Қавла : ё أиҳои аллазӣнаи омнўо азкрўо наамма аллоҳи алайкуми фии кифоятаи аёкм , амри алоҳзобу алоҳзоби ҳам алоқўоми аллазӣнаи аҷтмъўои алии муҳориба алрасул ( с )у алмؤмнини Фҷоءўоу ҳосрўои расӯли аллоҳи бзъаҳ ва ъушрин иўмо , ва ҳам Қурайшу ғтФону яҳуд банӣ алнзиру қризаҳи Фأрслнои алайҳими риҳоу ҳаии алсбо . Қоли ъкрмаҳ : ани риҳи алҷнўби қолати лайлаи алоҳзоби ллшмол : антлқии бнср алнабӣ ( с ) . Фқолти алшмол : ани алҳраҳи лои тасарраии боллил ,у канти алриҳи алтии арслти илайҳами алсбо .

قوله: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ فی کفایته ایاکم، امر الاحزاب و الاحزاب هم الاقوام الّذین اجتمعوا علی محاربة الرّسول (ص) و المؤمنین فجاءوا و حاصروا رسول اللَّه بضعة و عشرین یوما، و هم قریش و غطفان و یهود بنی النضیر و قریظة فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً و هی الصّبا. قال عکرمة: انّ ریح الجنوب قالت لیلة الاحزاب للشّمال: انطلقی بنصر النّبی (ص). فقالت الشمال: انّ الحرّة لا تسری باللّیل، و کانت الرّیح الّتی ارسلت الیهم الصّبا.

Қол алнабӣ ( с ) нусрати болсбоу аҳлкти оди болдбўр .

قال النبی (ص) نصرت بالصّبا و اهلکت عاد بالدّبور.

Ва ҷнўдои лами трўҳои ҳам алмлоӣкаҳ ,у лами тқотли алмлоӣкаҳи иўмӣзи Фбъси аллоҳи ъзу ҷли алайҳими тлки аллилаҳи риҳои борадаи Фқлъти алأбўобу қатъати итноби алФсотиту атФأти алнирону акФоти алқдўру аҷолти алхили баъзҳо фии баъзу арсли аллоҳи алайҳими алръбу ксри такбири алмлоӣкаҳи фии ҷавониби ъскрҳм ҳатто кони Сайиди кули ҳии иқўл « ё банӣ фалони ҳиллами ило » , Фозои аҷтмъўои ъндаҳи қол : « алнҷоءи алнҷоءи атитми лмои баъси алайҳими ман алръб » , Фонҳзмўои ман ғайри қаттол .

وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها هم الملائکة، و لم تقاتل الملائکة یومئذ فبعث اللَّه عز و جل علیهم تلک اللّیلة ریحا باردة فقلعت الأبواب و قطعت اطناب الفساطیط و اطفأت النّیران و اکفات القدور و اجالت الخیل بعضها فی بعض و ارسل اللَّه علیهم الرّعب و کثر تکبیر الملائکة فی جوانب‌ عسکرهم حتی کان سیّد کلّ حیّ یقول «یا بنی فلان هلمّ الیّ»، فاذا اجتمعوا عنده قال: «النجاء النجاء اتیتم لما بعث علیهم من الرعب»، فانهزموا من غیر قتال.

Ва кони аллоҳи бмои тъмлўни бсиро , нузули ин оят дар баёни қисса аҳзобасту вақъаи хандақ ,у шарҳи ин қисса бар сиблати ихтисору шарт эҷоз онаст ки : чун расӯли худои алайҳи алслоаҳу ассалому муъминон , каъби ашрафро бикуштанд ,у яҳуд банӣ алнзирро аз Мадина берун карданд ҳеи ахтб ва кунона ибни алрбиъ бо гуруҳеи ҷуҳудони бархестанду рафтанди сӯии Маккау нафир бар овараданд ва аз Қурайш ёрӣ хостанд бар ҳарби Муҳамад . Қурайши эшонро иҷобат карданд ва дар қабоили араб овоз доданд то ҷамъии азим фароҳам омаданд , қариби понздаҳи ҳазор аз банӣ ғтФон ва банӣ Фзораҳ ва банӣ кунонау аҳли тҳомаҳу ғайри он . Қурайш берун омаданду қоиди эшон абӯи Сафёни бен ҳарб , исмаи схри сами аслми явми фатҳи Маккау ҳасани ислома . Фзораҳу ғтФон берун омаданду меҳтари эшон ъиинаҳи бен ҳсн ,у ҳўи ман алмؤлФаҳи қлўбҳм . Хабар расед бмдинаҳ ки қабоили араб муҷтамаъ шуданд ва бо ҷуҳудони қризаҳу нзир аҳд карданд ки даст яке гиранд ва бар ҳарби Муҳамаду асҳоб ва , ҳам пушт бошанд . Расӯли худо бо ёрон гуфт : акнӯн тадбир чист ? салмон гуфт : ман дар диёру навоҳии порс дидаам ки чун аз душман бар бим бошанд , гирд бар гирди шаҳри хеши хандақии созанди дафъи душманро . Расӯли алайҳи алслоаҳу ассаломи он мувофиқ дошт ва фармуд то хандақии гирд бар гирди Мадинаи фурӯи бурданди чиҳил гази арзи он ва даҳ гази қаъри он , ва боз бурид ҳар даҳ мардро аз ёрони чиҳил газ . Ва муҳоҷиру ансор дар салмон хилоф карданд ки салмони мардӣ бо қӯт буд . Муҳоҷирон гуфтанд : салмони мно ва ансор гуфтанд : салмони мнои расӯл худо гуфт : на он ва на ин « салмони мнои аҳли албит » .

وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیراً، نزول این آیت در بیان قصه احزاب است و وقعه خندق، و شرح این قصه بر سبیل اختصار و شرط ایجاز آنست که: چون رسول خدا علیه الصلاة و السلام و مؤمنان، کعب اشرف را بکشتند، و یهود بنی النضیر را از مدینه بیرون کردند حیی اخطب و کنانة ابن الربیع با گروهی جهودان برخاستند و رفتند سوی مکه و نفیر بر آوردند و از قریش یاری خواستند بر حرب محمد. قریش ایشان را اجابت کردند و در قبایل عرب آواز دادند تا جمعی عظیم فراهم آمدند، قریب پانزده هزار از بنی غطفان و بنی فزاره و بنی کنانة و اهل تهامه و غیر آن. قریش بیرون آمدند و قائد ایشان ابو سفیان بن حرب، اسمه صخر ثمّ اسلم یوم فتح مکة و حسن اسلامه. فزاره و غطفان بیرون آمدند و مهتر ایشان عیینة بن حصن، و هو من المؤلّفة قلوبهم. خبر رسید بمدینه که قبایل عرب مجتمع شدند و با جهودان قریظه و نضیر عهد کردند که دست یکی گیرند و بر حرب محمد و اصحاب و، هم پشت باشند. رسول خدا با یاران گفت: اکنون تدبیر چیست؟ سلمان گفت: من در دیار و نواحی پارس دیده‌ام که چون از دشمن بر بیم باشند، گرد بر گرد شهر خویش خندقی سازند دفع دشمن را. رسول علیه الصلاة و السّلام آن موافق داشت و فرمود تا خندقی گرد بر گرد مدینه فرو بردند چهل گز عرض آن و ده گز قعر آن، و باز برید هر ده مرد را از یاران چهل گز. و مهاجر و انصار در سلمان خلاف کردند که سلمان مردی با قوّت بود. مهاجران گفتند: سلمان منّا و انصار گفتند: سلمان منّا رسول خدا گفت: نه آن و نه این‌ «سلمان منّا اهل البیت».

Амри бен ъўФ гуфт : ман будаму салмону нӯъмони бен мқрни алмзнӣ ва шаш марди Ансорӣ , ва чиҳил гази моро номзад карда ва хат кашида .

عمرو بن عوف گفت: من بودم و سلمان و نعمان بن مقرن المزنی و شش مرد انصاری، و چهل گز ما را نامزد کرده و خط کشیده.

Лухтӣ фурӯ барадем , сангии сахт пеш омад ки табарҳо аз он шикастаи гашт . Салмон рафту расӯли худоро аз он санг хабар дод . Расӯл биёмаду табар аз дасти салмони бастад ва зарбатӣ зад бар он сангу лухтӣ аз он бшикофту нурии азим аз он зарбат битофт , чунон ки ҳамаи навоҳии Мадинаи равшани гашт , гӯйии чароғии равшани биФрўхтнд дар шабии торик . Расӯли худо такбирӣ карду ёрони ҳам чунон такбир карданд . Як зарбат дигар заду нурии дигари ҳам чунон битофту расӯлу ёрон такбир карданд , ва сеюм зарбат зад ва нур битофт ва такбир карданд .

لختی فرو بردیم، سنگی سخت پیش آمد که تبرها از آن شکسته گشت. سلمان رفت و رسول‌ خدا را از آن سنگ خبر داد. رسول بیامد و تبر از دست سلمان بستد و ضربتی زد بر آن سنگ و لختی از آن بشکافت و نوری عظیم از آن ضربت بتافت، چنان که همه نواحی مدینه روشن گشت، گویی چراغی روشن بیفروختند در شبی تاریک. رسول خدا تکبیری کرد و یاران هم چنان تکبیر کردند. یک ضربت دیگر زد و نوری دیگر هم چنان بتافت و رسول و یاران تکبیر کردند، و سوم ضربت زد و نور بتافت و تکبیر کردند.

Расӯл худо гуфт : дар он нур ки аввал битофт қасрҳои ҳираҳу мадоини касрӣ бар дидаи қудси мо арза карданд , онро дидам конёби алклоб , ҳамчун дандони сегон . Ва дар нури дувуми қасрҳои замин рӯм дидам ва дар сеюм қасрҳои Санъои конҳо анёб , ва Ҷабраил омаду маро хабар дод ки ончӣ бтў намуданд дар таҳти қаҳри уммати ту оранду малики уммати ту онҷо бирасад мусулмонон шодӣ карданд ва гуфтанд : ҳамди он худовандро ки моро бар душмани ваъдаи нусрат ва зафар дод . Ва мунофиқон гуфтанд мътби бен қширу абди аллоҳи абӣу асҳоби вай : ин аҷаби нигар ки Муҳамади моро чаҳ ваъда медиҳад ! фатҳи шому Форси моро ваъда медиҳад !у вақтро Зуҳра надорем ки аз раҳли хеш фаротар шавем ! ин ғурураст ки моро медиҳаду миФрибди мо въднои аллоҳу расӯлаи إлои ғрўро . Инс молик гуфт разии аллоҳи анҳу : рӯзи хандақ , ёронро дидам муҳоҷиру ансор ки бадасти хеш табар мезаданд ва кор мекарданд ки муздурон ва коргарон надоштанду сармои сахт буд он рӯз ,у бхўшдлии он ранҷу дшхўорӣ ҳаме кашиданд . Расӯли худои алайҳи алслоаҳу ассалом ки эшонро чунон дид , гуфт : « аллоҳами ани алъиши айши алохраҳи ФоғФри ллонсору алмҳоҷрин » .

رسول خدا گفت: در آن نور که اول بتافت قصرهای حیره و مدائن کسری بر دیده قدس ما عرضه کردند، آن را دیدم کانیاب الکلاب، همچون دندان سگان. و در نور دوم قصرهای زمین روم دیدم و در سوم قصرهای صنعا کانها انیاب، و جبرئیل آمد و مرا خبر داد که آنچه بتو نمودند در تحت قهر امّت تو آرند و ملک امّت تو آنجا برسد مسلمانان شادی کردند و گفتند: حمد آن خداوند را که ما را بر دشمن وعده نصرت و ظفر داد. و منافقان گفتند معتب بن قشیر و عبد اللَّه ابیّ و اصحاب وی: این عجب نگر که محمد ما را چه وعده میدهد! فتح شام و فارس ما را وعده میدهد! و وقت را زهره نداریم که از رحل خویش فراتر شویم! این غرور است که ما را میدهد و میفریبد ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً. انس مالک گفت رضی اللَّه عنه: روز خندق، یاران را دیدم مهاجر و انصار که بدست خویش تبر میزدند و کار میکردند که مزدوران و کارگران نداشتند و سرمای سخت بود آن روز، و بخوشدلی آن رنج و دشخواری همی کشیدند. رسول خدا علیه الصلاة و السلام که ایشان را چنان دید، گفت: «اللهم انّ العیش عیش الآخرة فاغفر للانصار و المهاجرین».

Эшон ҷавоб доданд ки :

ایشان جواب دادند که:

Нҳни аллазӣнаи боиъўои мҳмдо

نحن الذین بایعوا محمدا

Алии алҷҳоди мо бқино абадан

علی الجهاد ما بقینا ابدا

Ва ани алброءи бен ъозби қол : кон алнабӣ ( с ) инқли алтроби явми алхндқ ҳатто ағбри батнаи иқўл :

و عن البراء بن عازب قال: کان النبی (ص) ینقل التّراب یوم الخندق حتی اغبرّ بطنه یقول:

Чун хандақ тамом шуд , лашкари куффори бмдинаҳи расиданд , хандақ диданд гуфтанд : ин арабро набӯдаст . Лашкаргоҳи бзднду хандақ дар миён ҳар ду Фриқ буд , ва дар он вақти яҳуди қризаҳу нзир бо расӯли худо аҳд доштанд . Бӯи Сафён , ҳеи ахтбро фиристод бамурдмон қризаҳ , то он аҳд ки бо Муҳамад кардаанд нақз кунанд ,у меҳтари қризаҳи он вақти каъби бен асад буд . Каъб чун шунид ки ҳе омад , дар ҳисор бибаст устувор ва ӯро бахуди роҳи надод . Ҳе гуфт : дар боз кун то бо ту суханӣ бигӯям . Каъб гуфт : бози гирд ки ман сухан ту нашнаваму аҳдӣ ки бо Муҳамад карда ам нашканам . Ҳе бо ваии ҳамеи печиду ҳамеи афзуд то ӯро Бифрефту нақз аҳд кард . Хабари брсўл худо омад , расӯли саъди маоз ки меҳтари аўс буду саъди ибода ки меҳтари Хазраҷ буд бФрстод то ҳол боз донанд . Эшон рафтанду каъби асадроу қавми вайро диданди ҳарбро сохта , бозгаштанду расӯлро хабар карданд . Расӯл ғамгин шуд ,у кор бар мусулмонон саъб шуд . Сармои сахт буду бими душману гуруснагии бғоиту мунофиқон мутамаррид шуданд ва баъзе аз эшон ҳаме гурехтанду баҳона ҳаме овараданд ки إни биўтнои ъўраҳ ,у қавмии заннҳои бади ҳамеи бурданди чунон ки аллоҳ фармуд :у тзнўни биллоҳи алзнўно . Як моҳ онҷо бимонаданду миёни эшон ҳарб нарафт , пас расӯл кас фиристод ба банӣ ғтФони брӣиси эшон ъиинаҳи бен ҳсну ҳориси бен ъўФ , ва гуфт : сулсӣ аз хурмои Мадинаи бшмои даҳум , боз гардиду қавми худро бибаред . Эшон бидон ризо доданд ва аҳд карданд , локин ҳануз аҳднома нанавишта буданд , расӯли саъди маозроу саъди ибодаро хонд ва бо эшон машварат кард . Саъд маоз гуфт : агар бойени ваҳии омадаи смъоу тоъаҳ , ва агар ваҳй наёмада , он вақт ки мо мушрик будем як хурмои бршўт боишон надодем акнӯн ки раби Алъоламин моро босалом гиромӣ карду бсҳбти ту азиз кард ва аз азоби дӯзах наҷот дод , эшонро ришват кӣ диҳем ? ! бъзти он худоӣ ки турои баростӣ бхлқ фиристод ки як хурмо боишон надиҳем магари шамшер ,у бқзои ҳақи ризои додем . Расӯли худо аз он сухан шод шуд , фармуд : ман бидон мегуфтам ки араб рӯй боишон ниҳода буданд , хостам то лухтӣ аз эшон кам шаванд . Ва дар он як моҳ ки ҳисори Мадина буд , ҳеҷ қаттол нарафт магари онкӣ : рӯзии ҷўқии саворони Қурайши номи эшон Амри бен абд вааду ъкрмаҳи бен абии ҷаҳлу вҳиби бен абии вҳбу нўФли бен абди аллоҳи силаҳ дар пӯшеданду асб дар тохтанд дар хандақу Амри бен абд ваад муборизи Қурайш буд , бо бтшӣу қӯтӣу таркибии тамоми муборизати хост ва шеър гуфт . Алии бен абии толиб ( ъ ) пеш вай рафт . Амр гуфт : ё алӣ ман нахоҳам ки ту бадасти ман куштаи шӯй . Алӣ гуфт : ман хоҳам ки ту бадасти ман куштаи шӯй . Амр хашм гирифт ва аз асб фурӯ омад ва бо алии баҳами броўихтнд , гардӣ аз миёни эшон баромад аз бомдод то намози пешин . Чун гирд боз нишаст , алии вайро кушта буд . Расӯл худо фармуд : « лои Фтии алои алӣу лои сайфи алои зўи алФқор » .

چون خندق تمام شد، لشکر کفار بمدینه رسیدند، خندق دیدند گفتند: این عرب را نبودست. لشکرگاه بزدند و خندق در میان هر دو فریق بود، و در آن وقت یهود قریظه و نضیر با رسول خدا عهد داشتند. بو سفیان، حییّ اخطب را فرستاد بمردمان قریظه، تا آن عهد که با محمد کرده‌اند نقض کنند، و مهتر قریظه آن وقت کعب بن اسد بود. کعب چون شنید که حییّ آمد، در حصار ببست استوار و او را بخود راه نداد. حییّ گفت: در باز کن تا با تو سخنی بگویم. کعب گفت: باز گرد که من سخن تو نشنوم و عهدی که با محمد کرده‌ام نشکنم. حیی با وی همی پیچید و همی افزود تا او را بفریفت و نقض عهد کرد. خبر برسول خدا آمد، رسول سعد معاذ که مهتر اوس بود و سعد عباده که مهتر خزرج بود بفرستاد تا حال باز دانند. ایشان رفتند و کعب اسد را و قوم وی را دیدند حرب را ساخته، بازگشتند و رسول را خبر کردند. رسول غمگین شد، و کار بر مسلمانان صعب شد. سرما سخت بود و بیم دشمن و گرسنگی بغایت و منافقان متمرّد شدند و بعضی از ایشان همی گریختند و بهانه همی آوردند که إِنَّ بُیُوتَنا عَوْرَةٌ، و قومی ظنهای بد همی بردند چنان که اللَّه فرمود: وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا. یک ماه آنجا بماندند و میان ایشان حرب نرفت، پس رسول کس فرستاد به بنی غطفان برئیس ایشان عیینة بن حصن و حارث بن عوف، و گفت: ثلثی از خرمای مدینه بشما دهم، باز گردید و قوم خود را ببرید. ایشان بدان رضا دادند و عهد کردند، لکن هنوز عهدنامه ننوشته بودند، رسول سعد معاذ را و سعد عباده را خواند و با ایشان مشورت کرد. سعد معاذ گفت: اگر باین وحی آمده سمعا و طاعة، و اگر وحی نیامده، آن وقت که ما مشرک بودیم یک خرما برشوت بایشان ندادیم اکنون که ربّ العالمین ما را باسلام گرامی کرد و بصحبت تو عزیز کرد و از عذاب دوزخ نجات داد، ایشان را رشوت کی دهیم؟! بعزّت آن خدای که ترا براستی بخلق فرستاد که یک خرما بایشان ندهیم مگر شمشیر، و بقضای حق رضا دادیم. رسول خدا از آن سخن شاد شد، فرمود: من بدان میگفتم که عرب روی بایشان نهاده بودند، خواستم تا لختی از ایشان کم شوند. و در آن یک ماه که حصار مدینه بود، هیچ قتال نرفت مگر آنکه: روزی جوقی سواران قریش نام ایشان عمرو بن عبد ود و عکرمة بن ابی جهل و وهیب بن ابی وهب و نوفل بن عبد اللَّه سلاح در پوشیدند و اسب در تاختند در خندق و عمرو بن عبد ود مبارز قریش بود، با بطشی و قوّتی و ترکیبی تمام مبارزت خواست و شعر گفت. علی بن ابی طالب (ع) پیش وی رفت. عمرو گفت: یا علی من نخواهم که تو بدست من کشته شوی. علی گفت: من خواهم که تو بدست من کشته شوی. عمرو خشم گرفت و از اسب فرو آمد و با علی بهم برآویختند، گردی از میان ایشان برآمد از بامداد تا نماز پیشین. چون گرد باز نشست، علی وی را کشته بود. رسول خدا فرمود: «لا فتی الا علی و لا سیف الا ذو الفقار».

Вҳиб зира бияфканад ва бигурехт . Алӣ шамшерӣ зад бар зину асби вай , зину асби бадв ним кард . Пас дайгарӣ аз эшон пеш омад ва кушта шуду нўФлро бснг ҳалок карданд ва се тан аз кофарон кушта шуданд , ва аз саҳобаи расӯли ҳечкас кушта нашуд . Абди арраҳмони бен абии бикр ҳануз дар ислом наёмада буд , берун омаду муборизати хост .

وهیب زره بیفکند و بگریخت. علی شمشیری زد بر زین و اسب وی، زین و اسب بدو نیم کرد. پس دیگری از ایشان پیش آمد و کشته شد و نوفل را بسنگ هلاک کردند و سه تن از کافران کشته شدند، و از صحابه رسول هیچکس کشته نشد. عبد الرحمن بن ابی بکر هنوز در اسلام نیامده بود، بیرون آمد و مبارزت خواست.

Абӯи бикри садиқи разии аллоҳи анҳу фаро пеш омад абди арраҳмон чун рӯй падар дид , баргашт .

ابو بکر صدیق رضی اللَّه عنه فرا پیش آمد عبد الرّحمن چون روی پدر دید، برگشت.

Пас бо абӯ бикр гуфтанд : агарат писар ҳарб кардӣ бо ту , чаҳ хостӣ кард ту бо вай ?

پس با ابو بکر گفتند: اگرت پسر حرب کردی با تو، چه خواستی کرد تو با وی؟

Абӯ бикр гуфт : бони худоӣ ки ягона ва яктост ки бози нгштмӣ то вайро кштмӣ ё ӯ марои киштӣ . Саъди маозро тирии бузург акҳл омад , гуфт : илоҳии ин хӯнро дарин раги нигаҳи дор то нахусти қризаҳро бмроди худ ба байнам , он гуҳ агар кушода шавад шояд .

ابو بکر گفت: بآن خدایی که یگانه و یکتاست که باز نگشتمی تا وی را کشتمی یا او مرا کشتی. سعد معاذ را تیری بزرگ اکحل آمد، گفت: الهی این خون را درین رگ نگه دار تا نخست قریظه را بمراد خود به بینم، آن گه اگر گشاده شود شاید.

Хаймае буд ки кӯдакону занони мусулмонон дар он хайма буданд , ҷуҳудии гирди он хайма мегашт бо силаҳу қасд эшон мекард , сафӣаи аммаи расӯл аз хайма берун омад ъамома барбастау амӯдии бадасти гирифтау бики захми он ҷуҳудро бикушт , пас аз он роҳҳо баста шуду таом азиз шуду занону кӯдакон гиристан дар гирифтанд , муъминони заъиф шудау мунофиқон аз шодии гардани биФрохтаҳу расӯли худои алайҳи алслоаҳу ассаломи ин дуо ҳаме кард : « аллоҳами манзили алкитоб , сариъи алҳсоб , аҳзми алоҳзоб » .

خیمه‌ای بود که کودکان و زنان مسلمانان در آن خیمه بودند، جهودی گرد آن خیمه‌ میگشت با سلاح و قصد ایشان میکرد، صفیه عمه رسول از خیمه بیرون آمد عمامه بربسته و عمودی بدست گرفته و بیک زخم آن جهود را بکشت، پس از آن راهها بسته شد و طعام عزیز شد و زنان و کودکان گریستن در گرفتند، مؤمنان ضعیف شده و منافقان از شادی گردن بیفراخته و رسول خدا علیه الصلاة و السلام این دعا همی کرد: «اللّهم منزل الکتاب، سریع الحساب، اهزم الاحزاب».

Пас Наими бен масъӯди бен омир аз банӣ ғтФон омад бнздики расӯли худо ва гуфт : ман мусулмонаму мусулмонӣ пинҳон дорам , маро чаҳ фармое ? расӯл гуфт : ту як тан чаҳ туоне кард ? магари хдоъӣ ки « алҳрби худъа » .

پس نعیم بن مسعود بن عامر از بنی غطفان آمد بنزدیک رسول خدا و گفت: من مسلمانم و مسلمانی پنهان دارم، مرا چه فرمایی؟ رسول گفت: تو یک تن چه توانی کرد؟ مگر خداعی که‌«الحرب خدعة».

Пас ин Наими бнздик қризаҳ шуду миёни вайу миёни эшон дар рӯзгори гузаштаи дӯстӣ буд , гуфт : маро чаҳ донед ва чун шиносед ? гуфтанд : дӯстии носеҳ ! гуфт акнӯн насиҳати ман бишанвед ! Қурайшу ғтФони ӣнҷо бегонаанд , хонау сарои эшон аз шумо давраст , омадаанд то агар ғаниматӣ ёбанд дар рубойанд ва агар на бигурезанду андӯҳ шумо нахуранд , пас шумо танҳо бимонед ва бо Муҳамад тоқат надоред . Гуфтанд : рости ҳамеи гӯйии насиҳат ҳаме кунӣ , акнӯн моро чаҳ бояд кард ? гуфт : чун эшон шуморо бҳрб хонанд , гўӣиди модаи тани хоҳем ки брҳни наздик мо фиристед то шумо пушт бар мо накунед , то он гуҳ ки аз Муҳамад эмин шавем . Гуфтанд ин савобасту некӯ , мо ҳамин кунем . Пас Наими бнздик Қурайш шуд ва гуфт шумо донед дӯсти дории ман шумороу душмании ман Муҳамадро , ва ман шуморо насиҳатӣ кунам агар пазиред . Гуфтанд пазирему насиҳат ту шинавем .

پس این نعیم بنزدیک قریظه شد و میان وی و میان ایشان در روزگار گذشته دوستی بود، گفت: مرا چه دانید و چون شناسید؟ گفتند: دوستی ناصح! گفت اکنون نصیحت من بشنوید! قریش و غطفان اینجا بیگانه‌اند، خانه و سرای ایشان از شما دور است، آمده‌اند تا اگر غنیمتی یابند در ربایند و اگر نه بگریزند و اندوه شما نخورند، پس شما تنها بمانید و با محمد طاقت ندارید. گفتند: راست همی گویی نصیحت همی کنی، اکنون ما را چه باید کرد؟ گفت: چون ایشان شما را بحرب خوانند، گوئید ماده تن خواهیم که برهن نزدیک ما فرستید تا شما پشت بر ما نکنید، تا آن گه که از محمد ایمن شویم. گفتند این صواب است و نیکو، ما همین کنیم. پس نعیم بنزدیک قریش شد و گفت شما دانید دوست داری من شما را و دشمنی من محمد را، و من شما را نصیحتی کنم اگر پذیرید. گفتند پذیریم و نصیحت تو شنویم.

Наим гуфт пас бидонед ки яҳуди пушаймон шудаанд аз нақзи аҳд ки бо Муҳамад карданд ва акнӯн кас фиристод ки то Муҳамад бо эшон сулҳ кунаду Муҳамад иҷобат накард . Эшон гуфтанд мо даҳ танро аз бузургони Қурайши бихоҳйму бнздик ту фиристем то эшонро бикашӣ ва бо мо сулҳ кунӣ , Муҳамад гуфт ин савобаст , акнӯн эшон аз шумо даҳ тан хоҳанд хост , нигар ки ҳушёр бошед ва донед ки чаҳ мебояд кард . Аз онҷо бархест Наиму бнздик ғтФон шуд ва ҳамин қисса бо эшон бигуфт , шаби шанбе пеш омад . Қурайшу ғтФон , ъкрмаҳро фиристоданд бо гуруҳеи мардумон ва банӣ қризаҳро гуфтанд ки мақоми мо ӣнҷо дароз шуд ва аз таоми мардумону алаф сутурон дармондем , фардои рӯзи шанбе май бояд ки ҳарбро сохта бошед то аз ду яке зоҳир шаваду мардумони азин танагӣ ва дшхўорӣ барраанд . Эшон ҷавоб доданд ки фардои рӯз шанбеаст ва моро рӯзи шанбеи рӯз тоъатаст ва ҳарб накунем ва то даҳ тан аз муътабарон бмо нафаристед , мо ҷанг накунем ва аз нақзи аҳди шумо эмин набошем . Эшон гуфтанд : сидқи Наиму нсҳ рост гуфт Наиму насиҳат некӯ кард . Ҳеҷ кас боишон нафарстоданаду ҳамаи пароканда дил шуданду тафарруқ дар миён эшон афтод . Пас расӯли худои ҳзиФаҳро гуфт : рӯи Бамёни эшону бози дон ки ҳол чист ва чаҳ май сголнд . ҲзиФаҳ гуфт : чун Бамёни эшон расидам , бод ъосФ дидам бар эшон мусаллат шудау сипоҳи ҳақ дар эшон афтода , боди химҳои брмикнд ва бар сари якдигари ҳамеи афканду сутурон ҳаме рамеданду бӯи Сафён дар миёни лашкари овоз ҳаме дод ки эй мардумон , лашкар аз гуруснагӣу сармоу сахтӣ бечора шуданду сутурон заъиф шуданд аз беалафӣ ,у қризаҳи аҳдӣ ки бо мо доштанд аз бими Муҳамади он аҳд бишикастанд ва ин боди ъосФи чунин бар мо чира шуда ки бо вай тоқат намонад , шумо ҳама боз гардид ки ман бозгаштам . Ин бигуфт ва бар шутур нишасту шутурро зонуи баста буд , аз руъб ки дар дили вай буд чандон ҳуш надошт ки зонуӣ уштур бикшодӣ пас аз уштур фурӯ омаду зонуӣ вай бикшод . ҲзиФаҳ гуфт агар на он будӣ ки расӯли худо маро гуфта буд , нигар ки эшонро ниёзорӣ ,у ренеи ман ӯро он соъати бкштмӣ . Лашкари ҳам чунон дар тохтани афтодау ҷомаҳои уштурону зини асбону хаймау коло ҳаме андохтанду боди эшонро аз пушти сутури ҳамеи рабӯд ва май афканду Фриштгони такбир ҳаме гуфтанд ва эшонро ҳамеи ронданд .

نعیم گفت پس بدانید که یهود پشیمان شده‌اند از نقض عهد که با محمد کردند و اکنون کس فرستاد که تا محمد با ایشان صلح کند و محمد اجابت نکرد. ایشان گفتند ما ده تن را از بزرگان قریش بخواهیم و بنزدیک تو فرستیم تا ایشان را بکشی و با ما صلح کنی، محمد گفت این صواب است، اکنون ایشان از شما ده تن خواهند خواست، نگر که هشیار باشید و دانید که چه می‌باید کرد. از آنجا برخاست نعیم و بنزدیک غطفان شد و همین قصه با ایشان بگفت، شب شنبه پیش آمد. قریش و غطفان، عکرمه را فرستادند با گروهی مردمان و بنی قریظه را گفتند که مقام ما اینجا دراز شد و از طعام مردمان و علف ستوران درماندیم، فردا روز شنبه می‌باید که حرب را ساخته باشید تا از دو یکی ظاهر شود و مردمان ازین تنگی و دشخواری برهند. ایشان جواب دادند که فردا روز شنبه است و ما را روز شنبه روز طاعت است و حرب نکنیم و تا ده تن از معتبران بما نفرستید، ما جنگ نکنیم و از نقض عهد شما ایمن نباشیم. ایشان گفتند: صدق نعیم و نصح راست گفت نعیم و نصیحت نیکو کرد. هیچ کس بایشان نفرستادند و همه پراکنده دل شدند و تفرّق در میان ایشان افتاد. پس رسول خدا حذیفه را گفت: رو بمیان ایشان و باز دان که حال چیست و چه می‌سگالند. حذیفه گفت: چون بمیان ایشان رسیدم، باد عاصف دیدم بر ایشان مسلّط شده و سپاه حق در ایشان افتاده، باد خیمها برمیکند و بر سر یکدیگر همی افکند و ستوران همی رمیدند و بو سفیان در میان لشکر آواز همی داد که ای مردمان، لشکر از گرسنگی و سرما و سختی بیچاره شدند و ستوران ضعیف شدند از بی‌علفی، و قریظه عهدی که با ما داشتند از بیم محمد آن عهد بشکستند و این باد عاصف چنین بر ما چیره شده که با وی طاقت نماند، شما همه باز گردید که من بازگشتم. این بگفت و بر شتر نشست و شتر را زانو بسته بود، از رعب که در دل وی بود چندان هوش نداشت که زانوی اشتر بگشادی پس از اشتر فرو آمد و زانوی وی بگشاد. حذیفه گفت اگر نه آن بودی که رسول خدا مرا گفته بود، نگر که ایشان را نیازاری، و رنه من او را آن ساعت بکشتمی. لشکر هم چنان در تاختن افتاده و جامه‌های اشتران و زین اسبان و خیمه و کالا همی انداختند و باد ایشان را از پشت ستور همی ربود و می‌افکند و فریشتگان تکبیر همی گفتند و ایشان را همی راندند.

Инаст ки раб Алъоламин фармуд : Фأрслнои алайҳими риҳоу ҷнўдои лами трўҳоу кони аллоҳи бмои тъмлўни бсиро .

اینست که رب العالمین فرمود: فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیراً.

إзи ҷоؤкми ман Фўқкм эй ман фавқи алўодии ман қабл алмшрқ ва ҳам асаду ғтФону мъҳми тлиҳаҳи бен хўилди алосдии фӣ банӣ асаду ҳеи бен ахтби фии яҳуди қризаҳ .

إِذْ جاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ ای من فوق الوادی من قبل المشرق و هم اسد و غطفان و معهم طلیحة بن خویلد الاسدی فی بنی اسد و حیی بن اخطب فی یهود قریظه.

Ва ман أсФли мнкм яъне ман батни алўодии ман қабл алмғрб ва ҳам Қурайш ва кунона алайҳими абӯи Сафёни бен ҳарби фии Қурайш ва ман табаъау абӯи алоъўри Амри бен Сафёни алслмии ман қабл алхндқ .

وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ یعنی من بطن الوادی من قبل المغرب و هم قریش و کنانه علیهم ابو سفیان بن حرب فی قریش و من تبعه و ابو الاعور عمرو بن سفیان السلمی من قبل الخندق.

Ва إзи зоғати алأбсор эй Малтау шахсати ман алръб ,у қили зоғати ани кули шайъи ءи Флми инзрўои алои илои адуҳо . Ва қили зоғати абсори алмноФқину риҷоли заъифаи қлўбҳм .

وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ ای مالت و شخصت من الرّعب، و قیل زاغت عن کلّ شی‌ء فلم ینظروا الا الی عدوّها. و قیل زاغت ابصار المنافقین و رجال ضعیفة قلوبهم.

Ва блғти улқулуби алҳноҷр эй кодти тблғи ?фони алқлби азои блғи алҳнҷри моти алонсон . Алҳнҷри ҷўФи алҳлқўм ,у ҳозои алии алтмсили ъбр ба ан шудаи алхўФ .

وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ ای کادت تبلغ فانّ القلب اذا بلغ الحنجر مات الانسان. الحنجر جوف الحلقوم، و هذا علی التّمثیل عبّر به عن شدّة الخوف.

Тзнўни биллоҳи алзнўнои алолФи зоидаи алмроди баҳои алнсб , лзлки ҳазфҳо ман ҳазфҳо ман алқроءу ҳазфи алолФи қроءаҳи аҳли албсраҳу Ҳамзау албоқўни алии исботи алолФи фии алзнўн ва алрасулу алсбил ,у алқуръони арабӣу алъараби тҳби издивоҷи алклому тасовии алқўоФӣу оёти алсўраҳ ва охирҳо алии алолФ . Ва тзнўни биллоҳи алзнўно эй знўнои мухталифаи Фолмхлси изни ани аллоҳи инҷзи ваъдаи фии аълоъи расӯлаи алии адуау алзъиФи изни ғайри злки лмои ирии ман ксраҳи алъдўу алмноФқи иқўл : мо въднои аллоҳу расӯлаи إлои ғрўро .

تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا الالف زائدة المراد بها النّصب، لذلک حذفها من حذفها من القرّاء و حذف الالف قراءة اهل البصرة و حمزة و الباقون علی اثبات الالف فی الظّنون و الرّسول و السبیل، و القرآن عربی و العرب تحبّ ازدواج الکلام و تساوی القوافی و آیات السورة و آخرها علی الالف. وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا ای ظنونا مختلفة فالمخلص یظنّ انّ اللَّه ینجز وعده فی اعلاء رسوله علی عدوّه و الضّعیف یظنّ غیر ذلک لما یری من کثرة العدوّ و المنافق یقول: ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً.

Ҳнолки абтлии алмؤмнўни алъараби ткнии болмкони ан алзмону болзмони ани алмкон ,у алтأўили зоки ҳайни абтлии алмؤмнўни болҳсру алқтоли литбини алмхлси ман алмноФқ .

هُنالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ العرب تکنی بالمکان عن الزّمان و بالزّمان عن المکان، و التّأویل ذاک حین ابتلی المؤمنون بالحصر و القتال لیتبیّن المخلص من المنافق.

Ва злзлўои злзолои шадидан эй ҳркўои тҳрикои шадидани блиғои болФтнаҳу алтмҳиси Фсбтўои алии аимонҳм ,у алзлзлаҳ шудаи алҳркаҳ . Ин чунонаст ки аҷам гӯйанд : фалони касро аз ҷои ббрднд аз хашм ё аз бим ё аз хаҷал .

وَ زُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِیداً ای حرّکوا تحریکا شدیدا بلیغا بالفتنة و التّمحیص فثبتوا علی ایمانهم، و الزّلزلة شدة الحرکة. این چنانست که عجم گویند: فلان کس را از جای ببردند از خشم یا از بیم یا از خجل.

Рӯй абӯи Саиди алхдрии қол : қлнои явми алхндқ ё расӯли аллоҳи ҳилли ман шайъи ءи тқўлаҳи Фқди блғти улқулуби алҳноҷр ? қол : « нъм , қўлўои аллоҳами астари ъўротноу омни рўъотно » қоли Фқлноҳои Фзрби вуҷӯҳи أъдоءи аллоҳи болриҳи Фонҳзмўо . Ва إзи иқўли алмноФқўну аллазӣнаи фии қлўбҳми марази шаку нифоқ ва ҳам мътби бен қширу абди аллоҳи бен абӣу асҳоба : мо въднои аллоҳу расӯлаи إлои ғрўро эй иъднои Муҳамади фатҳи қусӯри болшому Форсу аҳднои лои исттиъи ани иҷоўзи раҳлаи ҳозоу аллоҳи алғрўр эй алботл ,у қил : қоли раҷули ман алмноФқини лрҷли ман алмؤмнин : мо маъаи Муҳамади إлои أклаҳи раъсу луи конўои лҳмои лолтҳмҳми абӯи Сафён .

روی ابو سعید الخدری قال: قلنا یوم الخندق یا رسول اللَّه هل من شی‌ء تقوله فقد بلغت القلوب الحناجر؟ قال: «نعم، قولوا اللهم استر عوراتنا و آمن روعاتنا» قال فقلناها فضرب وجوه أعداء اللَّه بالرّیح فانهزموا. وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ شک و نفاق و هم معتب بن قشیر و عبد اللَّه بن ابیّ و اصحابه: ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً ای یعدنا محمد فتح قصور بالشام و فارس و احدنا لا یستطیع ان یجاوز رحله هذا و اللَّه الغرور ای الباطل، و قیل: قال رجل من المنافقین لرجل من المؤمنین: ما مع محمد إلا أکلة رأس و لو کانوا لحما لالتهمهم ابو سفیان.

Ва إзи қолат тоӣФаҳ манеҳам эй ман алмноФқин ва ҳам аўси қибтӣу асҳоба : ё أҳли Ясриби Ясриб , исми арзи алмдинаҳи фии ҷониби минҳо . Ва фии баъзи алохбори ан алнабӣ ( с ) наҳй ани тсмии алмдинаҳи Ясрибу қоли ҳаии тобаҳи конаи караи ҳзаҳи аллФз .

وَ إِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ ای من المنافقین و هم اوس قبطی و اصحابه: یا أَهْلَ یَثْرِبَ یثرب، اسم ارض المدینة فی جانب منها. و فی بعض الاخبار انّ النّبی (ص) نهی ان تسمّی المدینة یثرب و قال هی طابة کانّه کره هذه اللفظ.

Лои мақоми лаками қроءаҳи алъомаҳи бФтҳи алмим , эй лои макони лаками тнзлўну тқимўни фӣау қрأи ҳФси бзми алмиму ҳўи алмсдр , эй лои иқомаи лакам .

لا مُقامَ لَکُمْ قراءة العامّة بفتح المیم، ای لا مکان لکم تنزلون و تقیمون فیه و قرأ حفص بضم المیم و هو المصدر، ای لا اقامة لکم.

Форҷъўои илои мнозлкми ани атбоъи Муҳамад ( с )у қил : Форҷъўои ани алқтоли илои мсокнкм .

فَارْجِعُوا الی منازلکم عن اتّباع محمد (ص) و قیل: فارجعوا عن القتال الی مساکنکم.

Ва истأзн Фриқ манеҳам алнабӣ иқўлўни إни биўтнои ъўраҳ эй холӣаи зойеъау ҳаии ммои ялии алъдўу тхшии алайҳои алсроқ ,у қил : إни биўтнои ъўраҳ эй мъўраҳи ллсроқи ғайри ҳсинаҳ . Иқол : аъўрти буюти алқўми ази зҳбўои анҳуу аъўри алфориси азо бдо манеҳ мавзеи халали ллзрбу алтъну тқўли ъўри алмкони иъўри ъўроу байти ъўру буюти ъўраҳу ъўраҳ эй зоти ъўраҳу алъўраҳи кули мо хиФи алайҳ ӯ караи инкишофа . Ва қрии фии алшўози إни биўтнои ъўраҳи бксри алўоў эй қсираҳи алҷдрони исҳли духули алсроқи алайҳои Фкзбҳми аллоҳи ъзу ҷли Фқол : ва мо ҳаии бъўраҳ , эй ҳаии ҳсинаҳ ва мо ҳаии бъўраҳ ,у қил : зъмўои ани баҳои ъдўои ман ҷумлаи алъскри Фбъси расӯли аллоҳ ( с ) Флми иҷди баҳои ъдўо .

وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنا عَوْرَةٌ ای خالیة ضایعه و هی ممّا یلی العدوّ و تخشی علیها السراق، و قیل: إِنَّ بُیُوتَنا عَوْرَةٌ ای معورة للسراق غیر حصینة. یقال: اعورت بیوت القوم اذ ذهبوا عنه و اعور الفارس اذا بدا منه موضع خلل للضّرب و الطّعن و تقول عور المکان یعور عورا و بیت عور و بیوت عورة و عورة ای ذات عورة و العورة کلّ ما خیف علیه او کره انکشافه. و قرئ فی الشواذّ إِنَّ بُیُوتَنا عَوْرَةٌ بکسر الواو ای قصیرة الجدران یسهل دخول السراق علیها فکذّبهم اللَّه عزّ و جلّ فقال: وَ ما هِیَ بِعَوْرَةٍ، ای هی حصینة و ما هی بعورة، و قیل: زعموا انّ بها عدوّا من جملة العسکر فبعث رسول اللَّه (ص) فلم یجد بها عدوّا.

إни иридўни إлои Фроро эй мо иридўни бҳзои алқўли алои Фророи ман алқтоли сами ахбри аллоҳи субҳонаи ани алғиби алзии ҳўи сӯъи неоти аллазӣнаи қолўои إни биўтнои ъўраҳи Фқолу луи дахли алъдўи алайҳими биўтҳми ман ҷавониби алмдинаҳ яъне ман эй ҷониби дахлати сами сӣлўои алФтнаҳ ӣ алортдоду алкФру алкўни маъаи алмшркини алии алмؤмнини фии алҳрби лотўҳо яъне лоътўҳоу аҷобўҳми илои злк .

إِنْ یُرِیدُونَ إِلَّا فِراراً ای ما یریدون بهذا القول الا فرارا من القتال ثم اخبر اللَّه سبحانه عن الغیب الذی هو سوء نیّات الّذین قالوا إِنَّ بُیُوتَنا عَوْرَةٌ فقال و لو دخل العدوّ علیهم بیوتهم من جوانب المدینة یعنی من ایّ جانب دخلت ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ ی الارتداد و الکفر و الکون مع المشرکین علی المؤمنین فی الحرب لَآتَوْها یعنی لاعطوها و اجابوهم الی ذلک.

Ва мо тлбсўои баҳои إлои исиро эй мо тлбсўои болоҷобаҳи алои қлило эй асръўои алоҷобаҳи илои алшрки тайиба ба анФсҳм ,у қрأи аҳли алҳҷози лотўҳои мқсўраҳ яъне лҷоؤҳоу Фълўҳоу рҷъўои ани алислому қили мо тлбсўои баҳо эй болмдинаҳи баъди злки إлои исиро ҳатто ётиҳми аллоҳи болъзоб .

وَ ما تَلَبَّثُوا بِها إِلَّا یَسِیراً ای ما تلبّثوا بالاجابه الا قلیلا ای اسرعوا الاجابة الی الشرک طیبة به انفسهم، و قرأ اهل الحجاز لَآتَوْها مقصورة یعنی لجاؤها و فعلوها و رجعوا عن الاسلام و قیل ما تَلَبَّثُوا بِها ای بالمدینة بعد ذلک إِلَّا یَسِیراً حتّی یاتیهم اللَّه بالعذاب.

Ва лақади конўои ъоҳдўои аллоҳи ман қабл лои иўлўни алأдбор яъне банӣ ҳорисаи ҳамвои явми аҳади ани иФшлўои маъа банӣ слмаҳ Флмо назул Фиҳм мо назул , ъоҳдўои аллоҳи ъзу ҷли ани лои иъўдўои лмслҳо абадан Фзкрҳми аллоҳи злки алъҳд ,у қили ман қабл яъне ман қабл мҷии ءи алоҳзоби ъоҳдўои расӯли аллоҳ ( с )у ҳлФўои алои инҳзмўн , Фиўлўни أъдоءҳми адборҳми иқоли лкли мунҳазим вале дбраҳ .

وَ لَقَدْ کانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لا یُوَلُّونَ الْأَدْبارَ یعنی بنی حارثه همّوا یوم احد ان یفشلوا مع بنی سلمة فلمّا نزل فیهم ما نزل، عاهدوا اللَّه عزّ و جلّ ان لا یعودوا لمثلها ابدا فذکرهم اللَّه ذلک العهد، و قیل مِنْ قَبْلُ یعنی من قبل مجی‌ء الاحزاب عاهدوا رسول اللَّه (ص) و حلفوا الا ینهزمون، فیولّون أعداءهم ادبارهم یقال لکلّ منهزم ولّی دبره.

Ва кони аҳди аллоҳи мсؤло эй мтолбо ба комаи тқўли сأлти Флонои ҳақӣ эй толбтаҳ ба .

وَ کانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلًا ای مطالبا به کما تقول سألت فلانا حقی ای طالبته به.

Ва манеҳ қавла :у إзои алмўؤдаҳи сӣлт эй тўлбти баҳо ,у қили ани алъҳди алмсؤли ани иҳосбу иҷозии алайҳ .

و منه قوله: وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ ای طولبت بها، و قیل انّ العهد المسؤل ان یحاسب و یجازی علیه.

Қул лни инФъкми алФрори ани Фрртми ман аламут ӯ алқтл , алзии кутуби алайкуми лони ман ҳзри аҷалаи мот ӯ қатл . Ва إзои лои тмтъўни إлои қлило эй лои тмтъўни баъди алФрори алои мадаи оҷолкму ҳаии қалил .

قل لن ینفعکم الفرار ان فررتم من الموت او القتل، الّذی کتب علیکم لانّ من حضر اجله مات او قتل. وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِیلًا ای لا تمتّعون بعد الفرار الا مدة آجالکم و هی قلیل.

Қул ман зои алзии иъсмкми ман аллоҳи имнъкми ман ъзобои ллаҳи إни أроди бкми сўءои фии алднё ӯ ман азоби аллоҳи фии алохраҳ ,у қили маъноа : ман иқдри алии дафъи қзоءи аллоҳи Фикми إни أроди бкми сўءои қтло ӯ ҳзимаҳ ӯ ҷарроҳаи أўи أроди бкми раҳмаи ҳоҳнои азмор яъне ва ман зои алзии ихзлкм ӯ иҳрмкми ани ?ераади бкми раҳмау зФроу нсроу ғнимаҳ яъне Фозои ълмтми анаи лои дофеъу лои роди лқзоءи аллоҳу лои марди ломраҳи Фоълмўои анаи лои изркми алсботу лои инФъкми алФрор .

قُلْ مَنْ ذَا الَّذِی یَعْصِمُکُمْ مِنَ اللَّهِ یمنعکم من عذابا للَّه إِنْ أَرادَ بِکُمْ سُوءاً فی الدّنیا او من عذاب اللَّه فی الآخرة، و قیل معناه: من یقدر علی دفع قضاء اللَّه فیکم إِنْ أَرادَ بِکُمْ سُوءاً قتلا او هزیمة او جراحة أَوْ أَرادَ بِکُمْ رَحْمَةً هاهنا اضمار یعنی و من ذا الّذی یخذلکم او یحرمکم ان اراد بکم رحمة و ظفرا و نصرا و غنیمة یعنی فاذا علمتم انّه لا دافع و لا رادّ لقضاء اللَّه و لا مردّ لامره فاعلموا انّه لا یضرّکم الثّبات و لا ینفعکم الفرار.

Ва лои иҷдўни ?лаами ман дуни аллоҳи влё эй қрибои инФъҳму лои нсиро эй носрои имнъҳм .

وَ لا یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیًّا ای قریبا ینفعهم وَ لا نَصِیراً ای ناصرا یمنعهم.

Қади иълми аллоҳи алмъўқини мнкм эй алмсбтини анноси ани расӯли аллоҳ ( с ) .

قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ ای المثبطین النّاس عن رسول اللَّه (ص).

Ва алқоӣлини лإхўонҳми ҳиллами إлинои арҷъўои алиноу даъвои мҳмдоу асҳобаи Флои тшҳдўои маъааи алҳрби Фонои нхоФи алайкуми алҳлок . Ҷоءи фии ани алмъўқини конўои рؤсоءи алмноФқини қолўои лотбоъҳми явми алоҳзоб : даъвои ҳозои алрҷли ?фонаи ҳолку ақблўои нҳўно .

وَ الْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنا ارجعوا الینا و دعوا محمدا و اصحابه فلا تشهدوا معه الحرب فانا نخاف علیکم الهلاک. جاء فی انّ المعوّقین کانوا رؤساء المنافقین قالوا لاتباعهم یوم الاحزاب: دعوا هذا الرّجل فانه هالک و اقبلوا نحونا.

Ва лои иأтўни албأс эй алҳрб , إлои қлилои рёءу самъаи ман ғайри эҳтисобу луи кони злки алқлили ллаҳи ?лаккони ксиро .

وَ لا یَأْتُونَ الْبَأْسَ ای الحرب، إِلَّا قَلِیلًا ریاء و سمعة من غیر احتساب و لو کان ذلک القلیل للَّه لکان کثیرا.

أшҳаҳи алайкуми ҷамъи шҳиҳу ҳўи албхил , эй бхлоءи алайкуми бакули хайри лои иҳбўни ани инолкм ё мъшри алмؤмнини ман аллоҳи хайру лои насру қили бхлоءи болнФқаҳи фии сиблати аллоҳу алнсраҳ ,у қил бхлоء ъанд алғнимаҳи всФҳми аллоҳи таъолии болбхлу алҷбн эй ҳам ҷбноء ъанд аллқоء أшҳоء ъанд алътоءу антсби алшҳаҳи алии улҳоли ман қавла :у лои иأтўни албأси إлои қлило эй ҷбноء ъанд албأс ашҳаҳ ъанд алонФоқи алии Фқроءи алмуслимӣну қили насби алии алзм .

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ جمع شحیح و هو البخیل، ای بخلاء علیکم بکلّ خیر لا یحبّون ان ینالکم یا معشر المؤمنین من اللَّه خیر و لا نصر و قیل بخلاء بالنفقة فی سبیل اللَّه و النصرة، و قیل بخلاء عند الغنیمة وصفهم اللَّه تعالی بالبخل و الجبن ای هم جبناء عند اللقاء أشحاء عند العطاء و انتصب الشّحة علی الحال من قوله: وَ لا یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِیلًا ای جبناء عند البأس اشحة عند الانفاق علی فقراء المسلمین و قیل نصب علی الذّم.

Фإзои ҷоءи алхўФ эй хавфи алқтоли рأитҳми инзрўни إлики тдўри أъинҳми фии аҳдоқҳми иминоу шмолои ман алхўФу алҷбни колзии иғшии алайҳи ман аламут эй кдўрони айни алзии иғшии алайҳи ман аламут ,у злки ани алмғшии алайҳи ман аламути изҳби ақлаи Фишхси Басра , эй ирмқи ббсраҳи мконои воҳдои Флои итрФ .

فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ ای خوف القتال رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ فی احداقهم یمینا و شمالا من الخوف و الجبن کَالَّذِی یُغْشی‌ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ ای کدوران عین الّذی یغشی علیه من الموت، و ذلک انّ المغشی علیه من الموت یذهب عقله فیشخص بصره، ای یرمق ببصره مکانا واحدا فلا یطرف.

Фإзои зҳби алхўФ эй анкшФи алҳрбу амнўо , слқўкми бأлснаҳи ҳаддоди ҷамъи ҳадид , эй ҷодлўкму хотбўкми мухотабаи ирФъўни баҳои асўотҳми фии талаби алғнимаҳи иқўлўн : аътўно ! аътўно ! алҳоҳо манеҳам ,у фии алҳдиси лӣси мнои ман слқ эй соҳи фии алмсибаҳ ,у тқўли алъараб : хатиби мслоқу слоқ эй балиғи мсқъ ,у қил : слқўкм эй итънўни Фикми болмъоиби кзбоу зўро , ман қавли алъараб : слқти алмрأаҳ эй схбт .

فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ ای انکشف الحرب و امنوا، سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ جمع حدید، ای جادلوکم و خاطبوکم مخاطبة یرفعون بها اصواتهم فی طلب الغنیمة یقولون: اعطونا! اعطونا! الحاحا منهم، و فی الحدیث لیس منا من سلق ای صاح فی المصیبة، و تقول العرب: خطیب مسلاق و سلاق ای بلیغ مصقع، و قیل: سلقوکم ای یطعنون فیکم بالمعایب کذبا و زورا، من قول العرب: سلقت المرأة ای صخبت.

أшҳаҳи алии алхир Эй ъанд алғнимаҳи итшоҳўни алмؤмнин ,у крри ашҳаҳи лони алшҳи алаввали ирид ба албхли болмъўнаҳи фии алҳрбу лиҳозои қолу лои иأтўни албأси إлои қлилоу болсонии ирид ба албхли болмолу алғнимаҳ .

أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ ای عند الغنیمة یتشاحّون المؤمنین، و کرّر اشحّة لانّ الشحّ الاوّل یرید به البخل بالمعونة فی الحرب و لهذا قال وَ لا یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِیلًا و بالثّانی یرید به البخل بالمال و الغنیمة.

أўлӣки лами иؤмнўо эй ман кони ҳозои сифатаи Флиси бмؤмн .

أُولئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا ای من کان هذا صفته فلیس بمؤمن.

Фأҳбти аллоҳи أъмолҳми қоли мақотил : абтли аллоҳи ҷҳодҳму қтолҳми маъа алнабӣ ( с )у кони злки алии аллоҳи исиро эй кони иҳботи аъмолҳми алии аллоҳи ҳинои лонаи алФъоли лмои ирид .

فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ قال مقاتل: ابطل اللَّه جهادهم و قتالهم مع النّبی (ص) وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً ای کان احباط اعمالهم علی اللَّه هیّنا لانه الفعّال لما یرید.

Иҳсбўни алأҳзоби лами изҳбўо эй изни алмноФқўни ани алоҳзоби аллазӣнаи тҳзбўои алии расӯли аллоҳ ( с ) ман Қурайшу ғтФону қризаҳи лами инҳзмўоу лами инсрФўои ани қтолҳми ҷбноу Фрқоу қади ансрФўо ,у қил : изни алмноФқўни ани алоҳзоби лами изҳбўои лоътқодҳми ан алнабӣ ( с ) лами исдқҳми Фимои ахбрҳм ба ман насраи алмؤмнин ,у ани алоҳзоби лами изҳбўои анҳуам илои мўозъҳму анмои тأхрўои анҳуам лзрби ман алмкидаҳ .

یَحْسَبُونَ الْأَحْزابَ لَمْ یَذْهَبُوا ای یظنّ المنافقون انّ الاحزاب الّذین تحزبوا علی رسول اللَّه (ص) من قریش و غطفان و قریظة لم ینهزموا و لم ینصرفوا عن قتالهم جبنا و فرقا و قد انصرفوا، و قیل: یظنّ المنافقون انّ الاحزاب لم یذهبوا لاعتقادهم انّ النّبی (ص) لم یصدقهم فیما اخبرهم به من نصرة المؤمنین، و انّ الاحزاب لم یذهبوا عنهم الی مواضعهم و انّما تأخروا عنهم لضرب من المکیدة.

Сами қол :у إни иأти алأҳзоб эй ани иъўдўо , иўдўои ҳؤлоءи алмноФқўни ман шудаи хўФҳму ҷбнҳми анҳми итркўни алмнозлу инҷўни бонФсҳми Фикўнўни бодайн эй фии албодиаҳи маъаи алоъроб , иқол : бдо , ибдўо , Фҳўи боди азои харҷи илои албодиаҳу лами ихторўои албодиаҳи лои минҳоу локини литсъи ?лаами масолики алФрор ,у қил : ҳам фии баъди алниаҳи ани нсрткми бҳиси луи ъоўдкми алкФори ?лакконати мнитҳми ани икўнўои ънкми бъидои фии баъзи албўодӣ .

ثمّ قال: وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزابُ ای ان یعودوا، یَوَدُّوا هؤلاء المنافقون من شدة خوفهم و جبنهم انهم یترکون المنازل و ینجون بانفسهم فیکونون بادین ای فی البادیة مع الاعراب، یقال: بدا، یبدوا، فهو باد اذا خرج الی البادیة و لم یختاروا البادیة لا منها و لکن لیتّسع لهم مسالک الفرار، و قیل: هم فی بعد النیة عن نصرتکم بحیث لو عاودکم الکفّار لکانت منیّتهم ان یکونوا عنکم بعیدا فی بعض البوادی.

Исӣлўни ани أнбоӣкм эй ахборкм ,у қрأи ёқӯби исоءлўни мшддаҳи ммдўдаҳ эй итсоءлўн .

یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبائِکُمْ ای اخبارکم، و قرأ یعقوب یساءلون مشدّدة ممدودة ای یتساءلون.

Ва луи конўои Фикм яъне луи кони ҳؤлоءи алмноФқўни Фикм .

وَ لَوْ کانُوا فِیکُمْ یعنی لو کان هؤلاء المنافقون فیکم.

Мо қотлўои إлои қлилои иқимўн ба ъзрҳми Фиқўлўни қади қотлно ,у қоли мақотил : мо қотлўои алои қлило яъне алои рёءу самъаи ман ғайри ҳасба ва мо лами икни ллаҳи Фҳўи қалил .

ما قاتَلُوا إِلَّا قَلِیلًا یقیمون به عذرهم فیقولون قد قاتلنا، و قال مقاتل: ما قاتلوا الا قلیلا یعنی الا ریاء و سمعة من غیر حسبة و ما لم یکن للَّه فهو قلیل.

Лақади кони лаками фии расӯли аллоҳи أсўаҳи ҳасана , қрأи ъосм : усваи ҳайси кони бзми алҳмзаҳу албоқўни бксрҳо ,у ҳумои луғатон , эй қдўаҳи солеҳа . Иқол : лнои бкми усвау антми лнои қдўаҳ , вау қил : алосўаҳи алмшоркаҳи фии аламр ,у маънии алоиаҳ : ман итўқъи алхири ман аллоҳу ирии мо исибаҳи ман алшдоӣди ман ҷиҳатаи Фмни ҳукмаи ани итъзии болнбӣ ( с )у ирзӣ ба усвау лои икраҳи ани исибаҳ мисли мо асобаҳи Фисбти маъааи ҳайси сабту лои иўлии анҳуу лои итлби алълли комаи фаълаи алмноФқўн .

لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ، قرأ عاصم: اسوة حیث کان بضمّ الهمزة و الباقون بکسرها، و هما لغتان، ای قدوة صالحة. یقال: لنا بکم اسوة و انتم لنا قدوة، و و قیل: الاسوة المشارکة فی الامر، و معنی الایة: من یتوقع الخیر من اللَّه و یری ما یصیبه من الشدائد من جهته فمن حکمه ان یتعزّی بالنّبی (ص) و یرضی به اسوة و لا یکره ان یصیبه مثل ما اصابه فیثبت معه حیث ثبت و لا یولی عنه و لا یطلب العلل کما فعله المنافقون.

Қавла : лмни кони ирҷўои аллоҳи қоли ибни аббос : ирҷўои савоби аллоҳ ,у қоли мақотил : ихшии аллоҳу алиўми алохр , яъне ихшии явми албъси ани раъии фӣаи ҷзоءи алоъмол .

قوله: لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللَّهَ قال ابن عباس: یرجوا ثواب اللَّه، و قال مقاتل: یخشی اللَّه و الیوم الآخر، یعنی یخشی یوم البعث ان رأی فیه جزاء الاعمال.

Ва зикри аллоҳи ксирои лони алмноФқини лои изкрўни аллоҳи алои қлило . Қоли ибни ҷрир : ҳозои итоби ман аллоҳи ллзини тхлФўои ан алнабӣ ( с ) болмдинаҳи иқўл : кони алўоҷби ани итأсўоу икўнўои маъааи ҳайси кони ?фони ман ирҷўои савоби аллоҳу раҳматаи фии алохраҳи лои ирғби бнФсаҳи ани расӯли аллоҳ ( с )у локини икўни ?ла ба усваи Фикўни ҳайси кон . Сами васфи ҳол алмؤмнин ъанд лқоءи алоҳзоби Фқол : «у лмои рأи алмؤмнўни алأҳзоб яъне иҷтимои алоҳзоби алии расӯли аллоҳ ( с ) .

وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیراً لانّ المنافقین لا یذکرون اللَّه الا قلیلا. قال ابن جریر: هذا عتاب من اللَّه للّذین تخلّفوا عن النّبی (ص) بالمدینة یقول: کان الواجب ان یتأسوا و یکونوا معه حیث کان فانّ من یرجوا ثواب اللَّه و رحمته فی الآخرة لا یرغب بنفسه عن رسول اللَّه (ص) و لکن یکون له به اسوة فیکون حیث کان. ثم وصف حال المؤمنین عند لقاء الاحزاب فقال: «وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ یعنی اجتماع الاحزاب علی رسول اللَّه (ص).

Қолўои тслимои ломри аллоҳу тсдиқои лўъдаҳ : ҳозои мо въднои аллоҳу расӯлау ?лаами ваъдаами аллоҳу расӯлаи ани исибҳми алблўии фии амўолҳму анФсҳми фии қавла : лтблўни фии أмўолкму أнФскму фии қавла : أи ҳасби анноси أни итркўои أни иқўлўои омно ва ҳам лои иФтнўну фии қавла :у лнблўнкми бшии ءи ман алхўФу алҷўъ . . . Алоиаҳ ,у фии қавла : أми ҳсбтми أни тдхлўои алҷнаҳу лмои иأткм мисли аллазӣнаи хлўои ман қблкми илои қавла : أлои إни насри аллоҳи қариби Флмои Аштади баҳами аламри явми алоҳзоби лами ишкўои фии аддӣн , бали қолўои ҳозои мо въднои аллоҳу расӯлау сидқи аллоҳу расӯла , ва мо зодаам мо назул баҳами ман алшдоӣди إлои إимонои тсдиқои ллаҳу тслимои ломри аллоҳ . Ва алтслиму алисломи мъноҳмои воҳид ,у ҳўи таслими аламри илои аллоҳу асломҳму анқёдҳми лмои иأмрҳм ба ва разӣ манеҳ бқзоӣаҳи Фиҳм .

قالُوا تسلیما لامر اللَّه و تصدیقا لوعده: هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ و لهم وعدهم اللَّه و رسوله ان یصیبهم البلوی فی اموالهم و انفسهم فی قوله: لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ و فی قوله: أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ و فی قوله: وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ... الایة، و فی قوله: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ الی قوله: أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِیبٌ فلمّا اشتدّ بهم الامر یوم الاحزاب لم یشکّوا فی الدّین، بل قالوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ، وَ ما زادَهُمْ ما نزل بهم من الشّدائد إِلَّا إِیماناً تصدیقا للَّه وَ تَسْلِیماً لامر اللَّه. و التسلیم و الاسلام معناهما واحد، و هو تسلیم الامر الی اللَّه و اسلامهم و انقیادهم لما یأمرهم به و رضی منه بقضائه فیهم.