Қавла :у лслимони алриҳ эйу схрнои лслимони алриҳ ,у бқроءти абӯи бикр аз ъосм « алриҳ » брФъ хонду алўҷаҳи ан « алриҳ » мбтдоء ва « лслимон » хубрау қади ҳазфи алмзоФи ман алмбтдоу алтқдир :у лслимони тасхири алриҳ , Флмои ҳазф « алтсхир » алзии ҳўи алмзоФи ақимт « алриҳ » алтии ҳаии алмзоФи илоҳо мақомаи Фсорти мрФўъаҳи болобтдоءу алмънӣ :у тасхири алриҳи лслимон . Боқии қроءу ҳФс аз ъосм « алриҳ » хонанд бнсби алии тақдири феъли мҳзўФ ,у алмънӣ :у схрнои лслимони алриҳ .

قوله: وَ لِسُلَیْمانَ الرِّیحَ ای و سخّرنا لسلیمان الریح، و بقراءت ابو بکر از عاصم «الریح» برفع خواند و الوجه انّ «الریح» مبتداء و «لسلیمان» خبره و قد حذف المضاف من المبتدا و التقدیر: و لسلیمان تسخیر الریح، فلمّا حذف «التسخیر» الذی هو المضاف اقیمت «الریح» الّتی هی المضاف الیها مقامه فصارت مرفوعة بالابتداء و المعنی: و تسخیر الریح لسلیمان. باقی قرّاء و حفص از عاصم «الریح» خوانند بنصب علی تقدیر فعل محذوف، و المعنی: و سخرنا لسلیمان الریح.

Ғдўҳои шаҳри ғдўҳои илои антсоФи алнҳори масираи шаҳр эй сайрҳо ман лдни тулӯъи алшмси илои заволҳо масири дўоби анноси фии шаҳру рўоҳҳои ман антсоФи алнҳори илои аллили масираи шаҳри фии явми воҳид , масираи шаҳрин . Қоли вҳб : зикри лии ани мнзлои бноҳиаҳи диҷлаи мактуби фӣаи кутубаи баъзи асҳоби сулаймон : нҳни нзлноаҳ ва мо бниноаҳу мбнёи вҷдноаҳи ғдўнои ман истахри Фқлноаҳу нҳн роӣҳўн манеҳ ани шоءи аллоҳи Фбоӣтўни болшом . Ва қоли алҳсн : кони иғдўои ман димишқи Фиқили бостхру бинҳмои масираи шаҳри сами ирўҳи ман истахри Фибити бкоблу бинҳмои масираи шаҳри ллрокби алмсръ .

غُدُوُّها شَهْرٌ غدوّها الی انتصاف النهار مسیرة شهر ای سیرها من لدن طلوع الشمس الی زوالها مسیر دوابّ الناس فی شهر وَ رَواحُها من انتصاف النهار الی اللیل مسیرة شهر فی یوم واحد، مسیرة شهرین. قال وهب: ذکر لی انّ منزلا بناحیة دجلة مکتوب فیه کتبه بعض اصحاب سلیمان: نحن نزلناه و ما بنیناه و مبنیّا وجدناه غدونا من اصطخر فقلناه و نحن رائحون منه ان شاء اللَّه فبائتون بالشام. و قال الحسن: کان یغدوا من دمشق فیقیل باصطخر و بینهما مسیرة شهر ثمّ یروح من اصطخر فیبیت بکابل و بینهما مسیرة شهر للرّاکب المسرع.

Гуфтаанд : сайри сулаймон бар мураккаби боди андари басити замини чунон буд ки ҳар рӯзи бомдод то бнмози пешини вақти қилўлаҳи масофати як моҳаи роҳи бурӣда буд , ва гуфтаанд : сафари вай аз замини Ироқ буд то ба Марв ва аз анҷо то ба Балх ва аз анҷо дар билод тарк шудӣу билоди тарк боз буридӣ то базмин син , он гуҳи сӯии рост аз ҷониби матлаъи офтоби баргаштӣ бар соҳили дарё то базмин Қандаҳору зи анҷо то ба макрону Кирмону зонҷо то ба истахри порсу истахри порси нузули гоҳи вай буд , як чанд онҷо мақом кардӣу зонҷо бомдод бирафтӣу шабонгоҳ ба шом будӣ бмдинаҳи тдмру мустақару маскани ваии тдмр буд , кони сулаймони амри алшётин қабл шхўсаҳи ман алшоми илои алъроқи Фбнўҳои ?лаи болсФоҳу алъмду алрхоми алأбизу алосФру қади ваҷди ҳзаҳи алأбёти мнқўраҳи фии сахраи борзи алшоми аншأҳои баъзи асҳоби сулаймони алайҳи ассалом :

گفته‌اند: سیر سلیمان بر مرکب باد اندر بسیط زمین چنان بود که هر روز بامداد تا بنماز پیشین وقت قیلوله مسافت یک ماهه راه بریده بود، و گفته‌اند: سفر وی از زمین عراق بود تا به مرو و از انجا تا به بلخ و از انجا در بلاد ترک شدی و بلاد ترک باز بریدی تا بزمین صین، آن گه سوی راست از جانب مطلع آفتاب برگشتی بر ساحل دریا تا بزمین قندهار و ز انجا تا به مکران و کرمان و زانجا تا به اصطخر پارس و اصطخر پارس نزول گاه وی بود، یک چند آنجا مقام کردی و زانجا بامداد برفتی و شبانگاه به شام بودی بمدینه تدمر و مستقرّ و مسکن وی تدمر بود، کان سلیمان امر الشیاطین قبل شخوصه من الشام الی العراق فبنوها له بالصفاح و العمد و الرخام الأبیض و الاصفر و قد وجد هذه الأبیات منقورة فی صخرة بارض الشام انشأها بعض اصحاب سلیمان علیه السلام:

Ва أслнои ?лаи айни алқтру ҳўи алнҳос ,у қил : алсФри асилаҳи ?лаи салосаи айёми болимни комаи исили алмоءи иъмл ба мо ишоءи колъмли болтину лами иъмли болнҳос қабл злки Фкли мо фии алднёи ман алнҳоси ман тлки алъайн . Ва қил : кони инбъи ман маъданаи Фисили колмоءи ман ғайри муолиҷаи комаи ?илин лобӣаи алҳдид . Ва ман алҷн яънеу схри нолаи алҷн , ман иъмли болсхраҳи байни идиаҳи ман албнёни бإзни раба , ва ман изғ эй имл ва иъдл манеҳам ани أмрнои алзии амрно ба ман тоъаҳи сулаймон , нзқаҳи ман азоби алсъири фии алохраҳ ,у қил : фии алднё ,у злки ани аллоҳи таъолӣу кули баҳами маликои бедаи сўти ман нор , Фмни зоғи ани амри сулаймони зарбаи зарбаи аҳрқтаҳ .

وَ أَسَلْنا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ و هو النحاس، و قیل: الصفر اسیلة له ثلاثة ایام بالیمن کما یسیل الماء یعمل به ما یشاء کالعمل بالطین و لم یعمل بالنحاس قبل ذلک فکلّ ما فی الدنیا من النحاس من تلک العین. و قیل: کان ینبع من معدنه فیسیل کالماء من غیر معالجة کما الین لابیه الحدید. وَ مِنَ الْجِنِّ یعنی و سخر ناله الجنّ، مَنْ یَعْمَلُ بالسخرة بَیْنَ یَدَیْهِ من البنیان بِإِذْنِ رَبِّهِ، وَ مَنْ یَزِغْ ای یمل و یعدل مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنا الذی امرنا به من طاعة سلیمان، نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِیرِ فی الآخرة، و قیل: فی الدنیا، و ذلک انّ اللَّه تعالی و کلّ بهم ملکا بیده سوط من نار، فمن زاغ عن امر سلیمان ضربه ضربة احرقته.

Қоли шаҳри бен ҳўшб : ашърти ани сулаймони лами икни иҳсни мантиқи алтиру Абуҳи ҳӣ , кони лдоўди салосаи ман алнъиму лслимони салоса , лдоўд : ё ҷиболи أўбии маъаау алтиру أлнои ?лаи алҳдид ,у лслимон : алшётину алриҳу айни алқтру ҳўи алнҳоси алмзоб ӯ алсФри алмзоби ҷирати ман снъоءи алимн , Флмои моти Довӯди врси сулаймони малакау Наима , қоли аллоҳи таъолӣ :у врси сулаймони Довӯд ,у қол ё أиҳои анноси ълмнои мантиқи алтир .

قال شهر بن حوشب: اشعرت انّ سلیمان لم یکن یحسن منطق الطیر و ابوه حیّ، کان لداود ثلاثة من النعیم و لسلیمان ثلاثة، لداود: یا جِبالُ أَوِّبِی مَعَهُ وَ الطَّیْرَ وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ، و لسلیمان: الشیاطین و الریح و عَیْنَ الْقِطْرِ و هو النحاس المذاب او الصّفر المذاب جرت من صنعاء الیمن، فلمّا مات داود ورث سلیمان ملکه و نعیمه، قال اللَّه تعالی: وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُدَ، وَ قالَ یا أَیُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ.

Қавла : иъмлўни ?лаи мо ишоءи ман мҳориб эй масоҷиду мсокн ,у қил : « алмҳориб » абнияи дуни алқсўр . Ва тамосили ҳаии сувари алонбёءу алмлоӣкаҳи канти алҷни тъмлҳои фии мсоҷдҳми тнштҳми алии алрғбаҳи фии алъбодаҳ . Ва қил : конўои иъмлўни тамосили алмлоӣкаҳ ва алнабӣину алсолҳини алии сувараи алқоӣмину алрокъину алсоҷдини ман нҳосу сифру шабаҳу зҷоҷу рухоми фии алмсоҷди лакии азои роҳми анноси мусаввирин ъбдўои ъбодтҳму лами икни иўмӣзи мҳрмои мҳзўро , кони иттихози алсўри мбоҳои фии шриътҳми комаи ани исои кони итхзи сўрои ман алтини ФинФхи фӣҳо Фткўни тиро .

قوله: یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحارِیبَ ای مساجد و مساکن، و قیل: «المحاریب» ابنیة دون القصور. وَ تَماثِیلَ هی صور الانبیاء و الملائکة کانت الجنّ تعملها فی مساجدهم تنشطهم علی الرغبة فی العبادة. و قیل: کانوا یعملون تماثیل الملائکة و النّبیین و الصالحین علی صورة القائمین و الراکعین و الساجدین من نحاس و صفر و شبه و زجاج و رخام فی المساجد لکی اذا رآهم الناس مصوّرین عبدوا عبادتهم و لم یکن یومئذ محرّما محظورا، کان اتّخاذ الصور مباحا فی شریعتهم کما انّ عیسی کان یتخذ صورا من الطین فینفخ فیها فتکون طیرا.

Париён аз баҳри сулаймон масҷидҳо мекарданд ва банноҳои олии мисохтнди чунон ки сулаймон мефармуд , ва аз он яке шористони байт алмуқаддасасту масҷиди ақсо . Ва қиссаи банно ниҳодан он бар қавли асҳоб сайр онаст ки : раби Алъоламин дар нажоди иброҳӣми алайҳи ассалом баракат кард то аз насли ваии чандон баҳам омаданд ки каси тоқат шумурдан эшон надошт хусусан дар рӯзгори Довӯди алайҳи ассалом , Довӯди хост ки адад банӣ Исроили бидонади эшон ки дар замини Фаластин маскан доштанд рӯзгорӣ дароз мешимурданд ва басар нарасиданд ва аз дарёфт ва донист адади эшон навмеди гаштанд , пас ваҳй омад ба Довӯд аз даргоҳи иззати ҷли ҷалола ки ин касрати эшон аз онаст ки иброҳӣм ( ъ ) чун бўФои аҳди мо боз омад ва он хоб ки ӯро намудем бзбҳи фарзанд тасдиқ кард ,у злки қавла . Қади сидқати алрؤёи ман ӯро ваъда додам ки дар наслу нажоди вай баракат кунам , акнӯн ки турои касрати эшон аҷаб омад ва эшон фаровонӣ аз хештани диданд ва худ байни гаштанд , ман ки худовандами бҷлолу иззати худ савганд ёд кардам ки адади эшон бо кам кунам дар блоӣӣу накбатӣ ки бар эшон гуморам , акнӯн эшон мухайяранд эй Довӯди миёни се билет , азин се он яке ки ихтиёр кунанд бар эшон гуморам : ё қаҳту ниёзу гуруснагӣ бар эшон гуморами се сол , ё душман бар эшон мусаллат кунам се моҳ , ё тоъӯну вабо бар эшон Фрўгшоими се рӯзи Довӯд банӣ Исроилро ҷамъ кард ва эшонро дарин се хислат мухайяр кард , аз ҳар се билети тоъӯн ихтиёр карданд гуфтанд ин яке осон тараст ва аз Фзиҳти давртар , пас ҳамаи ҷҳози марги бсохтнд , ғусл карданду ҳунут бар худ рехтанду кафан дар пӯшеданду бсҳро берун шуданд бо аҳлу аёли хираду бузург дар ани съиди байти алмуқаддаси пеш аз банно ниҳодан ону Довӯд бар сахраи бсҷўд дар афтодау дуо ва тазаррӯъ мекунад раби Алъоламин тоъӯн бар эшон фурӯи кушоди як шбонрўзи чандон ҳалок шуданд ки баъд аз он бадви моҳи эшонро дафн натавонистанд кард , чун як шбонрўз аз тоъӯн бигузашт раби Алъоламин тазаррӯъ эшон бипасандеду дуои Довӯд иҷобат кард ва он тоъӯн азишон бардошт , пас бшкри он раби алъзаҳ дар он мақом бар эшон раҳмат кард , Довӯд бифармуд то онҷои масҷидии созанд ки пайвастаи онҷои зикр аллоҳ раваду дуоу тазаррӯъ , пас эшон дар кор истоданду нахусти Мадинаи байти алмуқаддас банно ниҳоданд , Довӯд бар дӯши худ санг мекашиду хиёр банӣ Исроили ҳам чунон санг мекашиданд , то як қомати банно бар овараданд , пас ваҳй омад ба Довӯд ки ин шористонро байти алмуқаддас ном ниҳодем ҷое покасту хонае поки қадамгоҳи пайғамбарону ҳиҷрати гоҳу нузули гоҳи покону некон ва ту мардии хўнризи бадасти ту ин баннои тамоми брнёиди локини туро писарӣ ояд ном ӯ сулаймони амлкаҳи бъдку аслмаҳи ман сФки алдмоءу ақзии итмома , алии ядаи икўни ситаҳу зикраи лаки боқёи Фслўои фӣаи змоно . Гуфтаанд Довӯдро он рӯзи сад сол ва бист ва ҳафт сол буд чун соли ваии бсд ва чиҳил расед аз дунё берун шуду сулаймони биҷой вай бинишасту ҷину шаётинро фармуд то он баннои шористон тамом карданд ва онро дувоздаҳ рбз сохтанд ҳар рбзии сибтиро аз асбот банӣ Исроилу конўои аснии ъушри сбто . Чун аз ниҳоди шористони фориғи гаштанди он гуҳи масҷиди ақсоро банно ниҳоданду болўоҳи зару сим ва ҷавоҳир пардохтанду шарҳи ин қиссаи бтмомӣ дар сӯра банӣ Исроил ёд кардем .

پریان از بهر سلیمان مسجدها میکردند و بناهای عالی میساختند چنان که سلیمان می‌فرمود، و از آن یکی شارستان بیت المقدس است و مسجد اقصی. و قصه بنا نهادن آن بر قول اصحاب سیر آنست که: رب العالمین در نژاد ابراهیم علیه السلام برکت کرد تا از نسل وی چندان بهم آمدند که کس طاقت شمردن ایشان نداشت خصوصا در روزگار داود علیه السلام، داود خواست که عدد بنی اسرائیل بداند ایشان که در زمین فلسطین مسکن داشتند روزگاری دراز می‌شمردند و بسر نرسیدند و از دریافت و دانست عدد ایشان نومید گشتند، پس وحی آمد به داود از درگاه عزت جل جلاله که این کثرت ایشان از آنست که ابراهیم (ع) چون بوفای عهد ما باز آمد و آن خواب که او را نمودیم بذبح فرزند تصدیق کرد، و ذلک قوله. قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا من او را وعده دادم که در نسل و نژاد وی برکت کنم، اکنون که ترا کثرت ایشان عجب آمد و ایشان فراوانی از خویشتن دیدند و خود بین گشتند، من که خداوندم بجلال و عزت خود سوگند یاد کردم که عدد ایشان با کم کنم در بلائی‌ و نکبتی که بر ایشان گمارم، اکنون ایشان مخیّرند ای داود میان سه بلیّت، ازین سه آن یکی که اختیار کنند بر ایشان گمارم: یا قحط و نیاز و گرسنگی بر ایشان گمارم سه سال، یا دشمن بر ایشان مسلط کنم سه ماه، یا طاعون و وبا بر ایشان فروگشایم سه روز داود بنی اسرائیل را جمع کرد و ایشان را درین سه خصلت مخیّر کرد، از هر سه بلیّت طاعون اختیار کردند گفتند این یکی آسان‌تر است و از فضیحت دورتر، پس همه جهاز مرگ بساختند، غسل کردند و حنوط بر خود ریختند و کفن در پوشیدند و بصحرا بیرون شدند با اهل و عیال خرد و بزرگ در ان صعید بیت المقدس پیش از بنا نهادن آن و داود بر صخره بسجود در افتاده و دعا و تضرع میکند رب العالمین طاعون بر ایشان فرو گشاد یک شبانروز چندان هلاک شدند که بعد از آن بدو ماه ایشان را دفن نتوانستند کرد، چون یک شبانروز از طاعون بگذشت رب العالمین تضرع ایشان بپسندید و دعای داود اجابت کرد و آن طاعون ازیشان برداشت، پس بشکر آن رب العزة در آن مقام بر ایشان رحمت کرد، داود بفرمود تا آنجا مسجدی سازند که پیوسته آنجا ذکر اللَّه رود و دعا و تضرع، پس ایشان در کار ایستادند و نخست مدینه بیت المقدس بنا نهادند، داود بر دوش خود سنگ می‌کشید و خیار بنی اسرائیل هم چنان سنگ می‌کشیدند، تا یک قامت بنا بر آوردند، پس وحی آمد به داود که این شارستان را بیت المقدس نام نهادیم جایی پاک است و خانه‌ای پاک قدمگاه پیغمبران و هجرت گاه و نزول گاه پاکان و نیکان و تو مردی خونریز بدست تو این بنا تمام برنیاید لکن ترا پسری آید نام او سلیمان املّکه بعدک و اسلمه من سفک الدماء و اقضی اتمامه، علی یده یکون صیته و ذکره لک باقیا فصلّوا فیه زمانا. گفته‌اند داود را آن روز صد سال و بیست و هفت سال بود چون سال وی بصد و چهل رسید از دنیا بیرون شد و سلیمان بجای وی بنشست و جن و شیاطین را فرمود تا آن بنای شارستان تمام کردند و آن را دوازده ربض ساختند هر ربضی سبطی را از اسباط بنی اسرائیل و کانوا اثنی عشر سبطا. چون از نهاد شارستان فارغ گشتند آن گه مسجد اقصی را بنا نهادند و بالواح زر و سیم و جواهر پرداختند و شرح این قصه بتمامی در سوره بنی اسرائیل یاد کردیم.

Қоли Саиди бен алмсиб : лмои Фрғи сулаймони ман бноءи байти алмуқаддаси тғлқти абвобаи Фъолҷҳои сулаймони Флми ттФтҳ ҳатто қоли фии дъоӣҳми бслўот эй Довӯди алои фатҳати алأбўоби ФтФтҳти ФФрғи ?лаи сулаймони алайҳи ассаломи ъушраи олоФи ман қроء банӣ Исроили хумсаи олоФи боллилу хумсаи олоФи болнҳори Флои тأтии соъаҳи ман лайл ва ло наҳор алоу аллоҳи иъбди фӣҳо . Ва иқол : ман алтмосили алтии ъмлўҳои анҳми ъмлўои лслимони асадин асфали курсӣау насрини фавқи курсӣау кони курсӣаи ъзимои Фозои ?ераади ани исъди алкрсии басти алосди зроъаҳу кони исъди алайҳ ,у азои қъди алайҳи азлаҳи алнсрони боҷнҳтҳои Флмои моти сулаймони ҷоءи аФридўн ,у қили бахти насри лисъди алкрсӣу лами идри Киеви исъди Флмо Дино манеҳ зарби алосди алии соқаи Фксри соқаи Флми иҷсри аҳади баъдаи ани иднўои ман злки алкрсӣ .

قال سعید بن المسیب: لمّا فرغ سلیمان من بناء بیت المقدس تغلّقت ابوابه فعالجها سلیمان فلم تتفتّح حتی قال فی دعائهم بصلوات ای داود الا فتحت الأبواب فتفتّحت ففرغ له سلیمان علیه السلام عشرة آلاف من قرّاء بنی اسرائیل خمسة آلاف باللیل و خمسة آلاف بالنهار فلا تأتی ساعة من لیل و لا نهار الا و اللَّه یعبد فیها. و یقال: من التماثیل التی عملوها انهم عملوا لسلیمان اسدین اسفل کرسیه و نسرین فوق کرسیه و کان کرسیه عظیما فاذا اراد ان یصعد الکرسی بسط الاسد ذراعه و کان یصعد علیه، و اذا قعد علیه اظلّه النسران باجنحتها فلمّا مات سلیمان جاء افریدون، و قیل بخت‌نصر لیصعد الکرسی و لم یدر کیف یصعد فلما دنا منه ضرب الاسد علی ساقه فکسر ساقه فلم یجسر احد بعده ان یدنوا من ذلک الکرسی.

Ва қавла :у ҷеффони колҷўоби алҷФони алқсоъ , воҳдтҳои ҷФнаҳ ,у алҷўобии ҷамъи алҷобиаҳу ҳаии алҳўзи иҷбии фӣаи алмоء эй иҷмъ . Ва иқол : кони фии алҷФнаҳи алўоҳдаҳи иأкли алифи раҷули минҳоу кони лмтбхаҳи кули явми аснои ъушри алифи шоҳу алифи бақарау кони ?лаи аснои ъушри алифи хбозу аснои ъушри алифи таббохи конўои ислҳўни алтъоми фии тлки алҷФони лксраҳи алқўм .

و قوله: وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ الجفان القصاع، واحدتها جفنه، و الجوابی جمع الجابیة و هی الحوض یجبی فیه الماء ای یجمع. و یقال: کان فی الجفنة الواحدة یأکل الف رجل منها و کان لمطبخه کل یوم اثنا عشر الف شاة و الف بقرة و کان له اثنا عشر الف خبّاز و اثنا عشر الف طبّاخ کانوا یصلحون الطعام فی تلک الجفان لکثرة القوم.

Ва қдўри росёт яъне собитоти лои тнқлу лои таҳарруки ман амокнҳни лъзмҳну канти болимн ,у қил : ҳаии боқӣаи ҳнок . Рисии алшии ء , ирсў , расво , азои сабт , лзлки самяти алҷболи алрўосӣ .

وَ قُدُورٍ راسِیاتٍ یعنی ثابتات لا تنقل و لا تحرّک من اماکنهنّ لعظمهنّ و کانت بالیمن، و قیل: هی باقیة هناک. رسی الشی‌ء، یرسو، رسوا، اذا ثبت، لذلک سمیت الجبال الرواسی.

Аъмлўои оли Довӯди шкрои муҷоза : аъмлўои бтоъаҳи аллоҳ ё оли Довӯди шкрои ?ла алӣ наамма иқол : кони Довӯд ( ъ ) қади ҷзأи соъоти аллилу алнҳори алии аҳлаи Флми ткни тأтии соъаҳи ман соъоти аллилу алнҳори алоу инсони ман оли Довӯди қоими ислии Фъмҳми аллоҳи фии ҳзаҳи алоиаҳи Фқол : аъмлўои оли Довӯди шкро . Қоли алқрзӣ : алшкри тақвои аллоҳу алъамали бтоътаҳ . Ва қавлаи шкрои насби лأнаҳи мафъӯли ?ла ,у қил : аъмлўои шкрои насби лонаи мафъӯли кқўлаҳ :у аллазӣнаи ҳам ллзкоаҳи Фоълўн .

اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً مجازه: اعملوا بطاعة اللَّه یا آل داود شکرا له علی نعمه یقال: کان داود (ع) قد جزّأ ساعات اللیل و النهار علی اهله فلم تکن تأتی ساعة من ساعات اللیل و النهار الا و انسان من آل داود قائم یصلی فعمّهم اللَّه فی هذه الایة فقال: اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً. قال القرظی: الشکر تقوی اللَّه و العمل بطاعته. و قوله شُکْراً نصب لأنه مفعول له، و قیل: اعملوا شکرا نصب لانّه مفعول کقوله: وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ.

Ва қалили ман ибодии алшкўри аласли фии алшкри алзёдаҳу алшкўри касӣри алшкр ,у добаҳи шакури азои азҳарати ман алсмни фавқи мо тътии ман алълФ ,у алшкири исми ллнботу алшъру алриш . Ва қил : алшокри алзии ишкри алии алрхоءу алшкўри алзии ишкри алии алблоء ,у алшокри ишкри алии албзлу алшкўри ишкри алии алмнъи ФкиФи болбзл . Ва қил : алшкўри алзии ишкри бқлбаҳу лисонау ҷавориҳау мола ,у алшокри алзии ишкри ббъзи ҳзаҳ .

وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ الاصل فی الشکر الزیادة و الشکور کثیر الشکر،و دابّة شکور اذا اظهرت من السمن فوق ما تعطی من العلف، و الشکیر اسم للنبات و الشعر و الرّیش. و قیل: الشاکر الذی یشکر علی الرخاء و الشکور الذی یشکر علی البلاء، و الشاکر یشکر علی البذل و الشکور یشکر علی المنع فکیف بالبذل. و قیل: الشکور الذی یشکر بقلبه و لسانه و جوارحه و ماله، و الشاکر الذی یشکر ببعض هذه.

Қавла : Флмои қзинои алайҳи аламут , зикри вафоаи сулаймон ( ъ ) : чун рӯзгори умри вай бохр расед аввали нишоне ки биравӣ пайдо шуд он буд ки дар масҷиди байти алмуқаддаси онҷои ибодати гоҳи вай буд , ҳар рӯз бар одати дарахтии сабз аз замин бар омадӣ ва ҳеҷ ҳайвон аз ан нахурдӣ на аз ҷину инс на аз мурғону ҳавоам , сулаймони он дарахтро гуфтӣ : туро чаҳ хонанду бачаи кори ое ва чунаст ки турои ҳеҷ ҳайвон нахурд ? он дарахт гуфтӣ : лами ахлқи лшии ءи ман алдўоби маро на аз баҳр он офариданд то чрндгон аз ман хуранду локини хилқати дўоءи лкзоу кзоу исмии кзои маро ки офариданд доруро офариданд фалони дардро бакор оему номи ман фалон чизаст . Сулаймон бифармудӣ то онро бибаранд ва бдорўхонаҳ баранду номи он дар кутуб тиб банависанд . Рӯзии дарахти сабз бар омад ҳаме болид ва май афзуди сулаймон дар намоз буд чун аз намози фориғ гашт гуфт : ё шаҷараи мо асмк эй дарахти ном ту чист ?

قوله: فَلَمَّا قَضَیْنا عَلَیْهِ الْمَوْتَ، ذکر وفاة سلیمان (ع): چون روزگار عمر وی بآخر رسید اول نشانی که بروی پیدا شد آن بود که در مسجد بیت المقدس آنجا عبادت گاه وی بود، هر روز بر عادت درختی سبز از زمین بر آمدی و هیچ حیوان از ان نخوردی نه از جن و انس نه از مرغان و هوام، سلیمان آن درخت را گفتی: ترا چه خوانند و بچه کار آیی و چونست که ترا هیچ حیوان نخورد؟ آن درخت گفتی: لم اخلق لشی‌ء من الدواب مرا نه از بهر آن آفریدند تا چرندگان از من خورند و لکن خلقت دواء لکذا و کذا و اسمی کذا مرا که آفریدند دارو را آفریدند فلان درد را بکار آیم و نام من فلان چیز است. سلیمان بفرمودی تا آن را ببرند و بداروخانه برند و نام آن در کتب طب بنویسند. روزی درخت سبز بر آمد همی بالید و می‌افزود سلیمان در نماز بود چون از نماز فارغ گشت گفت: یا شجرة ما اسمک ای درخت نام تو چیست؟

Гуфт : хрўбаҳ , сулаймон гуфт : лои шайъи ءи нбтт аз барои чаҳ рстӣ ва аз замин бар омадӣ ?

گفت: خروبه، سلیمان گفت: لایّ شی‌ء نبتت از برای چه رستی و از زمین بر آمدی؟

Гуфт : лхроби ҳозои алмсҷд сулаймон гуфт : мо кони аллоҳи лихрбаҳу анои ҳӣ ва мо харобаи алои мўтии марои биллоҳ аҳдӣаст ки то ман зинда бошам ин масҷид хароб нагардад акнӯн харобии ваии нишон марг манаст . Он гуҳи сози марги бсохт ва гуфт . Аллоҳам ъам алии алҷни мўтӣ ҳатто иълми алонси ани алҷни лои иълмўни алғиб ,у канти алҷни тхбри алонси анҳми иълмўни أшёءи ман алғиб . Ибн зайд гуфт : пас аз ани сулаймон бар малик аламут расед гуфт : азои амрат беФоълмнӣ чун турои бқбзи рӯҳ ман фармойанд марои хабари даҳ . Малики аламути бўқтӣ ки ӯро фармуданд омад ва ӯро хабар дод гуфт : намонад аз умри ту магари як соъат агар васиятӣ мекунӣ ё корӣ аз баҳр марг месозӣ бисоз . Сулаймони он соъати шаётинро ҳозир кард то аз баҳри вай торамӣ бисозанд аз обгина ва он торамро ҳеҷ дар набӯд ки дар ан тавонистӣ шуду сулаймони андарони торам дар намоз шудау сози марги сохта аз ғуслу кафану ҳунуту ғайри он , пас бохри кори Асои худ пеш гирифт ва такя барон кард ва ҳар ду кафи хеши зери сар бар ниҳод ва он Асо ӯро ҳамчун паноҳии гашту малики аламут дар он ҳоли қабзи рӯҳ вай кард ва як соли барин сифат барон Асо такя зада бимонаду шаётину ҷини ҳам чунон дар кору ранҷи амал хеш мебуданд ва намедонистанд ки сулаймонро вафот раседу лои инкрўни эҳтибосаи ани алхурӯҷи илои анноси лтўли слотаҳ қабл злк . Баъд аз як сол чун трдаҳи Асоӣ вай бихӯраду сулаймони биФтоди шаётини бдонстнд ки сулаймонро вафот расед ва эшон аз ранҷу азоби ваии бози растанад ,у азоби эшон аз ҷиҳати сулаймони он буд ки чун бар яке азишон хашм гирифтӣ кони қади ҳабсаи фии ?дан ва шуд раъсаи болрсос ӯ ҷаълаи байни тибқин ман алсхри Фолқоаҳи фии албҳр ӯ шуд рҷлиаҳи бшъраҳи илои ънқаҳи Фолқоаҳи фии алҳбси сами ани алшётини қолўои ллорзаҳ : луи канти тأклини алтъоми атиноки ботаййиби алтъому луи канти тшрбини алшроби сқиноки атиби алшробу лкнои сннқли алики алмоءу алтин , қол : фаҳми инқлўни илоҳо злки ҳайси кант , ?иламтар илои алтини алзии икўни фии ҷўФи алхшби Фҳўи мо иأтиҳои баҳои алшётини тшкрои лҳои Фзлки қавлаи ъзу ҷл : Флмои қзинои алайҳи аламути мо длҳми алии мўтаҳи إлои добаҳи алأрз яъне аларза . Тأкли мнсأтаҳ эй Асоа , ва аслҳо ман нисоати алғнм эй зҷртҳоу сқтҳои қрأи абӯи Амру нофеъ : мнсотаҳи бғири ҳамзу ҳумои луғатон .

گفت: لخراب هذا المسجد سلیمان گفت: ما کان اللَّه لیخربه و انا حیّ و ما خرابه الا موتی مرا باللّه عهدی است که تا من زنده باشم این مسجد خراب نگردد اکنون خرابی وی نشان مرگ منست. آن گه ساز مرگ بساخت و گفت. اللهم عمّ علی الجنّ موتی حتی یعلم الانس انّ الجنّ لا یعلمون الغیب، و کانت الجنّ تخبر الانس انّهم یعلمون أشیاء من الغیب. ابن زید گفت: پس از ان سلیمان بر ملک الموت رسید گفت: اذا امرت بی فاعلمنی چون ترا بقبض روح من فرمایند مرا خبر ده. ملک الموت بوقتی که او را فرمودند آمد و او را خبر داد گفت: نماند از عمر تو مگر یک ساعت اگر وصیتی میکنی یا کاری از بهر مرگ میسازی بساز. سلیمان آن ساعت شیاطین را حاضر کرد تا از بهر وی طارمی بسازند از آبگینه و آن طارم را هیچ در نبود که در ان توانستی شد و سلیمان اندران طارم در نماز شده و ساز مرگ ساخته از غسل و کفن و حنوط و غیر آن، پس بآخر کار عصای خود پیش گرفت و تکیه بران کرد و هر دو کف خویش زیر سر بر نهاد و آن عصا او را همچون پناهی گشت و ملک الموت در آن حال قبض روح وی کرد و یک سال برین صفت بران عصا تکیه زده بماند و شیاطین و جنّ هم چنان در کار و رنج عمل خویش می‌بودند و نمی‌دانستند که سلیمان را وفات رسید و لا ینکرون احتباسه عن الخروج الی الناس لطول صلاته قبل ذلک. بعد از یک سال چون ترده عصای وی بخورد و سلیمان بیفتاد شیاطین بدانستند که سلیمان را وفات رسید و ایشان از رنج و عذاب وی باز رستند، و عذاب ایشان از جهت سلیمان آن بود که چون بر یکی ازیشان خشم گرفتی کان قد حبسه فی دنّ و شدّ رأسه بالرصاص او جعله بین طبقین من الصخر فالقاه فی البحر او شدّ رجلیه بشعره الی عنقه فالقاه فی الحبس ثمّ ان الشیاطین قالوا للارضة: لو کنت تأکلین الطعام اتیناک باطیب الطعام و لو کنت تشربین الشراب سقیناک اطیب الشراب و لکنّا سننقل الیک الماء و الطین، قال: فهم ینقلون الیها ذلک حیث کانت، الم تر الی الطین الذی یکون فی جوف الخشب فهو ما یأتیها بها الشیاطین تشکرا لها فذلک قوله عز و جل: فَلَمَّا قَضَیْنا عَلَیْهِ الْمَوْتَ ما دَلَّهُمْ عَلی‌ مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ یعنی الارضة. تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ ای عصاه، و اصلها من نسات الغنم ای زجرتها و سقتها قرأ ابو عمرو و نافع: منساته بغیر همز و هما لغتان.

Флмои хар эй сиқти алии аларз . Тбинти алҷни أни луи конўои иълмўни алғиби ани фии мавзеи насб эй илмату аиқнти أни луи конўоу қил : маъноаи тбинти ллонси ани алҷни лои иълмўни алғиб .

فَلَمَّا خَرَّ ای سقط علی الارض. تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ ان فی موضع نصب ای علمت و ایقنت أَنْ لَوْ کانُوا و قیل: معناه تبیّنت للانس انّ الجنّ لا یعلمون الغیب.

Ва фии қроءти ибни масъӯду ибни аббос : тбинти алонси ани луи кони алҷни иълмўни алғиб . Ва қрӣ : тбинти алҷн , бойени қроءт маънӣ онаст ки фарои диданди мардумони Фроҷнён ки агар эшон ғайби донстндии мо лбсўои фии алъзоби алмҳин , қоли алқФол : қади дилати ҳзаҳи алоиаҳи алии ани алҷни лами исхрўои алои лсилмону анҳми тхлсўои баъди мўтаҳи ман тлки алоъмоли алшоқаҳ ,у анмои тҳиأти ?лаами злки лони аллоҳи таъолии зоди фии аҷсомҳму қўоҳму ғайри хлқҳми ани халқи алҷни аллазӣнаи лои ирўну конўои бмнзлаҳи алосрии фии идиаҳи сами моти ҳؤлоءи баъди сулаймони Фҷъли аллоҳи халқи алҷни алии мо конўои алайҳ қабл злки ман алрқаҳу алзъФу алхФоءи Фсорўои лои ирўну лои иқдрўни алии шайъи ءи ман ҳзаҳи алоъмолу лои алии нақли алоҷсоми алсқоли лони злки кони муъҷизаи лслимони алайҳи ассалом . Қоли аҳли алторих : кони умри сулаймони слсо ва хумсин санау мадаи малакаи минҳои арбъўни санау малики явми малику ҳўи ибни слоси ъушраи санау абтдأи фии бноءи байти алмуқаддаси лои рубъи синӣни мзини ман малакау аллоҳи аълам .

و فی قراءت ابن مسعود و ابن عباس: تبیّنت الانس ان لو کان الجنّ یعلمون الغیب. و قرئ: تبیّنت الجنّ، باین قراءت معنی آنست که فرا دیدند مردمان فراجنیان که اگر ایشان غیب دانستندی ما لَبِثُوا فِی الْعَذابِ الْمُهِینِ، قال القفال: قد دلّت هذه الایة علی انّ الجنّ لم یسخروا الا لسیلمان و انّهم تخلّصوا بعد موته من تلک الاعمال الشّاقة، و انما تهیّأت لهم‌ ذلک لانّ اللَّه تعالی زاد فی اجسامهم و قواهم و غیّر خلقهم عن خلق الجنّ الذین لا یرون و کانوا بمنزلة الاسری فی یدیه ثمّ مات هؤلاء بعد سلیمان فجعل اللَّه خلق الجنّ علی ما کانوا علیه قبل ذلک من الرقة و الضعف و الخفاء فصاروا لا یرون و لا یقدرون علی شی‌ء من هذه الاعمال و لا علی نقل الاجسام الثقال لانّ ذلک کان معجزة لسلیمان علیه السلام. قال اهل التاریخ: کان عمر سلیمان ثلثا و خمسین سنة و مدّة ملکه منها اربعون سنة و ملک یوم ملک و هو ابن ثلاث عشرة سنة و ابتدأ فی بناء بیت المقدس لا ربع سنین مضین من ملکه و اللَّه اعلم.

Лақади кони лсбإи тафсири сабоу ихтилофи қрءоту вуҷӯҳи он дар сӯраи алнмл аз пеш рафт фии мскнҳми бФтҳи коф ва бар лафзи воҳиди қроءт Ҳамзаасту ҳФс ,у мскнҳми бксри кофи ҳам бар лафзи воҳиди қроءти ксоиӣ , боқӣ мсокнҳм хонанд бҷмъ .

لَقَدْ کانَ لِسَبَإٍ تفسیر سبا و اختلاف قرءات و وجوه آن در سورة النمل از پیش رفت فِی مَسْکَنِهِمْ بفتح کاف و بر لفظ واحد قراءت حمزه است و حفص، و مَسْکَنِهِمْ بکسر کاف هم بر لفظ واحد قراءت کسایی، باقی مساکنهم خوانند بجمع.

Оя эй даллолаи алии вҳдонитноу қдртно ,у қил : фии мсокнҳми оя эй ӯъҷубау аҳдўсаҳи сами Фсрҳои Фқол : ҷинатон эй ҳаии ҷинатони бустонон . Ани ямини ман атиҳмоу шимола ,у қил : ани ямини блдҳму шимола . Ва снии алҷнтини лтсниаҳи алимину алшмолу алмънии алошҷору алмёҳу албсотини муҳӣтаи баҳои ани аимонҳму ани шмоӣлҳм . Ва қил : кони лкл воҳид манеҳам фии манзалаи ҷинатони ани ямину шимол .

آیَةٌ ای دلالة علی وحدانیّتنا و قدرتنا، و قیل: فی مساکنهم آیة ای اعجوبة و احدوثة ثمّ فسّرها فقال: جَنَّتانِ ای هی جنّتان بستانان. عَنْ یَمِینٍ من اتیهما و شماله، و قیل: عن یمین بلدهم و شماله. و ثنی الجنتین لتثنیة الیمین و الشمال و المعنی الاشجار و المیاه و البساتین محیطة بها عن ایمانهم و عن شمائلهم. و قیل: کان لکلّ واحد منهم فی منزله جنتان عن یمین و شمال.

Клўои ман ризқи рбкм эй қили ?лаам : клўои ман ризқи рбкм . Ва ашкрўои ?лаи алии мо анъми алайкум ,у қади теми алкломи сами абтдأи Фқол : баладаи тайибае блдтҳми баладаи тайибаи листи бсбхаҳ . Қоли ибни зайд : лами икни ирии фии блдтҳми бъўзаҳи қту лои збобу лои брғўсу лои ақрабу лои ҳиаҳу ани кони алркби лиأтўну фии сёбҳми алқмлу алдўоби Фмои ҳўи алои ани инзрўои илои биўтҳми Фимўти алдўоб . Ва қил : канти алъҷўзи тхрҷи ман манзилҳо илои манзили ҷортҳоу алии раъсҳо мктлу идоҳои фии дръҳои Фозои бмктлҳои қади амтлои тмрои ммои исқти ман ҷноҳои ёнъои Фзлки қавла : баладаи тайибае баладаи тайибаи алҳўоء . Ва раби ғафури алхтоءи ксри алътоء .

کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ ای قیل لهم: کلوا من رزق ربکم. وَ اشْکُرُوا لَهُ علی ما انعم علیکم، و قد تمّ الکلام ثمّ ابتدأ فقال: بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ ای بلدتهم بلدة طیبة لیست بسبخة. قال ابن زید: لم یکن یری فی بلدتهم بعوضة قطّ و لا ذباب و لا برغوث و لا عقرب و لا حیّة و ان کان الرکب لیأتون و فی ثیابهم القمل و الدواب فما هو الا ان ینظروا الی بیوتهم فیموت الدواب. و قیل: کانت العجوز تخرج من منزلها الی منزل جارتها و علی رأسها مکتل و یداها فی درعها فاذا بمکتلها قد امتلا تمرا ممّا یسقط من جناها یانعا فذلک قوله: بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ ای بلدة طیّبة الهواء. وَ رَبٌّ غَفُورٌ الخطاء کثر العطاء.

Фأързўои вҳб мнбаҳ гуфт : раби Алъоламин сездаҳ пайғомбари бқбилаҳ сабо фиристод то эшонро бар тоъати аллоҳу дайни ҳақ даъват карданд ва неъматҳои аллоҳ дар ёд эшон доданд ва аз азобу уқубати аллоҳи бтрсониднд ва баҳам доданд ва эшон бар туғёну куфру тамарруди хеши Мисри боистоднд ва гуфтанд : мо худ ҳеҷ неъмат бар худ нмидоним аз ҷҳаҳи ин худоӣ ки шумо даъвӣ мекунед ва моро бар тоъат вай мехонед ӯро бгўӣид то ин неъмат аз мо бози барад агар тавонад , инаст ки раб Алъоламин фармуд : Фأързўо рӯй гардониданд аз имону тўҳду шукри неъмати аллоҳи Фأрслнои алайҳими сайли алърм фурӯ кушодем бар эшон сайли нҳмори бзўр , силӣ ки каси тоқат бастан он надошт , ва аслҳо ман алъромаҳу ҳаии алшдаҳу алқўаҳу ҳўи алмнҳмри алзии лои исттоъи радаи иқол : ърми алонсон , иърм , ъромаҳу ъромо , Фҳўи орами хабиси шарир . Ва қил : алърми ҳўи исми алўодӣ . Ва қил . Ҳўи алмсноаҳи воҳдтаҳи ърмаҳ , эй скри иҳбси алмоءи лиълўи илои арзи муртафаъа . Ибн аббос гуфту ҷамоатии муфассирон ки : ин мсноаҳи садӣ буд дар ани рӯдбори миёни ду кӯҳи бснгу қӣр бар оварда билқис фармуд онро брўзгори малики хеш аз баҳри қавми хеши об дар ани рӯдбор ҷамъ кард ва аз ан ҷӯйҳо бурид то ҳар касе бар қадари ҳоҷат об бикушт зору дарахтони хеш май барад , Флмои тғўоу ксрўоу тмрдўои слти аллоҳи алайҳими алхлди Фқтъти алмсноаҳу сқбтҳои ман асфалҳо ФФрқи алмоءи ҷнонҳму хрби арзҳму алхлди Фори ъмии трши воҳдтҳои хулдау кони лҳои анёби ман ҳадиду лои тақарруби минҳо ҳара алои қтлтҳоу қили алърми исми тлки алхлду қил : алърми алмтри алшдид .

فَأَعْرَضُوا وهب منبه گفت: رب العالمین سیزده پیغامبر بقبیله سبا فرستاد تا ایشان را بر طاعت اللَّه و دین حق دعوت کردند و نعمتهای اللَّه در یاد ایشان دادند و از عذاب و عقوبت اللَّه بترسانیدند و بهم دادند و ایشان بر طغیان و کفر و تمرّد خویش مصرّ بایستادند و گفتند: ما خود هیچ نعمت بر خود نمیدانیم از جهة این خدای که شما دعوی میکنید و ما را بر طاعت وی میخوانید او را بگوئید تا این نعمت از ما باز برد اگر تواند، اینست که رب العالمین فرمود: فَأَعْرَضُوا روی گردانیدند از ایمان و توحد و شکر نعمت اللَّه فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ فرو گشادیم بر ایشان سیل نهمار بزور، سیلی که کس طاقت بستن آن نداشت، و اصلها من العرامة و هی الشدّة و القوّة و هو المنهمر الذی لا یستطاع ردّه یقال: عرم الانسان، یعرم، عرامة و عراما، فهو عارم خبیث شریر. و قیل: الْعَرِمِ هو اسم الوادی. و قیل. هو المسنّاة واحدته عرمة، ای سکر یحبس الماء لیعلو الی ارض مرتفعة. ابن عباس گفت و جماعتی مفسران که: این مسنّاة سدی بود در ان رودبار میان دو کوه بسنگ و قیر بر آورده بلقیس فرمود آن را بروزگار ملک خویش از بهر قوم خویش آب در ان رودبار جمع کرد و از ان جویها برید تا هر کسی بر قدر حاجت آب بکشت زار و درختان خویش می‌برد، فلمّا طغوا و کثروا و تمرّدوا سلّط اللَّه علیهم الخلد فقطعت المسنّاة و ثقبتها من اسفلها ففرّق الماء جنانهم و خرّب ارضهم و الخلد فار عمی طرش واحدتها خلدة و کان لها انیاب من حدید و لا تقرب منها هرّة الا قتلتها و قیل الْعَرِمِ اسم تلک الخلد و قیل: الْعَرِمِ المطر الشدید.

Ва бдлноҳми бҷнтиҳми ҷнтини зўотии أкли хмти қрأи абӯи Амру ёқӯб : акли хмти болозоФаҳ ,у албоқўни болтнўину ҳумои мутақорибони кқўли алъараб : фии бустони фалони аъноби караму аъноби карами ФтзоФи алоъноби илои алкрм лонҳо манеҳу қади тнўни алоъноби сами итрҷми анҳо азои канти алоъноби самари алкрм . Ва алокли алсмр ,у алхмти кули шаҷари зии шок . Ва қил : ҳўи алороку алосли алтрФоء ,у алсдри алнбқ . Қоли қтодаҳ : бинҳмои шаҷари алқўми ман хайри алшҷри ази сираҳи аллоҳи ман шари алшҷри боъмолҳм .

وَ بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَواتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ قرأ ابو عمرو و یعقوب: اکل خمط بالاضافة، و الباقون بالتنوین و هما متقاربان کقول العرب: فی بستان فلان اعناب کرم و اعناب کرم فتضاف الاعناب الی الکرم لانّها منه و قد تنوّن الاعناب ثمّ یترجم عنها اذا کانت الاعناب ثمر الکرم. و الاکل الثمر، و الخمط کلّ شجر ذی شوک. و قیل: هو الاراک و الاثل الطرفاء، و السدر النبق. قال قتاده: بینهما شجر القوم من خیر الشجر اذ صیّره اللَّه من شرّ الشجر باعمالهم.

Злки ҷзиноҳми маҳали злки насб бавуқӯъ алмҷозоаҳи алайҳ , тақдира : ҷзиноҳми злк . Бмои кФрўоу ҳилли нҷозии қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : нҷозии болнўну касри алзоءи алкФўри бнсби алроء ,у ахтороаҳи лқўлаҳ : ҷзиноҳм . Ва қрأи алохрўн : иҷозии болёءу фатҳи алзоءу рафъи алроءи ман алкФўру алмънии ҳилли иҷозӣ мисли ҳозои алҷзоءи إлои алкФўр . Қоли муҷоҳид : иҷозӣ эй иъоқб .

ذلِکَ جَزَیْناهُمْ محل ذلک نصب بوقوع المجازاة علیه، تقدیره: جزیناهم ذلک. بِما کَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِی قرأ حمزة و الکسائی: نُجازِی بالنون و کسر الزّاء الْکَفُورَ بنصب الرّاء، و اختاراه لقوله: جَزَیْناهُمْ. و قرأ الآخرون: یجازی بالیاء و فتح الزّاء و رفع الرّاء من الْکَفُورَ و المعنی هل یجازی مثل هذا الجزاء إِلَّا الْکَفُورَ. قال مجاهد: یجازی ای یعاقب.

Ва ҷълнои бинҳму байни алқрии алтии боркнои фӣҳо яъне арзи алмуқаддаси ман алшом . Қрии зоҳира яъне қоимаи омира . Ва қил : зоҳирае мтўослаҳи тзҳри ассонӣаи ман алаввалии лқрбҳои минҳо . Қоли алҳсн : кони аҳдҳми иғдўои Фиқили фии қарияу ирўҳи Фиأўии илои қарияи ахрӣ . Қоли муҷоҳид : ҳаии алсрўот . Ва қоли вҳб : қрии снъоء . Ва қил : канти қроҳми арбаъаи олоФу сабъи моӣаҳи қарияи муттасилаи ман сабаъи илои алшом .

وَ جَعَلْنا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بارَکْنا فِیها یعنی ارض المقدس من الشام. قُریً ظاهِرَةً یعنی قائمة عامرة. و قیل: ظاهِرَةً ای متواصلة تظهر الثانیة من الاولی لقربها منها. قال الحسن: کان احدهم یغدوا فیقیل فی قریة و یروح فیأوی الی قریة اخری. قال مجاهد: هی السروات. و قال وهب: قری صنعاء. و قیل: کانت قراهم اربعة آلاف و سبع مائة قریة متصلة من سبأ الی الشام.

Ва қдрнои фӣҳо уссайр эй ҷълнои уссайри байни қроҳму алқрии алтии боркнои фӣҳо сирои мқдрои ман манзили илои манзилу қарияи илои қарияи лои инзлўни алои фии қарияу моءу шаҷару лои иғдўни алои ман қарияу моءу шаҷару қлнои ?лаам : сирўои фӣҳо лиёлӣу أёмо эй вақти шӣтми омнини лои тхоФўни ъдўоу лои ҷўъои лои ътшо . Фбтрўоу тғўоу лами исбрўои алии алъоФиаҳ .

وَ قَدَّرْنا فِیهَا السَّیْرَ ای جعلنا السیر بین قراهم و القری التی بارکنا فیها سیرا مقدّرا من منزل الی منزل و قریة الی قریة لا ینزلون الا فی قریة و ماء و شجر و لا یغدون الا من قریة و ماء و شجر و قلنا لهم: سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً ایّ وقت شئتم آمِنِینَ لا تخافون عدوّا و لا جوعا لا عطشا. فبطروا و طغوا و لم یصبروا علی العافیة.

Фқолўои рбнои боъди байни أсФорнои қрأи ибни касӣру абӯи Амр : баъди байни асФорно эй аҷъли бинноу байни алшоми Флўоту мФоўзи лнркби фӣҳо алрўоҳлу нтзўди алозўоди Фъҷли аллоҳи ?лаами алоҷобаҳ . Ривояти Њишом аз қроءи шому ёқӯби рбно брФъ хонанду боъд бар хабар , ва маънӣ онаст ки : роҳии чунон ободон доштанд ва манзилҳо чунон наздику некӯ бтр гирифт эшонро дар ани неъмат ва носипосӣ карданд ва он роҳи чунон наздику ободон бадӯр доштанд гуфтанд : худованди мо дўродўр давр кард сафарҳои мо . Ва злмўои أнФсҳми болкФру алтғёну алъсён . Фҷълноҳми أҳодиси ъзаҳу ибраи итмсли баҳам . Ва мзқноҳми кули ммзқи конўои қбоӣли влдҳми сабои ФтФрқўои фии алблоди вақъи борз алимн манеҳам ашъру кандау анмор ва ҳам бҷилаҳу мзҳҷу ҳмиру вақъ азад бъмону вақъ хзоъаҳ бимикау аўсу Хазраҷи бисрбу вақъи лхму ҷузому ғсону клби болшому кзлки омилаи вақъати болшом .

فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَیْنَ أَسْفارِنا قرأ ابن کثیر و ابو عمرو: بعد بین اسفارنا ای اجعل بیننا و بین الشام فلوات و مفاوز لنرکب فیها الرواحل و نتزوّد الازواد فعجّل اللَّه لهم الاجابة. روایت هشام از قرّاء شام و یعقوب ربنا برفع خوانند و باعد بر خبر، و معنی آنست که: راهی چنان آبادان داشتند و منزلها چنان نزدیک و نیکو بطر گرفت ایشان را در ان نعمت و ناسپاسی کردند و آن راه چنان نزدیک و آبادان بدور داشتند گفتند: خداوند ما دورادور دور کرد سفرهای ما. وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بالکفر و الطغیان و العصیان. فَجَعَلْناهُمْ أَحادِیثَ عظة و عبرة یتمثّل بهم. وَ مَزَّقْناهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ کانوا قبائل ولدهم سبا فتفرّقوا فی البلاد وقع بارض الیمن منهم اشعر و کنده و انمار و هم بجیلة و مذحج و حمیر و وقع ازد بعمان و وقع خزاعة بمکة و اوس و خزرج بیثرب و وقع لخم و جذام و غسان و کلب بالشام و کذلک عاملة وقعت بالشام.

إни фии злки лоёти лкли сбори шакури қоли алмтрФ : ҳўи алмؤмни алзии азои аътии шукру азои абтлии сабр .

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ قال المطرف: هو المؤمن الذی اذا اعطی شکر و اذا ابتلی صبر.

Ва лақади сидқи алайҳими إблиси заннаи Ҳамзау ксоиӣу ъосми сидқ бтшдид хонанд ва маънӣ онаст ки Иблис рост кард бар эшон занни хеш , боқӣ бтхФиФ хонанд эй сидқи алайҳими Иблиси фии заннаи рост гӯй омад бар эшон Иблис дар пиндораи хеш ва дар ани занн ки боишон май барад ,у заннаи қавла : лأҳтнкни зритаҳи إлои қлило ,у қавла :у лои тҷди أксрҳми шокирин ,у қавла : Фбъзтки лأғўинҳми أҷмъин ,у қавла : алайҳим эй алии аҳли сабо ,у қил : алии анноси каллаами алои ман атоъи аллоҳи субҳона .

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ حمزه و کسایی و عاصم صَدَّقَ بتشدید خوانند و معنی آنست که ابلیس راست کرد بر ایشان ظنّ خویش، باقی بتخفیف خوانند ای صدق علیهم ابلیس فی ظنّه راست گوی آمد بر ایشان ابلیس در پنداره خویش و در ان ظن که بایشان می‌برد، و ظنّه قوله: لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلَّا قَلِیلًا، و قوله: وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِینَ، و قوله: فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ، و قوله: عَلَیْهِمْ ای علی اهل سبا، و قیل: علی الناس کلهم الا من اطاع اللَّه سبحانه.

Фотбъўаҳи фии алкФру алмъсиаҳи إлои Фриқои ман алмؤмнини ҳўи кқўлаҳ : إло ъбодк манеҳам алмхлсин .

فَاتَّبَعُوهُ فی الکفر و المعصیة إِلَّا فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ هو کقوله: إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ.

Ва мо кони ?лаи алайҳими ман султон эй ман ҳаҷау малакаи ҳозои кқўлаҳ : إнаҳи лӣси ?лаи султони алии аллазӣнаи омнўо ,у колҳкоиаҳи ани Иблис : ва мо кони лии алайкуми ман султону қил : маъноаи мо кони тслитно Аёа алайҳими إлои лнълми ҳозои илми вуқуъи маъноаи алрؤиаҳу қади илми аллоҳи ман алхлқи алоямону алкФр қабл хлқҳм , إлои лнълм эй лнрӣ ва намизу нълмаҳи мўҷўдо зоҳиран коӣнои мўҷбои ллсўобу алъқоби комаи ълмноаҳи мФқўдои мъдўмои баъди абтлоӣнои лхлқнои ман иؤмни болохраҳ эй болбъси баъди аламут ? ммни ҳўи минҳои фии шаку рбки алии кули шайъи ءи Ҳафиз .

وَ ما کانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ ای من حجّة و ملکة هذا کقوله: إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا، و کالحکایة عن ابلیس: وَ ما کانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ و قیل: معناه ما کان تسلیطنا ایّاه علیهم إِلَّا لِنَعْلَمَ هذا علم وقوع معناه الرّؤیة و قد علم اللَّه من الخلق الایمان و الکفر قبل خلقهم، إِلَّا لِنَعْلَمَ ای لنری و نمیّز و نعلمه موجودا ظاهرا کائنا موجبا للثواب و العقاب کما علمناه مفقودا معدوما بعد ابتلائنا لخلقنا مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ ای بالبعث بعد الموت؟ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِی شَکٍّ وَ رَبُّکَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَفِیظٌ.

Қул ё Муҳамади лҳؤлоءи алмшркини аллазӣнаи анати байни зҳрониҳми адъўои аллазӣнаи зъмтми ман дуни аллоҳ эй зъмтми анҳми ?алааи ман дуни аллоҳ , нзлти фии куффор банӣ млихи конўои иъбдўни алҷну изнўни анҳми алмлоӣкаҳи сами всФҳми Фқол : лои имлкўни мисқоли зарраи фии алсмоўоту лои фии алأрз эй лои иқдрўни ани инФъўкми зарраи ммои фии алсмоўоту аларз ва мо ?лаам эй ллмлоӣкаҳи Фиҳмо эй фии халқи алсмоўоту аларзи ман ширк эй ман ширка . Ва мо ?лае мо ллаҳ манеҳам эй ман алмлоӣкаҳи ман Заҳири Авни фии халқи алсмоўоту аларз . Ҷамоатӣ аз қбоӣли араби Фариштагонро май парастиданад ва мегуфтанд : ҳؤлоء шФъоؤно ъанд аллоҳ , раби Алъоламин бҷўоб эшон гуфт :у лои тнФъи алшФоъаҳи ъндаҳ Эй ъанд аллоҳи явми алқёмаҳи إлои лмни أзни ?ла ва бар қроءти абӯи Амру Ҳамзау ксоиӣ . أзни бзми алиф ки инҳо ҳам бо шоФъ шавад ва ҳам бо мшФўъ , мегуяд : шафоати ҳеҷ шоФъ суд надорад рӯзи қиёмати магар касе ки аллоҳ дастурӣ диҳад ӯро то шафоат кунад ё касеро ки аз баҳри вай шафоат кунанд , сами зикри заъфи алмлоӣкаҳи ҳайни смъўои каломи аллоҳи Фқол : ҳатто إзои фазаъи ани қлўбҳм яъне ани қулӯби алмлоӣкаҳ .

قُلِ یا محمد لهؤلاء المشرکین الذین انت بین ظهرانیهم ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ ای زعمتم انهم آلهة من دون اللَّه، نزلت فی کفار بنی ملیخ کانوا یعبدون الجنّ و یظنّون اّنهم الملائکة ثمّ وصفهم فقال: لا یَمْلِکُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ ای لا یقدرون ان ینفعوکم ذرّة مما فی السماوات و الارض وَ ما لَهُمْ ای للملائکة فِیهِما ای فی خلق السماوات و الارض مِنْ شِرْکٍ ای من شرکه. وَ ما لَهُ ای ما للَّه مِنْهُمْ ای من الملائکة مِنْ ظَهِیرٍ عون فی خلق السماوات و الارض. جماعتی از قبائل عرب فرشتگان را می‌پرستیدند و می‌گفتند: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ، رب العالمین بجواب ایشان گفت: وَ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ ای عند اللَّه یوم القیامة إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ و بر قراءت ابو عمرو و حمزه و کسایی. أَذِنَ بضمّ الف که این‌ها هم با شافع شود و هم با مشفوع، میگوید: شفاعت هیچ شافع سود ندارد روز قیامت مگر کسی که اللَّه دستوری دهد او را تا شفاعت کند یا کسی را که از بهر وی شفاعت کنند، ثمّ ذکر ضعف الملائکة حین سمعوا کلام اللَّه فقال: حَتَّی إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ یعنی عن قلوب الملائکة.

Фазаъ эй кашф ,у алтФзиъи ман алоздоди тқўл : Фзътаҳи азои хўФтаҳу Фзътаҳи азои азҳбти фазаъа ,у кзлки алФзъи ?лаи ваҷҳони иқол : фазаъ , азои хоФ ,у фазаъ , азои ағоси ман алФзъ . Ва қрأи ибни омиру ёқӯб : фазаъи бФтҳи алзоءу алмънии кашфи аллоҳи ани қлўбҳми алФзъу ҷилои анҳуам алхўФи ҳайни анҳдри алайҳими Ҷабраил .

فُزِّعَ ای کشف، و التفزیع من الاضداد تقول: فزّعته اذا خوّفته و فزّعته اذا اذهبت فزعه، و کذلک الفزع له وجهان یقال: فزع، اذا خاف، و فزع، اذا اغاث من الفزع. و قرأ ابن عامر و یعقوب: فزع بفتح الزّاء و المعنی کشف اللَّه عن قلوبهم الفزع و جلا عنهم الخوف حین انحدر علیهم جبرئیل.

Рӯй абди аллоҳи бен масъӯди қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ани аллоҳи ъзу ҷли азои такаллуми болавҳии самъи аҳли алсмоءи слслаҳи кҷри алслслаҳи алии алсФои Фисъқўни Флои изолўни кзлк ҳатто иأтиҳми Ҷабраили алайҳи ассаломи Фозои ҷоءҳми Ҷабраили фазаъи ани қлўбҳм , Фиқўлўн ё Ҷабраил : мо зои қоли рбк ? қол : иқўл алҳақ Финодўн алҳақ алҳақ .

روی عبد اللَّه بن مسعود قال: قال رسول اللَّه (ص): انّ اللَّه عزّ و جلّ اذا تکلّم بالوحی سمع اهل السماء صلصلة کجرّ السلسلة علی الصّفا فیصعقون فلا یزالون کذلک حتی یأتیهم جبرئیل علیه السلام فاذا جاءهم جبرئیل فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ، فیقولون یا جبرئیل: ما ذا قال ربّک؟ قال: یقول الحق فینادون الحق الحق.

Ва ани абии ҳрираҳи ан алнабӣ ( с ) : қол : азои қзии аллоҳи ъзу ҷли аламри фии алсмоءи зарбати алмлоӣкаҳи боҷнҳтҳои хзъонои лқўлаҳи конаи силсилаи алии Сафавони Фозои фазаъи ани қлўбҳм , қолўои мо зои қоли рбкми қолўои алзии қол : алҳақу ҳўи алълии алкбир .

و عن ابی هریرة عن النبی (ص): قال: اذا قضی اللَّه عز و جل الامر فی السماء ضربت الملائکة باجنحتها خضعانا لقوله کانّه سلسلة علی صفوان فاذا فزّع عن قلوبهم، قالُوا ما ذا قالَ رَبُّکُمْ قالُوا الّذی قال: الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ.

Ва ани ъоӣшаҳ : ани алҳорси бен Њишоми сأли расӯли аллоҳи алайҳи саломи аллоҳ : Киеви иأтики алўҳӣ ?

و عن عائشة: انّ الحارث بن هشام سأل رسول اللَّه علیه سلام اللَّه: کیف یأتیک الوحی؟

Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : аҳёнан иأтинӣ мисли слслаҳи алҷрсу ҳўи ашдаҳи алии ФиФсми анӣу қади въитаҳ ва аҳёнан итмсли лии алмалики рҷлои Фиклмнии Фоъии мо иқўлу ҳўи аҳўни алии қолати ъоӣшаҳу лақади рأитаҳи инзли алайҳи алўҳии фии алиўми алшдиди албрди ФиФсми анҳуу ани ҷабинаи литФсди ърқо .

فقال رسول اللَّه (ص): احیانا یأتینی مثل صلصلة الجرس و هو اشدّه علیّ فیفصم عنّی و قد وعیته و احیانا یتمثل لی الملک رجلا فیکلّمنی فاعی ما یقول و هو اهون علیّ قالت عائشة و لقد رأیته ینزل علیه الوحی فی الیوم الشدید البرد فیفصم عنه و انّ جبینه لیتفصّد عرقا.

Дар рӯзгори фатрати миёни рафъи исоу беъсати Муҳамади ъалиҳумо алслоаҳу ассаломи шашсад соли ваҳй аз осмон биёмад пас буқати беъсати Мустафои алайҳи афзали алслўоти Фриштгони савт ваҳй шуниданду слслаҳи он ҳамчун слслаҳи занҷир ки бар кӯҳ зананд , пиндоштанд ки растохез бархест ҳама аз биму фазаъи биФтоднд ва биҳуш шуданд то раби алъзаҳи он биму фазаъ аз дили эшон бози барад , он гуҳи якдигарро мепурседанд ки : мо зои қоли рбкм ? гуфтаанд ки аҳли осмон дунё гӯйанд аҳли осмони дувумро : мо зои қоли рбкм ?у аҳли осмон дувум гӯйанд аҳли осмони сеюмро : мо зои қоли рбкм ? ҳамчунин то ба ҳафтуми осмони якдигарро май пурсанаду аҳли осмони ҳафтум аз Ҷабраили пурсанад ки мо зои қоли рбкм ? Ҷабраил гуяд : алҳақ , яъне ки аллоҳи фармон равон доду сухан рост фармуд , он гуҳи Фриштгони осмонҳо бо якдигар мегӯйанд : алҳақу ҳўи алълии алкбир . Қоли алзҳок : ани алмлоӣкаҳи алмъқботи аллазӣнаи ихтлФўни илои аҳли аларзи иктбўни аъмолҳми азои арслҳми алрби ъзу ҷли Фонҳдрўои самъи ?лаами савти шадиди Фиҳсби аллазӣнаи ҳам асфал манеҳам ман алмлоӣкаҳи анаи ман амри алсоъаҳи Фихрўни сҷдоу исъқўн ҳатто иълмўои анаи лӣси ман амри алсоъаҳ . Ва қоли алҳсну ибни зайд : азои кашфи алФзъи ани қулӯб алмшркин ъанд нузули аламути баҳами иқомаи ллҳҷаҳи алайҳими қолати ?лаами алмлоӣкаҳ : мо зои қоли рбкми фии алднё ? қолўо алҳақ Фоқрўо ба ҳайни лами инФъҳми алоқрор ,у далели ҳозои алтأўили охири алсўраҳ :у лутарӣ إзи Фзъўои Флои фӯт . . . .

در روزگار فترت میان رفع عیسی و بعثت محمد علیهما الصلاة و السلام ششصد سال وحی از آسمان بیامد پس بوقت بعثت مصطفی علیه افضل الصلوات فریشتگان صوت وحی شنیدند و صلصله آن همچون صلصله زنجیر که بر کوه زنند، پنداشتند که رستاخیز برخاست همه از بیم و فزع بیفتادند و بیهوش شدند تا رب العزة آن بیم و فزع از دل ایشان باز برد، آن گه یکدیگر را می‌پرسیدند که: ما ذا قالَ رَبُّکُمْ؟ گفته‌اند که اهل آسمان دنیا گویند اهل آسمان دوم را: ما ذا قالَ رَبُّکُمْ؟ و اهل آسمان دوم گویند اهل آسمان سوم را: ما ذا قالَ رَبُّکُمْ؟ همچنین تا به هفتم آسمان یکدیگر را می‌پرسند و اهل آسمان هفتم از جبرئیل پرسند که ما ذا قالَ رَبُّکُمْ؟ جبرئیل گوید: الْحَقَّ، یعنی که اللَّه فرمان روان داد و سخن راست فرمود، آن گه فریشتگان آسمانها با یکدیگر می‌گویند: الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ. قال الضحاک: انّ الملائکة المعقّبات الذین یختلفون الی اهل الارض یکتبون اعمالهم اذا ارسلهم الربّ عزّ و جلّ فانحدروا سمع لهم صوت شدید فیحسب الذین هم اسفل منهم من الملائکة انّه من امر الساعة فیخرّون سجّدا و یصعقون حتّی یعلموا انّه لیس من امر الساعة. و قال الحسن و ابن زید: اذا کشف الفزع عن قلوب المشرکین عند نزول الموت بهم اقامة للحجّة علیهم قالت لهم الملائکة: ما ذا قالَ رَبُّکُمْ فی الدنیا؟ قالُوا الْحَقَّ فاقرّوا به حین لم ینفعهم الاقرار، و دلیل هذا التأویل آخر السورة: وَ لَوْ تَری‌ إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ....