Ин сӯраи луқмони сӣ ва чаҳор оятаст ва панҷсад ва чиҳил ва ду клмт ва ду ҳазор ва сад ва даҳ ҳарф . Ҷумла бимика фурӯ омад магари се оят ки бмдинаҳ фурӯ омад :у луи أни мо фии алأрзи ман шаҷараи أқлом то охири се оят . Ҳасан гуфт : ҷумлаи сӯра ?маккейаст магари як оят : аллазӣнаи иқимўни алслоаҳу иؤтўни алзкоаҳ аз баҳри онкии фарзи намозу фарзи зкоаҳи бмдинаҳ фурӯ омад , ва дарин сӯра мансӯх нест магари ин калимот : ва ман куфри Флои иҳзнки куфраи ин қадар аз оят мансӯхаст боити сайфу боқии ояти муҳкам .

این سوره لقمان سی و چهار آیت است و پانصد و چهل و دو کلمت و دو هزار و صد و ده حرف. جمله بمکه فرو آمد مگر سه آیت که بمدینه فرو آمد: وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ تا آخر سه آیت. حسن گفت: جمله سورة مکی است مگر یک آیت: الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ از بهر آنکه فرض نماز و فرض زکاة بمدینه فرو آمد، و درین سورة منسوخ نیست مگر این کلمات: وَ مَنْ کَفَرَ فَلا یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ این قدر از آیت منسوخ است بآیت سیف و باقی آیت محکم.

Рӯй абии бен каъби қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман қрأи сӯраи луқмони кони ?лаи луқмони рФиқои явми алқёмаҳу аътии ман алҳсноти ъшрои баъдади ман амали болмърўФу амали болмнкр » .

روی ابی بن کعب قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة لقمان کان له لقمان رفیقا یوم القیامة و اعطی من الحسنات عشرا بعدد من عمل بالمعروف و عمل بالمنکر».

Қавлаи ?илам , тлки оёти алкитоб яъне тлки алҳрўФи алсмониаҳу алъшрўни оёти алкитоби алҳким . Ва қили маъноаи ҳзаҳи алоёти тлки алоёти алтии въдтми фии алтўриаҳу иҷўзи ани икўни тлки ишораи илои алоёти фии ҳзаҳи алсўраҳ , эй ҳзаҳи оёти алкитоби алҳким , эй алмҳкму ҳўи алммнўъи ман алФсоду албтлон ,у қили алҳкими ҳоҳнои ҳўи алмтзмни ллҳкмаҳ .

قوله الم، تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ یعنی تلک الحروف الثمانیة و العشرون آیاتُ الْکِتابِ الْحَکِیمِ. و قیل معناه هذه الآیات تلک الآیات الّتی وعدتم فی التوریة و یجوز ان یکون تلک اشارة الی الآیات فی هذه السّورة، ای هذه آیات الکتاب الحکیم، ای المحکم و هو الممنوع من الفساد و البطلان، و قیل الحکیم هاهنا هو المتضمّن للحکمة.

Ҳудоу раҳмаи қроءаҳи алъомаҳи болнсби алии улҳолу алқтъу қрأи Ҳамзау раҳмаи болрФъ , яъне ҳозои алкитоби ҳудоу раҳмаи ллмҳснини самоаи ҳудои лмои фӣаи ман алдўоъии илои алФлоҳу алолтоФи алмؤдиаҳи илои алхироту алмҳсни лои иқъ мутлақан алои мдҳои сафаи ллмؤмнину фии тахсӣси китобаи болҳдӣу алрҳмаҳи ллмҳснини далели алии анаи лӣси бҳдии лғирҳму қади қоли таъолӣ :у аллазӣнаи лои иؤмнўни фии озонҳми вқру ҳўи алайҳими ъмӣ ,у қоли таъолӣ :у إнаҳи лҳсраҳи алии алкоФрини ҳудо дар қуръони брҳшдаҳ ваҷҳасту ҷумлаи ин вуҷӯҳи бадви маънии бозмигрдд : яке даъват ,у дигари шарҳу тавфиқ .

هُدیً وَ رَحْمَةً قراءة العامّة بالنصب علی الحال و القطع و قرأ حمزة وَ رَحْمَةً بالرفع، یعنی هذا الکتاب هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ سمّاه هدی لما فیه من الدّواعی الی الفلاح و الالطاف المؤدّیة الی الخیرات و المحسن لا یقع مطلقا الّا مدحا صفة للمؤمنین و فی تخصیص کتابه بالهدی و الرحمة للمحسنین دلیل علی انه لیس بهدی لغیرهم و قد قال تعالی: وَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ فِی آذانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَیْهِمْ عَمًی، و قال تعالی: وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَی الْکافِرِینَ هدی در قرآن برهشده وجه است و جمله این وجوه بدو معنی بازمیگردد: یکی دعوت، و دیگر شرح و توفیق.

Аммо ончии бмънӣ даъватаст бонбёءу аъиммау шаётин азоФт кард , анбёءро гуфт :у лкли қавмҳоад эй доъ ,у аъиммаро гуфт :у ҷълноҳми أӣмаҳи иҳдўни бأмрно эй идъўни бомрно ,у шайтонро гуфт : кутуби алайҳи أнаҳи ман таваллоаи Фأнаҳи излаҳу иҳдиаҳи إлии азоби алсъир эй идъўаҳ .

امّا آنچه بمعنی دعوت است بانبیاء و ائمّة و شیاطین اضافت کرد، انبیاء را گفت: وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ ای داع، و ائمه را گفت: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا ای یدعون بامرنا، و شیطان را گفت: کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدِیهِ إِلی‌ عَذابِ السَّعِیرِ ای یدعوه.

Ва ончӣ ба маънии шарҳ ва тавфиқаст ҳақи таъолии бахуд азоФт кард ки ҷузи ваии ҷли ҷалолаи касро раво несту махлуқро сазо нест , бандагонро худ тавфиқ имон диҳад ва дилҳо бмърФти худ равшан гирданд ,у мари бандаро тавҳиди худ каромат кунаду роҳи бахуди худ намояд :у إни аллоҳи лҳоди аллазӣнаи омнўо ва мо أнти бҳодии алъмии ани злолтҳми إнки лои тҳдии ман أҳббт ва аз рӯй луғати маънии ҳудо амолтаст , иқол : фалони итҳодии фии мшитаҳ эй итмоил , феълии ҳозои алтأўили ҳудои аллоҳ яъне амолаҳи қалби алонсони ман алкФри илои алоямон ва ман алзлолаҳи илои алснаҳ .

و آنچه به معنی شرح و توفیق است حق تعالی بخود اضافت کرد که جز وی جلّ جلاله کس را روا نیست و مخلوق را سزا نیست، بندگان را خود توفیق ایمان دهد و دلها بمعرفت خود روشن گرداند، و مر بنده را توحید خود کرامت کند و راه بخود خود نماید: وَ إِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ ما أَنْتَ بِهادِی الْعُمْیِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنَّکَ لا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ و از روی لغت معنی هدی امالت است، یقال: فلان یتهادی فی مشیته ای یتمایل، فعلی هذا التأویل هدی اللَّه یعنی امالة قلب الانسان من الکفر الی الایمان و من الضّلالة الی السنّة.

Он гуҳи Муҳсинонро тафсир кард гуфт : аллазӣнаи иқимўни алслоаҳи идимўнҳои бҳқўқҳо ва ҳудӯдҳоу шроӣтҳо . Шроӣти намози ду қисмаст : қисмии шроӣт ҷавоз гӯйанд яъне Фроӣзу ҳудӯду авқоти он ,у қисмии шроӣт қабул гӯйанд яъне тақвоу хушўъу ихлосу таъзиму ҳурмати он . Қоли аллоҳи таъолӣ : إнмои итқбли аллоҳи ман аламтқин ва то ин ҳар ду қисм биҷой наёрад маънии иқомат дуруст нашавад . Азинҷоаст ки раби алъзаҳ дар қуръон ҳар ҷой ки бандаро намоз фармоед أқимўо алслоаҳ гуяд ва слўо нагӯяду иؤтўни алзкоаҳ эй иътўнҳои бшрўтҳои илои мстҳқиҳо ва ҳам болохраҳ эй болдори алохраҳу алҷзоءи алии алоъмоли ҳам иўқнўни Флои ишкўни фии албъсу алҳсоб . Ва анмои аъоди лафза « ҳам » ллтўкиди фии алиқини болбъсу алҳсоб .

آن گه محسنان را تفسیر کرد گفت: الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ یدیمونها بحقوقها و حدودها و شرائطها. شرائط نماز دو قسم است: قسمی شرائط جواز گویند یعنی فرائض و حدود و اوقات آن، و قسمی شرائط قبول گویند یعنی تقوی و خشوع و اخلاص و تعظیم و حرمت آن. قال اللَّه تعالی: إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ و تا این هر دو قسم بجای نیارد معنی اقامت درست نشود. ازینجا است که ربّ العزة در قرآن هر جای که بنده را نماز فرماید أَقِیمُوا الصَّلاةَ گوید و صلّوا نگوید و یُؤْتُونَ الزَّکاةَ ای یعطونها بشروطها الی مستحقّیها وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ ای بالدّار الآخره و الجزاء علی الاعمال هُمْ یُوقِنُونَ فلا یشکّون فی البعث و الحساب. و انما اعاد لفظة «هم» للتوکید فی الیقین بالبعث و الحساب.

أўлӣки алии ҳудои ман рбҳм , алии ҳудои баён убудийятаст , ман рбҳми баён рубубиятаст , баъд аз гузоради мъомлту таҳсили ибодати эшонро бстўд , ҳам боътқоди суннати ҳам бгзорди убудийят , ҳам боқарори рубубият . Ва фии алоиаҳи далели ани алъбди лои иҳтдии бнФсаҳи алои бҳдоиаҳи аллоҳи таъолӣ . Алотарӣ анаи қоли ъзу ҷл : алии ҳудои ман рбҳми ради алии алмътзлаҳи Фонҳми иқўлўн : алъбди иҳтдии бнФсаҳ .

أُولئِکَ عَلی‌ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ، علی هدی بیان عبودیت است، من ربّهم بیان ربوبیّت است، بعد از گزارد معاملت و تحصیل عبادت ایشان را بستود، هم باعتقاد سنّت هم بگزارد عبودیت، هم باقرار ربوبیّت. و فی الایة دلیل انّ العبد لا یهتدی بنفسه الّا بهدایة اللَّه تعالی. الا تری انه قال عزّ و جلّ: عَلی‌ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ ردّ علی المعتزلة فانهم یقولون: العبد یهتدی بنفسه.

Ва ман анноси ман иштрии лаҳви алҳдис яъне ихтори лаҳви алҳдис . Ва қил иштрӣ бимола катбан фӣҳо лаҳви алҳдис . Мақотил гуфт : дар шаъни алнзри бен алҳорс фурӯ омад , мардии кофари дили кофари кеш буд , сахти хусумат бо расӯли худо , қатлаи расӯли аллоҳи сброи ҳайни Фрғи ман вақъаи бадар . Мардии бозаргон буд сафар кардӣ бдёри аҷам ва дар замини аҷами ахбори пешинён : қиссаи рустаму Исфандиёру амсол эшон бихареду Қурайшро гуфт Муҳамад ончӣ мегуяд аз қиссаи пешинён чун оду самуди ҳам чунонаст ки ман бшмо оварадам аз ахбори рустаму Исфандиёру акосраҳ . Қурайши истимоъи қуръон дар боқӣ карданду ҳама рӯй буи овараданд ва он қиссаҳои аҷам мешуниданд инаст ки раб Алъоламин гуфт : лизли ани сиблати аллоҳ яъне изли бтлки алктби ани тадаббури оёти аллоҳ . Ва қил : ани қроءаҳи кутуби алъҷми ишккҳми Фимои ҷаълаи ллнбии ҳаҷаи ман зикри ахбори аломми алмозиаҳ .

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ یعنی یختار لهو الحدیث. و قیل یشتری بماله کتبا فیها لهو الحدیث. مقاتل گفت: در شأن النضر بن الحارث فرو آمد، مردی کافر دل کافر کیش بود، سخت خصومت با رسول خدا، قتله رسول اللَّه صبرا حین فرغ من وقعة بدر. مردی بازرگان بود سفر کردی بدیار عجم و در زمین عجم اخبار پیشینیان: قصه رستم و اسفندیار و امثال ایشان بخرید و قریش را گفت محمد آنچه میگوید از قصّه پیشینیان چون عاد و ثمود هم چنان است که من بشما آوردم از اخبار رستم و اسفندیار و اکاسره. قریش استماع قرآن در باقی کردند و همه روی بوی آوردند و آن قصه‌های عجم می‌شنیدند اینست که ربّ العالمین گفت: لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ یعنی یضلّ بتلک الکتب عن تدبّر آیات اللَّه. و قیل: ان قراءة کتب العجم یشکّکهم فیما جعله للنبی حجّة من ذکر اخبار الامم الماضیة.

Сами қоли бғири илм эй лои истҳқи ани исмии ъолмои ман феъли ҳозои алФъли ман азлол нафсау азлоли ғайра . Ва қили лами иълми мо фии оқибаи злки ман алўзр . Ибни аббос ва муҷоҳид гуфтанд : лаҳви алҳдиси Ганау сурӯд фосиқонаст дар маҷлиси фисқ . Ва оят дар зм касе фурӯ омад ки канизакони мғнёти хирад то фосиқонро мутрибӣ кунанд , Фикўни алмънии иштрии зоти лаҳви алҳдис .

ثمّ قال بِغَیْرِ عِلْمٍ ای لا یستحقّ ان یسمی عالما من فعل هذا الفعل من اضلال نفسه و اضلال غیره. و قیل لم یعلم ما فی عاقبة ذلک من الوزر. ابن عباس و مجاهد گفتند: لَهْوَ الْحَدِیثِ غنا و سرود فاسقان است در مجلس فسق. و آیت در ذم کسی فرو آمد که کنیزکان مغنّیات خرد تا فاسقان را مطربی کنند، فیکون المعنی یشتری ذات لهو الحدیث.

Рӯй абӯи эмомаи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лои иҳли таълими алмғнёту лои биъҳну асмонҳни ҳаром » .

روی ابو امامة قال: قال رسول اللَّه (ص): «لا یحلّ تعلیم المغنّیات و لا بیعهن و اثمانهن حرام».

Ва фӣ мисли ҳозои нзлти алоиаҳ ва ман анноси ман иштрии лаҳви алҳдис . Ва мо ман раҷули ирФъи савтаи болғнои алои баъси аллоҳи алайҳи шайтонин аҳдҳмои алии ҳозои алмнкбу алохри алии ҳозои алмнкби Флои изолони изрбонаҳи борҷлҳмо ҳатто икўни ҳўи алзии искт . Ва ани абии ҳрираҳи ан алнабӣ ( с ) наҳй ани самани алклбу касби алзмораҳ .

و فی مثل هذا نزلت الایة وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ. و ما من رجل یرفع صوته بالغنا الّا بعث اللَّه علیه شیطانین احدهما علی هذا المنکب و الآخر علی هذا المنکب فلا یزالان یضربانه بارجلهما حتی یکون هو الذی یسکت. و عن ابی هریرة انّ النبی (ص) نهی عن ثمن الکلب و کسب الزمارة.

Ва қоли мкҳўл : ман уштурии ҷорӣаи зарробаи лимскҳои лғноӣҳо ва зарбҳо мқимои алайҳ ҳатто имўти лами асли алайҳ , ани аллоҳи иқўл : ва ман анноси ман иштрии лаҳви алҳдиси алоиаҳ . . .

و قال مکحول: من اشتری جاریة ضرّابة لیمسکها لغنائها و ضربها مقیما علیه حتی یموت لم اصل علیه، ان اللَّه یقول: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ الایة...

Қоли Саиди бен ҷбир : лаҳви алҳдиси маъноаи истбдлу ихтори алғноءу алмзомиру алмъозФи алии алқуръон . Ва қоли сиблати аллоҳи алқуръон . Лизли ани сиблати аллоҳ яъне лизли ғайраи бзлки ани истимоъи алқуръон . Ва қрأи ибни касӣру абӯи Амри лизли бФтҳи алёء , эй лизли ҳўи бҳзои алФъли ани сиблати аллоҳ . Ва ани абии эмомаи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ани аллоҳи бъснии ҳудоу раҳмаи ллъолмину амрнии бмҳўи алмъозФу алмзомиру алоўсону алслбу амри алҷоҳлиаҳу ҳлФи рабии бъзтаҳи лои ишрби абди ман убайдии ҷуръаи ман хамри мтъмдои алои сқитаҳи ман алсдиди мислҳо явми алқёмаҳи мғФўрои ?ла ӯ мъзбоу лои исқиҳои сбёи сғирои зъиФо мусалламан алои сқитаҳи мислҳо ман алсдиди явми алқёмаҳи мғФўрои ?ла ӯ мъзбоу лои итркҳои ман мхоФтии алои сқитаҳи мислҳо ман ҳёзи алқудси явми алқёмаҳ , лои иҳли биъҳну лои шроҳну лои тълимҳну лои алтҷораҳи бҳн ,у смнҳни ҳаром яъне алзўорб .

قال سعید بن جبیر: لَهْوَ الْحَدِیثِ معناه یستبدل و یختار الغناء و المزامیر و المعازف علی القرآن. و قال سبیل اللَّه القرآن. لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ یعنی لیضلّ غیره بذلک عن استماع القرآن. و قرأ ابن کثیر و ابو عمرو لِیُضِلَّ بفتح الیاء، ای لیضلّ هو بهذا الفعل عن سبیل اللَّه. و عن ابی امامة قال: قال رسول اللَّه (ص): انّ اللَّه بعثنی هدی و رحمة للعالمین و امرنی بمحو المعازف و المزامیر و الاوثان و الصلب و امر الجاهلیة و حلف ربّی بعزته لا یشرب عبد من عبیدی جرعة من خمر متعمدا الّا سقیته من الصدید مثلها یوم القیامة مغفورا له او معذبا و لا یسقیها صبیّا صغیرا ضعیفا مسلما الّا سقیته مثلها من الصدید یوم القیامة مغفورا له او معذبا و لا یترکها من مخافتی الّا سقیته مثلها من حیاض القدس یوم القیامة، لا یحلّ بیعهنّ و لا شراهن و لا تعلیمهنّ و لا التجارة بهن، و ثمنهن حرام یعنی الضّوارب.

Ва ани Муҳамади бен алмнкдри қол : блғнии ани аллоҳи ъзу ҷли иқўли явми алқёмаҳи ин аллазӣнаи конўои инзҳўни анФсҳму асмоъҳми ани аллҳўу мзомири алшитони адхлўҳми риёзи алмск , сами иқўли ллмлоӣкаҳи асмъўои ибодии ҳамдӣу сноӣӣу тамҷидӣ . Ва ахбрўҳми ан : Флои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўн . Ва итхзҳои ҳзўои қрأи Ҳамзау алксоӣӣу ёқӯби бнсби алзоли ътФои алии қавлаи лизлу қрأи алохрўни бзми алзоли ътФои алии қавлаи иштрӣ ,у алмънӣу ҳўи итхзҳои ҳзўо эй итхзи оёти аллоҳи ҳзўо , яъне иъибҳоу иҳқрҳоу итсФаҳи алии ман иқрأҳои أўлӣки ?лаами азоби маин мхзи мзл .

و عن محمد بن المنکدر قال: بلغنی انّ اللَّه عزّ و جلّ یقول یوم القیامة این الذین کانوا ینزهون انفسهم و اسماعهم عن اللهو و مزامیر الشیطان ادخلوهم ریاض المسک، ثم یقول للملائکة اسمعوا عبادی حمدی و ثنائی و تمجیدی. و اخبروهم ان: فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ. وَ یَتَّخِذَها هُزُواً قرأ حمزة و الکسائی و یعقوب بنصب الذال عطفا علی قوله لیضلّ و قرأ الآخرون بضم الذال عطفا علی قوله یشتری، و المعنی و هو یتّخذها هزوا ای یتّخذ آیات اللَّه هزوا، یعنی یعیبها و یحقرها و یتسفّه علی من یقرأها أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ مخز مذلّ.

Ва إзои ттлии алайҳи оётно вале мсткброи ҳозои далели алии ани алоиаҳи алсобқаҳи нзлти фии алнзри бен алҳорс , яънеу азои қрии алайҳи оёти ктобнои аързи ани тадаббурҳо мткброи роФъо нафса ани тоъаҳи рсўлноу алосғоءи илои мо итлўаҳи алайҳи ман оётнои кأни лами исмъҳо яъне лами итдбрҳоу лами иФкр ҳатто ҳўи бмнзлаҳи ман лои исмъи лўқру смми фии أзниаҳи иқоли вқрти изнау вқрҳои аллоҳи аллоҳами қри изнаи Фбшраҳи бъзоби أлим .

وَ إِذا تُتْلی‌ عَلَیْهِ آیاتُنا وَلَّی مُسْتَکْبِراً هذا دلیل علی انّ الایة السابقة نزلت فی النضر بن الحارث، یعنی و اذا قری علیه آیات کتابنا اعرض عن تدبّرها متکبرا رافعا نفسه عن طاعة رسولنا و الاصغاء الی ما یتلوه علیه من آیاتنا کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْها یعنی لم یتدبّرها و لم یفکّر حتی هو بمنزلة من لا یسمع لوقر و صمم فِی أُذُنَیْهِ یقال وقرت اذنه و وقرها اللَّه اللّهم قرّ اذنه فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِیمٍ.

إни аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти алоямони алтсдиқи болқлбу таҳқиқаи болоъмоли алсолҳаҳу лзлки қарни аллоҳи бинҳмоу ҷаъли алҷнаҳи мустаҳаққаи бҳмо . Қоли аллоҳи таъолӣ : إлиаҳи исъди алкулами алтибу алъамали алсолҳи ирФъаҳ . Ва қили истеҳқоқи алҷнаҳи болоямону истеҳқоқи алдрҷоти болоъмоли ?лаами ҷиноти алнъими азоФи алҷноти илои алнъими лтҳқиқи алнъими бтлки алҷнот . Ва қили ҷиноти алнъими аҳадии алҷанони алсбъи алии мо рӯй вҳби бен мнбаҳи ани ибни аббос : қол : халқи аллоҳи алҷанони явми халқҳо фаслии баъзҳо алии баъзи Фҳии сабъи ҷинон : дори алҷлол ,у дори ассалом ,у ҷинаи адану ҳаии қасабаи алҷнаҳи мушаррафаи алии алҷанони кулҳо ,у ҷинаи алмأўӣ ,у ҷинаи алхлд ,у ҷинаи алФрдўс ,у ҷиноти алнъим . Қол :у алҷанони кулҳо моӣаҳи дараҷаи мо байни алдрҷтини масираи хумси моӣаҳи ом , ҳитонҳои лбнаҳи ман зҳбу лбнаҳи ман ёқӯту лбнаҳи ман забарҷад , млотҳои алмск ва қусӯрҳо алёқўту ғрФҳои аллؤлؤу мсориъҳои алзҳб ва арзҳо алФзаҳу ҳсбоؤҳои алмрҷон ва туробҳо алмск , аъди аллоҳи лоўлёӣаҳи иқўли таъолӣ : аўлёӣии ҷўзўои алсроти бъФўӣу адхлўои алҷнаҳи брҳмтӣ .

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ الایمان التصدیق بالقلب و تحقیقه بالاعمال‌ الصالحة و لذلک قرن اللَّه بینهما و جعل الجنّة مستحقة بهما. قال اللَّه تعالی: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ. و قیل استحقاق الجنّة بالایمان و استحقاق الدرجات بالاعمال لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِیمِ اضاف الجنّات الی النعیم لتحقیق النعیم بتلک الجنّات. و قیل جنّات النعیم احدی الجنان السّبع علی ما روی وهب بن منبه عن ابن عباس: قال: خلق اللَّه الجنان یوم خلقها فصلّی بعضها علی بعض فهی سبع جنان: دار الجلال، و دار السلام، و جنة عدن و هی قصبة الجنة مشرفة علی الجنان کلّها، و جنّة المأوی، و جنة الخلد، و جنّة الفردوس، و جنات النعیم. قال: و الجنان کلّها مائة درجة ما بین الدرجتین مسیرة خمس مائة عام، حیطانها لبنة من ذهب و لبنة من یاقوت و لبنة من زبرجد، ملاطها المسک و قصورها الیاقوت و غرفها اللؤلؤ و مصاریعها الذهب و ارضها الفضّة و حصباؤها المرجان و ترابها المسک، اعدّ اللَّه لاولیائه یقول تعالی: اولیائی جوزوا الصراط بعفوی و ادخلوا الجنّة برحمتی.

Холидин фӣҳо въди аллоҳи насби алии алмсдру ҳқои ҳоли ллўъд , эй въди аллоҳи въдои ҳқо эй ман сафаи въди аллоҳи анаи ҳақу ҳолаи анаи инҷзи лои маҳолау ҳўи алъзизи алмниъи лои иғлбу лои иқҳри алҳкими лои исҳўи фии фаълау лои иғлт .

خالِدِینَ فِیها وَعْدَ اللَّهِ نصب علی المصدر و حَقًّا حال للوعد، ای وعد اللَّه وعدا حقا ای من صفة وعد اللَّه انّه حق و حاله انّه ینجز لا محالة وَ هُوَ الْعَزِیزُ المنیع لا یغلب و لا یقهر الْحَکِیمُ لا یسهو فی فعله و لا یغلط.

Халқи алсмоўоти бғири амди трўнҳои алҳоءи роҷеъаи илои алсмоўоти лои ғайр яъне халқи алсмоўоти алсбъу амскҳои бқдртаҳи алии ғайри амду антми трўнҳои кзлку алъмди ҷамъи амӯду أлқии фии алأрзи рўосӣ أн темед бкм яъне лон темед бкми лқўлаҳ : ибини аллоҳи лаками أни тзлўо яъне лӣлои тзлўо ,у бси фӣҳо ман кули добаҳи маъаи касратҳоу ихтилофи аҷносҳо . Ва أнзлнои ман алсмоء эй ман алсҳоби мтрои фии авқоти алҳоҷоти илоҳо Фأнбтнои фӣҳо эй фии аларзи ман кули завҷи Карим эй ман кули синфи ҷинси ман алнботи ҳасани алмнзри касӣри алманофеъ ,у қил : самоаи кримои лонаи икрми алии алъбоди мо интФъўн ба .

خَلَقَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها الهاء راجعة الی السماوات لا غیر یعنی خلق السماوات السبع و امسکها بقدرته علی غیر عمد و انتم ترونها کذلک و العمد جمع عمود وَ أَلْقی‌ فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ یعنی لان تمید بکم لقوله: یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا یعنی لئلا تضلّوا، وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دابَّةٍ مع کثرتها و اختلاف اجناسها. وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ای من السحاب مطرا فی اوقات الحاجات الیها فَأَنْبَتْنا فِیها ای فی الارض مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ ای من کلّ صنف جنس من النّبات حسن المنظر کثیر المنافع، و قیل: سمّاه کریما لانه یکرم علی العباد ما ینتفعون به.

Ҳозои халқи аллоҳ эй ҳозои алзии ъддтаҳи алайкум , халқи аллоҳ эй махлуқаи Фоқоми алхлқи мақоми алмхлўқи тўсъои кқўлк : ҳозои дарҳами зарби аломир эй мазруба , Фأрўнии мо зои халқи аллазӣнаи ман дунаи ани олҳткми алтии тъбдўнҳо , яъне арўнии мо зои халқаи алосном эй лӣси иқдрўни алии злки лонҳои оҷизаи ани алхлқу ҳаии фии зўотҳои махлуқа , бали алзолмўн эй алкоФрўн , фии залоли мубини фии зҳоби ани алхлқи байни возеҳи бону абони бмънии воҳид .

هذا خَلْقُ اللَّهِ ای هذا الذی عدّدته علیکم، خلق اللَّه ای مخلوقه فاقام الخلق مقام المخلوق توسّعا کقولک: هذا درهم ضرب الامیر ای مضروبه، فَأَرُونِی ما ذا خَلَقَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ عن آلهتکم التی تعبدونها، یعنی ارونی ما ذا خلقه الاصنام ای لیس یقدرون علی ذلک لانّها عاجزة عن الخلق و هی فی ذواتها مخلوقة، بَلِ الظَّالِمُونَ ای الکافرون، فِی ضَلالٍ مُبِینٍ فی ذهاب عن الخلق بیّن واضح بان و ابان بمعنی واحد.

Ва лақади отинои луқмони алҳкмаҳи луқмони мардии ҳаким буд аз никмрдон банӣ Исроили халқро панд додӣу сухан ҳикмат гуфтӣ ва дар аҳди ваии ҳеҷ башарро он сухан ҳикмат набӯд ки ӯро буд . Ва уламои тафсир муттафиқанд ки аз авлиёъ буд на аз анбёءи магари ъкрмаҳ ки вай танҳо мегуяд пайғомбар буд ва ин хилофи қавл муфассиронаст . Ва гуфтаанд пайғомбар набӯд аммо ҳазор пайғомбарро шогирдӣ карда буд ва ҳазор пайғомбар ӯро шогирд буданд дар сухани ҳикмат . Ва хилофаст ки ҳарфати вай чаҳ бӯда , қавмӣ гуфтанд наҷҷор буд , қавмӣ гуфтанд хайёт буд , қавмӣ гуфтанд шубон буд . Рӯзии мардӣ буи бигузашт ва банӣ Исроил ӯро ҷамъ шуда буданд ва эшонро панд медод он мард гуфт : ту на он шабоне ки бо ман бФлони ҷойгаҳи гўспнд бчро доштӣ ? луқмон гуфт : ореи ман он шубонам ки ту дидӣ .

وَ لَقَدْ آتَیْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ لقمان مردی حکیم بود از نیکمردان بنی اسرائیل خلق را پند دادی و سخن حکمت گفتی و در عهد وی هیچ بشر را آن سخن حکمت نبود که او را بود. و علماء تفسیر متفق‌اند که از اولیاء بود نه از انبیاء مگر عکرمة که وی تنها میگوید پیغامبر بود و این خلاف قول مفسّران است. و گفته‌اند پیغامبر نبود امّا هزار پیغامبر را شاگردی کرده بود و هزار پیغامبر او را شاگرد بودند در سخن حکمت. و خلاف است که حرفت وی چه بوده، قومی گفتند نجّار بود، قومی گفتند خیّاط بود، قومی گفتند شبان بود. روزی مردی بوی بگذشت و بنی اسرائیل او را جمع شده بودند و ایشان را پند میداد آن مرد گفت: تو نه آن شبانی که با من بفلان جایگه گوسپند بچرا داشتی؟ لقمان گفت: آری من آن شبانم که تو دیدی.

Он мард гуфт : бачаи хислати бойен пойгоҳ раседӣ ? гуфт : бсдқи алҳдису адоءи аломонаҳу тарки мо лои иънинии бсхни рости гуфтану амонат брмт гузордану ончӣ дар дайн бакор наёяд ва аз он басар шавад бгзоштн . Ва насаби ваии бқўли Муҳамади бен исҳоқи ҳўи луқмони бен ноъўри бен нохури бен торху ҳўи озр . Вҳб гуфт : ибни ахти Айюб буд . Мақотил гуфт : ибни холаи Айюб буду бештарини муфассирони мигўинди ғуломии сиёҳ буд нўбии ситабри лаб , бузурги бинӣ , зафти соқ , ситабри гардан , баланди боло , адабӣ тамом дошту ибодати фаровон ,у синаи ободон ,у дилии бнўри ҳикмати равшан . Бар мардумони мушфиқ ва дар миёни халқи муслеҳ ва ҳамвора носеҳ . Худро пӯшида доштӣ , ва бар марги фарзандону ҳалоки мол ғам нахурдӣ ва аз тааллум ҳеҷ нёсудӣ . Ҳаким буд ҳалиму раҳиму Карим . Ва дар асри Довӯд буд , сӣ сол бо Довӯди ҳаме буд бикҷоӣ . Ва аз пас Довӯди зинда буд то бъҳди Юнуси бен маттӣу сабаби ътқи ваии он буд ки мавлои неъмати вай ӯро озмӯнӣ кард то бидонад ки ақли вай чандасту ҳикмату дониши ваии куҷои расида . Гўспндӣ буи дод гуфт инро қурбонӣ куну ончӣ аз ҷонвари хуштар ва некӯтараст бмни ори луқмон аз он гўспнди дил ва забон биоварад . Гўспндии дигар буи дод ки инро қурбон куну ончӣ аз ҷонвар бтарасту хабистар бмни ор . Луқмони ҳамон дилу забон буи оварад , хоҷа гуфт ин чаҳ ҳикматаст ки аз ҳар ду яке оварадӣ гуфт : анҳмои атиби шайъи ءи азои тобоу ахбси шайъи ءи азои хбсо . Хоҷаи он ҳикмат аз вай бипасандед ва ӯро озод кард .

آن مرد گفت: بچه خصلت باین پایگاه رسیدی؟ گفت: بصدق الحدیث و اداء الامانة و ترک ما لا یعنینی بسخن راست گفتن و امانت برمّت گزاردن و آنچه در دین بکار نیاید و از آن بسر شود بگذاشتن. و نسب وی بقول محمد بن اسحاق هو لقمان بن ناعور بن ناخور بن تارخ و هو آزر. وهب گفت: ابن اخت ایوب بود. مقاتل گفت: ابن خاله ایوب بود و بیشترین مفسّران میگویند غلامی سیاه بود نوبی ستبر لب، بزرگ بینی، زفت ساق، ستبر گردن، بلند بالا، ادبی تمام داشت و عبادت فراوان، و سینه آبادان، و دلی بنور حکمت روشن. بر مردمان مشفق و در میان خلق مصلح و همواره ناصح. خود را پوشیده داشتی، و بر مرگ فرزندان و هلاک مال غم نخوردی و از تعلّم هیچ نیاسودی. حکیم بود حلیم و رحیم و کریم. و در عصر داود بود، سی سال با داود همی‌بود بیکجای. و از پس داود زنده بود تا بعهد یونس بن متی و سبب عتق وی آن بود که مولی نعمت وی او را آزمونی کرد تا بداند که عقل وی چند است و حکمت و دانش وی کجا رسیده. گوسپندی بوی داد گفت این را قربانی کن و آنچه از جانور خوشتر و نیکوتر است بمن آر لقمان از آن گوسپند دل و زبان بیاورد. گوسپندی دیگر بوی داد که این را قربان کن و آنچه از جانور بتر است و خبیث‌تر بمن آر. لقمان همان دل و زبان بوی آورد، خواجه گفت این چه حکمت است که از هر دو یکی آوردی گفت: انّهما اطیب شی‌ء اذا طابا و اخبث شی‌ء اذا خبثا. خواجه آن حکمت از وی بپسندید و او را آزاد کرد.

Ва ани нофеъи ани ибни умри қол : самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўли ҳқои ақўли лами икн луқмон набиёу локини кони ъбдои касӣри алтФкри ҳасани алиқини аҳби аллоҳи Фоҳбаҳи Фмни алайҳи болҳкмаҳ .

و عن نافع عن ابن عمر قال: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول حقا اقول لم یکن لقمان نبیّا و لکن کان عبدا کثیر التفکر حسن الیقین احبّ اللَّه فاحبّه فمنّ علیه بالحکمة.

Ва рӯй анаи кони ноӣмои нисфи алнҳори Фнўдӣ ё луқмони ҳилли лаки ани иҷълки аллоҳи Халифаи фии аларзи Фтҳкми байни анноси болҳқ ? Фоҷоби алсўти Фқол : ани хирнии рабӣ қаблат алъоФиаҳу лами ақбли алблоءу ани азми алии Фсмъоу тоъаҳи фонии аълами ани феъл бе злки аъоннӣу ъсмнӣ . Фқолти алмлоӣкаҳи бсўти лои ироҳм : лам ё луқмон ? қоли лон алҳокм бошад алмнозлу акдрҳои иғшоаҳи алзлми ман кули макони ани иъни Фболҳрии ани йенҷуу ани ахтأи ахтأи тариқи алҷнаҳ ва ман икни фии алднёи злилои хайри ман ани икўни шриФо ва ман яхтар алднёи алии алохраҳи тафтаи алднёу лои исиби алохраҳи Фъҷбти алмлоӣкаҳи ман ҳасани минтақаи фаноами нўмаҳи Фоътии алҳкмаҳи Фонтбаҳу ҳўи итклми баҳо . Сами навадӣ Довӯди баъдаи Фқблҳои Флми иштрти мо аштрти луқмони Фҳўии фии алхтиӣаҳи ғайри мараи кули злки иъФўи аллоҳи анҳуу кони луқмони иўозраҳи бҳкмтаҳи Фқоли ?лаи Довӯди тӯбои лак ё луқмони аътити алҳкмаҳу сарфати ънки алблўӣу аътии Довӯди алхлоФаҳу абтлии болблиаҳу алФтнаҳ .

و روی انه کان نائما نصف النهار فنودی یا لقمان هل لک ان یجعلک اللَّه خلیفة فی الارض فتحکم بین الناس بالحقّ؟ فاجاب الصّوت فقال: ان خیّرنی ربّی قبلت العافیة و لم اقبل البلاء و ان عزم علیّ فسمعا و طاعة فانّی اعلم ان فعل بی ذلک اعاننی و عصمنی. فقالت الملائکة بصوت لا یراهم: لم یا لقمان؟ قال لانّ الحاکم باشدّ المنازل و اکدرها یغشاه الظلم من کلّ مکان ان یعن فبالحری ان ینجو و ان اخطأ اخطأ طریق الجنّة و من یکن فی الدّنیا ذلیلا خیر من ان یکون شریفا و من یختر الدّنیا علی الآخرة تفته الدّنیا و لا یصیب الآخرة فعجبت الملائکة من حسن منطقه فنام نومة فاعطی الحکمة فانتبه و هو یتکلّم بها. ثمّ نودی داود بعده فقبلها فلم یشترط ما اشترط لقمان فهوی فی الخطیئة غیر مرّة کل ذلک یعفو اللَّه عنه و کان لقمان یوازره بحکمته فقال له داود طوبی لک یا لقمان اعطیت الحکمة و صرفت عنک‌ البلوی و اعطی داود الخلافة و ابتلی بالبلیّة و الفتنة.

Ва лақади отинои луқмони алҳкмаҳи раъси алҳкмаҳи алшкри ллаҳи сам алмхоФаҳ манеҳ сами алқёми бтоътаҳ . Ва қили алҳкмаҳи ҳаии алособаҳи фии алқўлу алъамалу алФқаҳи фии аддӣн . أни ашкри ллаҳи қоли алзҷоҷи маъноаи отинои лқмни алҳкмаҳи лони ишкри ллаҳ . Ва қили ҳўи бадали ман алҳкмаҳ . Ва қил : ҳўи тафсири ллҳкмаҳ , ва ман ишкри Фإнмои ишкри лнФсаҳи лони алшокри истҳқи алмзид , ман қавла : лӣни шкртми лأзиднкм эй иъўди мнФъаҳи шукраи илайҳ . Ва ман куфри лни изри аллоҳи Фإни аллоҳи ғании ани алъбоду шкрҳм . Ҳамиди Маҳмӯди фии сунъа .

وَ لَقَدْ آتَیْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ رأس الحکمة الشکر للَّه ثم المخافة منه ثم القیام بطاعته. و قیل الحکمة هی الاصابة فی القول و العمل و الفقه فی الدین. أَنِ اشْکُرْ لِلَّهِ قال الزّجاج معناه آتینا لقمن الحکمة لان یشکر للَّه. و قیل هو بدل من الحکمة. و قیل: هو تفسیر للحکمة، وَ مَنْ یَشْکُرْ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ لانّ الشاکر یستحق المزید، من قوله: لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ ای یعود منفعة شکره الیه. وَ مَنْ کَفَرَ لن یضرّ اللَّه فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عن العباد و شکرهم. حَمِیدٌ محمود فی صنعه.

Ва إзи қоли луқмони лобнаҳ эй азкри ази қоли лқмни лобнаҳу исми ибнаи сорон ,у қили машкам ,у қили анъм ,у ҳўи иъзаҳ ё банӣ лои тшрк , ё банӣ анҳо ани так , ё банӣ ақм . Қрأи ҳФси бФтҳи алёءи фии слостҳну қрأи ибни касӣри баскони алёءи фии алаввалӣу алсолсаҳу касри алёءи фии ассонӣа ,у қрأи албоқўни бксри алёءи фии слостҳн ё банӣ лои тшрки биллоҳи إни алшрки лзлми азими ҳозои ҳўи алзлми алзӣ ҳазар манеҳ абрҳими фии сӯраи алонъом : аллазӣнаи омнўоу лами илбсўои إимонҳми бзлму қоли алшоър :

وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ ای اذکر اذ قال لقمن لابنه و اسم ابنه ثاران، و قیل مشکم، و قیل انعم، وَ هُوَ یَعِظُهُ یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ، یا بنیّ انّها ان تک، یا بنیّ اقم. قرأ حفص بفتح الیاء فی ثلاثتهنّ و قرأ ابن کثیر باسکان الیاء فی الاولی و الثالثة و کسر الیاء فی الثانیة، و قرأ الباقون بکسر الیاء فی ثلاثتهنّ یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ هذا هو الظلم الذی حذر منه ابرهیم فی سورة الانعام: الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ و قال الشاعر:

Ва вақфи баъзи алмФсрини алии қавла : лои тшрки сами абтдоءи болқсми Фқол : биллоҳи إни алшрки лзлми азими азлми алзлм .

و وقف بعض المفسّرین علی قوله: لا تُشْرِکْ ثم ابتداء بالقسم فقال: بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ اظلم الظلم.

Ва всинои алإнсони бўолдиаҳ эй всиноаҳи болоҳсони илои волдиаҳи сами рҷҳи алоаму байни азми ҳақи алўолдаҳи Фқол : ҳмлтаҳи أмаҳи вҳнои алии ваҳн эй зуъафои алии заъф ва шудаи баъд шуда . Фолўҳни алаввали мо инؤҳои ман сиқли алҳмлу алўҳни ассонии мо иътриҳои ман алтлқ ,у ъбўءи алтрбиаҳу алрзоъ . Ва Фсолаҳи фии омин алмроди бҳзои алФсоли алрзоъи лони оқибаи алрзоъи алФсоли кқўлаҳ : أъсри хмроу алмънии анҳо баъди алўзъи трзъаҳи омин . Ва злки ммои язидҳо зуъафо . Флҳзои ваҷаби алии алўлди муроотҳоу алқёми бшкрҳо . Ва фии алҳдиси сӣли расӯли аллоҳ ( с ) : ман аҳқи анноси бҳсни алсҳбаҳ ? Фқоли эмек . Фқол : сами ман ? қол : эмек . Қол : сами ман ? қол : эмек . Қол : сами ман ? қоли Абук .

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ ای وصّیناه بالاحسان الی والدیه ثمّ رجح الامّ و بیّن عظم حق الوالدة فقال: حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلی‌ وَهْنٍ ای ضعفا علی ضعف و شدّة بعد شدّة. فالوهن الاوّل ما ینؤها من ثقل الحمل و الوهن الثانی ما یعتریها من الطلق، و عبوء التربیة و الرضاع. وَ فِصالُهُ فِی عامَیْنِ المراد بهذا الفصال الرضاع لانّ عاقبة الرضاع الفصال کقوله: أَعْصِرُ خَمْراً و المعنی انّها بعد الوضع ترضعه عامین. و ذلک مما یزیدها ضعفا. فلهذا وجب علی الولد مراعاتها و القیام بشکرها. و فی الحدیث سئل رسول اللَّه (ص): من احق الناس بحسن الصحبة؟ فقال امّک. فقال: ثمّ من؟ قال: امّک. قال: ثم من؟ قال: امّک. قال: ثمّ من؟ قال ابوک.

Қол : сами ман ? қол : алоқрби Фолоқрб . Ва қил : риояи ҳақи алўолди ман ҳайси алоҳтрому риояи ҳақи алоами ман ҳайси алшФқаҳу алокром .

قال: ثمّ من؟ قال: الاقرب فالاقرب. و قیل: رعایة حق الوالد من حیث الاحترام و رعایة حق الامّ من حیث الشفقة و الاکرام.

Ва қрии фии алшўозу фаслаи фии омин أии ҳади мунтаҳии рзоъаҳи фии анқзоءи омин , қоли ҳоҳнои фии омин . Ва қоли фии сӯраи албқраҳ : ҳавлин комилин лони лои изоди ъалиҳумо . أни ашкри лӣ яънеу всиноаҳи ани ашкри лӣу лўолдики إлии алмсир эй мсирки илоу ҳсобки алии Флои тхолФи тоъатӣ . Ва фии каломи луқмони лобнаҳи ани аллоҳи рзинии лаки Флми иўснии бку лами ирзки лии Фўсок бе . Ва қоли Сафёни бен ъиинаҳи фии қавлаи таъолӣ : أни ашкри лӣу лўолдики қоли ман слии алслўоти алхмси Фқди шукри аллоҳ ва ман дуои ллўолдини фии идбори алслўоти алхмси Фқди шукри алўолдин .

و قری فی الشواذ و فصله فی عامین أی حد منتهی رضاعه فی انقضاء عامین، قال هاهنا فی عامین. و قال فی سورة البقرة: حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ لانّ لا یزاد علیهما. أَنِ اشْکُرْ لِی یعنی و وصّیناه ان اشکر لی وَ لِوالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ ای مصیرک الیّ و حسابک علیّ فلا تخالف طاعتی. و فی کلام لقمان لابنه انّ اللَّه رضینی لک فلم یوصّنی بک و لم یرضک لی فوصّاک بی. و قال سفیان بن عیینة فی قوله تعالی: أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوالِدَیْکَ قال من صلّی الصلوات الخمس فقد شکر اللَّه و من دعا للوالدین فی ادبار الصلوات الخمس فقد شکر الوالدین.

Ва إни ҷоҳдоки алии أни тшрк бе яънеу маъаи мо аўсик ба ман бар алўолдини ани ҳмлоки алии ани тшрк бе Флои ттъҳмои ?фони ҳқҳмоу ани азми Флиси боазми ман ҳақӣ . Ва соҳбҳмои фии алднёи мърўФо яъне болإнФоқи ъалиҳумоу атбъи сиблати ман أноби إлӣ яъне атбъи сиблати Муҳамад ( с ) Фимои идъўки илайҳи ман тоъатӣ , сами إлии мрҷъкми Фأнбӣкми бмои кантами тъмлўни ҳзаҳи алоиаҳ ва назирҳо фии сӯраи алънкбўти нзлтои фии қавми аслмўоу ?лаами обоءу ИМАоти мшркўни ибтӣўнҳми ани алислому ирғбўнҳми анҳу . Ва қили нзлти фии абии бикри алсдиқу злки анаи ҳайни аслми атоаҳи Усмону талҳау алзбиру саъди бен абии вқосу абди арраҳмони бен ъўФи қолўои ?лаи қади сидқати ҳозои алрҷлу омнт ба ? қоли нъми ҳўи содиқи Фأмнўо ба сами ҳамлаами ило алнабӣ ( с ) ҳатто аслмўои Фҳؤлоءи ?лаами собиқаи алисломи аслмўои боршоди абии бикр , қоли аллоҳи таъолӣ :у атбъи сиблати ман أноби إлӣ яъне أбои бикру қади тзмнти алоиаҳи алнҳии ани сҳбаҳи алкФору алФсоқу алтрғиби фии сҳбаҳи алсолҳин . Сами оди илои ъзаҳи луқмони ибна . Фқол : ё банӣ إнҳои إни так мисқоли ҳубаи ман хардал , анҳо анси лмкони алҳбаҳи кқўлаҳ : Фإнҳои лои тъмии алأбсори Фонси лмкони алأбсору иҷўзи ани икўни алмроди болтأниси алҳасана яъне ани алҳасанаи ани так мисқоли ҳуба . Қоли мақотил : ани ибни луқмони қоли лобӣа ё абат : ани амалати болхтиӣаҳи лои иронии аҳади Киеви иълмҳои аллоҳи Фқол ё банӣ ани алхтиӣаҳи ани так мисқоли ҳуба . Иқоли мисқоли алшии ءи мо исоўиаҳи фии алўзну ксри фии алкломи Фсори ибораи ани миқдори алдинор . Қрأи нофеъи мисқоли ҳубаи болрФъи алии исми кону муҷозаи ани иқъи мисқоли ҳубау ҳинӣзи лои хабари ?лаи Фткни фии сахраи қоли аксари алмФсрини ҳаии алсхраҳи алтии алайҳои аларзу ҳаии алтии тсмии алсҷину листи ман аларзу ҳаии алтии иктби фӣҳо аъмоли алФҷору Хизраи алсмоءи минҳоу ҳаии алии алриҳи листи фии алсмоءу лои фии аларз , сами қол : أўи фии алсмоўоти أўи фии алأрз яъне фӣ эй мавзеи ҳсли ман аломкнаҳи алтии ҳаии алсмоўоту аларзи лами ихФи алайҳи маконҳо Фиأтии аллоҳи баҳои явми алқёмаҳу иҷозии алайҳо , إни аллоҳи латифи бостхроҷҳои хабири бмконҳо . Ва фии баъзи алктби ани ҳзаҳи алклмаҳи охири калимаи такаллуми баҳои лқмн . Фоншқти мароратаи ман ҳайбатҳо Фмот . Ва қоли алҳсни маънии алоиаҳи ҳўи алоҳотаҳи болошёءи сағирҳо ва кабӣрҳо . Ва қили алмроди баҳои алрзқ , яъне ани кони ллонсони ризқи мисқоли ҳубаи хардали фии ҳзаҳи алмўозъи ҷоءи баҳои аллоҳ ҳатто ихрҷҳоу исўқҳои илои ман ҳаии ризқа . Ва фии алхбр : ани алрзқи мақсуми лни иъду амрأи мо кутуби ?ла , ани алрзқи литлби алрҷли комаи итлбаҳи аҷала .

وَ إِنْ جاهَداکَ عَلی‌ أَنْ تُشْرِکَ بِی یعنی و مع ما اوصیک به من برّ الوالدین ان حملاک علی ان تشرک بی فَلا تُطِعْهُما فانّ حقهما و ان عظم فلیس باعظم من حقی. وَ صاحِبْهُما فِی الدُّنْیا مَعْرُوفاً یعنی بالإنفاق علیهما وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنابَ إِلَیَّ یعنی اتّبع سبیل محمّد (ص) فیما یدعوک الیه من طاعتی، ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ هذه الایة و نظیرها فی سورة العنکبوت نزلتا فی قوم اسلموا و لهم آباء و امّهات مشرکون یبطّئونهم عن الاسلام و یرغبونهم عنه. و قیل نزّلت فی ابی بکر الصدیق و ذلک انّه حین اسلم اتاه عثمان و طلحة و الزبیر و سعد بن ابی وقاص و عبد الرحمن بن عوف قالوا له قد صدّقت هذا الرجل و آمنت به؟ قال نعم هو صادق فأمنوا به ثمّ حملهم الی النّبی (ص) حتی اسلموا فهؤلاء لهم سابقة الاسلام اسلموا بارشاد ابی بکر، قال اللَّه تعالی: وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنابَ إِلَیَّ یعنی أبا بکر و قد تضمنت الایة النهی عن صحبة الکفار و الفسّاق و الترغیب فی صحبة الصالحین. ثم عاد الی عظة لقمان ابنه. فقال: یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ، انّها انّث لمکان الحبّة کقوله: فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ فانّث لمکان الأبصار و یجوز ان یکون المراد بالتأنیث الحسنة یعنی انّ الحسنة ان تک مثقال حبّة. قال مقاتل: انّ ابن لقمان قال لابیه یا ابت: ان عملت بالخطیئة لا یرانی احد کیف یعلمها اللَّه فقال یا بنیّ ان الخطیئة ان تک مثقال حبّة. یقال مثقال الشی‌ء ما یساویه فی الوزن و کثر فی الکلام فصار عبارة عن مقدار الدینار. قرأ نافع مثقال حبّة بالرفع علی اسم کان و مجازه ان یقع مثقال حبّة و حینئذ لا خبر له فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ قال اکثر المفسّرین هی الصخرة الّتی علیها الارض و هی التی تسمّی السّجّین و لیست من الارض و هی التی یکتب فیها اعمال الفجّار و خضرة السّماء منها و هی علی الریح لیست فی السّماء و لا فی الارض، ثم قال: أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یعنی فی ایّ موضع حصل من الامکنة التی هی السماوات و الارض لم یخف علیه مکانها فیأتی اللَّه بها یوم القیامة و یجازی علیها، إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ باستخراجها خَبِیرٌ بمکانها. و فی بعض الکتب انّ هذه الکلمة آخر کلمة تکلم بها لقمن. فانشقت مرارته من هیبتها فمات. و قال الحسن معنی الایة هو الاحاطة بالاشیاء صغیرها و کبیرها. و قیل المراد بها الرزق، یعنی ان کان للانسان رزق مثقال حبّة خردل فی هذه المواضع جاء بها اللَّه حتی یخرجها و یسوقها الی من هی رزقه. و فی الخبر: انّ الرزق مقسوم لن یعد و امرأ ما کتب له، انّ الرزق لیطلب الرجل کما یطلبه اجله.

ё банӣ أқми алслоаҳу أмри болмърўФу анаи ани алмнкру асбри алии мо أсобки фии зоти аллоҳи ман алмзраҳи фии аламри болмърўФу алнҳии ани алмнкр . Ва қил :у асбри алии мо أсобки ман шдоӣди алднёи ман аломрозу алФқру илоҳаму Улуғам . إни злки ман азми алأмўр эй ани алзии аўситк ба ммои азми аллоҳи алии ибода , эй амрҳм ба умаро ҳатман азми алأмўри мо лои ишўбаҳи шубҳау лои идоФъаҳи рибаҳ . Ва фии алхбри ман слӣ қабл алъсри арбъои ғФри аллоҳи ?лаи мғФраҳи ъзмо эй ҳозои алўъди содиқи ъзими васиқ . Ва фии дъоӣаҳ ( с ) « асӣлки ъзоӣми мғФртк » эй асӣлки ани тўФқнии ллоъмоли алтии тғФри лсоҳбҳои лои маҳола .

یا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلی‌ ما أَصابَکَ فی ذات اللَّه من المضرة فی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر. و قیل: وَ اصْبِرْ عَلی‌ ما أَصابَکَ من شدائد الدّنیا من الامراض و الفقر و الهمّ و الغم. إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ای انّ الذی اوصیتک به ممّا عزم اللَّه علی عباده، ای امرهم به امرا حتما عَزْمِ الْأُمُورِ ما لا یشوبه شبهة و لا یدافعه ریبة. و فی الخبر من صلّی قبل العصر اربعا غفر اللَّه له مغفرة عزما ای هذا الوعد صادق عزیم وثیق. و فی دعائه (ص) «اسئلک عزائم مغفرتک» ای اسئلک ان توفقنی للاعمال التی تغفر لصاحبها لا محالة.

Ва лои тсъри хдки ллноси қрأи ибни касӣру ибни омиру ъосму ёқӯби лои тсъри бтшдиди алъайну қрأи алохрўни лои тсоъру мъноҳмои воҳид , иқоли съри виҷҳау соъри азои молу аързи ткбро мисли заъфу зоъФ . Қоли ъкрмаҳ : ҳўи алзии азои силами алайҳи луии ънқаҳи ткброу алсъри алтўоءу майли фии алънқи ман халқа ӯ доء ӯ кибри фии алонсону фии алإбл . Тқўл : раҷули асъру асиду алсиди колсър ,у лои темаши фии алأрзи мрҳо эй лои темаши болхилоءу алкбр . Мрҳои масдари вақъи мавқеи улҳол . Ва алмрҳашад алФрҳ .

وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ قرأ ابن کثیر و ابن عامر و عاصم و یعقوب لا تصعّر بتشدید العین و قرأ الآخرون لا تصاعر و معناهما واحد، یقال صعّر وجهه و صاعر اذا مال و اعرض تکبّرا مثل ضعف و ضاعف. قال عکرمة: هو الّذی اذا سلّم علیه لوی عنقه تکبرا و الصعر التواء و میل فی العنق من خلقة او داء او کبر فی الانسان و فی الإبل. تقول: رجل اصعر و اصید و الصید کالصعر، وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً ای لا تمش بالخیلاء و الکبر. مرحا مصدر وقع موقع الحال. و المرح اشدّ الفرح.

إни аллоҳи лои иҳби кули мхтоли Фхўри фии мшитаҳ , Фхўри алФхўри алзии иъдди маноқибаи ттоўлои баҳоу аҳтқорои лмни адами мислҳо . Ва қили алФхўри касӣри алФхр , ани ибни умри қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : харҷи раҷули итбхтри фии алҷоҳлиаҳи алайҳи ҳалаи Фомри аллоҳи ъзу ҷли аларзи Фохзтаҳи Фҳўи итҷлҷли фӣҳо илои явми алқёмаҳ .

إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ فی مشیته، فَخُورٍ الفخور الذی یعدّد مناقبه تطاولا بها و احتقارا لمن عدم مثلها. و قیل الفخور کثیر الفخر، عن ابن عمر قال: قال رسول اللَّه (ص): خرج رجل یتبختر فی الجاهلیة علیه حلّة فامر اللَّه عزّ و جلّ الارض فاخذته فهو یتجلجل فیها الی یوم القیامة.

Ва ақсди фии мшики алқсду алоқтсоди алтўсти фии аламр , қоли бъзҳм : ани ллшитони ман ибни одами назъатони боитҳмои зафари қнъ : алоФроту алтФрит . Ва қил куллан тарафии алқсди мазмум . Ва манеҳ қавлаи ъзу ҷл :у алии аллоҳи қасди алсбил ва манеҳам муқтасиду таъвили алоиаҳи ақсди фии мшики лои мрҳоу ахтёлоу лои хрқоу астъҷоло . Ва қоли ибни масъӯди конўои инҳўни ани хбби алиҳўду дбиби алнсорӣу локини мшёи байни злк . Ва ан алнабӣ ( с ) : сръаҳи алмшии изҳби бҳоءи алмؤмн .

وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ القصد و الاقتصاد التوسط فی الامر، قال بعضهم: انّ للشّیطان من ابن آدم نزعتان بایتهما ظفر قنع: الافراط و التفریط. و قیل کلا طرفی القصد مذموم. و منه قوله عزّ و جلّ: وَ عَلَی اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ و تأویل الایة اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ لا مرحا و اختیالا و لا خرقا و استعجالا. و قال ابن مسعود کانوا ینهون عن خبب الیهود و دبیب النصاری و لکن مشیا بین ذلک. و عن النبی (ص): سرعة المشی یذهب بهاء المؤمن.

Ва ағззи ман сўтки иқол : ғзи савтау ғзи Басраи азои хФзи савтау ғмзи Басра . Ва фии алҳкмаҳи ҳсбки ман сўтки мо асмъти аҳли мҷлск , إни أнкри алأсўот эй ақбҳи алосўоти лсўти алҳмири аввалаи зФиру охираи шҳиқу ҳумои савти аҳли алнор . Ва қоли Сафёни алсўрӣ : сёҳи кули шайъи ءи тасбеҳаи алои алҳмори ?фонаи исиҳи лрؤиаҳи алшитон . Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : « ани аллоҳи ибғзи сулси асвот : нҳқаҳи алҳмиру нбоҳи алклбу алдоъиаҳи болҳрб » яъне алноӣҳаҳ ,у қили лсўти алҳмири алътсаҳи алмнкраҳи ҳкоаҳи ақзии алқзоаҳи алмоўрдӣу ваҷҳи ҳозои алқўли анаи ҷаъли алҳмири Фъилои ман қўлҳми таънаи ҳмроء эй шадида ва ман қўлҳми ҳмораҳи алқизи шиддатау алҳмори саммии ҳморои лшдтаҳ , сами лои тахсӣси ?лаи болътсаҳи дунғайриҳо ман алосўот .

وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ یقال: غضّ صوته و غضّ بصره اذا خفض صوته و غمض بصره. و فی الحکمة حسبک من صوتک ما اسمعت اهل مجلسک، إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ ای اقبح الاصوات لَصَوْتُ الْحَمِیرِ اوّله زفیر و آخره شهیق و هما صوت اهل النار. و قال سفیان الثوری: صیاح کل شی‌ء تسبیحه الّا الحمار فانّه یصیح لرؤیة الشیطان. و روی عن النبی (ص) قال: «انّ اللَّه یبغض ثلث اصوات: نهقة الحمیر و نباح الکلب و الداعیة بالحرب» یعنی النائحة، و قیل لَصَوْتُ الْحَمِیرِ العطسة المنکرة حکاه اقضی القضاة الماوردی و وجه هذا القول انّه جعل الحمیر فعیلا من قولهم طعنة حمراء ای شدیدة و من قولهم حمّارة القیظ شدّته و الحمار سمّی حمارا لشدّته، ثمّ لا تخصیص له بالعطسة دون غیرها من الاصوات.