Қавлаи таъолӣ : إни أсҳоби алҷнаҳи алиўми фии шуғли Фокҳўни ибни касӣру нофеъу абӯи Амр « фии шуғл » мухаффаф хонанду боқии қроء мсқл хонанд ,у ҳумои луғатон мисли алсҳту алсҳт ,у тафсир « шуғл » бқўли ибни аббоси аФтзоз абкораст . Мустафои алайҳи алслоаҳу ассалом дар тафсири ин оя гуфта : « ани аҳдҳми лиФтзи фии алғдоаҳи алўоҳдаҳи моӣаҳи ъзроء » қол : « ФФии ҳозои шғлҳм » .

قوله تعالی: إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْیَوْمَ فِی شُغُلٍ فاکِهُونَ ابن کثیر و نافع و ابو عمرو «فی شغل» مخفّف خوانند و باقی قرّاء مثقّل خوانند، و هما لغتان مثل السّحت و السّحت، و تفسیر «شغل» بقول ابن عباس افتضاض ابکار است. مصطفی علیه الصلاة و السلام در تفسیر این آیه گفته: «انّ احدهم لیفتضّ فی الغداة الواحدة مائة عذراء» قال: «ففی هذا شغلهم».

Ва қоли ъкрмаҳ : Фткўни алшҳўаҳи фии ахриҳни колшҳўаҳи фии аўлиҳну клмои аФтзҳои раҷъати алии ҳолҳо ъзроء . Ва қол : ҷоءи раҷули ило алнабӣ ( с ) Фқол : ё расӯли аллоҳи анФзии илои нсоӣнои фии алҷнаҳи комаи нФзии алиҳни фии алднё ? қол : «у алзии нафасии бедаи ани алмؤмни лиФзии фии алиўми алвоҳади илои алифи ъзроء » .

و قال عکرمة: فتکون الشهوة فی اخریهنّ کالشهوة فی اولیهنّ و کلّما افتضّها رجعت علی حالها عذراء. و قال: جاء رجل الی النبی (ص) فقال: یا رسول اللَّه انفضی الی نسائنا فی الجنّة کما نفضی الیهنّ فی الدنیا؟ قال: «و الذی نفسی بیده انّ المؤمن لیفضی فی الیوم الواحد الی الف عذراء».

Гуфтаанд ки дар суҳбати биҳиштёни манӣу мзӣ ва фузулот набошад чунонк дар дунё , балии лиззати суҳбат он бошад ки зер ҳар тори мӯеи як қатра арақ бияёд ки ранги ранги арақ буду буии буии машк . Ва ани абди аллоҳи вҳби қол : ани фии алҷнаҳи ғурфаи иқоли лҳои алъолӣаи фӣҳо ҳўроءи иқоли лҳои алғнҷаҳи азои ?ераад вале аллоҳи ани иأтиҳои атиҳои Ҷабраили Фознҳои Фқомти алии атрофҳо маъаҳо арбаъаи олоФи всиФаҳи иҷмъни азёлҳоу зўоӣбҳои ибхрнҳои бмҷомри блонор .

گفته‌اند که در صحبت بهشتیان منی و مذی و فضولات نباشد چنانک در دنیا، بلی لذّت صحبت آن باشد که زیر هر تار مویی یک قطره عرق بیاید که رنگ رنگ عرق بود و بوی بوی مشک. و عن عبد اللَّه وهب قال: انّ فی الجنّة غرفة یقال لها العالیة فیها حوراء یقال لها الغنجة اذا اراد ولیّ اللَّه ان یأتیها اتیها جبرئیل فآذنها فقامت علی اطرافها معها اربعة آلاف وصیفة یجمعن اذیالها و ذوائبها یبخرنها بمجامر بلانار.

Клбӣ гуфт : « фии шуғл » яъне ъмои фӣаи аҳли алнор , эй лои иҳмҳми амрҳми Флои изкрўнҳм , маънӣ онаст ки : биҳиштёнро чандон нозу Наим буд ки эшонро пурвои аҳл дӯзах набӯд на хабари эшон пурсанад на пардохт он доранд ки ном эшон баранд . Ва гуфтаанд : қавмии осӣони уммати Аҳмад дар ърсот қиёмат бимонанд аз дӯзахи рустау ббҳшти норасида , раби алъзаҳ бо эшон хитоб кунад ки аҳли дӯзах дар азобу схт мо гирифторанд ва аз меҳнати хеш бо кас напардозанду аҳли биҳишт дар нозу Наим ғарқанду бонъому аФзоли мо машғӯл , эшонро чандон шуғласт дар ани нозу Наими хеш ки бо дайгарӣ намепардозанд , Фзлки қавла : « фии шуғли Фокҳўн » , он гуҳ гуяд : ибодӣ чун аз ҳар ду Фриқ боз монадед , инак ман бо шумо раҳмат кардам ва шуморо омрзидм . Ибн кисон гуфт : шуғли эшон дар биҳишти зиёрат якдигараст ин бзёрт он меравад ва он бзёрт ин меояд , вақте пайғомбарони бзёрти садиқону авлиёу уламои раванд , вақте садиқону авлиёу уламои бзёрти пайғомбарони раванд , вақте ҳамаи баҳам ҷамъ шаванд бзёрти даргоҳи иззату ҳазрати илоҳяти раванд . Ва фии алхбри ани ибни аббоси разии аллоҳи анҳу ан алнабӣ ( с ) қол : « ани аҳли алҷнаҳи изўрўни рбҳми ъзу ҷли фии кули явми ҷумъаи фии раммоли алкоФўр ва ақрбҳм манеҳ мҷлсои асръҳми илайҳи явми алҷмъаҳу абкрҳми ғдўо » .

کلبی گفت: «فی شغل» یعنی عمّا فیه اهل النار، ای لا یهمّهم امرهم فلا یذکرونهم، معنی آنست که: بهشتیان را چندان ناز و نعیم بود که ایشان را پروای اهل دوزخ نبود نه خبر ایشان پرسند نه پرداخت آن دارند که نام ایشان برند. و گفته‌اند: قومی عاصیان امّت احمد در عرصات قیامت بمانند از دوزخ رسته و ببهشت نارسیده، ربّ العزة با ایشان خطاب کند که اهل دوزخ در عذاب و سخط ما گرفتاراند و از محنت خویش با کس نپردازند و اهل بهشت در ناز و نعیم غرق‌اند و بانعام و افضال ما مشغول، ایشان را چندان شغل است در ان ناز و نعیم خویش که با دیگری نمی‌پردازند، فذلک قوله: «فِی شُغُلٍ فاکِهُونَ»، آن گه گوید: عبادی چون از هر دو فریق باز ماندید، اینک من با شما رحمت کردم و شما را آمرزیدم. ابن کیسان گفت: شغل ایشان در بهشت زیارت یکدیگر است این بزیارت آن میرود و آن بزیارت این میآید، وقتی پیغامبران بزیارت صدّیقان و اولیا و علما روند، وقتی صدّیقان و اولیا و علما بزیارت پیغامبران روند، وقتی همه بهم جمع شوند بزیارت درگاه عزت و حضرت الهیّت روند. و فی الخبر عن ابن عباس رضی اللَّه عنه عن النبی (ص) قال: «انّ اهل الجنّة یزورون ربّهم عز و جل فی کلّ یوم جمعة فی رمال الکافور و اقربهم منه مجلسا اسرعهم الیه یوم الجمعة و ابکرهم غدوّا».

Ва ани инси бен молики разии аллоҳи анҳу қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « бинмои аҳли алҷнаҳи алии хиўли ман ёқӯти срўҷҳои ман зҳб ва лаҷомҳо ман зҳби итҳдсўни таҳти зилли алшҷраҳи ани алднёи ази атоҳми оати ани рбҳми ъзу ҷли ани аҷибўои рбкми Финзлўни ани хиўлҳми илои ксби ман мски абизи атиҳи манобири ман зҳбу минори ман нуру манобири ман лؤлؤу манобири ман ёқӯту манобири ман Фзаҳи Фиҷлсўни алайҳои Фиқўли алҷбори ҷли ҷалола : марҳабои бхлқӣу зувворӣу аҳли тоъатии атъмўҳми Фитъмўнҳми тъомои мо тъмўои қибла мислаи фии алҷнаҳи сами иқўли ҷли ҷалола : марҳабои бхлқӣу зувворӣу аҳли тоъатии асқўҳми Фисқўнҳми шробои мо шрбўо мислаи фии алҷнаҳи қт , сами иқўли ҷли ҷалола : марҳабои бхлқӣу зувворӣу аҳли тоъатии албсўҳми Филбсўнҳми сёбои мо лбсўои мислҳо қти фии алҷнаҳи сами иқўли табораку таъолӣ : марҳабои бхлқӣу зувворӣу аҳли тоъатии ътрўҳми Фиътрўнҳми бътри мо ътрўои бмслаҳи фии алҷнаҳи қт , сами иқўл : марҳабои бхлқӣу зувворӣу аҳли тоъатии аклўоу шрбўоу ксўоу ътрўоу аҳқи лии ани атҷлии ?лаами Фитҷлии ?лаами табораку таъолии Финзрўни илои виҷҳаи ъзу ҷли Фиғшоҳми ман нураи мо лӯлои ани аллоҳи ъзу ҷли қзии ани лои имўтўои лоҳтрқўои сами иқоли ?лаами арҷъўои илои мнозлкми Фирҷъўни илои мнозлҳму қади хФўои алии азўоҷҳми бмои ғшиҳми ман нураи табораку таъолии Фиқўли ?лаами азўоҷҳми лақади хрҷтми ман ънднои бсўраҳу раҷъатами алинои бғирҳои Фиқўлўни таҷаллии лнои рбнои ъзу ҷли Фнзрнои илайҳ » .

و عن انس بن مالک رضی اللَّه عنه قال قال رسول اللَّه (ص): «بینما اهل الجنّة علی خیول من یاقوت سروجها من ذهب و لجامها من ذهب یتحدّثون تحت ظلّ الشجرة عن الدنیا اذ اتاهم آت عن ربّهم عز و جل ان اجیبوا ربّکم فینزلون عن خیولهم الی کثب من مسک ابیض اتیح منابر من ذهب و منار من نور و منابر من لؤلؤ و منابر من یاقوت و منابر من فضّة فیجلسون علیها فیقول الجبّار جلّ جلاله: مرحبا بخلقی و زوّاری و اهل طاعتی اطعموهم فیطعمونهم طعاما ما طعموا قبله مثله فی الجنّة ثمّ یقول جل جلاله: مرحبا بخلقی و زوّاری و اهل طاعتی اسقوهم فیسقونهم شرابا ما شربوا مثله فی الجنّة قطّ، ثمّ یقول جل جلاله: مرحبا بخلقی و زوّاری و اهل طاعتی البسوهم فیلبسونهم ثیابا ما لبسوا مثلها قطّ فی الجنّة ثمّ یقول تبارک و تعالی: مرحبا بخلقی و زوّاری و اهل طاعتی عطّروهم فیعطّرونهم بعطر ما عطروا بمثله فی الجنّة قطّ، ثم یقول: مرحبا بخلقی و زوّاری و اهل طاعتی اکلوا و شربوا و کسوا و عطّروا و احق لی ان اتجلّی لهم فیتجلّی لهم تبارک و تعالی فینظرون الی وجهه عز و جل فیغشاهم من نوره ما لولا انّ اللَّه عز و جل قضی ان لا یموتوا لاحترقوا ثم یقال لهم ارجعوا الی منازلکم فیرجعون الی منازلهم و قد خفوا علی ازواجهم بما غشیهم من نوره تبارک و تعالی فیقول لهم ازواجهم لقد خرجتم من عندنا بصورة و رجعتم الینا بغیرها فیقولون تجلّی لنا ربّنا عز و جل فنظرنا الیه».

Ва қоли баъзи алмФсрин : қавла « фии шуғли Фокҳўн » яъне фии зёФаҳи аллоҳи ъзу ҷлу саёқи алҳдиси алзии аўрдноаҳи идли алайҳ . Худоиро ъзу ҷли ду зиёфатаст мари бандагонро яке андари рбзи биҳишти беруни биҳишт ва яке андари биҳишту шарҳи ин ду зиёфат аз пеш рафт .

و قال بعض المفسرین: قوله «فِی شُغُلٍ فاکِهُونَ» یعنی فی ضیافة اللَّه عز و جل و سیاق الحدیث الذی اوردناه یدل علیه. خدای را عز و جل دو ضیافت است مر بندگان را یکی اندر ربض بهشت بیرون بهشت و یکی اندر بهشت و شرح این دو ضیافت از پیش رفت.

Қавла : « Фокҳўн » ва « Фкҳўн » луғатон мисли алҳозру алҳзру алмънии ноъмўни Фрҳўн . Ва қил : алФокаҳи касӣри алФокҳаҳи коллобну алтомр , қоли алшоър :у дъўтнӣу заъмати анки лобни фии алзиФи томру алФкаҳи алзии итноўли алФокҳаҳ ӯ алтъом , қавла : « ҳаму أзўоҷҳми фии зилол » қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : « фии злл » бзми алзоءи ман ғайри алифи ҷамъи зилла . Ва қроءаҳи алъомаҳ « фии зилол » бололФу касри алзоءи алии ҷамъи зилли назираи қавла : «у ндхлҳми злои злило » «у дониаҳи алайҳими зилолҳо » . Маънӣ онаст ки : эшону ҷеффатони эшон дар зер соя ҳоанд , ҳамонаст ки фармуд : «у зилли ммдўд » . Ва агар « злл » хуоне маънӣ онаст ки : эшону ҷеффатони эшон дар сояи вонҳоонди банноҳоу хаймаҳо ки аз баҳри эшон сохтаанд , дар биҳишти хаймаҳост аз марвориди сипеди чаҳор фарсанг дар чаҳор фарсанги он хайма зада шаст майли иртифоъи он ва дар ани хаймаи сарирҳо ва тахтҳо ниҳода ҳар Тахтии сесад гази иртифоъи он , биҳиштӣ чун хоҳад ки бар ан тахт шавад тахти базмин паҳн боз шавад то биҳиштии осони бирнҷ бар ан тахт шавад , инаст ки раб Алъоламин фармуд : алии алأроӣки мткؤн яъне алии алсрри фии алҳҷол .

قوله: «فاکهون» و «فکهون» لغتان مثل الحاذر و الحذر و المعنی ناعمون فرحون. و قیل: الفاکه کثیر الفاکهة کاللّابن و التامر، قال الشاعر: و دعوتنی و زعمت انّک لابن فی الضیف تامر و الفکه الّذی یتناول الفاکهة او الطّعام، قوله: «هُمْ وَ أَزْواجُهُمْ فِی ظِلالٍ» قرأ حمزة و الکسائی: «فی ظلل» بضمّ الظّاء من غیر الف جمع ظلّة. و قراءة العامّة «فی ظلال» بالالف و کسر الظّاء علی جمع ظل نظیره قوله: «وَ نُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِیلًا» «وَ دانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلالُها». معنی آنست که: ایشان و جفتان ایشان در زیر سایه‌هااند، همانست که فرمود: «وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ». و اگر «ظلل» خوانی معنی آنست که: ایشان و جفتان ایشان در سایه‌وانهااند بناها و خیمه‌ها که از بهر ایشان ساخته‌اند، در بهشت خیمه هاست از مروارید سپید چهار فرسنگ در چهار فرسنگ آن خیمه زده شصت میل ارتفاع آن و در ان خیمه سریرها و تختها نهاده هر تختی سیصد گز ارتفاع آن، بهشتی چون خواهد که بر ان تخت شود تخت بزمین پهن باز شود تا بهشتی آسان بیرنج بر ان تخت شود، اینست که رب العالمین فرمود: عَلَی الْأَرائِکِ مُتَّکِؤُنَ یعنی علی السرر فی الحجال.

Воҳдтҳои арика , қоли сълб : лои ткўни арика ҳатто ткўни алайҳои ҳҷол . Ва қил : ҳаии алўсоӣду алФрш , « мткӣўн » эй ҷолсўн . Ва қил : « мткӣўн » зўўои ткأаҳ .

واحدتها اریکه، قال ثعلب: لا تکون اریکة حتّی تکون علیها حجال. و قیل: هی الوسائد و الفرش، «متّکئون» ای جالسون. و قیل: «متّکئون» ذووا تکأة.

« ?лаами фӣҳо Фокҳаҳу ?лаами мо идъўн » яъне мо итмнўн , тқўл : адъи алӣ , эй тмну қил : « идъўн » иФтълўни ман алдъоء , эй ?лаами фӣҳо мо идъўни аллоҳ ба . Ва қил : ллмؤмнини фии алҷнаҳи мо идъўни фии алднёи ман алсўобу алдрҷоти фӣҳоу инкраҳи алкоФрўн .

«لَهُمْ فِیها فاکِهَةٌ وَ لَهُمْ ما یَدَّعُونَ» یعنی ما یتمنون، تقول: ادّع علیّ، ای تمنّ و قیل: «یدّعون» یفتعلون من الدّعاء، ای لهم فیها ما یدّعون اللَّه به. و قیل: للمؤمنین فی الجنّة ما یدّعون فی الدّنیا من الثّواب و الدرجات فیها و ینکره الکافرون.

« саломи қўлои ман раби раҳим » гуфтаанд : орзӯии биҳиштёни саломи худованд раҳимаст , маънӣ ҳар ду ояти дарҳами баста ва « салом » бадал « мо идъўн »аст , мегуяд : аишонрост ҳар чаҳ орзӯ кунанду орзӯии эшон саломаст , яъне ?лаами саломи иқўли аллоҳи қўлои эшонро орзӯӣ саломасту аишонрости он салом ки орзӯӣ эшонаст , саломӣ ки аз гуфтори худованд меҳрбонаст на восита дар миён ва на онҷои сафир ва тарҷумонаст , гуфтаанд : маънӣ салом онаст ки слмтми ибодии ман алҳрқаҳу алФрқаҳ , ва ончӣ гуфт : « ман раби раҳим » ишорати раҳмати дарин мавзе онаст ки эшонро брҳмти хеши қӯт ва тоқат диҳад то биўостаҳи калом ҳақ бишинаванду дидори вай ба бенанд ва эшонро даҳшат ва ҳайрат набӯд .

«سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» گفته‌اند: آرزوی بهشتیان سلام خداوند رحیم است، معنی هر دو آیت درهم بسته و «سلام» بدل «ما یدّعون» است، میگوید: ایشانراست هر چه آرزو کنند و آرزوی ایشان سلام است، یعنی لهم سلام یقول اللَّه قولا ایشان را آرزوی سلام است و ایشانراست آن سلام که آرزوی ایشانست، سلامی که از گفتار خداوند مهربان است نه واسطه در میان و نه آنجا سفیر و ترجمانست، گفته‌اند: معنی سلام آنست که سلمتم عبادی من الحرقة و الفرقة، و آنچه گفت: «مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» اشارت رحمت درین موضع آنست که ایشان را برحمت خویش قوّت و طاقت دهد تا بیواسطه کلام حق بشنوند و دیدار وی به بینند و ایشان را دهشت و حیرت نبود.

Рӯй ҷобири бен абди аллоҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « бинои аҳли алҷнаҳи фии нъимҳми ази стъи ?лаами нури ФрФъўои рؤсҳми Фозои алрби ъзу ҷли қади ашрафи алайҳими ман Фўқҳми Фқол : ассаломи алайкум ё аҳли алҷнаҳи Фзлки қавла : « саломи қўлои ман раби раҳим » Финзри илайҳаму инзрўни илайҳи Флои илтФтўни илои шайъи ءи ман алнъими мо домўои инзрўни илайҳ ҳатто иҳтҷби Фибқии нурау баракатаи алайҳими фии дёрҳм .

روی جابر بن عبد اللَّه قال قال رسول اللَّه (ص): «بینا اهل الجنّة فی نعیمهم اذ سطع لهم نور فرفعوا رؤسهم فاذا الرّب عزّ و جلّ قد اشرف علیهم من فوقهم فقال: السّلام علیکم یا اهل الجنّة فذلک قوله: «سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» فینظر الیهم و ینظرون الیه فلا یلتفتون الی شی‌ء من النعیم ما داموا ینظرون الیه حتّی یحتجب فیبقی نوره و برکته علیهم فی دیارهم.

«у амтозўои алиўми أиҳои алмҷрмўн » алқўлҳо ҳнои мзмр , алтأўил :у иқоли ллкФор : « амтозўои алиўм » яъне тмизўои ман алмؤмнин . Ва фии маъноаи қавлаи таъолӣ : исдъўни итФрқўни Фриқи фии алҷнаҳу Фриқи фии алсъиру ҷълнои бинҳми мўбқои қоли қтодаҳ : маъноаи аътзлўои ани кули хайр . Ва қоли Ассадӣ : эй кўнўои алии ҳада . Ва қоли алзҳок : ани лкли кофари фии алнори битои идхли фӣау ирдм боба болнори Фикўни фӣаи абади алобдини лои ирӣу лои ирӣ ,у кон алнабӣ ( с ) ксирои иқўл : « аллоҳами ании аъўзи бки ман алнори ?вили лоҳли алнор » .

«وَ امْتازُوا الْیَوْمَ أَیُّهَا الْمُجْرِمُونَ» القول ها هنا مضمر، التأویل: و یقال للکفّار: «امْتازُوا الْیَوْمَ» یعنی تمیّزوا من المؤمنین. و فی معناه قوله تعالی: یَصَّدَّعُونَ یَتَفَرَّقُونَ فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ وَ جَعَلْنا بَیْنَهُمْ مَوْبِقاً قال قتادة: معناه اعتزلوا عن کلّ خیر. و قال السدیّ: ای کونوا علی حدة. و قال الضحاک: انّ لکل کافر فی النار بیتا یدخل فیه و یردم بابه بالنار فیکون فیه ابد الآبدین لا یری و لا یری، و کان النبی (ص) کثیرا یقول: «اللّهم انّی اعوذ بک من النّار ویل لاهل النّار».

Қавла : « أи лами أъҳди إликм » эй ?илами омркм , ?илами аўсикм ё банӣ одами أни лои тъбдўои алшитони ибодаи алшитони тоъата ,у кзлки таъвили қавлаи таъолӣ : атхзўои أҳборҳму рҳбонҳми أрбобо яъне атоъўҳми фии алботл . Ва қил : маъноаи ани лои тъбдўои алосном , ФозоФи илои алшитони лонаами ъбдўҳои бомраҳи Фконҳми ъбдўаҳ ,у алмроди болъҳди мо аҳди илайҳами фии қавла :у إзи أхзи рбки ман банӣ одам . . Алоиаҳ . Ва қил : أи лами أъҳди إликми борсоли алрслу инзоли алктб ? иқўли аллоҳи ?лаами ҳозои явми алқимаҳ ,у яҳтамили ани икўни ҳозои ман хитоби аллоҳи таъолии ибодаи фии алднё , إнаҳи лаками адуи мубини зоҳири алъдоўаҳ .

قوله: «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ» ای الم آمرکم، الم اوصیکم یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ عبادة الشیطان طاعته، و کذلک تأویل قوله تعالی: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً یعنی اطاعوهم فی الباطل. و قیل: معناه ان لا تعبدوا الاصنام، فاضاف الی الشیطان لانّهم عبدوها بامره فکانّهم عبدوه، و المراد بالعهد ما عهد الیهم فی قوله: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ.. الآیة. و قیل: أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ بارسال الرسل و انزال الکتب؟ یقول اللَّه لهم هذا یوم القیمة، و یحتمل ان یکون هذا من خطاب اللَّه تعالی عباده فی الدّنیا، إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ظاهر العداوة.

Ва أни аъбдўнии атиъўнӣу вҳдўнӣ , ҳозои сироти мустақӣми дайни қайи .

وَ أَنِ اعْبُدُونِی اطیعونی و وحّدونی، هذا صِراطٌ مُسْتَقِیمٌ دین قیّم.

Ва лақади أзли мнкми ҷблои ксирои нофеъу ъосми ҷблои бксри ҷим ва бова ташдид лоам хонанд , ёқӯби бзми ҷим ва боу ташдиди лоам . Ибни омиру абӯи Амри бзми ҷиму сукӯн бо . Боқии қрои бзми ҷим ва боу тахфифи лоам . Ва алҷбли ҷамъи алҷблаҳ ,у алҷбли ҷамъи алҷмъу алҷбли болтхФиФи ҷамъи ҷебайл , ва кулҳо луғоти маъноҳо алхлқу алҷмоъаҳ , эй хлқои ксирои ҷабалае халқа . Маънӣ онаст ки шайтон аз шумо гуруҳонеи анбӯҳ бироаҳ кард , ва ин бар тариқ тсббаст , яънесор алшитони сббои лзлолтҳм , кқўлаҳи таъолии ллосноми раби إнҳни أзллни ксирои ман аннос ,у бҳқиқти ҳидояту залолату рушду ғўоит аз худост таъолӣу тақаддус .

وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْکُمْ جِبِلًّا کَثِیراً نافع و عاصم جِبِلًّا بکسر جیم و باو تشدید لام خوانند، یعقوب بضمّ جیم و با و تشدید لام. ابن عامر و ابو عمرو بضمّ جیم و سکون با. باقی قرّا بضمّ جیم و با و تخفیف لام. و الجبل جمع الجبلّة، و الجبل جمع الجمع و الجبل بالتخفیف جمع جبیل، و کلها لغات معناها الخلق و الجماعة، ای خلقا کثیرا جبله‌ای خلقه. معنی آنست که شیطان از شما گروهانی انبوه بیراه کرد، و این بر طریق تسبّب است، یعنی سار الشیطان سببا لضلالتهم، کقوله تعالی للاصنام رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ، و بحقیقت هدایت و ضلالت و رشد و غوایت از خداست تعالی و تقدّس.

أи Флми ткўнўои тъқлўни истифҳоми тқриъи алии тркҳми алонтФоъи болъқл . Ва қил : أи Флми ткўнўои тъқлўни мо атокми ман ҳалоки аломми алхолиаҳи бтоъаҳи Иблис .

أَ فَلَمْ تَکُونُوا تَعْقِلُونَ استفهام تقریع علی ترکهم الانتفاع بالعقل. و قیل: أَ فَلَمْ تَکُونُوا تَعْقِلُونَ ما اتاکم من هلاک الامم الخالیة بطاعة ابلیس.

Ва иқоли ?лаами лмои днўои ман алнор : ҳзаҳи ҷаҳаннами алтии кантами тўъдўни баҳои фии алднё .

و یقال لهم لمّا دنوا من النّار: هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ بها فی الدنیا.

Аслўҳои алиўми адхлўҳоу алзмўҳоу зўқўои ҳурҳо бмои кантами ткФрўни қоли абӯи ҳрираҳ : аўқдти алнори алифи оми Фобизти сами аўқдти алифи оми Фоҳмрти сами аўқдти алифи оми Фосўдти Фҳии сўдоءи коллили алмзлм .

اصْلَوْهَا الْیَوْمَ ادخلوها و الزموها و ذوقوا حرّها بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ قال ابو هریرة: اوقدت النّار الف عام فابیضّت ثمّ اوقدت الف عام فاحمرّت ثمّ اوقدت الف عام فاسودّت فهی سوداء کاللیل المظلم.

Алиўм нахатм алии أФўоҳҳми рӯзи қиёмати амали кофарон бар кофарон арза кунанду саҳифаҳои кирдигори эшон боишон намоянди он расвоӣҳо бенанд ва кардаҳо бар мисоли кӯҳҳои азим , инкор кунанду хусумат дар гиранд ва бар Фриштгони даъвӣ дурӯғ кунанд гӯйанд : мо ин ки дар саҳифаҳост на кардаему амал мо несту аллоҳи рбнои мо кнои мушрикин , ҳамсоягон бар эшон гувоҳӣ диҳанд , ҳмсоигонрои дурӯғ зан гиранд , аҳлу ъширт гувоҳӣ диҳанд ва эшонро низ дурӯғ зан гиранд , пас раби Алъоламин меҳр бар даҳанҳои эшон нааду ҷавориҳи эшон бсхни орад то бар кардаҳои эшон гувоҳӣ диҳанд , инаст ки раб алъзаҳ фармуд : алиўм нахатм алии أФўоҳҳму тклмнои أидиҳм . Ва аввали чизе аз аъзои эшон ки гувоҳӣ диҳад устихони рони чап буд

الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی‌ أَفْواهِهِمْ روز قیامت عمل کافران بر کافران عرضه کنند و صحیفه های کردگار ایشان بایشان نمایند آن رسواییها بینند و کرده‌ها بر مثال کوه‌های عظیم، انکار کنند و خصومت در گیرند و بر فریشتگان دعوی دروغ کنند گویند: ما این که در صحیفه‌هاست نه کرده‌ایم و عمل ما نیست و اللَّه ربّنا ما کنّا مشرکین، همسایگان بر ایشان گواهی دهند، همسایگانرا دروغ زن گیرند، اهل و عشیرت گواهی دهند و ایشان را نیز دروغ زن گیرند، پس رب العالمین مهر بر دهنهای ایشان نهد و جوارح ایشان بسخن آرد تا بر کرده‌های ایشان گواهی دهند، اینست که ربّ العزة فرمود: الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی‌ أَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ. و اول چیزی از اعضای ایشان که گواهی دهد استخوان ران چپ بود

Лқўл алнабӣ ( с ) : ани аввали азми ман алонсони интқи явми ихтми алии алоФўоаҳи Фхзаҳи ман раҷулаи алшмол .

لقول النبی (ص): ان اول عظم من الانسان ینطق یوم یختم علی الافواه فخذه من رجله الشمال.

Ва қол ( с ) : анкми тдъўни явми алқимаҳи муқаддамаи аФўоҳкми болқдом эй мшддаҳи Фоўли мо исӣли ани аҳдкми Фхзаҳу каффа .

و قال (ص): انکم تدعون یوم القیمة مقدمة افواهکم بالقدام ای مشددة فاول ما یسئل عن احدکم فخذه و کفه.

Ва рӯй анҳми иқўлўни лҷўорҳҳм : мо шҳодткни ҳзаҳу ънкни кнои ннозл , эй нҷодл .

و روی انّهم یقولون لجوارحهم: ما شهادتکنّ هذه و عنکنّ کنّا نناضل، ای نجادل.

Ва фии кайфӣаи ҳозои алкломи қавлон : аҳдҳмои ани аллоҳи имкнҳои ман алклому иҷъли лҳои халқаи тслҳи ллнтқ ,у ассонии ани алмтклми ҳўи аллоҳи субҳонаи алои анаи исмъи ман ҷиҳатҳо Фнсби илоҳо .

و فی کیفیّة هذا الکلام قولان: احدهما انّ اللَّه یمکنها من الکلام و یجعل لها خلقة تصلح للنطق، و الثّانی انّ المتکلّم هو اللَّه سبحانه الا انّه یسمع من جهتها فنسب الیها.

Ва фии алхбри ани ҷобири бен абди аллоҳи қол : лмои раҷъати муҳоҷираи албҳри қоли расӯли аллоҳ ( с ) : алои тҳдсўнии боаҷаби мо рأитми борзи алҳбшаҳи қолўои бинмои нҳни ҷулуси ази марати ълинои ъҷўзи ман раҳои бнтҳми таҳаммули алии раъсҳо қуллаи ман моءи Фмрт бФтӣ манеҳам Фҷъли аҳадии идиаҳи байни ктФиҳои сами дафъҳо фахрати алии ркбтиҳои Фонксрти қиллатҳо Флмои артФъти алтФтти илайҳи Фқолти сўФи тааллум ё ғдри азои вазъи аллоҳи алкрсӣу ҷамъи алаввалину алохрину такаллумати алоидӣу алорҷли бмои конўои иксбўни сўФи тааллуми Киеви амреу амрки Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : сидқати сами сидқати Киеви иқдси аллоҳи қўмои лои иؤхзи ман шдидҳми лзъиФҳм .

و فی الخبر عن جابر بن عبد اللَّه قال: لمّا رجعت مهاجرة البحر قال رسول اللَّه (ص): الا تحدّثونی باعجب ما رأیتم بارض الحبشة قالوا بینما نحن جلوس اذ مرّت علینا عجوز من رها بنتهم تحمل علی رأسها قلّة من ماء فمرّت بفتی منهم فجعل احدی یدیه بین کتفیها ثمّ دفعها فخرّت علی رکبتیها فانکسرت قلتها فلمّا ارتفعت التفتت الیه فقالت سوف تعلم یا غدر اذا وضع اللَّه الکرسی و جمع الاوّلین و الآخرین و تکلّمت الایدی و الارجل بما کانوا یکسبون سوف تعلم کیف امری و امرک فقال رسول اللَّه (ص): صدقت ثمّ صدقت کیف یقدّس اللَّه قوما لا یؤخذ من شدیدهم لضعیفهم.

Ва луи ншоءи лтмснои алии أъинҳми Фостбқўои алсроти Фأнии ибсрўни қоли ибни аббоси маъноа : луи ншоءи лФқأнои аъини злолтҳми Фоъминои ҳам ани ғиҳму ҳўлнои абсорҳми ман алзлолаҳи илои алҳдии Фобсрўои ршдҳми Фأнии ибсрўн ? ва лам нафеъл злки баҳам . Маънӣ онаст ки : агар мо хоҳеми дидаи залолати эшон бар кунему ҳидояти диҳем то роҳи бенанду бароаи рости раванд , он гуҳ фармуд : Фأнии ибсрўну лами аФъли злки баҳам . Чун фарои роҳи бенанд ва ин накардам бо эшон . Зҷоҷ гуфт : маънӣ онаст ки : мо агар хоҳеми эшонро нобӣно кунем то аз роҳ баргарданд , ва агар ин кунем аз куҷо бенаӣ ёбанд ва чун фарои роҳи бенанд ?

وَ لَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلی‌ أَعْیُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّی یُبْصِرُونَ قال ابن عباس معناه: لو نشاء لفقأنا اعین ضلالتهم فاعمینا هم عن غیّهم و حولنا ابصارهم من الضلالة الی الهدی فابصروا رشدهم فَأَنَّی یُبْصِرُونَ؟ و لم نفعل ذلک بهم. معنی آنست که: اگر ما خواهیم دیده ضلالت ایشان بر کنیم و هدایت دهیم تا راه بینند و براه راست روند، آن گه فرمود: فَأَنَّی یُبْصِرُونَ و لم افعل ذلک بهم. چون فرا راه بینند و این نکردم با ایشان. زجاج گفت: معنی آنست که: ما اگر خواهیم ایشان را نابینا کنیم تا از راه برگردند، و اگر این کنیم از کجا بینایی یابند و چون فرا راه بینند؟

Ва луи ншоءи лмсхноҳми алии мконтҳми қрأи абӯи бикр : алии мконотҳм яъне : луи ншоءи ҷълноҳми қрдаҳу хнозири фии мнозлҳм агар хоҳеми эшонро сӯрат гардонем бо копӣону хӯкон то бар ҷои хеш бар манзил хеш мебошанд . Ва қили луи ншоءи лҷълноҳми ҳаҷҷораи алии алмкон , эй соътӣзи лои исттиъўни алзҳобу лои алрҷўъ ,у алмкону алмконаҳи воҳид .

وَ لَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلی‌ مَکانَتِهِمْ قرأ ابو بکر: علی مکاناتهم یعنی: لو نشاء جعلناهم قردة و خنازیر فی منازلهم اگر خواهیم ایشان را صورت گردانیم با کپیان و خوکان تا بر جای خویش بر منزل خویش می‌باشند. و قیل لو نشاء لجعلناهم حجارة علی المکان، ای ساعتئذ لا یستطیعون الذهاب و لا الرجوع، و المکان و المکانة واحد.

Ва қил : луи ншоءи лоқъдноҳми ани арҷлҳми Флои иқдрўни алии зҳобу лои руҷӯъ . Ва қил : Фмои асттоъўои мзё эй мо қдрўои ани иҷоўзўои ткзибҳм ,у лои ирҷъўн эй лои итўбўн .

و قیل: لو نشاء لاقعدناهم عن ارجلهم فلا یقدرون علی ذهاب و لا رجوع. و قیل: فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِیًّا ای ما قدروا ان یجاوزوا تکذیبهم، وَ لا یَرْجِعُونَ ای لا یتوبون.

Ва ман наумра ннксаҳи фии алхлқ эй ман атлнои умраи рддноаҳи илои арзли улумри шабаҳи алсбии фии аввали алхлқу қил : ннксаҳи фии алхлқ эй насираи илои алзъФи баъди алқўаҳу илои алнқсони баъди алзёдаҳ . Ннксаҳ бзм навен аввалу фатҳи дувуму ташдиди кофи қроءти ъосм ва Ҳамзааст , боқӣ бФтҳ навен аввал ва искон навен дувуму зми коф ва тахфиф хонанд .

وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَکِّسْهُ فِی الْخَلْقِ ای من اطلنا عمره رددناه الی ارذل العمر شبّه الصّبی فی اول الخلق و قیل: نُنَکِّسْهُ فِی الْخَلْقِ ای نصیّره الی الضّعف بعد القوّة و الی النقصان بعد الزّیادة. نُنَکِّسْهُ بضمّ نون اول و فتح دوم و تشدید کاف قراءت عاصم و حمزه است، باقی بفتح نون اول و اسکان نون دوم و ضمّ کاف و تخفیف خوانند.

أи Флои иъқлўни бтоءи мухотабаи қроءти нофеъу ибни омир ва ёқӯбаст , боқӣ биё хонанд . Мегуяд : ҳар крои умри дарози диҳеми халқ вай баргардонем ба пас ва ӯро бшбаҳи кӯдакон боз дорем , яъне ки пас аз зиёдат ӯро нуқсони диҳем ва пас аз қӯт ӯро заъфи диҳем , ҳамонаст ки дар ан оят фармуд : аллоҳи алзии хлқкми ман заъфи сами ҷаъли ман баъди заъфи қувваи сами ҷаъли ман баъди қувваи зуъафоу шеба . . . Ва қоли Сафён : азои блғи алрҷли смонини санаи тағайюри ҷисма . أи Флои иъқлўни Фиътбрўоу иълмўои ани алзии қадари алии тсриФи аҳволи алонсони иқдри алии албъси баъди аламут .

أَ فَلا یَعْقِلُونَ بتاء مخاطبه قراءت نافع و ابن عامر و یعقوب است، باقی بیا خوانند. میگوید: هر کرا عمر دراز دهیم خلق وی برگردانیم به پس و او را بشبه کودکان باز داریم، یعنی که پس از زیادت او را نقصان دهیم و پس از قوت او را ضعف دهیم، همانست که در ان آیت فرمود: اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَیْبَةً... و قال سفیان: اذا بلغ الرّجل ثمانین سنة تغیّر جسمه. أَ فَلا یَعْقِلُونَ فیعتبروا و یعلموا انّ الذی قدر علی تصریف احوال الانسان یقدر علی البعث بعد الموت.

Ва мо ълмноаҳи алшър ва мо инбғии ?лаи ин ҷавоби мушрикон Қурайшаст ки мегуфтанд : расӯли худо шоираст ва ончӣ мегуяд ва мехонд шеъраст ,у злки фии қавлаи таъолӣ : أми иқўлўни шоири нтрбс ба риби алмнўни أи إнои лторкўои олҳтнои лшоъри маҷнӯн .

وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغِی لَهُ این جواب مشرکان قریش است که میگفتند: رسول خدا شاعر است و آنچه میگوید و میخواند شعر است، و ذلک فی قوله تعالی: أَمْ یَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ أَ إِنَّا لَتارِکُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ.

Раб Алъоламин фармуд : мо ӯро шеър наёмухтем ва ӯ шоир нест , шеъри гуфтани шабаҳати ор ва дар вай шабаҳат нест ва дар гуфтори вай тӯҳмат нест ва мо ҳўи алии алғиби бзнин эй бмтҳм .

رب العالمین فرمود: ما او را شعر نیاموختیم و او شاعر نیست، شعر گفتن شبهت آر و در وی شبهت نیست و در گفتار وی تهمت نیست وَ ما هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ ای بمتّهم.

ӯ дар ҳар чаҳ хабар дод аз ғайб муттаҳам несту пайғом ки оварда ҷузи ваҳй пок нест إни ҳўи إлои ваҳии иўҳӣ . Ва мо ълмноаҳи алшър ва мо инбғии ?ла .

او در هر چه خبر داد از غیب متّهم نیست و پیغام که آورده جز وحی پاک نیست إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحی‌. وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغِی لَهُ.

Рӯй ани алҳсни ан алнабӣ ( с ) кони итмсли бҳзои албит : кафии алшибу алисломи ллмрءи ноҳё . Фқол : кафии болослому алшиби ллмрءи ноҳё .

روی عن الحسن انّ النبی (ص) کان یتمثّل بهذا البیت: کفی الشیب و الاسلام للمرء ناهیا. فقال: کفی بالاسلام و الشیب للمرء ناهیا.

Фқоли абӯи бикр : ё набии аллоҳи анмои қоли алшоър : кафии алшибу алисломи ллмрءи ноҳё . Сами қоли абӯи бикр ӯ умри ашҳади анки расӯли аллоҳи иқўли аллоҳи ъзу ҷл : ва мо ълмноаҳи алшър ва мо инбғии ?ла . Ва ани қтодаҳи қол : блғнии ани ъоӣшаҳи сӣлт : ҳилли кон алнабӣ ( с ) итмсли бшии ءи ман алшър ? қолат : кони алшъри абғзи алҳдиси илайҳ , қолат :у лами итмсли бшии ءи ман алшъри алои ббити ахӣ банӣ Қайси турфа :

فقال ابو بکر: یا نبی اللَّه انّما قال الشاعر: کفی الشیب و الاسلام للمرء ناهیا. ثمّ قال ابو بکر او عمر اشهد انّک رسول اللَّه یقول اللَّه عزّ و جلّ: وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغِی لَهُ. و عن قتادة قال: بلغنی انّ عائشة سئلت: هل کان النبی (ص) یتمثّل بشی‌ء من الشعر؟ قالت: کان الشعر ابغض الحدیث الیه، قالت: و لم یتمثّل بشی‌ء من الشعر الّا ببیت اخی بنی قیس طرفة:

Фҷъли иқўл ( с ) :у иأтики ман лами тзўди болохбор . Фқоли абӯи бикр : лӣс ҳоказо алшъри анмои ҳў :у иأтики болохбори ман лами тзўд , Фқол ( с ) : мо илмати алшър ва мо инбғии лӣ .

فجعل یقول (ص): و یأتیک من لم تزوّد بالاخبار. فقال ابو بکر: لیس هکذا الشعر انّما هو: و یأتیک بالاخبار من لم تزوّد، فقال (ص): ما علمت الشعر و ما ینبغی لی.

إни ҳў яъне алқуръони إлои зикр эй мавъизау қуръони мубини фӣаи алФроӣзу алҳдўду алоҳком .

إِنْ هُوَ یعنی القرآن إِلَّا ذِکْرٌ ای موعظة وَ قُرْآنٌ مُبِینٌ فیه الفرائض و الحدود و الاحکام.

Линзри қрأи аҳли алмдинаҳу алшому ёқӯб : лтнзри бтоءи алмхотбаҳу кзлки фии алоҳқоФи воФқҳми ибни касӣри фии алоҳқоФ , эй лтнзр ё Муҳамад . Ва қрأи алохрўни болёء , эй линзри алқуръони ман кони ҳаё яъне мؤмнои ҳии алқлби лони алкоФри колмити фии анаи лои итдбру лои итФкр . Ва иҳқи алқўли алии алкоФрин эй тҷби ҳаҷаи алъзоби алии алкоФрин . Ҳии ӣнҷои бмънии оқил ва муъминасту хсаҳи болзкри лонтФоъаҳ ба кқўлаҳ : إнмои тнзри ман атбъи аззикр . Ва маънӣ онаст ки : ту касеро туоне ки огоҳ кунӣ ки оқил буду муъмин то сухан дарёбаду инзори ту дар дили вай асар кунаду панди ту вайро суд диҳад , аммо кофару ҷоҳили дилҳои мурда доранд ва дар шумор мурдагонанд на панди ту эшонро суд дорад на инзори ту дар дили эшон асар кунад , ин ҳукми мо дар азал кардем ва дар лавҳи чунон нбштим ки зиндаи дилонро панди ту суд дорад ва бар мурдаи дилони азоби мо воҷиб ояд , инаст ки раб алъзаҳ фармуд :у иҳқи алқўли алии алкоФрин эйу иҷби алъзоби алии алкоФрин воҷиб шуду дурусти гашт бар кофарони сухани аллоҳ дар азал ки аҳл азобанд .

لِیُنْذِرَ قرأ اهل المدینة و الشام و یعقوب: لتنذر بتاء المخاطبة و کذلک فی الاحقاف وافقهم ابن کثیر فی الاحقاف، ای لتنذر یا محمد. و قرأ الآخرون بالیاء، ای لینذر القرآن مَنْ کانَ حَیًّا یعنی مؤمنا حیّ القلب لانّ الکافر کالمیّت فی انّه لا یتدبّر و لا یتفکر. وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکافِرِینَ ای تجب حجّة العذاب علی الکافرین. حی اینجا بمعنی عاقل و مؤمن است و خصّه بالذکر لانتفاعه به کقوله: إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ. و معنی آنست که: تو کسی را توانی که آگاه کنی که عاقل بود و مؤمن تا سخن دریابد و انذار تو در دل وی اثر کند و پند تو وی را سود دهد، امّا کافر و جاهل دلهای مرده دارند و در شمار مردگان‌اند نه پند تو ایشان را سود دارد نه انذار تو در دل ایشان اثر کند، این حکم ما در ازل کردیم و در لوح چنان نبشتیم که زنده دلان را پند تو سود دارد و بر مرده دلان عذاب ما واجب آید، اینست که ربّ العزة فرمود: وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکافِرِینَ ای و یجب العذاب علی الکافرین واجب شد و درست گشت بر کافران سخن اللَّه در ازل که اهل عذاب‌اند.

أу лами ирўои أнои хлқнои ?лаами ммои амалати أидино эй тўлинои халқҳо бобдоънои ман ғайри аъонаи аҳад ,у зикри алоидиҳо ҳно евед ани аллоҳи таъолии халқҳо бзотаҳи субҳонаи ман ғайри восита .

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَیْدِینا ای تولینا خلقها بابداعنا من غیر اعانة احد، و ذکر الایدی ها هنا یفید ان اللَّه تعالی خلقها بذاته سبحانه من غیر واسطة.

Маънии халқи бҳқиқт офариданаст аз нест ҳаст кардан ва аз набӯд буд овардан ва аз оғози нави сохтан ,у ҳақиқати ин феъли ҷузи кирдигори қадиму худованди ҳакимро нест ки камоли қудрату ҳикмату ҷалоли иззати ҷузи вайро нест . Ва дар қуръони халқи бчнд маънӣ бияёд : халқаст бмънии тасвири кқўлаҳ :у إзи тхлқи ман алтин эй тасвир , ва халқаст бмънии дурӯғи кқўлаҳ :у тхлқўни إФко ва халқаст бмънии дайни кқўлаҳ : лои табдили лхлқи аллоҳ эй лдинаҳ , ва халқаст бмънии ибдоъу ихтироъи кқўлаҳ : хлқкми ман нафаси воҳидау кқўлаҳ : أу лами ирўои أнои хлқнои ?лаами ммои амалати أидинои қоли алқтибӣ : алأидии ҳоҳнои алқдрау алқўаҳу қавла : амалати أидинои ҳикояти ани алФълу ани лами ибошр алФъл болид , ҳозои кқўлаҳ : ҷирии бноءи ҳзаҳи алқнтраҳу ҳозои алқсри алии ядии фалон .

معنی خلق بحقیقت آفریدن است از نیست هست کردن و از نبود بود آوردن و از آغاز نو ساختن، و حقیقت این فعل جز کردگار قدیم و خداوند حکیم را نیست که کمال قدرت و حکمت و جلال عزّت جز وی را نیست. و در قرآن خلق بچند معنی بیاید: خلق است بمعنی تصویر کقوله: وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ ای تصویر، و خلق است بمعنی دروغ کقوله: وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً و خلق است بمعنی دین کقوله: لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ای لدینه، و خلق است بمعنی ابداع و اختراع کقوله: خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ و کقوله: أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَیْدِینا قال القتیبیّ: الْأَیْدِی هاهنا القدرة و القوّة و قوله: عَمِلَتْ أَیْدِینا حکایت عن الفعل و ان لم یباشر الفعل بالید، هذا کقوله: جری بناء هذه القنطرة و هذا القصر علی یدی فلان.

Ва фии алхбр : алӣ ?илед мо ахзат ҳатто тؤдиаҳи Фолأмонаҳи мؤдоаҳу ани лам тбошр болид .

و فی الخبر: علی الید ما اخذت حتی تؤدیه فالأمانة مؤداة و ان لم تباشر بالید.

Ва тқўл : мо лии фии яди фалон ,у алитими таҳти яд алқим фолед икнии баҳои ани алмаликау алзбт .

و تقول: ما لی فی ید فلان، و الیتیم تحت ید القیّم فالید یکنی بها عن الملکة و الضبط.

أнъомои фаҳми лҳои молкўни зобтўни қоҳрўн , эй лам нахалқ алонъоми ваҳшӣаи ноФраҳи ман банӣ одами лои иқдрўни алии забтҳо бали ҳаии масхараи ?лаам ,у ҳаии қавла :у зллноҳои ?лаами схрноҳои ?лаам , Фмнҳои ркўбҳми алркўбу алркўбаҳи мо иркби ман алإбл ,у кзлки алҳлўбу алҳлўбаҳи мо иҳлби минҳои болҳоءу бҳзФи алҳоءи қил : алркўби ҷамъу алркўбаҳи воҳид . Ва минҳои иأклўн эй схрноҳои ?лаами лиркбўои зуҳрҳоу иأклўои лаҳмҳо .

أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِکُونَ ضابطون قاهرون، ای لم نخلق الانعام وحشیّة نافرة من بنی آدم لا یقدرون علی ضبطها بل هی مسخّرة لهم، و هی قوله: وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ سخّرناها لهم، فَمِنْها رَکُوبُهُمْ الرکوب و الرکوبة ما یرکب من الإبل، و کذلک الحلوب و الحلوبة ما یحلب منها بالهاء و بحذف الهاء قیل: الرکوب جمع و الرکوبة واحد. وَ مِنْها یَأْکُلُونَ ای سخّرناها لهم لیرکبوا ظهرها و یأکلوا لحمها.

Ва ?лаами фӣҳо манофеу мшорби алманофеъи алосўоФу алоўбору алошъору алоўлод ,у алмшорби аллбн , أи Флои ишкрўни истифҳоми бмънии аламр .

وَ لَهُمْ فِیها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ المنافع الاصواف و الاوبار و الاشعار و الاولاد، و المشارب اللبن، أَ فَلا یَشْکُرُونَ استفهام بمعنی الامر.

Ва атхзўои ман дуни аллоҳи ?алааи лълҳми инсрўн яъне лаъли асномҳми тнсрҳми азои ҳзнҳми амру тмнъҳми ман злку лои икўни злки қт .

وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ یُنْصَرُونَ یعنی لعلّ اصنامهم تنصرهم اذا حزنهم امر و تمنعهم من ذلک و لا یکون ذلک قط.

Лои исттиъўни нсрҳму мнъҳми ман алъзб , ва ҳам ?лаам ҷанд мҳзрўн эй алкФор ҷанд ллосноми иғзбўни лҳоу иҳзрўнҳои фии алднёи ҳаии лои тсўқи илайҳами хироу лои тсттиъи ?лаами нсро . Ва қил : ҳозои фии алохраҳи иؤтии бакули маъбуди ман дуни аллоҳу маъааи атбоъаи аллазӣнаи ъбдўаҳ кأнҳм ҷанд мҳзрўни фии алнор .

لا یَسْتَطِیعُونَ نَصْرَهُمْ و منعهم من العذب، وَ هُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ ای الکفّار جند للاصنام یغضبون لها و یحضرونها فی الدنیا هی لا تسوق الیهم خیرا و لا تستطیع لهم نصرا. و قیل: هذا فی الآخرة یؤتی بکلّ معبود من دون اللَّه و معه اتباعه الّذین عبدوه کأنّهم جند محضرون فی النّار.

Флои иҳзнки қўлҳми фӣаи қавлон : аҳдҳмои қўлҳми фии аллоҳи ани ?лаи шрикоу влдо , إно наилм мо исрўн ва мо иълнўни Фнҷозиҳми алии ақўолҳму аФъолҳм ,у ассонии қўлҳми Фик ё Муҳамади анки шоиру маҷнӯну соҳир . Ва қил : қўлҳм эй тҳдидҳми аёки болқтлу въидҳм , إно наилм мо исрўн ва мо иълнўни Фнҳўли бинку бинҳм .

فَلا یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ فیه قولان: احدهما قولهم فی اللَّه انّ له شریکا و ولدا، إِنَّا نَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ فنجازیهم علی اقوالهم و افعالهم، و الثّانی قولهم فیک یا محمد انّک شاعر و مجنون و ساحر. و قیل: قَوْلُهُمْ ای تهدیدهم ایّاک بالقتل و وعیدهم، إِنَّا نَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ فنحول بینک و بینهم.

أу лами ири алإнсони أнои хлқноаҳи ман нутфаи Фإзои ҳўи хсими мубини ҷадали болботли мубини байни алхсўмаҳ , яъне анаи махлуқи ман нутфаи сами ихосми ФкиФи лои итФкри фии бадви халқа ҳатто идъи алхсўмаҳ наме бенанди мардум ки мо бёФридим ӯро аз обии маин дар қарории макин , чиҳил рӯз ӯро дар таври нутфа нигаҳ доштем то ълқаҳи гашт ва он гуҳ дар таври ълқаҳи чиҳил рӯзи бдоштим то мзғаҳи гашт . Мустафои алайҳи алслоаҳ ва ассалом фармуд : ани халқи аҳдкми иҷмъи фии батни ИМАи арбаъӣни лайлаи сами икўни ълқаҳ мисли злки сами икўни мзғаҳ мисли злки сами ибъси аллоҳи ъзу ҷли илайҳи малико бо рубъи калимоти Фиқўл : актби аҷалау ризқау шқӣ ӯ Саид .

أَ وَ لَمْ یَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ جدل بالباطل مبین بیّن الخصومة، یعنی انّه مخلوق من نطفة ثمّ یخاصم فکیف لا یتفکر فی بدو خلقه حتّی یدع الخصومة نمی‌بینند مردم که ما بیافریدیم او را از آبی مهین در قراری مکین، چهل روز او را در طور نطفه نگه داشتیم تا علقه گشت و آن گه در طور علقه چهل روز بداشتیم تا مضغه گشت. مصطفی علیه الصلاة و السلام فرمود: ان خلق احدکم یجمع فی بطن امه اربعین لیلة ثم یکون علقة مثل ذلک ثم یکون مضغة مثل ذلک ثم یبعث اللَّه عز و جل الیه ملکا باربع کلمات فیقول: اکتب اجله و رزقه و شقی او سعید.

Он гуҳи тақтеъи ҳайкал ӯу сӯрати шахс ӯ дар зуҳӯр оварадем ва ӯро кисвати башарияти пўшонидим ва аз он қарори макин бойени фазоӣ рҳиб оварадем ва аз пистони пар аз хӯн ӯро шери софии додему бъқлу фаҳму самъу басару дилу ҷон ӯро биёростему бқбзу бтшу машйу ҳаракот ӯро қӯти додем , бо ин ҳамаи неъмату каромат ки бо вай кардем ва аз ани нутфаи бойени рутбаи расонидеми ҳаме бо мо хасмӣ кунад , инаст ки раб Алъоламин фармуд : Фإзои ҳўи хсими мубини хсими дарин мавзеи абии бен халаф алҷмҳӣаст ва ин оят дар шаъни ваии омада , устихонии ризидаҳ куҳан гашта бардошт , гуфт : ё Муҳамади أтарӣ яҳёи аллоҳи ҳозои баъди мо Ром ?

آن گه تقطیع هیکل او و صورت شخص او در ظهور آوردیم و او را کسوت بشریت پوشانیدیم و از آن قرار مکین باین فضای رحیب آوردیم و از پستان پر از خون او را شیر صافی دادیم و بعقل و فهم و سمع و بصر و دل و جان او را بیاراستیم و بقبض و بطش و مشی و حرکات او را قوّت دادیم، با این همه نعمت و کرامت که با وی کردیم و از ان نطفه باین رتبه رسانیدیم همی با ما خصمی کند، اینست که رب العالمین فرمود: فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ خصیم درین موضع ابیّ بن خلف الجمحی است و این آیت در شأن وی آمده، استخوانی ریزیده کهن گشته برداشت، گفت: یا محمد أ تری یحیی اللَّه هذا بعد ما رمّ؟

Фқоли алайҳи алслоаҳу ассалом : нъму ибъску идхлки алнор , Фонзли аллоҳи таъолии ҳзаҳи алоёт .

فقال علیه الصلاة و السلام: نعم و یبعثک و یدخلک النّار، فانزل اللَّه تعالی هذه الآیات.

Ва зарби лнои Маслан ва насӣ халқае хлқно Аёа , масдари музофи илои алмФъўли қоли ман иҳии алъзом ва ҳай Ромем иқол : Роми алшии ءу рммтаҳ Фҳӣ Ромем , ккФи хзибу айни кҳил .

وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِیَ خَلْقَهُ ای خلقنا ایّاه، مصدر مضاف الی المفعول قالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ یقال: رمّ الشی‌ء و رممته فهی رمیم، ککفّ خضیب و عین کحیل.

Қул яҳёҳо алзии أншأҳои халқҳо أўли мараи абтдоءи ҳайни ваҷд ,у ҳўи бакули халқи алӣами лои ихФии алайҳи أҷзоؤаҳу ани тафарруқати фии албру албҳри Фиҷмъаҳу иъидаҳи хлқои комаи кони иқоли алълми ҳоҳнои муштамили алии саъаи алоқтдори алии аламри ?фони алълми болхлқи аъҷби ман алқдраи алии алхлқ .

قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها خلقها أَوَّلَ مَرَّةٍ ابتداء حین وجد، وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ لا یخفی علیه أجزاؤه و ان تفرّقت فی البرّ و البحر فیجمعه و یعیده خلقا کما کان یقال العلم هاهنا مشتمل علی سعة الاقتدار علی الامر فانّ العلم بالخلق اعجب من القدرة علی الخلق.

Алзии ҷаъли лаками ман алшҷри алأхзр норо қоли ибни аббос : ҳумои шаҷаратони иқоли лоҳдиҳмои алмрху ллأхрии алъФори Фмн ?ераад манеҳам алнори қатъи ғснин мисли алсўокину ҳумои хзроўони иқтри мнҳмои алмоءи Фистҳқи алмрху ҳўи зикри алии алъФору ҳаии аснии Фтхрҷи мнҳмои алнори бозни аллоҳ ,у тқўли алъараб : фии кули шаҷари нору астмҷди алмрху алъФор .

الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً قال ابن عباس: هما شجرتان یقال لاحدیهما المرخ و للأخری العفار فمن اراد منهم النار قطع غصنین مثل السوّاکین و هما خضراوان یقطر منهما الماء فیستحق المرخ و هو ذکر علی العفار و هی اثنی فتخرج منهما النار باذن اللَّه، و تقول العرب: فی کلّ شجر نار و استمجد المرخ و العفار.

Ва иқол : фии кули авди нори алоъўди алънобу алшҷри изкру иؤнс , ФФии қавла : ва манеҳ шаҷари фӣаи тсимўни музаккар ,у фии қавла : ман шаҷари ман зақуми Фмолؤни минҳои албтўни мؤнс .

و یقال: فی کلّ عود نار الاعود العناب و الشجر یذکّر و یؤنّث، ففی قوله: وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ مذکر، و فی قوله: مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ مؤنّث.

Фإзо أнтм манеҳ тўқдўн эй тқдҳўну тўқдўни алнори ман злки алшҷр , ин оят аз рӯй ишорат ҳуҷҷатаст бар мункирони баъс , он худованд ки оташ дар дарахти сабзи бёФрид қодираст ки зиндагӣ дар устихони пусида ризидаҳ биёфрианад ва бар вай душвор наёяду қудрат бар вай танг набӯд .

فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ ای تقدحون و توقدون النّار من ذلک الشجر، این آیت از روی اشارت حجت است بر منکران بعث، آن خداوند که آتش در درخت سبز بیافرید قادر است که زندگی در استخوان پوسیده ریزیده بیافریند و بر وی دشوار نیاید و قدرت بر وی تنگ نبود.

Пас дар ҳуҷҷати биФзўду офариниши осмону замин бар эшон ҳуҷҷат оварад фармуд : أу лӣси алзии халқи алсмоўоту алأрзи бқодри алии أни ихлқи мслҳми қрأи ёқӯб : иқдри болёءи алии алФъл , эй иқдри алии ани ихлқи мслҳм , сами қол : балӣ эй қул балии ҳўи қодири алии злки إзи лӣси ?лаи ҷавоби ғайри злк ,у ҳўи алхлоқи ихлқи хлқои баъди халқ , алълими бҷмиъи мо халқ .

پس در حجّت بیفزود و آفرینش آسمان و زمین بر ایشان حجّت آورد فرمود: أَ وَ لَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلی‌ أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ قرأ یعقوب: یقدر بالیاء علی الفعل، ای یقدر علی ان یخلق مثلهم، ثمّ قال: بَلی‌ ای قل بلی هو قادر علی ذلک إذ لیس له جواب غیر ذلک، وَ هُوَ الْخَلَّاقُ یخلق خلقا بعد خلق، الْعَلِیمُ بجمیع ما خلق.

إнмои أмраҳи إзои أроди шиӣои фармон ӯ онаст ки чун чизе хоҳад ки буд , أни иқўли ?лае лзлки алшии ء : кун Фикўн эй Фҳўи икўни алии мо қадару ?ераад . Он чизро гуяд ки : бош , ҳар чанд ки он чиз ҳозир набӯд аммо маълуми ҳақ буду ончии маълум ҳақаст бмнзлт ҳозирасту хитоб бо ваии дуруст . Дар баъзе ахбораст ки ҳақи ҷл ҷалола фармуд : ании ҷаводи моҷди атоеи калому азобии калому азои ардти шиӣои Фонмои ақўл ?ла кун Фикўн .

إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً فرمان او آنست که چون چیزی خواهد که بود، أَنْ یَقُولَ لَهُ ای لذلک الشی‌ء: کُنْ فَیَکُونُ ای فهو یکون علی ما قدّر و اراد. آن چیز را گوید که: باش، هر چند که آن چیز حاضر نبود امّا معلوم حق بود و آنچه معلوم حقّ است بمنزلت حاضر است و خطاب با وی درست. در بعضی اخبارست که حقّ جلّ جلاله فرمود: انی جواد ماجد عطایی کلام و عذابی کلام و اذا اردت شیئا فانما اقول له کن فیکون.

Фсбҳони алзии бедаи малакӯти кули шайъи ءи калима таъзимасту иҷлоли ҳақи ҷли ҷалолау тнзиаҳу тақдиси вай аз ан ки дар қудрати вай нақсоне ояд ё аз аҷзу айб дар ваии нишоне буд ,у алмлкўти ҳўи алмалик бо блғи алолФози Флои икўни алои ллаҳи вҳдаҳ . Ва дар қуръони субҳони бадв маънӣ ояд : яке бмънии тнзиаҳ , дигари бмънии таъаҷҷуб , ончии бмънӣ тнзиаҳаст бо зот аҳадят гардад ҷли ҷалола ,у ончии бмънӣ таъаҷҷубаст бо афъол вай гардад ъзи шаъна , тнзиаҳ онаст ки фармуд : субҳони рбки раби алъзаҳи ъмои исФўни субҳонаи ҳўи алғнии субҳонаи أни икўни ?лаи валади субҳонау таъолии ъмои иқўлўни ълўои кбиро ва ҳам азин бобаст ҳикоят аз қавли Мӯсоу исоу Юнус : сбҳонки таббати إлики сбҳонки мо икўни лии أни أқўли мо лӣси лии баҳақи сбҳонки إнии канти ман алзолмину ончии бмънӣ таъаҷҷубаст : субҳони алзии схри лнои ҳозои субҳони алзии халқи алأзўоҷи кулҳо субҳони алзии أсрии бъбдаҳ , ва ҳам азин бобаст : субҳонаи إзои қзии أмро , Фсбҳони алзии бедаи малакӯти кули шайъи ءи покӣ ва бе айбии худоиро ки бадаст ӯсту бдошт ӯ подшоҳии ҳамаи чиз ,у إлиаҳи трҷъўну бозгашти ҳамаи халқ бо ӯсту бозгашти ҳамаи кор бо хост ӯу бозгашт ҳар бӯданӣ бо ҳукм ӯ ,у қил :у إлиаҳи трҷъўн аммо илои алҷнаҳ ва аммо илои алнор .

فَسُبْحانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ کلمة تعظیم است و اجلال حق جل جلاله و تنزیه و تقدیس وی از ان که در قدرت وی نقصانی آید یا از عجز و عیب در وی نشانی بود، و الملکوت هو الملک با بلغ الالفاظ فلا یکون الّا للَّه وحده. و در قرآن سبحان بدو معنی آید: یکی بمعنی تنزیه، دیگر بمعنی تعجّب، آنچه بمعنی تنزیه است با ذات‌ احدیّت گردد جلّ جلاله، و آنچه بمعنی تعجب است با افعال وی گردد عزّ شأنه، تنزیه آنست که فرمود: سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِیُّ سُبْحانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ سُبْحانَهُ وَ تَعالی‌ عَمَّا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً و هم ازین باب است حکایت از قول موسی و عیسی و یونس: سُبْحانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ سُبْحانَکَ ما یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ ما لَیْسَ لِی بِحَقٍّ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ و آنچه بمعنی تعجّب است: سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا سُبْحانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها سُبْحانَ الَّذِی أَسْری‌ بِعَبْدِهِ، و هم ازین باب است: سُبْحانَهُ إِذا قَضی‌ أَمْراً، فَسُبْحانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ پاکی و بی‌عیبی خدای را که بدست اوست و بداشت او پادشاهی همه چیز، وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ و بازگشت همه خلق با اوست و بازگشت همه کار با خواست او و بازگشت هر بودنی با حکم او، و قیل: وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ امّا الی الجنّة و امّا الی النار.