Ин сӯраи танзил алсҷдаҳ гӯйанду сӯра алмзоҷъ гӯйанд . Сӣ оятаст ва сесад ва ҳаштод калима ва ҳазор ва панҷсаду ҳаждаҳи ҳарф . Ҷумла бимика фурӯ омад магари се оят ки бмдинаҳ фурӯ омад дар шаъни алии бен абии толиб ( ъ ) ва дар шаъни валиди бен ақабаи бен абии мъит , баъзе муфассирон гуфтанд : ттҷоФии ҷнўбҳм то охири панҷ оят маданӣасту боқии ?маккей ва дарин сӯраи мансӯхи як оятаст дар охири сӯраи Фأързи анҳуаму антзри إнҳми мнтзрўни боити сайфи мансӯхи гашт . Ва дар баёни фазилати сӯраи абии бен каъб ривоят кард аз расӯли худо ( с ) қол : ман қрأи ?илами танзили аътии ман алоҷри конмои эҳёи лайлаи алқдр ва рӯй ҷобири ани расӯли аллоҳ ( с ) кони лои ином ҳатто иқрأи ?илами танзили алсҷдаҳу табораки алзии бедаи алмалику иқўли ҳумои тФзлони кули сӯраи фии алқуръони сабъин ҳасанаи Фмни қрأҳмои кутубати ?лаи сбъўни ҳасанау мҳии анҳу сбъўни сиӣаҳу рафъи ?лаи сбъўни дараҷа .

این سوره تنزیل السجده گویند و سورة المضاجع گویند. سی آیت است و سیصد و هشتاد کلمه و هزار و پانصد و هژده حرف. جمله بمکه فرو آمد مگر سه آیت که بمدینه فرو آمد در شأن علی بن ابی طالب (ع) و در شأن ولید بن عقبة بن ابی معیط، بعضی مفسّران گفتند: تَتَجافی‌ جُنُوبُهُمْ تا آخر پنج آیت مدنی است و باقی مکّی و درین سوره منسوخ یک آیت است در آخر سوره فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ انْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ بآیت سیف منسوخ گشت. و در بیان فضیلت سوره ابی بن کعب روایت کرد از رسول خدا (ص) قال: من قرأ الم تنزیل اعطی من الاجر کانما احیا لیلة القدر و روی جابر انّ رسول اللَّه (ص) کان لا ینام حتی یقرأ الم تنزیل السجدة و تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ و یقول هما تفضلان کلّ سورة فی القرآن سبعین حسنة فمن قرأهما کتبت له سبعون حسنة و محی عنه سبعون سیّئة و رفع له سبعون درجة.

?илами танзили алкитоб эй ҳзаҳи алҳрўФи танзили алкитоб , яъне манзили ман раби Алъоламин лои шаки фӣа . Қавмӣ гуфтанд ?илам суханӣаст бнФси хеши мустақил аз мо баъди мунфасил , мадҳасту сано аз худованди ъзу ҷли мари худро дар абтдоءи сӯра : алиф ишоратаст ба ано ва лоам ишоратаст биллоҳ ва мем ишоратаст бо илм эй анои аллоҳи аълам . Ва ибни аббос тафсир карда ва барин ниФзўдаҳ . Қавмӣ гуфтанд ?илам қисмаст аз худованди ҷли ҷалолаи бҷмлаҳи ҳуруфи тҳҷӣу ихтисорро ин се ҳарф гуфту муроди ҳама ҳуруфаст чунонк кӯдакро гӯйанд алиф бо то навишту муроди ҳама ҳуруфаст на ин се ҳарф танҳо . Қисмаст аз худованди ҷли ҷалола , бҷўоби кофарону ради таъни эшон ки гуфтанд ин қуръони фарои ниҳодау сохта Муҳамадаст . Аллоҳи савганд ёд фармуд бҳрўФ ки калом ӯст ва номҳои ӯ ки : алзии итлўои Муҳамади танзили алкитоби лои шак фӣа ъанд аҳли алоътбори анаи ман раби Алъоламин .

الم تَنْزِیلُ الْکِتابِ ای هذه الحروف تنزیل الکتاب، یعنی منزل من ربّ العالمین لا شکّ فیه. قومی گفتند الم سخنی است بنفس خویش مستقل از ما بعد منفصل، مدح است و ثنا از خداوند عزّ و جلّ مر خود را در ابتداء سوره: الف اشارتست به انا و لام اشارتست باللّه و میم اشارتست با علم ای انا اللَّه اعلم. و ابن عباس تفسیر کرده و برین نیفزوده. قومی گفتند الم قسم است از خداوند جلّ جلاله بجمله حروف تهجی و اختصار را این سه حرف گفت و مراد همه حروف است چنانک کودک را گویند الف با تا نوشت و مراد همه حروف است نه این سه حرف تنها. قسم است از خداوند جلّ جلاله، بجواب کافران و ردّ طعن ایشان که گفتند این قرآن فرا نهاده و ساخته محمد است. اللَّه سوگند یاد فرمود بحروف که کلام اوست و نامهای او که: الذی یتلوا محمد تنزیل الکتاب لا شک فیه عند اهل الاعتبار انّه من ربّ العالمین.

Ва раво бошад ки нафй бмънӣ наҳй бошад эй лои тртобўои фӣаи кқўлаҳ : Флои рФсу лои Фсўқу қили маънии лои риби фӣае ло кионау лои саҳару лои шеъри фӣа .

و روا باشد که نفی بمعنی نهی باشد ای لا ترتابوا فیه کقوله: فلا رفث و لا فسوق و قیل معنی لا رَیْبَ فِیهِ ای لا کهانة و لا سحر و لا شعر فیه.

أми иқўлўн ифтироаам абтдоءи каломи тҷди такрораи фии мавозиъи ман алқуръон . Ва қили ҳўи муттасилу тақдираи аи исдқўни анаи танзили ман раби Алъоламин أми иқўлўни ифтироае ахтлқаҳи Муҳамади ман тлқоء нафса . Кофарони мигўинди ин қуръони сохтау фарои ниҳода Муҳамадаст аз хештан , раб Алъоламин фармуд : бали ҳў алҳақ ман рбк эй лӣси комаи зъмўо на чунонаст ки эшон гуфтанд балки ин сухан худовандаст , сухании рости дуруст бон фиристод бтў эй Муҳамад то ту Қурайшро бон огоҳ кунӣ ки пеш аз ту ҳеҷ огоҳкунанда боишон наомад , яъне баъди рафъи исоу пеш аз беъсати Муҳамаду анноси конўои мҳҷўҷини бъисии лзмтҳми ҳаҷаи аллоҳ ҳатто баъси Муҳамад ( с ) , назираи қавла : ва мо أрслнои إлиҳми қблки ман нзир , лълҳми иҳтдўни илои алршоди бонзорку иртдъўни ани кФрҳм .

أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ ام ابتداء کلام تجد تکراره فی مواضع من القرآن. و قیل هو متّصل و تقدیره ا یصدّقون انّه تنزیل من ربّ العالمین أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ ای اختلقه محمد من تلقاء نفسه. کافران میگویند این قرآن ساخته و فرا نهاده محمد است از خویشتن، ربّ العالمین فرمود: بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ ای لیس کما زعموا نه چنان است که ایشان گفتند بلکه این سخن خداوند است، سخنی راست درست بآن فرستاد بتو ای محمد تا تو قریش را بآن آگاه کنی که پیش از تو هیچ آگاه کننده بایشان نیامد، یعنی بعد رفع عیسی و پیش از بعثت محمد و الناس کانوا محجوجین بعیسی لزمتهم حجة اللَّه حتی بعث محمد (ص)، نظیره قوله: وَ ما أَرْسَلْنا إِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِنْ نَذِیرٍ، لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ الی الرشاد بانذارک و یرتدعون عن کفرهم.

Аллоҳи алзии халқ эй аллоҳи алзии анзли алейк ҳозои алкитоби ҳўи алзии халқи алсмоўоти алсбъ ва аларзин алсбъ , ва мо бинҳмои фии сетаи أёми кули явми алифи сана ,у қил : фии сетаи айёми ҳаии алоёми алмътодаҳ , сами астўии алии алърш яъне фии алиўми алсобъу алостўоءи фии аллғаҳи алълўу алостқрору қади зкрнои вуҷӯҳаи Фимои сабақ , мо лаками ман дунаи ман валеу лои шафиъ эй лои аҳади итўлии тдбиркми фии алднёи сўоаҳу лои аҳади идФъи азобаи ани алъсоаҳи фии алохраҳи лои қавии бқўтаҳу лои шафиъи бмсأлтаҳ , أи Флои ттзкрўни аи Флои ттъзўну тътбрўн .

اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ ای اللَّه الذی انزل علیک هذا الکتاب هو الذی خلق السماوات السبع و الارضین السبع، وَ ما بَیْنَهُما فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ کلّ یوم الف سنة، و قیل: فی ستّة ایّام هی الایّام المعتادة، ثُمَّ اسْتَوی‌ عَلَی الْعَرْشِ یعنی فی الیوم السابع و الاستواء فی اللغة العلوّ و الاستقرار و قد ذکرنا وجوهه فیما سبق، ما لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا شَفِیعٍ ای لا احد یتولّی تدبیرکم فی الدنیا سواه و لا احد یدفع عذابه عن العصاة فی الآخرة لا قویّ بقوته و لا شفیع بمسألته، أَ فَلا تَتَذَکَّرُونَ ا فلا تتعظون و تعتبرون.

Ва қили аи Флои търФўнаҳи бъқўлкм .

و قیل ا فلا تعرفونه بعقولکم.

Идбри алأмри ман алсмоءи إлии алأрз эй иқзии аллоҳи мо ириди ани иқзиаҳи фии алсмоءи Финзли алмлоӣкаҳ ба илои аларз . Ва қили инзли алўҳии маъаи Ҷабраили ман алсмоءи илои аларз , сами иърҷ эй исъд , إлиаҳи Ҷабраил , фии явм яъне фии мсоФаҳи явм , миқдораи أлФи санаи нозлоу соъдои ммои иъди анноси ман айёми алднёи миёни осмону замини панҷсад сол роҳаст бсоли ин ҷаҳонӣ , Фриштаҳ чун фурӯ ояд ва бар шавад дар нузул ва дар суъӯди ҳазор солаи роҳи боз бояд бурид . Маънӣ оят онаст ки раби алъзаҳи ваҳии поку фармони равон аз осмони базмин миФрстди бзбони Ҷабраилу Ҷабраили баъд аз гузоради ваҳйу расонӣдани пайғоми боз бар осмон мешавад , он нузул ва ин суъӯд ва баридан ин масофати ҳазор сола дар рӯзӣаст аз рӯзҳои ин ҷаҳонӣ , агар яке аз банӣ одам хоҳад ки ин масофати бози баради бҳзори сол боз тавонад буриду Фриштаҳи бики рӯзи боз май барад ва ин миқдор аз заминаст то босмон . Аммо ончӣ гуфт дар сӯраи алмъорҷ : търҷи алмлоӣкаҳу алрўҳи إлиаҳи фии явми кони миқдораи хумсин أлФи санаи он миқдор масофатаст аз замин то бсдраҳи мунтаҳӣ ки мақом Ҷабраиласт яъне ки Ҷабраилу Фриштгон ки мақоми маълуми эшон сидра мунтаҳӣаст масофати панҷоҳ ҳазор сола аз замин то бсдраҳи мунтаҳии бики рӯз аз рӯзҳои ин ҷаҳонӣ боз мебаранд ва барин таъвили إлиаҳи бомакон малик шавад яъне илои алмкони алзии амраи аллоҳи ъзу ҷли ани иърҷи илайҳ . Ва қили фии явми ҳўи зарфи лқўлаҳи идбри лои лқўлаҳи иърҷу алмънии идбри амри алсмоءу аларзи фии явми колФи санаи ман аёмкми аллоҳи кори осмон ва замин месозад ва ҳукм мекунад дар рӯзӣ ки андозаи он дар шумори ҳазор соласт , яъне иқзии амри кули шайъи ءи алифи санаи илои алмлоӣкаҳи сами кзлк абадан Фсмии мо иқзии илои алмлоӣкаҳи алифи санаи иўмои комаи шоء . Хулосаи ин қавл онаст ки муҷоҳид гуфт : иқзии қзоءи алифи санаи Финзл ба алмалики сами иърҷи лолФи охири азои мзии алолФ . Ва қоли бъзҳм : алифи санаи фии ҳзаҳи алоиаҳу хмсўни алифи санаи фии сӯраи алмъорҷи кулҳо фии алқёмаҳу алмроди болиўми алўқту авқоти алқёмаҳи мухталифаи ткўни алии бъзҳми атўлу алии бъзҳми ақср . Ва маънии алоиаҳи идбри алأмри ман алсмоءи إлии алأрзи мадаи айёми алднёи илои ани тқўми алсоъаҳу ибъси анноси ллҳсоб , сами иърҷи إлиаҳ эй ирҷъи аламру алтдбири илайҳи баъди Фноءи алднёу инқитоъи амри аломроءу ҳукми алҳком , фии явми кони миқдораи أлФи санау ҳўи явми алқёмаҳ . Ва аммо қавлаи хумсин أлФи санаи ?фонаи ?ераади алии алкоФри иҷъли аллоҳи злки алиўми алайҳи миқдори хумсин алифи санау алии алмؤмни кқдри салоаи мактубаи салоҳо фии алднё . Ҳоказо вирд ба алхбр ,у қоли абрҳими алтимии лои икўни алии алмؤмни алои комаи байни алзҳру алъср . Ва қоли бъзҳми лӣси лиўми алқёмаҳи охиру фӣаи авқоти штии баъзҳо алифи сана ва баъзҳо хмсўни алифи санаи алии қадари манозили анноси фии алкФру алоямону алслоҳу алФсоди сами лои интҳии алиўми илои лайли бали ирди алнҳори илои аҳли алҷнаҳи мхлдоу аллили илои аҳли алнори мхлдо . Ва қоли бъзҳм . Фии явми кони миқдораи أлФи санаи муттасили бқўлаҳи сами астўии алии алърш эй астўии алии алърши фии явми кони миқдораи أлФи санау ҳўи алиўми алсобъу далели ҳозои алўҷаҳи қавлаи фии садри сӯраи Юнус : сами астўии алии алърши идбри алأмр . Ва сӣли ани ибни аббосу Саиди бен алмсиби ани ҳзаҳи алоиаҳу ани қавла : хумсин أлФи санаи Фқоло ло надарӣ мо ҳай ва накара ан нақавл фии китоби аллоҳи мо ло наилм .

یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَی الْأَرْضِ ای یقضی اللَّه ما یرید ان یقضیه فی السماء فینزل الملائکة به الی الارض. و قیل ینزل الوحی مع جبرئیل من السماء الی الارض، ثُمَّ یَعْرُجُ ای یصعد، إِلَیْهِ جبرئیل، فِی یَوْمٍ یعنی فی مسافة یوم، مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ نازلا و صاعدا مما یعد الناس من ایام الدنیا میان آسمان و زمین پانصد سال راهست بسال این جهانی، فریشته چون فرو آید و بر شود در نزول و در صعود هزار ساله راه باز باید برید. معنی آیت آنست که ربّ العزه وحی پاک و فرمان روان از آسمان بزمین میفرستد بزبان جبرئیل و جبرئیل بعد از گزارد وحی و رسانیدن پیغام باز بر آسمان میشود، آن نزول و این صعود و بریدن این مسافت هزار ساله در روزی‌ است از روزهای این جهانی، اگر یکی از بنی آدم خواهد که این مسافت باز برد بهزار سال باز تواند برید و فریشته بیک روز باز می‌برد و این مقدار از زمین است تا بآسمان. امّا آنچه گفت در سورة المعارج: تَعْرُجُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ آن مقدار مسافت است از زمین تا بسدره منتهی که مقام جبرئیل است یعنی که جبرئیل و فریشتگان که مقام معلوم ایشان سدره منتهی است مسافت پنجاه هزار ساله از زمین تا بسدره منتهی بیک روز از روزهای این جهانی باز می‌برند و برین تأویل إِلَیْهِ بامکان ملک شود یعنی الی المکان الذی امره اللَّه عزّ و جلّ ان یعرج الیه. و قیل فِی یَوْمٍ هو ظرف لقوله یُدَبِّرُ لا لقوله یَعْرُجُ و المعنی یدبّر امر السماء و الارض فی یوم کالف سنة من ایامکم اللَّه کار آسمان و زمین میسازد و حکم میکند در روزی که اندازه آن در شمار هزار سال است، یعنی یقضی امر کلّ شی‌ء الف سنة الی الملائکة ثم کذلک ابدا فسمّی ما یقضی الی الملائکة الف سنة یوما کما شاء. خلاصه این قول آنست که مجاهد گفت: یقضی قضاء الف سنة فینزل به الملک ثم یعرج لالف آخر اذا مضی الالف. و قال بعضهم: الف سنة فی هذه الآیة و خمسون الف سنة فی سورة المعارج کلّها فی القیامة و المراد بالیوم الوقت و اوقات القیامة مختلفة تکون علی بعضهم اطول و علی بعضهم اقصر. و معنی الآیة یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَی الْأَرْضِ مدّة ایّام الدنیا الی ان تقوم السّاعة و یبعث الناس للحساب، ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ ای یرجع الامر و التدبیر الیه بعد فناء الدنیا و انقطاع امر الامراء و حکم الحکّام، فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ و هو یوم القیامة. و امّا قوله خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ فانّه اراد علی الکافر یجعل اللَّه ذلک الیوم علیه مقدار خمسین الف سنة و علی المؤمن کقدر صلاة مکتوبة صلاها فی الدنیا. هکذا ورد به الخبر، و قال ابرهیم التیمی لا یکون علی المؤمن الّا کما بین الظهر و العصر. و قال بعضهم لیس لیوم القیامة آخر و فیه اوقات شتّی بعضها الف سنة و بعضها خمسون الف سنة علی قدر منازل الناس فی الکفر و الایمان و الصلاح و الفساد ثم لا ینتهی الیوم الی لیل بل یرد النهار الی اهل الجنّة مخلّدا و اللیل الی اهل النار مخلّدا. و قال بعضهم. فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ متصل بقوله ثُمَّ اسْتَوی‌ عَلَی الْعَرْشِ ای استوی علی العرش فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ و هو الیوم السّابع و دلیل هذا الوجه قوله فی صدر سورة یونس: ثُمَّ اسْتَوی‌ عَلَی الْعَرْشِ یُدَبِّرُ الْأَمْرَ. و سئل عن ابن عباس و سعید بن المسیب عن هذه الآیة و عن قوله: خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ فقالا لا ندری ما هی و نکره ان نقول فی کتاب اللَّه ما لا نعلم.

Злки олами алғибу алшҳодаҳ эй злки алзии сунъи мо зикри ман халқи алсмоўоту аларз , олами алғибу алшҳодаҳи алғиби алохраҳ ,у алшҳодаҳи алднё . Ва қили алғиби мо ғоби ани алхлқу алшҳодаҳи мо зуҳри лакам . Ва қили алғиби мо сиўҷду алшҳодаҳи алмўҷўд .

ذلِکَ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ ای ذلک الذی صنع ما ذکر من خلق السماوات و الارض، عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الغیب الآخرة، و الشهادة الدنیا. و قیل الغیب ما غاب عن الخلق و الشهادة ما ظهر لکم. و قیل الغیب ما سیوجد و الشهادة الموجود.

Ва қили алғиби хФоءи алшии ءи ани алодроку алшҳодаҳи зуҳӯраи ллодрок , алъзизи алии аъдоӣаҳ , арраҳими боўлёӣаҳ .

و قیل الغیب خفاء الشی‌ء عن الادراک و الشهادة ظهوره للادراک، الْعَزِیزُ علی اعدائه، الرَّحِیمُ باولیائه.

Алзии أҳсни кули шайъи ءи халқаи бФтҳи лоами қроءт нофеъасту ъосму Ҳамзау ксоиӣ ва маънӣ онаст ки некӯи офарид ҳар чаҳ офарид , боқии бскўн лоам хонанд , яъне ки некӯ кард офариниш ҳар чиз . Ва қили маъноаи илми кули шайъи ء қабл халқаи Фхлқаҳи баъди илма ба ва манеҳ

الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ بفتح لام قراءت نافع است و عاصم و حمزه و کسایی و معنی آنست که نیکو آفرید هر چه آفرید، باقی بسکون لام خوانند، یعنی که نیکو کرد آفرینش هر چیز. و قیل معناه علم کلّ شی‌ء قبل خلقه فخلقه بعد علمه به و منه‌

Қавли алии бен абии толиб ( ъ ) : қимаи кули амрии мо иҳснаҳ эй иълмаҳ .

قول علی بن ابی طالب (ع): قیمة کلّ امرئ ما یحسنه ای یعلمه.

Ва қоли мақотил : илми Киеви ихлқи кули шайъи ءу аллоҳи ъзу ҷли холиқи алҳсну алқбиҳи локини алқбиҳи кони фии илмаи ани ткўни қбиҳои Флмои кони инбғии тақбеҳаи кони алоҳсну алосўби фии хилқатаи тақбеҳаи алии мо инбғии фии илми аллоҳи ъзу ҷли фӣаи лони алмстҳсноти анмои ҳасанати фии муқобилаи алмстқбҳот , Флмои аҳтоҷи алҳсни илои қабеҳи иқоблаҳи лизҳри ҳасанаи кони тақбеҳаи ҳусно ,у бдأи халқи алإнсони ман тин яъне одаму ҳўи аввали ҳии халқи ман тин .

و قال مقاتل: علم کیف یخلق کلّ شی‌ء و اللَّه عزّ و جلّ خالق الحسن و القبیح لکن القبیح کان فی علمه ان تکون قبیحا فلمّا کان ینبغی تقبیحه کان الاحسن و الاصوب فی خلقته تقبیحه علی ما ینبغی فی علم اللَّه عز و جل فیه لانّ المستحسنات انّما حسنت فی مقابلة المستقبحات، فلمّا احتاج الحسن الی قبیح یقابله لیظهر حسنه کان تقبیحه حسنا، وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِینٍ یعنی آدم و هو اوّل حیّ خلق من طین.

Сами ҷаъли наслаи зритаҳ , ман сулолае қитъа , самяти сулолаи лонҳои тсли ман алонсони ман моءи маин эй заъифу ҳўи нутфаи алрҷл .

ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ ذریّته، مِنْ سُلالَةٍ ای قطعة، سمیت سلالة لانّها تسل من الانسان مِنْ ماءٍ مَهِینٍ ای ضعیف و هو نطفة الرجل.

Сами сўоаҳ эй сӯии халқа . Ва нафхи фӣаи ман рӯҳаи сами оди илои зритаҳи Фқол :у ҷаъли лаками баъди ани кантами нтФо , алсмъу алأбсору алأФӣдаҳи лтсмъўоу тбсрўоу тъқлўо , қлилои мо тшкрўн эй лои тшкрўни раби ҳзаҳи алнъми Фтўҳдўнаҳ .

ثُمَّ سَوَّاهُ ای سوی خلقه. وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ ثم عاد الی ذریته فقال: وَ جَعَلَ لَکُمُ بعد ان کنتم نطفا، السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لتسمعوا و تبصروا و تعقلوا، قَلِیلًا ما تَشْکُرُونَ ای لا تشکرون ربّ هذه النعم فتوحّدونه.

Ва қолўо яъне мункирии албъс , أи إзои зллнои алии алхбри أи إнои болостФҳоми шомӣу зиддиҳи нофеъу алксоӣӣу ёқӯб . Албоқўни болостФҳоми Фиҳмои ҷмиъоу алмънии أи إзои зллно эй блиноу ҳлкти аҷсодно , фии алأрзу срнои тробоу зҳбнои ани аъини анноси комаи изли алмоءи фии аллбн , أи إнои лФии халқ ҷадид наҳаё комаи кно қабл мўтно яъне ҳозои аҷаби мункир , Фқоли таъолӣ : бали ҳам блқоءи рбҳми коФрўн эй болбъсу алншўри ҷоҳдўн ,у қрии фии алшўоз : азои сллнои болсоди алмҳмлаҳи маъноаи антнои ман қўлҳми сли аллҳми азои антн .

وَ قالُوا یعنی منکری البعث، أَ إِذا ضَلَلْنا علی الخبر أَ إِنَّا بالاستفهام شامی و ضدّه نافع و الکسائی و یعقوب. الباقون بالاستفهام فیهما جمیعا و المعنی أَ إِذا ضَلَلْنا ای بلینا و هلکت اجسادنا، فِی الْأَرْضِ و صرنا ترابا و ذهبنا عن اعین الناس کما یضلّ الماء فی اللبن، أَ إِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ نحیا کما کنّا قبل موتنا یعنی هذا عجب منکر، فقال تعالی: بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ کافِرُونَ ای بالبعث و النشور جاحدون، و قرئ فی الشواذ: اذا صللنا بالصّاد المهملة معناه انتنّا من قولهم صل اللحم اذا انتن.

Қул итўФокми малики аламути алтўФии астиФоءи алъдд , иқоли моӣаҳи вофеау алифи воФ . Қоли аллоҳи таъолӣ : ФўФоаҳи ҳисобае эътоаи ҷзоؤаҳи воФё , ва манеҳ қавлаи ъзу ҷли ани қавли исо ( ъ ) : Флмои тўФитнӣ яъне слмти илои ризқии фии алднёи воФё , Фқўлаҳи итўФокми малики аламут эй итми арзоқкми бқбзи арўоҳкм . Ва қили маъноа : иқбзи арўоҳкм ҳатто лои ибқии аҳдои ман алъдди алзии кутуби алайҳими аламут . Ва рӯй ани малики аламути ҷаълати ?лаи алднё мисли роҳаҳ ?илед иأхзи минҳои соҳибҳо мо аҳби ман ғайри машқаи Фҳўи иқбзи анфуси алхлқи фии мшорқи аларзу мғорбҳоу ?лаи аъвони ман малоикаи алрҳмаҳу малоикаи алъзоб . Ва қоли ибни аббос : ани хтўаҳи малики аламути мо байни алмшрқу алмғрб . Ва қоли муҷоҳид : ҷаълати ?лаи аларз мисли тсти итноўли минҳои ҳайси ишоء . Ва фии баъзи алохбори ани малики аламути алии миъроҷи байни алсмоءу аларзи Финзъи аъвонаи рӯҳи алонсони Фозои блғи сғраҳи нҳраҳи қабзаи малики аламут .

قُلْ یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ التوفّی استیفاء العدد، یقال مائة وافیة و الف واف. قال اللَّه تعالی: فَوَفَّاهُ حِسابَهُ ای اعطاه جزاؤه وافیا، و منه قوله عز و جلّ عن قول عیسی (ع): فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِی یعنی سلّمت الیّ رزقی فی الدنیا وافیا، فقوله یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ ای یتم ارزاقکم بقبض ارواحکم. و قیل معناه: یقبض ارواحکم حتی لا یبقی احدا من العدد الذی کتب علیهم الموت. و روی انّ ملک الموت جعلت له الدنیا مثل راحة الید یأخذ منها صاحبها ما احبّ من غیر مشقّة فهو یقبض انفس الخلق فی مشارق الارض و مغاربها و له اعوان من ملائکة الرّحمة و ملائکة العذاب. و قال ابن عباس: انّ خطوة ملک الموت ما بین المشرق و المغرب. و قال مجاهد: جعلت له الارض مثل طست یتناول منها حیث یشاء. و فی بعض الاخبار انّ ملک الموت علی معراج بین السماء و الارض فینزع اعوانه روح الانسان فاذا بلغ‌ ثغرة نحره قبضه ملک الموت.

Ва ани маози бен ҷабали қол : ани лмлки аламути ҳарбаи тблғи мо байни алмшрқу алмғрбу ҳўи итсФҳи вуҷӯҳи аннос , Фмои ман аҳли байти алоу малики аламути итсФҳҳми фии кули явми мртин , Фозои рои ансонои қади анқзии аҷалаи зарби раъсаи бтлки алҳрбаҳ . Ва қоли алони изори бки аскари аломўоту қади азоФи аллоҳи таъолии тўФии алонФси тораи илои малики аламути Фқоли итўФокми малики аламуту илои алмлоӣкаҳи мара , Фқоли аллазӣнаи ттўФоҳми алмлоӣкаҳу ило нафса ҷли ҷалолаи мараи Фқол : аллоҳи итўФии алأнФси ҳайни мўтҳоу маънии алоёти кулҳо ани алқодри алии аломотаҳи ҳўи аллоҳи вҳдаҳи лои шарики ?лау лои муайян .

و عن معاذ بن جبل قال: انّ لملک الموت حربة تبلغ ما بین المشرق و المغرب و هو یتصفّح وجوه الناس، فما من اهل بیت الّا و ملک الموت یتصفّحهم فی کلّ یوم مرّتین، فاذا رای انسانا قد انقضی اجله ضرب رأسه بتلک الحربة. و قال الآن یزار بک عسکر الاموات و قد اضاف اللَّه تعالی توفّی الانفس تارة الی ملک الموت فقال یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ و الی الملائکة مرّة، فقال الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ و الی نفسه جلّ جلاله مرّة فقال: اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها و معنی الآیات کلّها انّ القادر علی الاماتة هو اللَّه وحده لا شریک له و لا معین.

Сами ҷаъли қабзи алорўоҳи илои малик аламут ъанд алқзоءи алоҷоли алтии аҷалҳо аллоҳи лои иқдри малики аламути алии тақдими злку лои таъхираи бали иқбзи алорўоҳи алии мо атлқаҳи аллоҳи алайҳи ман ғайри тафриту лои ифрот . Сами ҷаъли алмлоӣкаҳи аъўонои лмлки аламути инзъўни алорўоҳи ман алоҷсоду иқбзҳои малики аламуту каллаами мтъбдўни бзлк , сами إлии рбкм трҷъўн ъанд албъси ллсўобу алъқоб .

ثمّ جعل قبض الارواح الی ملک الموت عند القضاء الآجال التی اجّلها اللَّه لا یقدر ملک الموت علی تقدیم ذلک و لا تأخیره بل یقبض الارواح علی ما اطلقه اللَّه علیه من غیر تفریط و لا افراط. ثمّ جعل الملائکة اعوانا لملک الموت ینزعون الارواح من الاجساد و یقبضها ملک الموت و کلّهم متعبّدون بذلک، ثُمَّ إِلی‌ رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ عند البعث للثواب و العقاب.

Ва лутарӣ إзи алмҷрмўни ноксўо рؤсҳм ъанд рбҳм . Луи ҳоҳнои ллтъзими лои ллшрту алмънӣу лутарӣ ё Муҳамади ҳؤлоءи алкоФрини болбъс ва ҳам вуқуфи байни ядии аллоҳи явми алқёмаҳ , ноксўои рؤсҳм эй мтрқўни хозъўни лои ирФъўни трФои ман шуда мо ҳам фӣаи ман Улуғаму алҳзну алндму алхзӣ , рбнои أбсрнои алқўли фӣаи мзмр яъне иқўлўни рбнои أбсрнои мо кно накизб ба ман ъқобк ,у смънои мнки тасдиқи мо канти рслки томрно ба фии алднё , Форҷънои рҷъи азои сарфу рҷъи азои ансрФ , қоли аллоҳи таъолӣ : Фإни рҷъки аллоҳ эй срФки аллоҳ , Форҷъно эй Фордднои илои алднё , наамал бтоътки إнои мўқнўни алон .

وَ لَوْ تَری‌ إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ. لو هاهنا للتعظیم لا للشرط و المعنی و لو تری یا محمّد هؤلاء الکافرین بالبعث و هم وقوف بین یدی اللَّه یوم القیامة، ناکِسُوا رُؤُسِهِمْ ای مطرقون خاضعون لا یرفعون طرفا من شدة ما هم فیه من الغم و الحزن و الندم و الخزی، رَبَّنا أَبْصَرْنا القول فیه مضمر یعنی یقولون رَبَّنا أَبْصَرْنا ما کنا نکذب به من عقابک، وَ سَمِعْنا منک تصدیق ما کانت رسلک تامرنا به فی الدّنیا، فَارْجِعْنا رجع اذا صرف و رجع اذا انصرف، قال اللَّه تعالی: فَإِنْ رَجَعَکَ اللَّهُ ای صرفک اللَّه، فَارْجِعْنا ای فارددنا الی الدّنیا، نَعْمَلْ بطاعتک إِنَّا مُوقِنُونَ الآن.

Ва лутарӣ шӣнои лотинои кули нафаси фии алднёи ҳдоҳо эй рушдҳо ва тавфиқҳо ллоимон ва мо иҳтдўн ба илои алнҷоаҳ . Ва қил : лоршднои кули нафаси илои тариқи алҷнаҳ ,у локини ҳақи алқўли манӣ эй сабақу ъдӣу ваҷаби алқўли манӣ , лأмлأни ҷаҳаннами ман алҷнаҳу анноси أҷмъин эй ман куфраи алҷну алонсу злки қавлаи лоблис : лأмлأни ҷаҳаннами мнку ммн тбък манеҳам أҷмъин . Ва қили сабақи алҳкми манӣ бодхоли аҳли алҷнаҳи алҷнаҳу аҳли алнори алнор . Сами иқоли лоҳли алнор : Фзўқўои бмои нситми қоли мақотили азои дхлўои алнори қоли ?лаами алхзнаҳ : Фзўқўои бмои нситм яъне Фзўқўои алъзоби бмои трктм , лқоءи иўмкми ҳозои Флми тъмлўои ?ла . Ва қил : трктми алоямон ба фии алднё , إнои нсинокми тркнокми фии алнор ,у қавлаи ъзу ҷл : фансӣ эй тарки алтоъаҳ ,у қавла : нсўои аллоҳи Фнсиҳм эй тркўҳми Фтркҳму алнсии алмнсӣ , алшии ءи алмлқии алмтрўк ,у зўқўои азоби алхлди бмои кантами тъмлўни ман алкФру такзиби алрсл . Ва ани каъби алҳбри қол : азои кони явми алқёмаҳи тқўми алмлоӣкаҳи ФишФъўни сами иқўми алонбёءи ФишФъўн , сами иқўми алшҳдоءи ФишФъўни сами иқўми алмؤмнўни ФишФъўн , ҳатто азои ансрмти алшФоъаҳи кулҳо харҷати алрҳмаҳи ФтшФъ ҳатто лои ибқии фии алнори аҳади иъбأи аллоҳ ба шиӣои сами иъзми аҳлҳо сами иؤмри болбоби Фиқбзи алайҳими Флои идхли фӣҳо рӯҳу лои ихрҷи минҳои ғам абадан .

وَ لَوْ تری شِئْنا لَآتَیْنا کُلَّ نَفْسٍ فی الدّنیا هُداها ای رشدها و توفیقها للایمان و ما یهتدون به الی النجاة. و قیل: لارشدنا کل نفس الی طریق الجنّة، وَ لکِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی ای سبق و عدی و وجب القول منّی، لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ ای من کفرة الجن و الانس و ذلک قوله لابلیس: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ. و قیل سبق الحکم منّی بادخال اهل الجنّة الجنّة و اهل النّار النّار. ثمّ یقال لاهل النّار: فَذُوقُوا بِما نَسِیتُمْ قال مقاتل اذا دخلوا النار قال لهم الخزنة: فَذُوقُوا بِما نَسِیتُمْ یعنی فذوقوا العذاب بما ترکتم، لِقاءَ یَوْمِکُمْ هذا فلم تعملوا له. و قیل: ترکتم الایمان به فی الدّنیا، إِنَّا نَسِیناکُمْ ترکناکم فی النّار، و قوله عزّ و جلّ: فَنَسِیَ ای ترک الطاعة، و قوله: نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ ای ترکوهم فترکهم و النسی المنسیّ، الشی‌ء الملقی المتروک، وَ ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ من الکفر و تکذیب الرسل. و عن کعب الحبر قال: اذا کان یوم القیامة تقوم الملائکة فیشفعون ثم یقوم الانبیاء فیشفعون، ثم یقوم الشهداء فیشفعون ثم یقوم المؤمنون فیشفعون، حتی اذا انصرمت الشفاعة کلها خرجت الرّحمة فتشفع حتی لا یبقی فی النار احد یعبأ اللَّه به شیئا ثم یعظم اهلها ثم یؤمر بالباب فیقبض علیهم فلا یدخل فیها روح و لا یخرج منها غم ابدا.

إнмои иؤмни боётнои аллазӣнаи إзои зкрўои баҳо эй възўои баҳо , хрўои сҷдои сқтўои алии вҷўҳҳми соҷдини хўФои ман азоби аллоҳу лқоӣаҳ . Ва қил : إзои зкрўои баҳои хрўои сҷдо эй азои даъвои илои алслўоти алхмси болозони аҷобўо ,у сбҳўои бҳмди рбҳм эй слўои бомари рбҳм .

إِنَّما یُؤْمِنُ بِآیاتِنَا الَّذِینَ إِذا ذُکِّرُوا بِها ای وعظوا بها، خَرُّوا سُجَّداً سقطوا علی وجوههم ساجدین خوفا من عذاب اللَّه و لقائه. و قیل: إِذا ذُکِّرُوا بِها خَرُّوا سُجَّداً ای اذا دعوا الی الصلوات الخمس بالاذان اجابوا، وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ ای صلّوا بامر ربّهم.

Ва қил : сбҳўои бҳмди рбҳм эй қолўои субҳони аллоҳу бҳмдаҳ .

و قیل: سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ ای قالوا سبحان اللَّه و بحمده.

Рӯй ани абии ҳрираҳи разии аллоҳи анҳу қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « клмтони хафифатони алии аллсони сақилатони фии алмизони ҳабибатони илои арраҳмон : субҳони аллоҳу бҳмдаҳ , субҳони аллоҳи алъзим » .

روی عن ابی هریرة رضی اللَّه عنه قال قال رسول اللَّه (ص): «کلمتان خفیفتان علی اللسان ثقیلتان فی المیزان حبیبتان الی الرحمن: سبحان اللَّه و بحمده، سبحان اللَّه العظیم».

Ва ҳам лои исткбрўн эй лои истнкФўни ани атбоъи овомираи бали итқрбўни илайҳи болоямон бау алсҷўди ?лау қили фии алоиаҳи тақдиму таъхиру алмънии анмои ихри соҷдои мсбҳои азои зикри боётнои ман иؤмни баҳоу лои исткбр . Рӯй ани баъзи алмноФқини конўои азои нўдўои болслоаҳу хФўои ани аъини алмуслимӣни тркўҳои Фқоли аллоҳи таъолӣ : алмؤмни азои дъии илои алслоаҳи ?утӣу ркъу сҷду лами исткбр .

وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ ای لا یستنکفون عن اتّباع اوامره بل یتقرّبون الیه بالایمان به‌ و السجود له و قیل فی الآیة تقدیم و تأخیر و المعنی انما یخرّ ساجدا مسبّحا اذا ذکر بآیاتنا من یؤمن بها و لا یستکبر. روی انّ بعض المنافقین کانوا اذا نودوا بالصلاة و خفوا عن اعین المسلمین ترکوها فقال اللَّه تعالی: المؤمن اذا دعی الی الصلاة اتی و رکع و سجد و لم یستکبر.