби Алъоламин расӯлро мефармоед ки бо эшон бар вифқу лутфи сухани гӯй на бҷдол то исломи бадали эшон ширин шаваду қуръон ки некӯтарин суханонаст бар эшон хон он гуҳи куффори яҳуд ки ҳам аҳл китобанд мустасно кард , гуфт : إлои аллазӣна злмўо манеҳам болоқомаҳи алии алкФри Фонҳми иҷодлўни магари эшон ки бар куфр боистанд ва мусулмон нашаванд ки бо эшон бҷдолу хусумату хушунати сухан бояд гуфт чунон ки раб алъзаҳ гуфт : ҷоҳади алкФору алмноФқину ағлзи алайҳиму қоли фии мавзеи охир :у лиҷдўои Фикми ғлзаҳ . Қавли сеюм муҷоҳид гуфт : оят муҳкамасту муроди аҳл змтанд ,у алмҷодлаҳи ҳаии алмҷодлаҳи болсиФи болатии ҳаии أҳсни ҳаии алўФоءи болзмаҳ . Мегуяд бо аҳли змт ки ҷузят пазируфтаанд муҳорибат макунед ва бо эшон бўФоءи змти бози оӣид . إлои аллазӣна злмўо манеҳам магар касе ки аз ҷузят додани бози истад аз эшон . Ва қили муҷози алоиаҳи алои аллазӣнаи злмўкми лони ҷмиъҳми золими болкФр . Қоли бъзҳми нзлти ҳзаҳи алоиаҳи фии вФди Наҷрону қўлўои омнои болзии أнзли إлиноу أнзли إликм яъне азои ахбркм воҳид манеҳам ммн қабл алҷзиаҳи бшии ءи ммои фии ктбҳми Флои тҷодлўҳми алайҳу лои тсдқўҳму лои ткзбўҳму қўлўои омнои болзии أнзли إлиноу أнзли إликм . Ва إлҳноу إлҳкми воҳиду нҳни ?лаи мслмўн .

وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ مفسّران درین آیت سه قول گفته‌اند: قتاده گفت این آیت منسوخ است و ناسخها قوله قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ الآیه، قول دوم قول ابن زید است گفت: آیت محکم است منسوخ نیست و مراد مؤمنان اهل کتاب‌اند: عبد اللَّه سلام و اصحاب وی. رب العالمین رسول را می‌فرماید که با ایشان بر وفق و لطف سخن گوی نه بجدال تا اسلام بدل ایشان شیرین شود و قرآن که نیکوترین سخنان است بر ایشان خوان آن گه کفار یهود که هم اهل کتاب‌اند مستثنی کرد، گفت: إِلَّا الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ بالاقامة علی الکفر فانهم یجادلون مگر ایشان که بر کفر بایستند و مسلمان نشوند که با ایشان بجدال و خصومت و خشونت سخن باید گفت چنان که رب العزه گفت: جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ و قال فی موضع آخر: وَ لْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً. قول سوم مجاهد گفت: آیت محکم است و مراد اهل ذمت‌اند، و المجادلة هی المجادلة بالسّیف بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ هی الوفاء بالذمّة. میگوید با اهل ذمت که جزیت پذیرفته‌اند محاربت مکنید و با ایشان بوفاء ذمت باز آئید. إِلَّا الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ مگر کسی که از جزیت دادن باز ایستد از ایشان. و قیل مجاز الآیة الا الذین ظلموکم لان جمیعهم ظالم بالکفر. قال بعضهم نزلت هذه الایة فی وفد نجران وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ یعنی اذا اخبرکم واحد منهم ممن قبل الجزیة بشی‌ء مما فی کتبهم فلا تجادلوهم علیه و لا تصدّقوهم و لا تکذبوهم وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ. وَ إِلهُنا وَ إِلهُکُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) мо ҳдскми аҳли алкитоби ани шайъи ءи Флои тсдқўҳму лои ткзбўҳму қўлўои омнои болзии анзли алиноу анзли аликму қол ( с ) лои тсأлўои аҳли алкитоби ани шайъи ءи Фонҳми ани иҳдўкму қади злўо . Ва қоли абди аллоҳи бен аббоси тсأлўни аҳли алкитоби ани ктбҳму ъндкми алқуръони аҳдси алктби ъҳдои болрҳмни мҳзои лами ишб .

قال رسول اللَّه (ص) ما حدّثکم اهل الکتاب عن شی‌ء فلا تصدّقوهم و لا تکذبوهم و قولوا آمنا بالذی انزل الینا و انزل الیکم‌ و قال (ص) لا تسألوا اهل الکتاب عن شی‌ء فانهم ان یهدوکم و قد ضلّوا. و قال عبد اللَّه بن عباس تسألون اهل الکتاب عن کتبهم و عندکم القرآن احدث الکتب عهدا بالرحمن محضا لم یشب.

Ва ани абии ҳрираҳи қол : аҳли алкитоби иқрءўни алтўриаҳи болъброниаҳу иФсрўнҳои болърбиаҳи лоҳли алислом , Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : лои тсдқўои аҳли алкитобу лои ткзбўҳму қўлўои омнои болзии أнзли إлиноу أнзли إликму إлҳноу إлҳкми воҳиду нҳни ?лаи мслмўн .

و عن ابی هریرة قال: اهل الکتاب یقرءون التوریة بالعبرانیة و یفسرونها بالعربیّة لاهل الاسلام، فقال رسول اللَّه (ص): لا تصدّقوا اهل الکتاب و لا تکذبوهم وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُکُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ.

Ва кзлки أнзлно эй комаи анзлнои илайҳами алктби анзлнои إлики алкитоб яъне алқуръони Фолзини отиноҳми алкитоби иؤмнўн ба яъне абди аллоҳи бен салому асҳобаи иؤмнўни бмҳмду болқрон ва ман ҳؤлоء яъне аҳли Маккаи ман иؤмн ба ва ҳам мؤмнўои аҳли Маккаи ман алъараб , ва мо иҷҳди боётнои إлои алкоФрўну злки ани алиҳўди ърФўои ани мҳмдои набӣу алқуръони ҳақ , Фҷҳдўо :у алҷҳўди аксари мо иқоли фии инкори аллсону алқлби ориф .

وَ کَذلِکَ أَنْزَلْنا ای کما انزلنا الیهم الکتب انزلنا إِلَیْکَ الْکِتابَ یعنی القرآن فَالَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یُؤْمِنُونَ بِهِ یعنی عبد اللَّه بن سلام و اصحابه یؤمنون بمحمد و بالقرآن و مِنْ هؤُلاءِ یعنی اهل مکة مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ و هم مؤمنوا اهل مکة من العرب، وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلَّا الْکافِرُونَ و ذلک انّ الیهود عرفوا انّ محمدا نبیّ و القرآن حقّ، فجحدوا: و الجحود اکثر ما یقال فی انکار اللّسان و القلب عارف.