Қавла : أи лами ирўо яъне аҳли Макка кам أҳлкнои қиблаами ман алқрўни ?илами иътбрўои бмни ҳлки қиблаами Фиؤмнўои мхоФаҳи ани инзли баҳам мисли мо назул бмни қиблаам . Мушрикони Маккаро мегуяд : на нигаранд ва ибрат нагиранд бони гузаштагону рафтагони азин ҷаҳону ҷаҳонёни дорону ситамкорон ки мо чун эшонро ҳалок кардем ва аз хона ва ватан барандохтему ному нишони эшон аз замин барграфтем , натарсанд ӣнон ки бо эшон ҳамон кунем ки бо онон кардем . Аҳли кули асри қарни смўои бзлки лоқтронҳми фии алўҷўд , ва « кам » мавзеаи насби боҳлкно ,у алҷмлаҳи фии тақдири алнсби бирўо .

قوله: أَ لَمْ یَرَوْا یعنی اهل مکه کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ الم یعتبروا بمن هلک قبلهم فیؤمنوا مخافة ان ینزل بهم مثل ما نزل بمن قبلهم. مشرکان مکه را میگوید: نه نگرند و عبرت نگیرند بآن گذشتگان و رفتگان ازین جهان و جهانیان داران و ستمکاران که ما چون ایشان را هلاک کردیم و از خانه و وطن برانداختیم و نام و نشان ایشان از زمین برگرفتیم، نترسند اینان که با ایشان همان کنیم که با آنان کردیم. اهل کلّ عصر قرن سمّوا بذلک لاقترانهم فی الوجود، و «کم» موضعه نصب باهلکنا، و الجملة فی تقدیر النّصب بیروا.

Ва أнҳми إлиҳми лои ирҷъўни бадали ман алҷмлаҳ ,у алмънӣ : анҳми лои иъўдўни илои алднёу лои ирҷъўни илайҳами явми алқимаҳи нмидоннд ва наме бенанд ки мо чанд ҳалок кардем пеш азишон аз гуруҳи гуруҳу онкӣ аз ани ҳалоки кардагону гузаштагони ҳечкас боз намеояд , ҳама мераванду касро бозгашт на , ҳама мераванду дидаи ибрат на .

و أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لا یَرْجِعُونَ بدل من الجملة، و المعنی: انّهم لا یعودون الی الدنیا و لا یرجعون الیهم یوم القیمة نمیدانند و نمی‌بینند که ما چند هلاک کردیم پیش ازیشان از گروه گروه و آنکه از ان هلاک کردگان و گذشتگان هیچکس باز نمی‌آید، همه میروند و کس را بازگشت نه، همه میروند و دیده عبرت نه.

Ва إни кули лмои ҷамеъи лдинои мҳзрўн эй нҷмъҳми явми алқимаҳи ллҳсобу алҷзоءи алии алоъмол . Ибни омиру Ҳамзау ъосм « лмо » бтшдид хонанду бойени қроءт « ан » бмънӣ ҷҳдаст ва « лмо » бмънии ало , эй ва мо кули алои ҷамеъи лдинои мҳзрўн . Боқии қро « лмо » бтхФиФ хонанд . Ва бойени қроءт « ан » таҳқиқи сухани рост ва « мо » слту зиёдати тўкид яъне :у ани кули лҷмиъи лдинои мҳзрўн .

وَ إِنْ کُلٌّ لَمَّا جَمِیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ ای نجمعهم یوم القیمة للحساب و الجزاء علی الاعمال. ابن عامر و حمزه و عاصم «لمّا» بتشدید خوانند و باین قراءت «ان» بمعنی جحد است و «لمّا» بمعنی الا، ای و ما کلّ الا جمیع لدینا محضرون. باقی قرّا «لمّا» بتخفیف خوانند. و باین قراءت «ان» تحقیق سخن راست و «ما» صلت و زیادت توکید یعنی: و ان کلّ لجمیع لدینا محضرون.

«у оя » рафъи болобтдоء « ?лаам » хубра , « аларзи алмитаҳ » эй алёбсаҳ . « аҳииноҳо » болмтр ,у أхрҷнои минҳои ҳбои ман алҳнтаҳу алшъир ва мо ашбҳҳмои алҳби алзии итҳну албзри алзӣ иъср манеҳ алдҳну алҳбаҳи аҷами алънб , « Фмнаҳ » эй ман алҳб « иأклўн » .

«و آیة» رفع بالابتداء «لهم» خبره، «الارض المیتة» ای الیابسة. «احییناها» بالمطر، وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا من الحنطة و الشعیر و ما اشبههما الحبّ الذی یطحن و البذر الذی یعصر منه الدّهن و الحبّة عجم العنب، «فمنه» ای من الحبّ «یأکلون».

«у ҷълнои фӣҳо » эй фии аларз , « ҷинот » бсотин , ман нахайлу أънобу Фҷрнои фӣҳо ман алъиўн .

«وَ جَعَلْنا فِیها» ای فی الارض، «جنّات» بساتین، مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فِیها مِنَ الْعُیُونِ.

« лиأклўои ман самара » эй самари алмоء , лони алмоءи асли алҷмиъ . Ва қил : ман самари злк .

«لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ» ای ثمر الماء، لانّ الماء اصل الجمیع. و قیل: من ثمر ذلک.

Қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : « ман самара » бзмтин ,у албоқўн « самара » бФтҳтин . « ва мо амалат » бғири алҳоءи қроءаҳи аҳли алкўФаҳ ,у болҳоءи қроءаҳи албоқин . « мо » дарин мавзе бар ду ваҷҳаст : яке бмънӣ « алзӣ » яъне :у алзии амалати аидиҳм , Эй ғурасту заръат ва ҳафрат мегуяд : бустонҳо кардем аз ончӣ эшон киштанд ва нишонданду чашма ҳо кушодем аз ончӣ эшон канданду ковиданад . Ваҷҳи дувуми моء нафйаст яъне : лиأклўои ман самарау лами тъмлаҳи аидиҳм то аз ани мива ҳо хуранд ки на аз сунъ эшонаст рўёнидни он ва на кор эшонаст берун овардан он , эшон киштанд аммо бабр наёварданд эшон нишонданд аммо бабор наёварданд эшон канданд аммо аз санг об наёварданд , ҳамонаст ки ҷой дигар фармуд миваро : « мо кони лаками أни тнбтўои шаҷарҳо »у обро гуфт : « ва мо أнтми ?лаи бхознин » ҷой дигар фармуд : « أи أнтми тзръўнаҳи أми нҳни алзоръўн » , « أи أнтми أнзлтмўаҳи ман алмзни أми нҳни алмнзлўн »у қил : ?ераади алъиўну алонҳори алтии лами тъмлҳои яди халқ мисли диҷлау алФроту алнил ва наҳвҳо . Ва қавла « аидиҳм » ҳозои кинояи ани алқўаҳи лони ақўии ҷавориҳи алонсони фии алъамали ядаи Фсор зикр ?илед ғолибан фии алкноиаҳ , ва мислаи қавла : злки бмои қидмати أидикм . Ва фии каломи алъҷм : бадаст хеш кардам бхўиштн :у анати ло тнўӣ ?илед бъинҳо . أи Флои ишкрўни истифҳоми бмънии аламр , эй лишкрўои нъмӣ .

قرأ حمزة و الکسائی: «من ثمره» بضمّتین، و الباقون «ثمره» بفتحتین. «وَ ما عَمِلَتْ» بغیر الهاء قراءة اهل الکوفة، و بالهاء قراءة الباقین. «ما» درین موضع بر دو وجه است: یکی بمعنی «الّذی» یعنی: و الّذی عملت ایدیهم، ای غرست و زرعت و حفرت میگوید: بستانها کردیم از آنچه ایشان کشتند و نشاندند و چشمه‌ها گشادیم از آنچه ایشان کندند و کاویدند. وجه دوم ماء نفی است یعنی: لیأکلوا من ثمره و لم تعمله ایدیهم تا از ان میوه‌ها خورند که نه از صنع ایشانست رویانیدن آن و نه کار ایشانست بیرون آوردن آن، ایشان کشتند امّا ببر نیاوردند ایشان نشاندند امّا ببار نیاوردند ایشان کندند امّا از سنگ آب نیاوردند، همانست که جای دیگر فرمود میوه را: «ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها» و آب را گفت: «وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِینَ» جای دیگر فرمود: «أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ»، «أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ» و قیل: اراد العیون و الانهار التی لم تعملها ید خلق مثل دجلة و الفرات و النیل و نحوها. و قوله «ایدیهم» هذا کنایة عن القوّة لانّ اقوی جوارح الانسان فی العمل یده فصار ذکر الید غالبا فی الکنایة، و مثله قوله: ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ. و فی کلام العجم: بدست خویش کردم بخویشتن: و انت لا تنوی الید بعینها. أَ فَلا یَشْکُرُونَ استفهام بمعنی الامر، ای لیشکروا نعمی.

Сам назиҳ нафса ъзу ҷли Фқол : субҳони алзии халқи алأзўоҷи кулҳо эй алоҷносу алоъмолу алонўоъ , ммои тунбати алأрзи ман алҳбўбу алсмору алҳшишу алошҷор , ва ман أнФсҳм яъне алзкўру алоносу ммои халқи ман алошёءи ман дўоби албру албҳри иқоли халқи аллоҳи добаҳи малаъати сулсии аларзу дўоби албру албҳри алифи синфи лои иълми анноси аксарҳо , иқўли аллоҳи таъолӣ :у нншӣкми фии мо лои тълмўну ихлқи мо лои тълмўн .

ثمّ نزّه نفسه عزّ و جلّ فقال: سُبْحانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها ای الاجناس و الاعمال و الانواع، مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ من الحبوب و الثمار و الحشیش و الاشجار، وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ یعنی الذّکور و الاناث و ممّا خلق من الاشیاء من دوابّ البرّ و البحر یقال خلق اللَّه دابة ملأت ثلثی الارض و دوابّ البرّ و البحر الف صنف لا یعلم الناس اکثرها، یقول اللَّه تعالی: وَ نُنْشِئَکُمْ فِی ما لا تَعْلَمُونَ‌ وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ.

Ва ояи ?лаам эй лоҳли Маккаи тдли алии қдртно : « аллили нслх » Эй наназъ ва нкшт манеҳ алнҳори Фإзои ҳам мзлмўни дохлўни фии алзлмаҳ ,у алмънӣ : нзҳби болнҳор ва наҷай ءи боллилу злки ани аласли ҳаии алзлмаҳу алнҳори дохили алайҳои азои ғурбати алшмси слхи алнҳори ман аллили Фтзҳри алзлмаҳ , эй слхнои алзўءи алзии ҳўи шуъоъи алшмси ман алҳўоءу кони коллбоси ллҳўоءи Фсори Лайлои комаи инзъи аллбоси ман алшии ء , ва манеҳ қўлҳм : слхти алмрأаҳи ҷлбобҳо эй нзътаҳ .

وَ آیَةٌ لَهُمُ ای لاهل مکة تدلّ علی قدرتنا: «اللَّیْلُ نَسْلَخُ» ای ننزع و نکشط منه النهار فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ داخلون فی الظلمة، و المعنی: نذهب بالنهار و نجی‌ء باللیل و ذلک انّ الاصل هی الظلمة و النهار داخل علیها اذا غربت الشمس سلخ النهار من اللیل فتظهر الظلمة، ای سلخنا الضّوء الذی هو شعاع الشمس من الهواء و کان کاللباس للهواء فصار لیلا کما ینزع اللباس من الشی‌ء، و منه قولهم: سلخت المرأة جلبابها ای نزعته.

Ва алшмси тҷрӣ яъне :у ояи ?лаами алшмси тҷрӣ , « лмстқри лҳо » , эй илои мустақари лҳо . Маънӣ онаст ки : хуршед меравад то оромгоҳи хешу оромгоҳи ваии зери арш азимаст . Хабар дурустаст аз Мустафои салавоти аллоҳу саломаи алайҳ ки фармуд фарои бӯи зри ғаффорӣ : ё бо зри ҳеҷ доне ки ин офтоб ки фурӯ мешавад куҷо меравад ? бӯ зр гуфт : аллоҳу расӯлаи аълам , расӯл фармуд : ҳаме равад то бзири арш ӯро қарор гоҳеаст , чун онҷо расад суҷуд кунад , пас дастурӣ хоҳад то аз машриқ барояд бар одати хеш , ҳар рӯз дастурӣ меёбад ва аз матлаъи хеш бар меояд то рӯзӣ ки ӯро дастурӣ ндиҳанд , шафиъ талаб кунаду шафиъи наёбад , дайр бимонаду вақт дар гузарад бидонад ки агар низ дастурӣ ёбад бмшрқ нарасад бинолад гуяд : худовандо машриқ давраст чаҳ фармое ? фармон ояд ки аз ҷои хеши брои он гуҳ аз мағриб барояд ва он нишон маинаст аз нишонҳои қиёмат , он гуҳ Мустафо фармуд алайҳи ассалом : « أи тдрўни маттии зокм ? ҳайни ло инФъ наФасо имонҳо лами ткни омнти ман қабл » .

وَ الشَّمْسُ تَجْرِی یعنی: و آیة لهم الشمس تجری، «لِمُسْتَقَرٍّ لَها»، ای الی مستقر لها. معنی آنست که: خورشید میرود تا آرامگاه خویش و آرامگاه وی زیر عرش عظیم است. خبر درست است از مصطفی صلوات اللَّه و سلامه علیه که فرمود فرا بو ذر غفاری: یا با ذر هیچ دانی که این آفتاب که فرو میشود کجا میرود؟ بو ذر گفت: اللَّه و رسوله اعلم، رسول فرمود: همی رود تا بزیر عرش او را قرار گاهی است، چون آنجا رسد سجود کند، پس دستوری خواهد تا از مشرق برآید بر عادت خویش، هر روز دستوری می‌یابد و از مطلع خویش بر میآید تا روزی که او را دستوری ندهند، شفیع طلب کند و شفیع نیابد، دیر بماند و وقت در گذرد بداند که اگر نیز دستوری یابد بمشرق نرسد بنالد گوید: خداوندا مشرق دور است چه فرمایی؟ فرمان آید که از جای خویش برآی آن گه از مغرب برآید و آن نشان مهین است از نشانهای قیامت، آن گه مصطفی فرمود علیه السلام: «أ تدرون متی ذاکم؟ حین لا ینفع نفسا ایمانها لم تکن آمنت من قبل».

Ва гуфтаанд : мустақар вай онаст ки дар ғурубу тулӯъ ҳар рӯз ӯро машриқӣ ва мағрибӣаст , он рӯз ки боқсии алмшорқу охир алмғорб расад бмстқр хеш расад , лонҳои лои таҷовуза . Ва қил : « мустақарҳо » нҳоиаҳи иртифоъҳо фии алсмоءи фии алсиФу нҳоиаҳи ҳубутҳо фии алштоء . Ва дар шўоз хондаанд : «у алшмси тҷрии лои мустақари лҳо »у ҳўи қроءаҳи ибни масъӯд яъне анҳо ҷорӣа абадан лои тсбти фии макон , ҳамонаст ки ҷой дигар фармуд : «у схри лаками алшмсу алқмри доӣбин » ин хуршед бар давом ҳаме равад ӯро ором нау бози истод на то он гуҳ ки дунё басар ояд ва бенҳоят равиш хеш расад .

و گفته‌اند: مستقرّ وی آنست که در غروب و طلوع هر روز او را مشرقی و مغربی است، آن روز که باقصی المشارق و آخر المغارب رسد بمستقرّ خویش رسد، لانها لا تجاوزه. و قیل: «مستقرّها» نهایة ارتفاعها فی السماء فی الصّیف و نهایة هبوطها فی الشتاء. و در شواذّ خوانده‌اند: «و الشّمس تجری لا مستقر لها» و هو قراءة ابن مسعود یعنی انها جاریة ابدا لا تثبت فی مکان، همانست که جای دیگر فرمود: «وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَیْنِ» این خورشید بر دوام همی رود او را آرام نه و باز ایستاد نه تا آن گه که دنیا بسر آید و بنهایت روش خویش رسد.

«у алқмри қдрноаҳи манозил » нофеъу ибни касӣру абӯи Амру ёқӯб «у алқмр » брФъ хонанд бар маънии абтдоё бар тақдир :у ояи ?лаами алқмр . Боқӣ бнсб хонанд яъне :у қдрнои алқмр . « қдрноаҳ » ихтиёри бӯи ҳотам рафъасту ихтиёри абӯи убайди насб , назираи қавлаи таъолӣ :у қадараи манозили лтълмўои адади алснин ва алҳсоб мегуяд : моҳро дар рафтан андоза кардем манзилҳое ки аввали он шартинасту охири он батни алҳўт то дарин манзилҳо меравад ҳар шаби бмнзлии Фрўоиди бист ва ҳашт манзили андари дувоздаҳ бурҷи фалак дар ҳар бурҷии ду рӯз ва се яке бимонад то дар як моҳи фалаки бтмомии бози барад ва он рӯз ки бмнзл охир расад « оди колърҷўни алқдим » он шохи хурмои бен ки бар сар хӯша дорад чун як сол барояд куҳан гардад ва хушк шавад борӣку заъиф ва зард шавад ва аз хушкӣ мтқўс гардад , раби Алъоламин миФрмоид : моҳи нав дар охири моҳи ҳам чунон гардад , ва дар он оят дигар фармуд : лтълмўои адади алснину алҳсоби ин зиёдату нуқсони моҳ аз онаст то бар дидори моҳу шумор рафтан ӯ солу моҳ ва рӯзгор майдонед .

«وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ» نافع و ابن کثیر و ابو عمرو و یعقوب «و القمر» برفع خوانند بر معنی ابتدایا بر تقدیر: و آیة لهم القمر. باقی بنصب خوانند یعنی: و قدّرنا القمر. «قدّرناه» اختیار بو حاتم رفع است و اختیار ابو عبید نصب، نظیره قوله تعالی: وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ میگوید: ماه را در رفتن اندازه کردیم منزلهایی که اول آن شرطین است و آخر آن بطن الحوت تا درین منزلها میرود هر شب بمنزلی فروآید بیست و هشت منزل اندر دوازده برج فلک در هر برجی دو روز و سه یکی بماند تا در یک ماه فلک بتمامی باز برد و آن روز که بمنزل آخر رسد «عادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ» آن شاخ خرما بن که بر سر خوشه دارد چون یک سال برآید کهن گردد و خشک شود باریک و ضعیف و زرد شود و از خشکی متقوس گردد، رب العالمین میفرماید: ماه نو در آخر ماه هم چنان گردد، و در آن آیت دیگر فرمود: لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ این زیادت و نقصان ماه از آنست تا بر دیدار ماه و شمار رفتن او سال و ماه و روزگار میدانید.

« лои алшмси инбғии лҳо » эй исҳли лҳо , бағяти алшии ءи Фонбғии лӣ , эй астсҳлтаҳи Фтсҳли лӣу тлбтаҳи Фтисри лӣ , иқўли ъзу ҷл : лои алшмси инбғии лҳои أни тдрки алқмри лохтлоФи мкониҳмои ?фони алқмри фии алсмоءи алднёу алшмси фии алсмоءи алробъаҳ . «у лои аллили собиқи алнҳор » лохтлоФи змониҳмои ?фони замони алнҳори вақти тулӯъи алшмсу замони аллили замони ғайбатҳо , султони қамари шабу султони офтоби рӯз , мегуяд : нест эшонро ки имрӯз бар ҳам расанд ё бар султони якдигар зӯр кунанд ва пешӣ гиранд то бурузи қиёмат , пас чун қиёмат падед ояд ҳар ду бар якдигар расанд чунонк раб алъзаҳ фармуд :у ҷамъи алшмсу алқмр аммо имрӯзи яке дар фалак хеш мераваду бслтони хеши минозд . Фзлки қавла :у кули фии фалаки исбҳўни алсбҳи алонбсоти фии уссайри колсбоҳаҳи фии алмоء .

«لَا الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَها» ای یسهل لها، بغیت الشی‌ء فانبغی لی، ای استسهلته فتسهل لی و طلبته فتیسر لی، یقول عز و جل: لَا الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَها أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ لاختلاف مکانیهما فانّ القمر فی السماء الدنیا و الشمس فی السماء الرابعة. «وَ لَا اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ » لاختلاف زمانیهما فانّ زمان النهار وقت طلوع الشمس و زمان اللیل زمان غیبتها، سلطان قمر شب و سلطان آفتاب روز، میگوید: نیست ایشان را که امروز بر هم رسند یا بر سلطان یکدیگر زور کنند و پیشی گیرند تا بروز قیامت، پس چون قیامت پدید آید هر دو بر یکدیگر رسند چنانک رب العزة فرمود: وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ اما امروز یکی در فلک خویش میرود و بسلطان خویش مینازد. فذلک قوله: وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ السّبح الانبساط فی السیر کالسّباحة فی الماء.

Ва ояи ?лаами أнои ҳмлнои зритҳми қрأи нофеъу ибни омиру ёқӯб : зрётҳм » алии алҷмъ ,у қрأи алохрўн : « зритҳм » алии алтўҳид ,у алмроди болзриаҳҳо ҳнои алобоءу алоҷдод . Ва исми алзриаҳи иқъи алии алобоءи аллазӣна зрӣ манеҳам алоўлоду алзриаҳи фии қавлаи ман ҳмлнои маъаи Нӯҳи ҳам алоўлоди аллазӣнаи зрؤои ман аломоء ,у алзрءи алхлқ , ва « алФлки алмшҳўн » ҳўи сафинаи Нӯҳи алайҳи ассаломи алобоءи фии сафинау алأбноءи фии аслобҳм .

وَ آیَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیَّتَهُمْ قرأ نافع و ابن عامر و یعقوب: ذرّیاتهم» علی الجمع، و قرأ الآخرون: «ذریّتهم» علی التوحید، و المراد بالذّریّة ها هنا الآباء و الاجداد. و اسم الذّرّیة یقع علی الآباء الذین ذری منهم الاولاد و الذّریّة فی قوله مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ هم الاولاد الذین ذرؤا من الاماء، و الذّرء الخلق، و «الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ» هو سفینة نوح علیه السلام الآباء فی سفینة و الأبناء فی اصلابهم.

Ва хлқнои ?лаами ман мислаи мо иркбўни иъии алзўорқу сғори алсФн . Ва қоли ибни аббос : ҳўи алإбли таҳаммули фии албри комаи таҳаммули алсФни фии албҳр . Мегуяд : дар бар офаридем монанди киштӣ дар баҳр то халқ бар ан менишинанд ва аз он манфиат ҳаме гиранд . Ҷой дигар фармуд :у ҳмлноҳми фии албру албҳри мо фарзандони одамро бардоштем дар дашт ва дар дарё , дар дашту саҳрои боштрон ва дар дарё бикуштӣ . Ва гуфтаанд : се чиз онаст ки аллоҳ ронад бкмоли қудрати хеш : шутурон дар саҳроу меғ дар ҳавоу киштӣ дар дарё .

وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما یَرْکَبُونَ یعی الزوارق و صغار السفن. و قال ابن عباس: هو الإبل تحمل فی البرّ کما تحمل السفن فی البحر. میگوید: در برّ آفریدیم مانند کشتی در بحر تا خلق بر ان می‌نشینند و از آن منفعت همی گیرند. جای دیگر فرمود: وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ ما فرزندان آدم را برداشتیم در دشت و در دریا، در دشت و صحرا باشتران و در دریا بکشتی. و گفته‌اند: سه چیز آنست که اللَّه راند بکمال قدرت خویش: شتران در صحرا و میغ در هوا و کشتی در دریا.

Қавла :у إни ншأи нғрқҳми неъматҳои хеш бар шимурд ва атоҳо бар дод он гуҳи ояти қаҳру ҳайбат бар пай он дошт то эшонро танбеҳ кунад ва хабар диҳад ки неъмати бшкр муқобил кунеду атои бтоът ӯ бакор доред , агар накунед неъмат бар шумо ва бол кунам ва он киштӣ ва он дарёи сабаб ҳалок кунам Фзлки қавла :у إни ншأи нғрқҳми Флои срихи ?лаам эй лои мғиси ?лаам ,у лои ҳам инқзўни инҷўни ман алғрқ .

قوله: وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ نعمتهای خویش بر شمرد و عطاها بر داد آن گه آیت قهر و هیبت بر پی آن داشت تا ایشان را تنبیه کند و خبر دهد که نعمت بشکر مقابل کنید و عطا بطاعت او بکار دارید، اگر نکنید نعمت بر شما و بال کنم و آن کشتی و آن دریا سبب هلاک کنم فذلک قوله: وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِیخَ لَهُمْ ای لا مغیث لهم، وَ لا هُمْ یُنْقَذُونَ ینجون من الغرق.

إлои раҳмаи мноу мтоъои إлии ҳайн эй алои ани нрҳмҳму нмтъҳми илои анқзоءи оҷолҳми фаҳмои мансӯбони алии алмФъўли ?ла ,у алрҳмаҳи ҳоҳнои алмҳлаҳ .

إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلی‌ حِینٍ ای الا ان نرحمهم و نمتّعهم الی انقضاء آجالهم فهما منصوبان علی المفعول له، و الرحمة هاهنا المهلة.

Ва إзои қили ?лаами атқўои мо байни أидикм ва мо хлФкми қоли ибни аббос : « мо байни أидикм » яъне алохраҳи Фоъмлўои лҳо , « ва мо хлФкм » яъне алднёи Фоҳзрўҳоу лои тғтрўои баҳо . Ва қил : маъноаи атқўои алзии қидматами байни аидикми ман алзнўбу алзии хлФкми минҳои лами тъмлўҳои баъду антми ъомлўҳо .

وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَیْنَ أَیْدِیکُمْ وَ ما خَلْفَکُمْ قال ابن عباس: «ما بَیْنَ أَیْدِیکُمْ» یعنی الآخرة فاعملوا لها، «وَ ما خَلْفَکُمْ» یعنی الدنیا فاحذروها و لا تغترّوا بها. و قیل: معناه اتّقوا الذی قدمتم بین ایدیکم من الذنوب و الّذی خلفکم منها لم تعملوها بعد و انتم عاملوها.

Қоли шқиқи алблхӣ : лонои ммои лами аъмли ман алзнўбашад хўФои ммои амалат . Ва қоли қтодаҳ : « атқўои мо байни أидикм » эй атқўо наколо кнколи ман кони қблкми ман аломм « ва мо хлФкм » эй атқўои қиёми алсоъаҳи миФрмоид : бипарҳезед аз чунон Фзиҳт ва чунон уқубат ки пешинонро буд , он макунед ки эшон карданд ки бшмо расад он уқубат ки боишон расед , ҳамонаст ки фармуд : « Фإни أързўои Фқли أнзрткми соъиқа мисли соъиқаи оду самуд » . « ва мо хлФкм » эй атқўои қиёми алсоъаҳи алтӣ хлФкм битарсед аз қиёмат ки меояд дар қафои шумо , яъне он макунед ки дар қиёмати шуморо бон азоб кунанду ҷавоби ин сухан мҳзўФаст , эй азои қили ?лаами атқўои лами итқўоу лами иртдъўо .

قال شقیق البلخی: لانا ممّا لم اعمل من الذنوب اشدّ خوفا مما عملت. و قال قتادة: «اتَّقُوا ما بَیْنَ أَیْدِیکُمْ» ای اتّقوا نکالا کنکال من کان قبلکم من الامم «وَ ما خَلْفَکُمْ» ای اتّقوا قیام الساعة میفرماید: بپرهیزید از چنان فضیحت و چنان عقوبت که پیشینان را بود، آن مکنید که ایشان کردند که بشما رسد آن عقوبت که بایشان رسید، همانست که فرمود: «فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ». «وَ ما خَلْفَکُمْ» ای اتقوا قیام الساعة التی خلفکم بترسید از قیامت که میآید در قفای شما، یعنی آن مکنید که در قیامت شما را بآن عذاب کنند و جواب این سخن محذوف است، ای اذا قیل لهم اتّقوا لم یتّقوا و لم یرتدعوا.

Ва мо тأтиҳми ман ояи ман оёти рбҳм эй даллолаи алии сидқи Муҳамад ( с ) , « إлои конўои анҳо маъразин » . Қавла : « ман оя » ин « ман » таҳқиқ нафйаст « ман оёти рбҳм » « ман » табъизаст .

وَ ما تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ ای دلالة علی صدق محمد (ص)، «إِلَّا کانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ». قوله: «من آیة» این «من» تحقیق نفی است «مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ» «من» تبعیض است.

«у إзои қили ?лаам , яъне лмшркии Қурайш : « أнФқўои ммои рзқкми аллоҳ » тсдқўои алии алФқроءу анФқўои алии алмсокини ммои зъмтми ман амўолкми анаи ллаҳу ҳўи ммои ҷълўаҳи ллаҳи ман алҳрсу алонъом , қоли аллазӣнаи кФрўои ллзини омнўо أ натаъм ман луи ишоءи аллоҳи أтъмаҳи қолўҳои астҳзоء , лои нтъмҳму лои нътиҳму лами иърФўои ани аллоҳи амрҳми бзлки тъбдоу амтҳонои ллъбоди либлўои алғнии болФқири Фимои фарзи ?лаи фии моли алғнӣ , إни أнтми إлои фии залоли мубини фӣаи салосаи ақвол : аҳдҳмои анаи ман тамоми каломи алкФори қолўои ллмؤмнин : антми фии залоли мубини ҳайси трктми дайни обоӣкму атбътми мҳмдои слии аллоҳи алайҳу силам . Ва қил : ҳўи ҷавоби ман аллоҳи ?лаам . Ва қили амри алмؤмнини бони иқўлўои ?лаам « إни أнтми إлои фии залоли мубин » .

«وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ، یعنی لمشرکی قریش: «أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ» تصدّقوا علی الفقراء و انفقوا علی المساکین ممّا زعمتم من اموالکم انّه للَّه و هو ممّا جعلوه للَّه من الحرث و الانعام، قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ قالوها استهزاء، لا نطعمهم و لا نعطیهم و لم یعرفوا انّ اللَّه امرهم بذلک تعبّدا و امتحانا للعباد لیبلوا الغنیّ بالفقیر فیما فرض له فی مال الغنی، إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ مُبِینٍ فیه ثلاثة اقوال: احدهما انّه من تمام کلام الکفّار قالوا للمؤمنین: انتم فی ضلال مبین حیث ترکتم دین آبائکم و اتّبعتم محمدا صلی اللَّه علیه و سلم. و قیل: هو جواب من اللَّه لهم. و قیل امر المؤمنین بان یقولوا لهم «إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ مُبِینٍ».

Ва иқўлўни маттии ҳозои алўъди иънўни въди албъсу фӣаи азмор , алтأўил : арўнои إни кантами содиқину анмои зикри блФзи алўъди дуни алўъиди лонаами зъмўои ани ?лаам алҳснӣ ъанд аллоҳи ани кони алўъди ҳқо .

وَ یَقُولُونَ مَتی‌ هذَا الْوَعْدُ یعنون وعد البعث و فیه اضمار، التأویل: ارونا إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ و انّما ذکر بلفظ الوعد دون الوعید لانّهم زعموا انّ لهم الحسنی عند اللَّه ان کان الوعد حقّا.

« мо инзрўн » эй мо интзрўн , « إлои сиҳаҳи воҳида » ҳзаҳи алсиҳаҳи съқаҳи алқёмаҳи инФхи фии алсўри сулси нафхот : алаввалии нафхаи алФзъу ассонӣаи нафхаи алсъқаҳу алсолсаҳи нафхаи алқёми лрби Алъоламин байни кули нФхтини арбъўни сана ,у ҳзаҳи алоиаҳи фии алнФхаҳи ассонӣа , « тأхзҳм » эй тлҳқҳм « ва ҳам ихсмўн » қрأи Ҳамза « ихсмўн » бскўни алхоءу тахфифи алсод , эй иғлби бъзҳм баъзан болхсом ,у қрأи алохрўни бтшдиди алсод , эй ихтсмўн , Фодғмти алтоءи фии алсод , сами ибни касӣру ёқӯбу вараши иФтҳўни алхоء ,у абӯи Амри ихтлси фатҳаи алхоء ,у қрأи албоқўни бксри алхоء .

«ما یَنْظُرُونَ» ای ما ینتظرون، «إِلَّا صَیْحَةً واحِدَةً» هذه الصیحة صعقة القیامة ینفخ فی الصور ثلث نفخات: الاولی نفخة الفزع و الثانیة نفخة الصّعقة و الثالثة نفخة القیام لرب العالمین بین کلّ نفختین اربعون سنة، و هذه الآیة فی النفخة الثانیة، «تَأْخُذُهُمْ» ای تلحقهم «وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ» قرأ حمزة «یخصمون» بسکون الخاء و تخفیف الصّاد، ای یغلب بعضهم بعضا بالخصام، و قرأ الآخرون بتشدید الصاد، ای یختصمون، فادغمت التاء فی الصّاد، ثمّ ابن کثیر و یعقوب و ورش یفتحون الخاء، و ابو عمرو یختلس فتحة الخاء، و قرأ الباقون بکسر الخاء.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : « атқўои ман алсоъаҳу қади нашри алрҷлони сўбҳмои Флои итбоиъонаҳу лои итўёнаҳу атқўои ман алсоъаҳу қади рафъи алрҷли аклтаҳи Флои итъмҳо » .

روی انّ النبی (ص) قال: «اتقوا من السّاعة و قد نشر الرجلان ثوبهما فلا یتبایعانه و لا یطویانه و اتقوا من الساعة و قد رفع الرجل اکلته فلا یطعمها».

« Флои исттиъўни тавсия » эй лои иқдрўни алии ани иўсии бъзҳм баъзан , «у лои إлии أҳлҳми ирҷъўн » яъне ани алсоъаҳи лои тмҳлҳми лшии ءи бали имўтўни ҳайси исмъўни алсиҳаҳ . Маънӣ оят онаст ки : исрофил дар сувари дамад яъне нафхаи съқу мардум ғофил бошанд аз қиёмат ва бо якдигар дар овехта дар мъомлту мтоҷрт , чунон ки ҷомае дар дасти ду кас бошад боиъу муштарӣ ва май пимоинд дар ани ҳоли овоз сувар барояд ва ҳар ду дар мақом хеш бимиранд яке тарозу дар даст дораду бор май синҷид ногоҳ мурда биафтаду тарозуи ҳам чунон дар дасти вай , яке гови мидўшди яке об мекашад ҳар кас бар сари шуғли хеш ва аз қиёмату растохези бихбр ки ногоҳ эшонро съқаҳ уфтад , инаст ки раб Алъоламин фармуд : Флои исттиъўни тавсияу лои إлии أҳлҳми ирҷъўн .

«فَلا یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً» ای لا یقدرون علی ان یوصی بعضهم بعضا، «وَ لا إِلی‌ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ» یعنی انّ السّاعة لا تمهلهم لشی‌ء بل یموتون حیث یسمعون الصّیحة. معنی آیت آنست که: اسرافیل در صور دمد یعنی نفخه صعق و مردم غافل باشند از قیامت و با یکدیگر در آویخته در معاملت و متاجرت، چنان که جامه‌ای در دست دو کس باشد بایع و مشتری و می‌پیمایند در ان حال آواز صور برآید و هر دو در مقام خویش بمیرند یکی ترازو در دست دارد و بار می‌سنجد ناگاه مرده بیفتد و ترازو هم چنان در دست وی، یکی گاو میدوشد یکی آب میکشد هر کس بر سر شغل خویش و از قیامت و رستاخیز بیخبر که ناگاه ایشان را صعقه افتد، اینست که رب العالمین فرمود: فَلا یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لا إِلی‌ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ.

«у нафхи фии алсўр » ин нафха сеюмаст нафхаи баъс ки халқ аз гӯрҳо бароянд ,у злки қавла : Фإзои ҳам ман алأҷдоси إлии рбҳми инслўни алоҷдоси алқбўр , воҳидҳо ҷдс « инслўн » эй ихрҷўни ман алқбўри аҳёء , насл , эй харҷи ман мзиқ , ва манеҳ қили ллўлд : насли лхрўҷаҳи ман батни ИМА ,у алсўри қарни фӣаи арвоҳи аламутии инФхи фӣа . Ва зҳби абӯи убайди илои анаи ҷамъи сувараи ксўФаҳу суф , эй тнФхи фии алоҷсоми Фиҳиўн « Фإзои ҳам ман алأҷдоси إлии рбҳми инслўн » исръўн .

«وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ» این نفخه سوم است نفخه بعث که خلق از گورها برآیند، و ذلک قوله: فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلی‌ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ الاجداث القبور، واحدها جدث «یَنْسِلُونَ» ای یخرجون من القبور احیاء، نسل، ای خرج من مضیق، و منه قیل للولد: نسل لخروجه من بطن امّه، و الصور قرن فیه ارواح الموتی ینفخ فیه. و ذهب ابو عبید الی انّه جمع صورة کصوفة و صوف، ای تنفخ فی الاجسام فیحیون «فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلی‌ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ» یسرعون.

Қолўо ё вилнои ман бъснои ман мрқднои қоли ибни аббосу қтодаҳ : анмои иқўлўни ҳозои лони аллоҳи таъолии ирФъи алъзоби анҳуам байни алнФхтини Фирқдўни Фозои бъсўои баъди алнФхаҳи алохраҳу ъоинўои алқимаҳи даъвои болўил . Ва қоли аҳли алмъонӣ : ани алкФори إзои ъоинўои ҷаҳаннаму анвоъи азобҳо сори азоби алқбри фии ҷанбҳо колнўми Фқолўо : « ман бъснои ман мрқдно » , сами қолўо : « ҳозои мо въди арраҳмону сидқи алмрслўн » , ақрўои ҳайни лами инФъҳми алоқрор . Ва қил : қолати алмлоӣкаҳи ?лаам : « ҳозои мо въди арраҳмону сидқи алмрслўн » .

قالُوا یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا قال ابن عباس و قتادة: انّما یقولون هذا لانّ اللَّه تعالی یرفع العذاب عنهم بین النفختین فیرقدون فاذا بعثوا بعد النفخة الآخرة و عاینوا القیمة دعوا بالویل. و قال اهل المعانی: انّ الکفّار إذا عاینوا جهنّم و انواع عذابها صار عذاب القبر فی جنبها کالنوم فقالوا: «مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا»، ثم قالوا: «هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ»، اقرّوا حین لم ینفعهم الاقرار. و قیل: قالت الملائکة لهم: «هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ».

« إни кант » яъне мо кант « إлои сиҳаҳи воҳида » яъне алнФхаҳи алохраҳ , « Фإзои ҳам ҷамеъи лдинои мҳзрўн » ллҳсобу алхсўмот . Ҳалоки эшон бсиҳаҳ эйу баъсу аҳёءи эшон бсиҳаҳ эй , мегуяд : набошад магари як бонг чун бенгарӣ ҳамаи баҳами наздики мо ҳозир кардагон бошанд , ҳамонаст ки гуфт : «у ҳшрноҳми Флм нғодр манеҳам أҳдо » . Ва гуфтаанд : сиҳаҳ баъс онаст ки исрофил гуяд бар сахраи байти алмуқаддас : ?итҳо алъзоми алболиаҳи ҳлмўои илои алързи алии ҷаббори алҷбобраҳ .

«إِنْ کانَتْ» یعنی ما کانت «إِلَّا صَیْحَةً واحِدَةً» یعنی النفخة الآخرة، «فَإِذا هُمْ جَمِیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ» للحساب و الخصومات. هلاک ایشان بصیحه‌ای و بعث و احیاء ایشان بصیحه‌ای، میگوید: نباشد مگر یک بانگ چون بنگری همه بهم نزدیک ما حاضر کردگان باشند، همانست که گفت: «وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً». و گفته‌اند: صیحه بعث آنست که اسرافیل گوید بر صخره بیت المقدس: ایّتها العظام البالیة هلمّوا الی العرض علی جبّار الجبابرة.

Фолиўми лои тазаллуми нафаси шиӣоу лои тҷзўни إлои мо кантами тъмлўни иҷўзи ани икўн « мо » мФъўло ,у иҷўзи ани икўни тақдира : бмои кантами тъмлўн , ФҳзФи алҷор ,у назири ҳзаҳи алоиаҳи қавла : алиўми тҷзии кули нафаси бмои касбат , лои зулми алиўму қавла :у вФити кули нафаси мо амалату қавла :у إнмои тўФўни أҷўркми явми алқёмаҳу қавла :у явми ирҷъўни إлиаҳи Финбӣҳми бмои ъмлўо .

فَالْیَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ یجوز ان یکون «ما» مفعولا، و یجوز ان یکون تقدیره: بما کنتم تعملون، فحذف الجار، و نظیر هذه الآیة قوله: الْیَوْمَ تُجْزی‌ کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ، لا ظُلْمَ الْیَوْمَ و قوله: وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ و قوله: وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ و قوله: وَ یَوْمَ یُرْجَعُونَ إِلَیْهِ فَیُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا.