Қавлаи таъолӣ : ва ман оётаи أни хлқкми ман туроб эй хлқкми фии асли алоншоءи ман туроб , лонкми бнўи одаму одами халқи ман туроб ,у азои кони аласли тробои ФолФръи кзлк . Ва қили тақдираи халқи аёкми ман туроби ФҳзФи алмзоФи сами إзои أнтми башари одмиўни ъқлоء , нотқўни тнтшрўн , ттсрФўни Фимои фӣаи қавоми мъошкм ,у фӣаи тақрйви мо байни кунаи тробоу байни кунаи бшрои алии ваҷҳи алтъҷбу лӣси сами лтрохӣ алзмон анмои ҳўи мутаъаллиқи болохбору фии баъзи алосор : ани аллоҳи субҳонаи лмои ?ераади ани ихлқи одами баъси Ҷабраили лиأхзи ман аларзи қабза , Флмо назул илои аларзи қолати ?лаи аларз : асӣлки болзии арслки илои ани лои тأхзи манӣ алиўми шиӣои икўни фӣаи ғдои ллнори насиб , Фтркҳоу рҷъ . Форсли аллоҳи субҳонаи Микоил . Фқолти ?лаи аларз мисли қавлҳо лҷбрӣили Фрҷъу лами иأхзи минҳо . Ва кзлки баъси исрофили Фқолти ?ла мисли злк , Фрҷъу лами иأхзи минҳо .

قوله تعالی: وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ای خلقکم فی اصل الانشاء من تراب، لانّکم بنو آدم و آدم خلق من تراب، و اذا کان الاصل ترابا فالفرع کذلک. و قیل تقدیره خلق ایّاکم من تراب فحذف المضاف ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ آدمیّون عقلاء، ناطقون تَنْتَشِرُونَ، تتصرّفون فیما فیه قوام معاشکم، و فیه تقریب ما بین کونه ترابا و بین کونه بشرا علی وجه التعجب و لیس ثمّ لتراخی الزمان انّما هو متعلق بالاخبار و فی بعض الآثار: انّ اللَّه سبحانه لمّا اراد ان یخلق آدم بعث جبرئیل لیأخذ من الارض قبضة، فلمّا نزل الی الارض قالت له الارض: اسئلک بالّذی ارسلک الیّ ان لا تأخذ منّی الیوم شیئا یکون فیه غدا للنّار نصیب، فترکها و رجع. فارسل اللَّه سبحانه میکائیل. فقالت له الارض مثل قولها لجبرئیل فرجع و لم یأخذ منها. و کذلک بعث اسرافیل فقالت له مثل ذلک، فرجع و لم یأخذ منها.

Фбъси аллоҳи субҳонаи ъзроӣилу ҳўи малики аламути Фқолти ?лаи аларз мисли злк , Фқоли алзии арслнии аҳқи ани атиъаҳи мнк , Фохзи ман ваҷҳи аларзи ман таййибҳо ва хабисҳо , ва саҳлҳоу върҳо , қабза . Фъҷти аларзи илои аллоҳи субҳона , Фўъдҳои бони иъиди илоҳо мо ахзи минҳои атиби ммои кон . Фмни ҳоҳнои амри болдФн , маъаи алтибу алҳнўт . Фомри аллоҳи субҳона ҳатто сби алайҳи ман моءи баҳри таҳти алърши иқоли ?лаи баҳри алоҳзон , Флзлки лои итми лобни одами сарвари явму лои ихлўи ман ваҳша . Ва аншди бъзҳми лобии алқосми алмғрбӣ :

فبعث اللَّه سبحانه عزرائیل و هو ملک الموت فقالت له الارض مثل ذلک، فقال الذی ارسلنی احق ان اطیعه منک، فاخذ من وجه الارض من طیّبها و خبیثها، و سهلها و وعرها، قبضة. فعجّت الارض الی اللَّه سبحانه، فوعدها بان یعید الیها ما اخذ منها اطیب ممّا کان. فمن هاهنا امر بالدفن، مع الطیب و الحنوط. فامر اللَّه سبحانه حتی صبّ علیه من ماء بحر تحت العرش یقال له بحر الاحزان، فلذلک لا یتم لابن آدم سرور یوم و لا یخلو من وحشة. و انشد بعضهم لابی القاسم المغربی:

Ва ман оётаи أни халқи лаками ман أнФскми أзўоҷо , қили алмрод ба одаму ҳаввои лонҳои хилқати ман зилъа ,у қили алмрод ба алнсоء , хлқни ман нтФи алрҷол . Ва қили маъноаи халқи лаками ман ҷнскм ва ман мисли хлқткми азўоҷо ,у лами иҷълҳни ман алҷни лтскнўои إлиҳо . Ва анмои қоли злки лони астиноси алҷнси болҷнси аксари ман астиносаҳи бғири ҷинса .

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً، قیل المراد به آدم و حوّا لانّها خلقت من ضلعه، و قیل المراد به النّساء، خلقن من نطف الرجال. و قیل معناه خلق لکم من جنسکم و من مثل خلقتکم ازواجا، و لم یجعلهن من الجنّ لِتَسْکُنُوا إِلَیْها. و انّما قال ذلک لانّ استیناس الجنس بالجنس اکثر من استیناسه بغیر جنسه.

Назираи қавла :у ҷаъли минҳои завҷҳо ,у қавлау ҷаъли минҳои завҷҳо лискни إлиҳо .

نظیره قوله: وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها، و قوله وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِیَسْکُنَ إِلَیْها.

. . . Ва ҷаъли бинкми мўдаҳу раҳмаи юади алрҷли зўҷтаҳу алмрأаҳи завҷҳоу раҳмаи иътФи кули воҳиди мнҳмои алии соҳиба .

... وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً یودّ الرجل زوجته و المرأة زوجها وَ رَحْمَةً یعطف کلّ واحد منهما علی صاحبه.

Рӯй ани рҷлои ?утӣ алнабӣ ( с ) Фқол : ё набии аллоҳи лақади аҷабати ман амру анаи лъҷби ани алрҷли литзўҷи алмрأаҳ ва мо роҳо ва мо рأтаҳи қт ҳатто азои абтнии баҳои асбҳо ва мо шайъи ءи аҳби илои аҳдҳмои ман алохри Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) :у ҷаъли бинкми мўдаҳу раҳма .

روی انّ رجلا اتی النبیّ (ص) فقال: یا نبیّ اللَّه لقد عجبت من امر و انّه لعجب انّ الرجل لیتزوّج المرأة و ما رآها و ما رأته قط حتی اذا ابتنی بها اصبحا و ما شی‌ء احبّ الی احدهما من الآخر فقال رسول اللَّه (ص): وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً.

Ва қили мўдаҳи айёми алшбобу раҳмаи айёми алмшиб ,у фии алхбри алмқти ман аллоҳу алФрки ман алшитон . Қоли ибни аббос : алмўдаҳи ллкбиру алрҳмаҳи ллсғир . Ва қоли муҷоҳиди алмўдаҳи алҷмоъу алрҳмаҳи алўлд . إни фии злки лоёт эй ани Фимои феъли аллоҳи ман злки лдлоӣлу шавоҳиди алии вҳдониаҳи аллоҳу қудратаи алии мо ишоء , лқўми итФкрўн , Фиълмўни ани қавоми алднё бавуқӯъ алтносли фӣҳо .

و قیل مودّة ایّام الشباب و رحمة ایّام المشیب، و فی الخبر المقت من اللَّه و الفرک من الشیطان. قال ابن عباس: المودّة للکبیر و الرحمة للصغیر. و قال مجاهد المودّة الجماع و الرحمة الولد. إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ ای انّ فیما فعل اللَّه من ذلک لدلائل و شواهد علی وحدانیة اللَّه و قدرته علی ما یشاء، لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ، فیعلمون انّ قوام الدّنیا بوقوع التناسل فیها.

Ва ман оёта , алдолаҳи алии ваҳдониятау рубубиятаи халқи алсмоўоту алأрзи алии алҳиӣаҳи алтии хлқҳмои алайҳои рафъи алсмоءи фии алҳўоءи ман ғайри амду басти аларзи алии ваҷҳи алмоءу асқолаи Аёҳо болрўосии ман алҷболу кзлки халқаи аллғоти алмхтлФаҳу алосўоти алмтғоираҳу қисматаи злки байни аломми фии алоқтори алмтбоъдаҳ .

وَ مِنْ آیاتِهِ، الدّالة علی وحدانیته و ربوبیّته خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ علی الهیئة التی خلقهما علیها رفع السّماء فی الهواء من غیر عمد و بسط الارض علی وجه‌ الماء و اثقاله ایّاها بالرواسی من الجبال و کذلک خلقه اللغات المختلفة و الاصوات المتغایرة و قسمته ذلک بین الامم فی الاقطار المتباعدة.

Рӯй ани вҳби қол : ҷамеъи алолснаҳи аснону сбъўни лсонои минҳои фии валади соми тсъаҳи ъушри лсоноу фии валади ҳоми сабъаи ъушри лсоноу фии валади ёФси сетау слосўни лсоноу кзлки ман длоӣли ваҳдониятау шавоҳиди қудратаи халқаи алолўони алмхтлФаҳи лиқъи алтъорФу алтФоҳму литмизи алошхоси баъзҳо ман баъз . Ва қили фии алолўони алмхтлФаҳи қавлон : аҳдҳмои ирид ба албёзу алсўоду алодмаҳу алшқраҳ вағайриҳо ,у ассонии анаи хлқҳми ҷмиъои алии сувараи воҳида ,у фарқи бинҳми бомӯри латифаи ман сунъа ҳатто лои илтбси аҳади алии анноси ман ғайра , маъаи ксртҳм , бали иърФи кули воҳиди бмои хсаҳи аллоҳ ба . Ва луи ҷаҳди анноси ани иқФўои алии мо бон ба кули воҳиди ман алохри лами иқФўои алии канаи злк ва ҳам каллаами бнўи аби воҳид ваам воҳида .

روی عن وهب قال: جمیع الالسنة اثنان و سبعون لسانا منها فی ولد سام تسعة عشر لسانا و فی ولد حام سبعة عشر لسانا و فی ولد یافث ستة و ثلاثون لسانا و کذلک من دلائل وحدانیته و شواهد قدرته خلقه الالوان المختلفة لیقع التعارف و التفاهم و لیتمیّز الاشخاص بعضها من بعض. و قیل فی الالوان المختلفة قولان: احدهما یرید به البیاض و السّواد و الادمة و الشقرة و غیرها، و الثانی انه خلقهم جمیعا علی صورة واحدة، و فرق بینهم بامور لطیفة من صنعه حتی لا یلتبس احد علی الناس من غیره، مع کثرتهم، بل یعرف کل واحد بما خصّه اللَّه به. و لو جهد الناس ان یقفوا علی ما بان به کلّ واحد من الآخر لم یقفوا علی کنه ذلک و هم کلّهم بنو اب واحد و امّ واحدة.

. . . إни фии злк эй фии ҷамеъи мо халқаи аллоҳу фаслаи ман злк , лоёти ллъолмини ман алонсу алҷн ,у қрأи ҳФси ллъолмини бксри аллом ,у анмои хси аҳли алълми лонаами мхсўсўни бмърФаҳи алдқоӣқ .

... إِنَّ فِی ذلِکَ ای فی جمیع ما خلقه اللَّه و فصّله من ذلک، لَآیاتٍ لِلْعالِمِینَ من الانس و الجن، و قرأ حفص لِلْعالِمِینَ بکسر اللام، و انّما خصّ اهل العلم لانّهم مخصوصون بمعرفة الدقائق.

Ва ман оётаи мномкми боллилу алнҳору абтғоؤкми ман фазла , алмноми мФълаҳи ман алнўми колмсғбаҳу алмрҳмаҳи алии вазни алмқом ,у таъвили алоиаҳ : мномкми боллилу абтғоؤкми ман фазлаи болнҳор ,у қади иқъи алнўми болнҳору абтғоءи алрзқи боллили локинаи нодиру алҳкми ллоғлби алокср . إни фии злки лоёти лқўми исмъўн эй интФъўни бсмъаҳ .

وَ مِنْ آیاتِهِ مَنامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ ابْتِغاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ، المنام مفعلة من النوم کالمسغبة و المرحمة علی وزن المقام، و تأویل الآیة: منامکم باللّیل و ابتغاؤکم من فضله بالنّهار، و قد یقع النوم بالنهار و ابتغاء الرزق باللّیل لکنّه نادر و الحکم للاغلب الاکثر. إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ ای ینتفعون بسمعه.

Ва ман оётаи ирикми албрқ , яъне ани ирикми албрқ , ФҳзФи إни лдлолаҳи алкломи алайҳ , хўФои ллмсоФри ман алсўоъқу тмъои ллмқими фии алмтр . Ва қили хўФои ман алсилу алтўФону алғрқ ,у тмъои фии алмтри алноФъ ,у ҳумои мансӯбони лнзъи алломи ънҳмо , тақдираи ллхўФу ллтмъ ,у инзли ман алсмоء , эй ман алсҳоби мтрои Фиҳиӣ ба алأрзи алмитаҳи Фихрҷи зрўъҳои баъди ҷдўбҳо ва даррӯсҳо إни фии злки лоёти лқўми иъқлўни ани аллоҳи ҳуҷаҷау адлтаҳ .

وَ مِنْ آیاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ، یعنی ان یریکم البرق، فحذف إِنَّ لدلالة الکلام علیه، خَوْفاً للمسافر من الصواعق وَ طَمَعاً للمقیم فی المطر. و قیل خَوْفاً من السیل و الطوفان و الغرق، وَ طَمَعاً فی المطر النافع، و هما منصوبان لنزع اللّام عنهما، تقدیره للخوف و للطمع، وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ، ای من السحاب مطرا فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ المیتة فیخرج زروعها بعد جدوبها و دروسها إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ‌ عن اللَّه حججه و ادلّته.

Ва ман оётаи أни тқўми алсмоءу алأрзи бأмраҳ , яъне сботҳмои қоӣмтини балои амди бомраҳи лҳмои болқём ,у қили бФълаҳ . Қоли ибни масъӯди қомтои алии ғайри амди бомраҳ , сами إзои дъокми дъўаҳи қили ҳозои вақфи том . Сами абтдأи Фқол : ман алأрзи إзои أнтми тхрҷўни фӣаи тақдиму таъхир : яъне азои антми тхрҷўни ман аларз . Қоли ибни аббоси тхрҷўни ман алқбўр . Ва қил алўқФ ъанд қавлаи ман аларз яъне дъокму антми фии аларз , эй фии алқбўру алдъўаҳи фии алоиаҳи ҳаии алнФхи фии алсўр , кзлки қавла : явми идъи алдоъи إлии шайъ ء накар .

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ، یعنی ثباتهما قائمتین بلا عمد بامره لهما بالقیام، و قیل بفعله. قال ابن مسعود قامتا علی غیر عمد بامره، ثُمَّ إِذا دَعاکُمْ دَعْوَةً قیل هذا وقف تام. ثم ابتدأ فقال: مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ فیه تقدیم و تأخیر: یعنی اذا انتم تخرجون من الارض. قال ابن عباس تخرجون من القبور. و قیل الوقف عند قوله من الارض یعنی دعاکم و انتم فی الارض، ای فی القبور و الدّعوة فی الآیة هی النفخ فی الصور، کذلک قوله: یَوْمَ یَدْعُ الدَّاعِ إِلی‌ شَیْ‌ءٍ نُکُرٍ.

Ва ?лаи ман фии алсмоўоти ман алмлоӣкаҳ ва ман фии алأрзи ман алонсу алҷни кули ?лаи қонтўн , эй мтиъўн . Ва ҳзаҳи алтоъаҳи листи бтоъаҳи алъбодаҳ , анмои ҳаии тоъаҳи алзҳўри ман алъдми ази қоли алмкўни ъзи ҷалолаи кўнўои Фконўо . Ва қили ҳаии тоъаҳи иродаи лои тоъаҳи ибода , эй хлқҳми алии мо ародўҳми мнқодўни лмои иридаҳи баҳами ман ҳаёау мӯату баъсу саҳау суқму ъзу зл . Ва қили кули ?лаи қонтўн эй қоӣмўни фии алқёмаҳу қили қонтўн , эй мслўни Фикўни алмрод ба алмؤмнин .

وَ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ من الملائکة و من فی الْأَرْضِ من الانس و الجن کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ، ای مطیعون. و هذه الطاعة لیست بطاعة العبادة، انّما هی طاعة الظهور من العدم اذ قال المکوّن عزّ جلاله کونوا فکانوا. و قیل هی طاعة ارادة لا طاعة عبادة، ای خلقهم علی ما ارادوهم منقادون لما یریده بهم من حیاة و موت و بعث و صحّة و سقم و عزّ و ذلّ. و قیل کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ ای قائمون فی القیامة و قیل قانِتُونَ، ای مصلّون فیکون المراد به المؤمنین.

Ва ҳўи алзии ибдؤои алхлқи фии алднёи сами иъидаҳи ҳам фии алохраҳу ҳўи أҳўн .

وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ فی الدنیا ثُمَّ یُعِیدُهُ هم فی الآخرة وَ هُوَ أَهْوَنُ.

Фӣаи қавлон : аҳдҳмо ,у ҳўи ҳин алайҳи Фикўни аФъли бмънӣ : Фъил , кқўлаҳ : аллоҳи أкбри бмънии алкбир . Ва ассонии ани алоъодаҳи аҳўни алайҳи фии тқдиркму зъмкм . Ва қилу ҳўи أҳўни алайҳ , эй алии алхлқи иқўлўни бсиҳаҳи воҳида , Фикўни аҳўни алайҳими ман ани икўнўои нтФои сами ълқои сами мзғои илои ани исирўои рҷолоу нсоء .

فیه قولان: احدهما، و هو هیّن عَلَیْهِ فیکون افعل بمعنی: فعیل، کقوله: اللَّهِ أَکْبَرُ بمعنی الکبیر. و الثانی ان الاعادة اهون علیه فی تقدیرکم و زعمکم. و قیل وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ، ای علی الخلق یقولون بصیحة واحدة، فیکون اهون علیهم من ان یکونوا نطفا ثم علقا ثم مضغا الی ان یصیروا رجالا و نساء.

. . . Қавла :у ?лаи алмисли алأълӣ , муфассирони ин суханро ду маънӣ гуфтаанд яке онаст ки ?лаи алсФаҳи алоълӣ , мисли бмънӣ сифатаст , чунон ки : мисли алҷнаҳи алтии въди алмтқўн . Ва қоли таъолӣ : мслҳми фии алтўроаҳ , эй сФтҳм ,у порсӣ мисли сонаст . Мегуяд : ӯроаст сифати ваҳдонияту Фрдонити яктоеу ягонагӣ ва беҳамтоӣ ӯро сифот зотаст , ва бартарин ҳама сифотаст . Касро бо вай дар он анбозӣ нау чунуи ҳечкас ва ҳеҷ чиз на . Ибни аббос аз ӣнҷо гуфт дар тафсири ин калимот : ҳаии анаи лӣси кмслаҳи шайъи ء . Ва қили ҳаии ана : лои إлаҳи إлои ҳў . Ва қили ҳаии алоҳёءу аломотаҳи лои ишоркаҳи фӣҳо аҳад . Маънӣ дигар онаст ки ин сухани бисот оятаст ки бар ақаб меояду бисоти он мисли ки зад .

... قوله: وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلی‌، مفسران این سخن را دو معنی گفته‌اند یکی آنست که له الصفة الاعلی، مثل بمعنی صفت است، چنان که: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ‌. و قال تعالی: مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ، ای صفتهم، و پارسی مثل سان است. میگوید: او را است صفت وحدانیّت و فردانیّت یکتایی و یگانگی و بی همتایی او را صفات ذات است، و برترین همه صفات است. کس را با وی در آن انبازی نه و چنو هیچکس و هیچ چیز نه. ابن عباس از اینجا گفت در تفسیر این کلمات: هی انّه لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ. و قیل هی انّه: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ. و قیل هی الاحیاء و الاماتة لا یشارکه فیها احد. معنی دیگر آنست که این سخن بساط آیت است که بر عقب می‌آید و بساط آن مثل که زد.

Таъвил онаст ки : ?лаи алмисли алأълии ази зарби лаками Маслан ман أнФскм ӯ рост мисли бартарину сони баландтарӣн дар он мисли ки зад шуморо ҳам аз шумо , ҳилли лакам ё мъшри ман ашрки биллоҳи ман мо маликати أимонкми ман убайду амоءи ман шуракои фии мо аътинокмўаҳ ҳатто тстўўои фӣаи Флои тҷълўои баъзи халқии шрикои лии фии алолҳаҳи фонии аъло Маслану аҷали қдрои таъолии ъмои иқўли алзолмўни ълўои кбиро . Ва маънӣ . ТхоФўнҳми кхиФткми أнФскм эй тхоФўни ани иқосмкми ъбидкми алмоли комаи тхоФўни нзроءкму амсолкми ман алоҳрор . Ҳосили ин мисл онаст ки чун дар миёни шумо ин нест ки бандаро бо худованди хеш дар молу малики анбозӣ буд . Ва ллаҳи алмисли алأълӣу ҳўи болтқдиси аввалӣ . Пас аллоҳи таъолӣ ки дар қадару покии хеш аз шумо бартараст аввалитар ки аз анбозии бандагони хеши пок буду муназзаҳ кзлк нафасл алоёт набин комаи байнати ҳозои алмисли лқўми иъқлўни итдбрўни фии зарби аломсол .

تأویل آنست که: لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلی‌ اذ ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِکُمْ او راست مثل برترین و سان بلندترین در آن مثل که زد شما را هم از شما، هَلْ لَکُمْ یا معشر من اشرک باللّه مِنْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ من عبید و اماء مِنْ شُرَکاءَ فِی ما اعطیناکموه حتی تستووا فیه فلا تجعلوا بعض خلقی شریکا لی فی الالهة فانّی اعلی مثلا و اجلّ قدرا تعالی عما یقول الظالمون علوا کبیرا. و معنی. تَخافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ ای تخافون ان یقاسمکم عبیدکم المال کما تخافون نظراءکم و امثالکم من الاحرار. حاصل این مثل آنست که چون در میان شما این نیست که بنده را با خداوند خویش در مال و ملک انبازی بود. وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی‌ و هو بالتقدیس اولی. پس اللَّه تعالی که در قدر و پاکی خویش از شما برتر است اولی‌تر که از انبازی بندگان خویش پاک بود و منزّه کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ نبیّن کما بیّنت هذا المثل لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ یتدبّرون فی ضرب الامثال.

Бали атбъи аллазӣнаи злмўои أҳўоءҳми бғири илм яъне лӣси ?лаами фии алошроки биллоҳи шубҳаи лкнҳми бнўои аламри фӣаи алии алҷҳлу ҳўии алнФс , Фмни иҳдии ман أзли аллоҳ , эй азлаҳи аллоҳ ва мо ?лаами ман Носирин мо наайн имнъўнҳми ман азоби аллоҳи алзии инзлаҳи баҳами лкФрҳму шркҳми дарин ояти исботи азлол аз худовандаст ҷли ҷалолау ббъзии оёти исботи залол аз бандааст ,у злки фии қавлаи таъолии қади злўои ман қабл қадарён мункиранд мари азлолро аз худованди ъзу ҷл ва гӯйанд ҳама аз бандааст , ва ҷабрён мункиранд мари залолро аз банда ки эшон бандаро ихтиёри нгўинд ва гӯйанд ҳама аз аллоҳаст ҷли ҷалолау аҳли суннат ҳар ду исбот кунанд азлол аз худованди ъзу ҷлу ихтиёри залол аз банда . Ва ҳар чаҳ дар қуръони зикри азлол ва залоласт ҳамаи барин қоидааст ки ёд кардем .

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ یعنی لیس لهم فی الاشراک باللّه شبهة لکنّهم بنوا الامر فیه علی الجهل و هوی النفس، فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ، ای اضلّه اللَّه وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ ما نعین یمنعونهم من عذاب اللَّه الذی ینزله بهم لکفرهم و شرکهم درین آیت اثبات اضلال از خداوند است جلّ جلاله و ببعضی آیات اثبات ضلال از بنده است، و ذلک فی قوله تعالی قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ قدریان منکراند مر اضلال را از خداوند عزّ و جلّ و گویند همه از بنده است، و جبریان منکراند مر ضلال را از بنده که ایشان بنده را اختیار نگویند و گویند همه از اللَّه است جلّ جلاله و اهل سنّت هر دو اثبات کنند اضلال از خداوند عزّ و جلّ و اختیار ضلال از بنده. و هر چه در قرآن ذکر اضلال و ضلالست همه برین قاعده است که یاد کردیم.

Фأқми вҷҳки ллдини ҳниФо , яъне ақми қсдк , кқўли абрҳим ( ъ ) : إнии ваҷҳати ваҷҳеу кқўлаҳи ъзу ҷл :у أқимўо вҷўҳкм ъанд кули масҷиду кқўлаҳ : лкли виҷҳа . Ва алҳниФи исми ллмслми алмўҳд ,у алҳнФоءи алмслмўни алмўҳдўну алҳниФиаҳи млаҳи алислому қили алҳниФи алмстқими иқоли раҷули ҳанифу дайни ҳаниф эй мустақӣму антсби ҳниФои алии улҳол . Ва маънии алоиаҳ : ақми алии аддӣни алмстқим , Фитраи аллоҳ , насби алии алоғроء эй алзми фитрати аллоҳи алтии Фитри анноси алайҳои фитратро ду маънӣаст яке хилқат , кқўлаҳ : Фитри алсмоўоту алأрз , эй халқи алсмоўоту аларз , алзии Фтрнӣ . эй хлқнӣ , Фтркми أўли марае хлқкм , фотири алсмоўоту алأрзи холиқҳоу мбдءҳо . Ва манеҳ саммии алФтири ман алхмир , дигари маънии фитрат миллатаст : кеш ва манеҳ

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً، یعنی اقم قصدک، کقول ابرهیم (ع): إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ و کقوله عزّ و جلّ: وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ و کقوله: لِکُلٍّ وِجْهَةٌ. و الحنیف اسم للمسلم الموحد، و الحنفاء المسلمون الموحدون و الحنیفیة ملّة الاسلام و قیل الحنیف المستقیم یقال رجل حنیف و دین حنیف ای مستقیم و انتصب حنیفا علی الحال. و معنی الآیة: اقم علی الدین المستقیم، فطرة اللَّه، نصب علی الاغراء ای الزم فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها فطرت را دو معنی است یکی خلقت، کقوله: فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ، ای خلق السماوات و الارض، الذی فطرنی. ای خلقنی، فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ای خلقکم، فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ خالقها و مبدءها. و منه سمّی الفطیر من الخمیر، دیگر معنی فطرت ملّت است: کیش و منه‌

Қавли расӯли аллоҳ ( с ) ллброءи бен ъозби фии алҳдиси алсҳиҳи ҳайни илма алдъоء ъанд алнўми ани мати мати алии алФтраҳ эй алии дайни алислому алмлаҳи алҳниФиаҳ .

قول رسول اللَّه (ص) للبراء بن عازب فی الحدیث الصحیح حین علمه الدعاء عند النوم ان مت مت علی الفطرة ای علی دین الاسلام و الملّة الحنیفیة.

Агар гўӣими фитрати ӣнҷои бмънии дайн исломаст пас носи ӣнҷо мусулмононанд бар хусӯс , лқўлаҳи ъзу ҷлу алмсҷдулҳаром алзии ҷълноаҳи ллнос яъне ллмслмин , ва маънӣ онаст ки дайни исломро мулозим бош ва бар паии он рӯ , он дайн ки мусулмононро дар азал бар он офариду бФзли худ эшонро бони дайн гиромӣ кард . Он гуҳ гуфт : лои табдили лхлқи аллоҳ , эй лои табдили лдини аллоҳ , блФз хабараст ва бмънӣ наҳй , эй алзмўои дайни аллоҳу атбъўоу лои тбдлўои алтўҳиди болшрки злки аддӣни алқими алмстқим , ва муҳтамиласт ки ҳам барин қавли нос бар умум мардум ниҳанд , ва маънӣ онаст ки алзмўои дайни аллоҳу миллатаи алтии халқи алхлқи алии ани идъўҳми илоҳо , кқўлаҳ : ва мо хилқати алҷну алإнси إлои лиъбдўн яъне алои ломрҳми ани иъбдўни сами ҳққи злки бқўлаҳ : ва мо أмрўои إлои лиъбдўои аллоҳи мухлисин ?лаи аддӣн ва агар гўӣим , фитрати бмънӣ хилқатаст фитрати аллоҳ мансӯбаст бар масдар , эй Фитри Фитраи аллоҳ , эй халқаи аллоҳи алтии халқи анноси алайҳо , ва ин фитрати он аҳдаст ки рӯзи мисоқ бар фарзанд одам гирифт ва гуфт : أи лсти брбкми қолўои балӣ . Акнӯн ҳар фарзанд ки дарин олам бавуҷуд ояд бар ҳукми он иқрор аввал ояд ва мақар бошад ки ӯро сонеъӣ ва мудаббирӣаст ва агар чаҳ ӯро баномӣ дигар мехонд ё ғайр ӯро май пурситад дар асли сонеъ хилоф нест . Ва лиҳозои қоли таъолӣ :у лӣни сأлтҳми ман хлқҳми лиқўлни аллоҳ ,у лӣни сأлтҳми ман халқи алсмоўоту алأрзу схри алшмсу алқмри лиқўлни аллоҳ ,у қолўои мо нъбдҳми إлои лиқрбўнои إлии аллоҳи зулфӣ .

اگر گوئیم فطرت اینجا بمعنی دین اسلام است پس ناس اینجا مسلمانان‌اند بر خصوص، لقوله عزّ و جلّ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِی جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ یعنی للمسلمین، و معنی آنست که دین اسلام را ملازم باش و بر پی آن رو، آن دین که مسلمانان را در ازل بر آن آفرید و بفضل خود ایشان را بآن دین گرامی کرد. آن گه گفت: لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ، ای لا تبدیل لدین اللَّه، بلفظ خبر است و بمعنی نهی، ای الزموا دین اللَّه و اتّبعوا و لا تبدّلوا التوحید بالشرک ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ المستقیم، و محتمل است که هم برین قول ناس بر عموم مردم نهند، و معنی آنست که الزموا دین اللَّه و ملّته التی خلق الخلق علی ان یدعوهم الیها، کقوله: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ یعنی الّا لآمرهم ان یعبدون ثمّ حقّق ذلک بقوله: وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ و اگر گوئیم، فطرت بمعنی خلقت است فِطْرَتَ اللَّهِ منصوب است بر مصدر، ای فطر فطرة اللَّه، ای خلقة اللَّه التی خلق الناس علیها، و این فطرت آن عهد است که روز میثاق بر فرزند آدم گرفت و گفت: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی‌. اکنون هر فرزند که درین عالم بوجود آید بر حکم آن اقرار اوّل آید و مقرّ باشد که او را صانعی و مدبّری است و اگر چه او را بنامی دیگر میخواند یا غیر او را می‌پرستد در اصل صانع خلاف نیست. و لهذا قال تعالی: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ، وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ، و قالوا ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونا إِلَی اللَّهِ زُلْفی‌.

Ва фии алхбри мо рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ман иўлди иўлди алии алФтраҳи Фобўоаҳи яҳудона ӯ инсронаҳи комаи тнтҷўни албҳимаҳи ҳилли тҷдўни фӣҳо ман ҷдъоء ҳатто ткўнўои антми тҷдъўнҳои қолўо ё расӯли аллоҳи أи Фрأити ман имўту ҳўи сағир ? қол : аллоҳи аълами бмои конўои омилин , сами қрأи абӯи ҳрираҳи ақрؤои ани шӣтм : фитрати аллоҳи алтии Фитри анноси алайҳои қоли алмҳққўни ман аҳли алълму алснаҳи қавла : ман иўлди иўлди алии алФтраҳ яъне алии алъҳди алзии ахзи аллоҳи алайҳими бқўлаҳ : أи лсти брбкми қолўои балӣу кули мавлуди фии Алъолами алии злки алоқрор . Ва ҳўи алҳниФиаҳи алтии вақъати алхалқаи алайҳоу ани абди ғайрау локини лои ибраи болоямони алФтрии фии аҳкоми алднёу анмои иътбри алоямони алшръии алмأмўр ба алмктсби болородаҳу алФъл . Алотарӣ анаи иқўл : Фобўоаҳи яҳудонаи Фҳўи маъаи вуҷӯди алоямони алФтрии фӣаи маҳкӯми ?лаи бҳкми абўиаҳи алкоФрин . Ва ҳозои маънии қавла ( с ) : иқўли аллоҳи таъолии ании хилқати ибодии ҳнФоءи Фоҳтолтҳми алшётини ани динҳм .

و فی الخبر ما روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): من یولد یولد علی الفطرة فابواه یهوّدانه او ینصّرانه کما تنتجون البهیمة هل تجدون فیها من جدعاء حتی تکونوا انتم تجدعونها قالوا یا رسول اللَّه أ فرأیت من یموت و هو صغیر؟ قال: اللَّه اعلم بما کانوا عاملین، ثم قرأ ابو هریرة اقرؤا ان شئتم: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها قال المحقّقون من اهل العلم و السنّة قوله: من یولد یولد علی الفطرة یعنی علی العهد الذی اخذ اللَّه علیهم بقوله: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی‌ و کل مولود فی العالم علی ذلک الاقرار. و هو الحنیفیّة التی وقعت الخلقة علیها و ان عبد غیره و لکن لا عبرة بالایمان الفطری فی احکام الدنیا و انّما یعتبر الایمان الشرعی المأمور به المکتسب بالارادة و الفعل. الا تری انّه یقول: فابواه یهودانه فهو مع وجود الایمان الفطریّ فیه محکوم له بحکم ابویه الکافرین. و هذا معنی‌ قوله (ص): یقول اللَّه تعالی انی خلقت عبادی حنفاء فاحتالتهم الشیاطین عن دینهم.

Ва қоли абди аллоҳи бен алмборк : фии қавла ( с ) кули мавлуди иўлди алии алФтраҳи қоли алии алхалқаи алтии ҷабали алайҳои фии илми аллоҳи таъолии ман съодаҳ ӯ шқоўаҳ , Фкл манеҳам соӣри фии алъоқбаҳи илои мо Фитри алайҳоу омили фии алднёи болъмли алмшокли лҳо . Фмни илми анаи икўни съидои ?ераади саодатау ахбри ани саодатау халқаи фии ҳукмаи съидо , ва ман илми шақоватаи ?ераади ани икўни шқёу ахбри ани шақоватау халқаи фии ҳукмаи шқё . Сами қол : лои табдили лхлқи аллоҳ эй мо ҷабали алайҳи алонсони ман алсъодаҳу алшқоўаҳи лои итбдли Флои исири алсъиди шқёу лои алшқии съидо . Ва қили лои табдили лхлқи аллоҳ , эй лои иқдри أҳди أни иғири ҳзаҳи алхалқа . Ва қил ҳў наҳй ани алхсоءу ғайра , эй лои тағйири лхлқи аллоҳи ман албҳоӣм , болхсоءу бтки алозону наҳва . Злки аддӣни алқими алмстқими алзии лои ъўҷи фӣау локини أксри анноси лои иълмўн ва ҳам алкФори лоърозҳми ани алдлоӣли алдолаҳи алайҳу алшўоҳди алшоҳдаҳи ?ла .

و قال عبد اللَّه بن المبارک: فی‌ قوله (ص) کل مولود یولد علی الفطرة قال علی الخلقة التی جبل علیها فی علم اللَّه تعالی من سعادة او شقاوة، فکل منهم صائر فی العاقبة الی ما فطر علیها و عامل فی الدّنیا بالعمل المشاکل لها. فمن علم انّه یکون سعیدا اراد سعادته و اخبر عن سعادته و خلقه فی حکمه سعیدا، و من علم شقاوته اراد ان یکون شقیّا و اخبر عن شقاوته و خلقه فی حکمه شقیا. ثم قال: لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ای ما جبل علیه الانسان من السعادة و الشقاوة لا یتبدّل فلا یصیر السعید شقیّا و لا الشقیّ سعیدا. و قیل لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ، ای لا یقدر أحد أن یغیّر هذه الخلقة. و قیل هو نهی عن الخصاء و غیره، ای لا تغییر لخلق اللَّه من البهائم، بالخصاء و بتک الآذان و نحوه. ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ المستقیم الذی لا عوج فیه وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ و هم الکفار لاعراضهم عن الدلائل الدّالّة علیه و الشواهد الشّاهدة له.

Мнибини إлиаҳи мансӯби алии улҳол , эй ақми вҷҳки анату амтки мнибини илайҳи лони мухотаба алнабӣ ( с ) идхли маъааи фӣҳо аломаҳи комаи қол : ё аиҳо алнабӣ азои тлқтми алнсоءи мнибини илайҳ , эй роҷеъин илайҳи болтўбаҳи мқблини илайҳи болтоъаҳ ,у атқўаҳ эй атқўои мухолифатау أқимўои алслоаҳи адўҳои фии авқотҳо алии шроӣтҳо ва ҳуқуқҳоу лои ткўнўои ман алмшркин .

مُنِیبِینَ إِلَیْهِ منصوب علی الحال، ای اقم وجهک انت و امّتک منیبین الیه لانّ مخاطبة النبی (ص) یدخل معه فیها الامّة کما قال: یا ایها النبی اذا طلقتم النساء منیبین الیه، ای راجعین الیه بالتوبة مقبلین الیه بالطاعة، وَ اتَّقُوهُ ای اتقوا مخالفته وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ ادّوها فی اوقاتها علی شرائطها و حقوقها وَ لا تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ.

Ман аллазӣнаи бадали ман алмшркини Фрқўои динҳми Ҳамзау ксоиӣ Форқўо хонанд болФ , эй Форқўои динҳм , ва ҳам алиҳўду алнсорӣу тўоӣФи аҳли алшрк .

مِنَ الَّذِینَ بدل من المشرکین فَرَّقُوا دِینَهُمْ حمزة و کسایی فارقوا خوانند بالف، ای فارقوا دینهم، و هم الیهود و النصاری و طوائف اهل الشرک.

Маънӣ онаст ки аз мушрикон мабошед эшон ки аз дайни хеш ҷудо шуданд ва бо дайни бнмоннд ва агар : Фрқўои динҳми хуоне , бар қроءти боқӣ , муроди бойени асҳоби аҳўоءонду аҳли бидъат . Мегуяд аз эшон мабошед ки дайни хеши пора пора карданд бпораҳ эй бгрўиднду бпораҳ эй нгрўиднд , порае бпзирФтнду пора Эй напазируфтанд . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : أи Фтؤмнўни ббъзи алкитобу ткФрўни ббъзу конўои шиъо , эй сорўои Фрқо . Ва асли ашшӣъаи алмъоўнаҳ , иқоли шиъи норак : эй , зъи алайҳои ҳтбои дқоқои таҳти алҳтби алғлоз , кули ҳизби бмои лдиҳми Фрҳўни розўни бмои ъндҳм . Ва қили комаи ани алмؤмнини Фрҳўни бтўҳиди аллоҳи Фҳўлоءи аллазӣнаи Фрқўои динҳми Фрҳўни болднё .

معنی آنست که از مشرکان مباشید ایشان که از دین خویش جدا شدند و با دین بنمانند و اگر: فَرَّقُوا دِینَهُمْ خوانی، بر قراءت باقی، مراد باین اصحاب اهواءاند و اهل بدعت. میگوید از ایشان مباشید که دین خویش پاره پاره کردند بپاره‌ای بگرویدند و بپاره‌ای نگرویدند، پاره‌ای بپذیرفتند و پاره‌ای نپذیرفتند. همانست که جای دیگر گفت: أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ وَ کانُوا شِیَعاً، ای صاروا فرقا. و اصل الشیعة المعاونة، یقال شیّع نارک: ای ، ضع علیها حطبا دقاقا تحت الحطب الغلاظ، کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ راضون بما عندهم. و قیل کما انّ المؤمنین فرحون بتوحید اللَّه فهولاء الذین فرّقوا دینهم فرحون بالدّنیا.

Ани умри бен улхитоби қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) лъоӣшаҳ : « ё ъоӣшаҳи ани аллазӣнаи Форқўои динҳму конўои шиъои ҳам аҳли албдъу алзлолаҳи ман ҳзаҳи аломаҳ , ё ъоӣшаҳи ани лкли соҳиби занби тавбаи алои соҳиби албдъу алоҳўоءи листи ?лаами тавба , ано манеҳам барӣ ва ҳам манӣ броء » .

عن عمر بن الخطاب قال: قال رسول اللَّه (ص) لعائشة: «یا عائشة انّ الذین فارقوا دینهم و کانوا شیعا هم اهل البدع و الضلالة من هذه الامّة، یا عائشة انّ لکلّ صاحب ذنب توبة الّا صاحب البدع و الاهواء لیست لهم توبة، انا منهم بری و هم منّی براء».

Ва ани инси бен молики қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ани аллоҳи ҳҷзи алтўбаҳи ани кули соҳиби бдъаҳ .

و عن انس بن مالک قال قال رسول اللَّه (ص): ان اللَّه حجز التوبة عن کل صاحب بدعة.

Қоли алоўзоъӣ : алзнўби арбаъа : Фзнби иأтиаҳи соҳибаи бҷҳолаҳ ,у занби иأтиаҳу ҳўи иърФаҳи ФлистғФр ,у занби исри алайҳ ,у занби бад-ӣни аллоҳ ба , Фҳзои аъзамҳо сами алзии исри алайҳи қоли абӯи ҳотам яъне болзнби алзии ядин аллоҳ ба албдъаҳ . Ва ани Айюби алсхтёнии қоли мо аздоди соҳиби бдъаҳи аҷтҳодои алои аздоди ман аллоҳ баъдан . Ва ани абии ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : иҷии ءи қавми имитўни алснаҳу идғлўни фии аддӣн , феълии аўлӣки лаънаи аллоҳу лаънаи аллоънин ,у алмлоӣкаҳу анноси аҷмъин .

قال الاوزاعی: الذنوب اربعة: فذنب یأتیه صاحبه بجهالة، و ذنب یأتیه و هو یعرفه فلیستغفر، و ذنب یصرّ علیه، و ذنب بدین اللَّه به، فهذا اعظمها ثم الذی یصرّ علیه قال ابو حاتم یعنی بالذنب الذی یدین اللَّه به البدعة. و عن ایّوب السختیانی قال ما ازداد صاحب بدعة اجتهادا الّا ازداد من اللَّه بعدا. و عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): یجی‌ء قوم یمیتون السنة و یدغلون فی الدین، فعلی اولئک لعنة اللَّه و لعنة اللاعنین، و الملائکة و الناس اجمعین.

Ва إзои миси аннос яъне аҳли Маккаи зри сӯъи ман алҷўъу алқҳту эҳтибоси алмтру ғайри злки ман анвоъи алблоءи даъвои рбҳми мнибини إлиаҳи тоӣбини мқблини болдъоءи илайҳу тркўои алосноми лълмҳми анаи лои фараҷи ъндҳоу лои иқдри алии кашфи злки анҳуам ғайри аллоҳи сами إзо أзоқҳм манеҳ эй ман ъндаҳ , раҳмаи ъоФиаҳи ман алзри алнозли баҳами إзо Фриқ манеҳам брбҳми ишркўни иъўдўни илои алшрк . Ва қили анноси оми фии алмؤмнину алмшркину азои Фриқи ҳам алмшркўн .

وَ إِذا مَسَّ النَّاسَ یعنی اهل مکة ضُرٌّ سوء من الجوع و القحط و احتباس المطر و غیر ذلک من انواع البلاء دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ تائبین مقبلین بالدعاء الیه و ترکوا الاصنام لعلمهم انّه لا فرج عندها و لا یقدر علی کشف ذلک عنهم غیر اللَّه ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ ای من عنده، رحمة عافیة من الضّر النازل بهم إِذا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ یعودون الی الشرک. و قیل الناس عام فی المؤمنین و المشرکین و اذا فریق هم المشرکون.

ЛикФрўои бмои отиноҳми ҳзаҳи алломи тсмии лоами алъоқбаҳ ,у қили лоами аламр ,у алмрод ба алтқриъу алтҳдид . Кқўлаҳ : аъмлўои мо шӣтм ,у кзлки Фтмтъўои амри таҳдиду ваъиди ФсўФи тълмўни оқибаи амркм , أми أнзлнои алайҳими слтонои алслтони ҳоҳнои алкитоби қавлаи итклм эй итклм ба , кқўли алқоӣли ҳозои алкитоби ишҳди алии фазли мусаннифа ,у итклми бФзлаҳ . Ва манеҳ қавлаи таъолӣ : смънои мнодёи инодии ллإимон яъне алқуръон . Ва қили алтклми ҳоҳнои муҷозу алмрод ба албёни кқўлаҳ : ҳозои ктобнои интқи алайкуми болҳқ эй ибини лаками мо ъмлтмўаҳи алии алҳқиқаҳ , ва манеҳ қавли алшоър :

لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ هذه الّلام تسمی لام العاقبة، و قیل لام الامر، و المراد به التقریع و التهدید. کقوله: اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ، و کذلک فَتَمَتَّعُوا امر تهدید و وعید فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ عاقبة امرکم، أَمْ أَنْزَلْنا عَلَیْهِمْ سُلْطاناً السلطان هاهنا الکتاب قوله یَتَکَلَّمُ ای یتکلّم به، کقول القائل هذا الکتاب یشهد علی فضل مصنّفه، و یتکلّم بفضله. و منه قوله تعالی: سَمِعْنا مُنادِیاً یُنادِی لِلْإِیمانِ یعنی القرآن. و قیل التکلّم هاهنا مجاز و المراد به البیان کقوله: هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ ای یبیّن لکم ما عملتموه علی الحقیقة، و منه قول الشاعر:

Ва إзои أзқнои анноси раҳма , ғанӣу саҳау ғисоу хсбо , Фрҳўои баҳои фараҳи албтру إни тсбҳми сиӣаҳи ҷдбу қаҳти إзои ҳам иқнтўн , ииأсўни ман раҳмаи аллоҳу ҳозои хилофи васфи алмؤмн , ?фони алмؤмни ишкр аллоҳ ъанд алнъмаҳу ирҷў раба ъанд алшдаҳи қрأи басарӣу алксоӣии иқнтўни бксри алнўну албоқўни бФтҳҳои ман қнт .

وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً، غنی و صحة و غیثا و خصبا، فَرِحُوا بِها فرح البطر وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ جدب و قحط إِذا هُمْ یَقْنَطُونَ، ییأسون من رحمة اللَّه و هذا خلاف وصف المؤمن، فانّ المؤمن یشکر اللَّه عند النعمة و یرجو ربّه عند الشدّة قرأ بصری و الکسائی یَقْنَطُونَ بکسر النون و الباقون بفتحها من قنط.

أу лами ирўои أни аллоҳи ибсти алрзқи лмни ишоءу иқдр яъне ау лами иълмўои ани аллоҳи қисми алмъишаҳи байни алхлоӣқу ҳўи алФъоли лмои ириди иўсъи алрзқи лмни ишоءи ман ибодаи амтҳонои илоҳами болсроءу алшкри алайҳоу изиқаҳи лмни ишоءи ман халқаи амтҳонои ?лаами болзроءу алсбри алайҳо листхрҷ манеҳам бзлки маълумаи ман алшкру алкФрону алсбру алҷзъ , إни фии злки лоёти лқўми иؤмнўн , эй ани Фимои феъли аллоҳи ман злки лдлолоти содиқау шавоҳиди возеҳаи лмни сидқи бҳҷҷи аллоҳу ақри баҳои азои ъоинҳоу рءоҳо .

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ یعنی ا و لم یعلموا انّ اللَّه قسم المعیشة بین الخلائق و هو الفعّال لما یرید یوسع الرزق لمن یشاء من عباده امتحانا الهم بالسّرّاء و الشکر علیها و یضیقه لمن یشاء من خلقه امتحانا لهم بالضّرّاء و الصبر علیها لیستخرج منهم بذلک معلومة من الشکر و الکفران و الصبر و الجزع، إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ، ای انّ فیما فعل اللَّه من ذلک لدلالات صادقة و شواهد واضحة لمن صدق بحجج اللَّه و اقرّ بها اذا عاینها و رءاها.