Қавлаи таъолӣ :у إни Юнуси лмни алмрслини баъсаи аллоҳи илои аҳли нинўии ман алмўслу исми абӣаи маттӣу исми ИМАи тнҳису ҳўи зўи алнўну ҳўи соҳиби алҳўти саммӣ ба лонаи алтқмаҳ « إзи أбқ » эй ҳрбу тбоъд « إлии алФлки алмшҳўн » эй алмсқли алммлўء ,у кони Юнуси алайҳи ассаломи въди қавмаи алъзоби Флмои тأхри алъзоби анҳуам харҷи колмтшўри анҳуам Фқсди албҳру ркби алсФинаҳ . Ва қил : лмои ваъдаами алъзоби харҷи ман байни азҳрҳми къодаҳи алонбёء азо назул бқўмҳми алъзоб . Ва қил : ваъдаами алъзоби лслосаҳи айёми Фоълмҳм ва харҷ манеҳам қабл ани иؤмри болхрўҷи Флмои атиҳми алъзоби баъди сулси Фзъўои илои Юнуси Флми иҷдўаҳ , ФФзъўои илои аллоҳи ъзу ҷлу хрҷўои илои алсҳроءи боҳолиҳму аўлодҳму дўобҳму Фрқўои байни аломҳоту алотФоли байни алأтну алҷҳўшу байни албқру алъҷўлу байни алإблу алФслону байни алзону алҳмлону байни алхилу алоФлоءи ФртФъи алзҷиҳи илои алсмоءи Флмои амсии Юнуси сأли мҳтбтои мари бқўмаҳи Фқол : ҳам солимун , Фобқи мғозбо ҳатто ?утии албҳру қол : анҳми икзбўннии Фмои зо арӣ иФълўн беолону қади омнўои Флмои ркби алсФинаҳи аҳтбсти алсФинаҳ ,у қил : раст , Фқоли алмлоҳўни ҳоҳнои абди обқи ман саййидаи Фоқтръўои Фособаҳи алқръаҳи Юнус , қил : сулси марот , Фқоми Юнусу қол : анои алобқ , Фолқӣ нафса фии албҳри ФсодФаҳи ҳути ҷоءи ман қабл алимни Фобтлъаҳи ФсФл ба илои қарори аларзин ҳатто самъи тасбеҳи алҳсо . Ва қили ллҳўт : мо ҷълноаҳи лаки рзқои анмои ҷълноки ?лаи мсҷдо . Ва тамоми алқсаҳи мазкӯри Фимои сабақ .

قوله تعالی: وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ‌ بعثه اللَّه الی اهل نینوی من الموصل و اسم ابیه متی و اسم امّه تنحیس و هو ذو النون و هو صاحب الحوت سمّی به لانّه التقمه «إِذْ أَبَقَ‌ » ای هرب و تباعد «إِلَی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ‌ » ای المثقّل المملوء، و کان یونس علیه السلام وعد قومه العذاب فلمّا تأخر العذاب عنهم خرج کالمتشوّر عنهم فقصد البحر و رکب السفینة. و قیل: لمّا وعدهم العذاب خرج من بین اظهرهم کعادة الانبیاء اذا نزل بقومهم العذاب. و قیل: وعدهم العذاب لثلاثة ایّام فاعلمهم و خرج منهم قبل ان یؤمر بالخروج فلمّا اتیهم العذاب بعد ثلث فزعوا الی یونس فلم یجدوه، ففزعوا الی اللَّه عز و جل و خرجوا الی الصحراء باهالیهم و اولادهم و دوابّهم و فرّقوا بین الامّهات و الاطفال بین الأتن و الجحوش و بین البقر و العجول و بین الإبل و الفصلان و بین الضّان و الحملان و بین الخیل و الافلاء فرتفع الضّجیح الی السماء فلمّا امسی یونس سأل محتبطا مرّ بقومه فقال: هم سالمون، فابق مغاضبا حتی اتی البحر و قال: انهم یکذّبوننی فما ذا اری یفعلون بی آلان و قد آمنوا فلمّا رکب السفینة احتبست السّفینة، و قیل: رست، فقال الملّاحون هاهنا عبد آبق من سیّده فاقترعوا فاصابه القرعة یونس، قیل: ثلث مرّات، فقام یونس و قال: انا الآبق، فالقی نفسه فی البحر فصادفه حوت جاء من قبل الیمن فابتلعه فسفل به الی قرار الارضین حتّی سمع تسبیح الحصا. و قیل للحوت: ما جعلناه لک رزقا انما جعلناک له مسجدا. و تمام القصّة مذکور فیما سبق.

« Фсоҳм » алмсоҳмаҳи алмқоръаҳ ,у злки илқоъи алсҳоми алии ваҷҳи алқръаҳ , « факони ман алмдҳзин » эй алмқрўъини алмғлўбини болҳҷаҳ . Иқол : дҳзти ҳуҷҷатаи Фҳии доҳзаҳу адҳзти зидои азои адҳзти ҳуҷҷатау ғлбтаҳ . Ва қил : « алмдҳз » алмлқии фии албҳр ,у алдҳзи алзлқ ва манеҳ қўлҳм : аллоҳами сабти ақдомнои явми дҳзи алоқдом , ва « алмлим » ҳўи алзии иأтии умарои иломи алайҳу ани лами яламу алмлўми алзии ахзтаҳи алолснаҳи боллоӣмаҳу ани лами иأти знбо .

«فساهم» المساهمة المقارعة، و ذلک القاء السّهام علی وجه القرعة، «فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضِینَ‌ » ای المقروعین المغلوبین بالحجّة. یقال: دحضت حجّته فهی داحضة و ادحضت زیدا اذا ادحضت حجّته و غلبته. و قیل: «المدحض» الملقی فی البحر، و الدحض الزّلق و منه قولهم: اللّهم ثبّت اقدامنا یوم دحض الاقدام، و «الملیم» هو الذی یأتی امرا یلام علیه و ان لم یلم و الملوم الّذی اخذته الالسنة باللائمة و ان لم یأت ذنبا.

« Флўи лои أнаҳи кони ман алмсбҳин » эй алмслини алъобдин алзокрини ллаҳ қабл злку кони касӣри аззикр . Қоли алзҳок : шукри аллоҳи ?лаи тоъатаи алқдимаҳ . Ва қоли Саиди бен ҷбир : « Флўлои анаи кони ман алмсбҳин » фии батни алҳўт ,у злки қавла : лои إлаҳи إлои أнти сбҳонки إнии канти ман алзолмин .

«فَلَوْ لا أَنَّهُ کانَ مِنَ الْمُسَبِّحِینَ» ای المصلّین العابدین الذّاکرین للَّه قبل ذلک و کان کثیر الذکر. قال الضحاک: شکر اللَّه له طاعته القدیمة. و قال سعید بن جبیر: «فلولا انه کان من المسبّحین» فی بطن الحوت، و ذلک قوله: لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ.

« ллбси фии батнаи إлии явми ибъсўн » фӣаи салосаи авҷа : аҳадҳо бқии ҳўу алҳўти илои явми албъс ,у ассонии имўти алҳўту ибқии ҳўи фии батна ,у алсолси имўтони сами иҳшри Юнуси ман батнаи Фикўни батни алҳўти ?лаи қброи илои явми алқимаҳ , Флми илбси лкўнаҳи ман алмсбҳин ,у ахтлФўои фии максаи фии батни алҳўт , Фқил : лбси сетаи ашҳру қил : арбаъӣни иўмоу алайҳи алоксрўн . Ва қил : сабъаи айём . Ва қил : алтқмаҳи сбоҳоу нбзаҳи мсоءу ҳўи қавли алҳсн .

«لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلی‌ یَوْمِ یُبْعَثُونَ» فیه ثلاثة اوجه: احدها بقی هو و الحوت الی یوم البعث، و الثانی یموت الحوت و یبقی هو فی بطنه، و الثالث یموتان ثمّ یحشر یونس من بطنه فیکون بطن الحوت له قبرا الی یوم القیمة، فلم یلبث لکونه من المسبّحین، و اختلفوا فی مکثه فی بطن الحوت، فقیل: لبث ستّة اشهر و قیل: اربعین یوما و علیه الاکثرون. و قیل: سبعة ایام. و قیل: التقمه صباحا و نبذه مساء و هو قول الحسن.

« Фнбзноаҳи болъроء » эй рминоаҳи болмкони алхолии ани алшҷру алнботу албноء . Ва қил : « алъроء » алсоҳлу қил : ваҷҳи аларз . «у ҳўи сқим » марӣзи ммои нолаи ман алтқоми алҳўти Фсори кбдни алотФоли фии алрқаҳу алзъФ . Ва қил : колФрхи алммът .

«فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ» ای رمیناه بالمکان الخالی عن الشجر و النبات و البناء. و قیل: «العراء» الساحل و قیل: وجه الارض. «وَ هُوَ سَقِیمٌ» مریض ممّا ناله من التقام الحوت فصار کبدن الاطفال فی الرّقة و الضّعف. و قیل: کالفرخ الممعطّ.

«у أнбтнои алайҳи шаҷараи ман иқтин » яъне алқръ ,у алайҳи аксари алмФсрин ,у хси болқръи лонаи лмои нбзи болъроءи кони фии ғояи алрқаҳу аллтоФаҳи факони иؤзиаҳи вуқуъи алзбоби алайҳ вау рқи алқръи лои иҳўми ҳавлаи алзбоб . Ва қил : « алиқтин » кули шаҷараи тнбтҳи алии ваҷҳи аларзи лӣси лҳои соқи тсмўои алайҳи ман бтих ӯ қсоءи أўи қсд ӯ ҳанзал ӯ қръ ӯ ғайра .

«وَ أَنْبَتْنا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ» یعنی القرع، و علیه اکثر المفسّرین، و خصّ بالقرع لانه لمّا نبذ بالعراء کان فی غایة الرّقة و اللطافة فکان یؤذیه وقوع الذباب علیه و و رق القرع لا یحوم حوله الذباب. و قیل: «الیقطین» کلّ شجرة تنبطح علی وجه الارض لیس لها ساق تسمّوا علیه من بطیخ او قثاء أو قثد او حنظل او قرع او غیره.

Қил : ҳўи иФъили ман алқтўну ҳўи алоқомаҳ ,у алқотини алмқими алсокн ,у алқтнии алзръи алзии иқими фии аларзи ман алхзр . Ва қоли мақотили бен ҳён : канти тхтлФи илайҳу ълаҳи ишрби ман лбнҳо ҳатто қавии сами ибсти алшҷри Фбкии ҳзнои алайҳои Фоўҳии аллоҳи таъолии илайҳ : أи тбкии алии ҳалоки шаҷарау лои тбкии алии ҳалоки моӣаҳи алиф ӯ изидўн ? ?фони қил : қоли ҳоҳно : « Фнбзноаҳи болъроء »у қоли фии мавзеи охир : « луи лои أн тадорука наамма ман рабаи лнбзи болъроء » Фҳзои идли алии анаи инбз , Фолҷўоби қавла : « лӯло » ҳноки ирҷъи илои алзми маъноа : лӯло наамма рабаи лнбзи болъроءу ҳўи мазмум , локинаи тдорктаҳи алнъмаҳи Фнбзу ҳўи ғайри мазмум .

قیل: هو یفعیل من القطون و هو الاقامة، و القاطین المقیم الساکن، و القطنیّ الزرع الّذی یقیم فی الارض من الخضر. و قال مقاتل بن حیان: کانت تختلف الیه و علّة یشرب من لبنها حتّی قوی ثمّ یبست الشجر فبکی حزنا علیها فاوحی اللَّه تعالی الیه: أ تبکی علی هلاک شجرة و لا تبکی علی هلاک مائة الف او یزیدون؟ فان قیل: قال هاهنا: «فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ» و قال فی موضع آخر: «لَوْ لا أَنْ تَدارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ» فهذا یدلّ علی انه ینبذ، فالجواب قوله: «لولا» هناک یرجع الی الذّم معناه: لولا نعمة ربه لنبذ بالعراء و هو مذموم، لکنّه تدارکته النعمة فنبذ و هو غیر مذموم.

Қавлау أрслноаҳи إлии моӣаҳи أлФи أўи изидўни қил : арсли илои аҳли нинўии ман алмўсл қабл ани исибаҳи мо асобаҳ ,у алмънӣ :у қади арслноаҳ . Ва қил : арсли баъди хурӯҷаи ман батни алҳўти илои қавми охирин . Ва иҷўзи ани икўни арсли илои алаввалин бшриъаҳи ахрии Фомнўои баҳо . Ва қавла : أўи изидўн яъне бали изидўн . Ва қил : « ӯ » ҳоҳнои бмънии алўоўи кқўлаҳ : узрои أўи нзро . Ва фии алхбри ани расӯли аллоҳ ( с ) қол : « изидўни ъушрин алФо » .

قوله وَ أَرْسَلْناهُ إِلی‌ مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ قیل: ارسل الی اهل نینوی من الموصل قبل ان یصیبه ما اصابه، و المعنی: و قد ارسلناه. و قیل: ارسل بعد خروجه من بطن الحوت الی قوم آخرین. و یجوز ان یکون ارسل الی الاوّلین بشریعة اخری فآمنوا بها. و قوله: أَوْ یَزِیدُونَ یعنی بل یزیدون. و قیل: «او» هاهنا بمعنی الواو کقوله: عُذْراً أَوْ نُذْراً. و فی الخبر عن رسول اللَّه (ص) قال: «یزیدون عشرین الفا».

Ва қоли ибни аббос : сулсин алФо . Ва қил : хумса ва сулсин алФо . Ва қил : сабъин алФо .

و قال ابن عباس: ثلثین الفا. و قیل: خمسة و ثلثین الفا. و قیل: سبعین الفا.

Фомнўои Фмтъноҳми إлии ҳайн » яъне илои анқзоءи оҷолҳм ,у ҳозои кинояи ани ради алъзоби анҳуаму сарфи алъқўбаҳ , ?фони қили лами лами ихтми қиссаи луту Юнуси болсломи усваи ман тақаддуми ман алонбёءи фии алсўраҳ ? қлно : лонаи лмои қол : «у إни лўтои лмни алмрслин ,у إни Юнуси лмни алмрслин » факонаи қади қол : саломи ъалиҳумо лони аллоҳи ъзу ҷли қади силами алии ҷамеъи алмрслини охири алсўраҳ , Фқол : «у саломи алии алмрслин » ФоктФии бзлки ани зикри кули воҳиди мнФрдои болслом .

فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلی‌ حِینٍ» یعنی الی انقضاء آجالهم، و هذا کنایة عن ردّ العذاب عنهم و صرف العقوبة، فان قیل لم لم یختم قصّة لوط و یونس بالسلام اسوة من تقدّم من الانبیاء فی السورة؟ قلنا: لانه لمّا قال: «وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ، وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ‌ » فکانه قد قال: سلام علیهما لانّ اللَّه عز و جل قد سلم علی جمیع المرسلین آخر السورة، فقال: «وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ» فاکتفی بذلک عن ذکر کلّ واحد منفردا بالسلام.

« ФостФтҳм » яъне : сил ё Муҳамади аҳли Макка , саволи тавбиху тҷҳил : « أи лрбки албноту ?лаами албнўн »у злки ан банӣ хзоъаҳи зъмўои ани алмлоӣкаҳи бенот аллоҳи лзлки истрҳн , иқўл : эй қиёси иқтзии ани ихтори субҳонаи лнФсаҳи алонқсу иҷъли лаками алоФзл ?

«فَاسْتَفْتِهِمْ» یعنی: سل یا محمد اهل مکة، سؤال توبیخ و تجهیل: «أَ لِرَبِّکَ الْبَناتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ» و ذلک انّ بنی خزاعة زعموا انّ الملائکة بنات اللَّه لذلک یسترهنّ، یقول: ایّ قیاس یقتضی ان یختار سبحانه لنفسه الانقص و یجعل لکم الافضل؟

« أми хлқнои алмлоӣкаҳи إносо ва ҳам шоҳдўн » ҳозрўни хлқнои аёҳм , ҳозои кқўлаҳ : « أи шҳдўои хлқҳм » Фишҳдўни ани мушоҳидау аён ?

«أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِکَةَ إِناثاً وَ هُمْ شاهِدُونَ» حاضرون خلقنا ایاهم، هذا کقوله: «أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ» فیشهدون عن مشاهدة و عیان؟

أлои إнҳми ман إФкҳми лиқўлўни валади аллоҳ » эй лами иқўлўои ани қиёсу лои мушоҳидаи бали ани кизби маҳзи иқўлўни влдҳми аллоҳ «у إнҳми лкозбўн » фии ҳозоу фии соири мо итдинўн ба .

أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْکِهِمْ لَیَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ» ای لم یقولوا عن قیاس و لا مشاهدة بل عن کذب محض یقولون ولدهم اللَّه «وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ» فی هذا و فی سائر ما یتدیّنون به.

« أстФии албноти алии албнин » рҷъи ман алҳкоиаҳи илои улхитоб , « астФӣ » ҳзаҳи алифи истифҳоми хафифи фӣаи алифи алўсли асла « аи астФӣ »у алостФоءи ахзи сФўаҳи алшии ءи иқўл : ФкиФи ахзи алшоӣби алкдру тарки алсФўи алхолс .

«أَصْطَفَی الْبَناتِ عَلَی الْبَنِینَ» رجع من الحکایة الی الخطاب، «اصطفی» هذه الف استفهام خفیف فیه الف الوصل اصله «ا اصطفی» و الاصطفاء اخذ صفوة الشّی‌ء یقول: فکیف اخذ الشائب الکدر و ترک الصفو الخالص.

« мо лакам » эй шайъи ءи лаками фии ҳзаҳи алдъўӣ « Киеви тҳкмўн » лрбкми мо лои трзўнаҳи лонФскм ?

«ما لَکُمْ» ایّ شی‌ء لکم فی هذه الدّعوی «کَیْفَ تَحْکُمُونَ» لربکم ما لا ترضونه لانفسکم؟

« أи Флои тзкрўн » анаи воҳиди лои валади ?лаи лои зикру лои ансӣ .

«أَ فَلا تَذَکَّرُونَ» انه واحد لا ولد له لا ذکر و لا انثی.

« أми лаками султони мубин » бурҳони байни алии ани ллаҳ влдоам лаками китоб ман ъанд аллоҳи фӣаи ани алмлоӣкаҳи бенот аллоҳ ?

«أَمْ لَکُمْ سُلْطانٌ مُبِینٌ» برهان بیّن علی انّ للَّه ولدا ام لکم کتاب من عند اللَّه فیه انّ الملائکة بنات اللَّه؟

« Фأтўои бктобкм » эй Фأтўои бзлк « إни кантами содиқин » фии дъўикм , раби Алъоламин андарин оёт ҳуҷҷат оварад бар банӣ хзоъаҳ ки Фриштгонро духтарон аллоҳ гуфтанд , миФрмоиди ҷли ҷалола : дарин даъвӣ ки кардед ҳуҷҷату бурҳон аз се ваҷҳ тавонад буд : ё қиёсии равшан ё аёнӣу мушоҳидае дуруст ё китобӣ аз наздики худои бҳқиқт , ва шуморо азин се чиз ҳеҷ нест на қиёс на мушоҳида на китоб пас бидонед ки даъвии шумо ботиласт дурӯғӣ бар сохтау ъинодӣ зоҳир гашта .

«فَأْتُوا بِکِتابِکُمْ‌ » ای فأتوا بذلک «إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ‌ » فی دعویکم، ربّ العالمین اندرین آیات حجّت آورد بر بنی خزاعه که فریشتگان را دختران اللَّه گفتند، میفرماید جلّ جلاله: درین دعوی که کردید حجّت و برهان از سه وجه تواند بود: یا قیاسی روشن یا عیانی و مشاهده‌ای درست یا کتابی از نزدیک خدا بحقیقت، و شما را ازین سه چیز هیچ نیست نه قیاس نه مشاهده نه کتاب پس بدانید که دعوی شما باطل است دروغی بر ساخته و عنادی ظاهر گشته.

«у ҷълўои байнау байн алҷнаҳ насабо » ҳозои такрори ллкломи алаввали бъинаҳу ҳўи таъзими лоФкҳму алҷнаҳи ҳоҳнои алмлоӣкаҳ , самяти бҳзои алосми ллмънии алзии самят ба алҷну ҳўи аҷтнонҳми ман алъиўну астторҳм ва манеҳ саммии алҷнину кзлки алҷнўни лонаи хФоءи алъқлу аҷннти алмити азои дФнтаҳ . Ва қол : ибни аббос : ҳии ман алмлоӣкаҳи иқоли ?лаами алҷн ва манеҳам Иблиси қолўои ҳам бенот аллоҳу қоли алклбӣ : қолўои лънҳми аллоҳи алмлоӣкаҳи бенот аллоҳ . Фқоли абӯи бикри алсдиқ : Фмни амҳотҳми қолўои сарвоти алҷн , эй тзўҷи ман алҷни Фхрҷти минҳои алмлоӣкаҳи таъолии аллоҳи ани злк . Ва қоли баъзи алкФор : албории ҷли ҷалолау Иблиси ихвону алнўру алхири ман аллоҳу алзлмаҳу алшри ман Иблис ,у қоли алҳсн : маънии алнсби أнҳми ашркўои алшитони фии ибодаи аллоҳ «у лақади илмати алҷнаҳи إнҳми лмҳзрўн » эй илмати алмлоӣкаҳи ани аллазӣнаи қолўои ҳозои алқўли лмҳзрўни фии алнор . Ва қил : маъноаи илмати алмлоӣкаҳ анҳм метун сами иҳзрўни алмўқФ , кқўлаҳ :у إни кули лмои ҷамеъи лдинои мҳзрўн наҳвён гуфтанд : « ан » чун аз қафои илм ва шаҳодат ояд мафтӯҳ бошад магар ки дар хабари лоами даройад ки он гуҳ мксўр бошад кқўли алъараб : ашҳади ани Флонои оқилу ашҳади ани Флонои лъоқл .

«وَ جَعَلُوا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً» هذا تکرار للکلام الاوّل بعینه و هو تعظیم لافکهم و الجنّة هاهنا الملائکة، سمّیت بهذا الاسم للمعنی الّذی سمّیت به الجنّ و هو اجتنانهم من العیون و استتارهم و منه سمّی الجنین و کذلک الجنون لانه خفاء العقل و اجننت المیّت اذا دفنته. و قال: ابن عباس: حیّ من الملائکة یقال لهم الجنّ و منهم ابلیس قالوا هم بنات اللَّه و قال الکلبی: قالوا لعنهم اللَّه الملائکة بنات اللَّه. فقال ابو بکر الصدیق: فمن امّهاتهم قالوا سروات الجنّ، ای تزوّج من الجنّ فخرجت منها الملائکة تعالی اللَّه عن ذلک. و قال بعض الکفار: البارئ جل جلاله و ابلیس اخوان و النّور و الخیر من اللَّه و الظلمة و الشّرّ من ابلیس، و قال الحسن: معنی النسب أنّهم اشرکوا الشیطان فی عبادة اللَّه «وَ لَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ» ای علمت الملائکة انّ الذین قالوا هذا القول لمحضرون فی النار. و قیل: معناه علمت الملائکة انّهم میّتون ثمّ یحضرون الموقف، کقوله: وَ إِنْ کُلٌّ لَمَّا جَمِیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ نحویان گفتند: «انّ» چون از قفای علم و شهادت آید مفتوح باشد مگر که در خبر لام درآید که آن گه مکسور باشد کقول العرب: اشهد انّ فلانا عاقل و اشهد انّ فلانا لعاقل.

Сам назиҳ нафса ъмои қолўои Фқол : « субҳони аллоҳи ъмои исФўн , إлои ибоди аллоҳи алмхлсин » тақдира : анҳми лмҳзрўни алои ибоди аллоҳи алмхлсини Фонҳми лои иҳзрўн . Маънӣ онаст ки эшон дар дӯзахи ҳозир карданӣанд магари бандагон ки худоиро бохалос ибодат кунанд ва ӯро якто донанд ва раво бошад ки истисно аз восифон буд яъне покӣ ва бе айбии худоиро аз он сифат ки душманон мекунанд магари он сифат ки бандагони мухлисони пок дилон мекунанд ӯро .

ثمّ نزّه نفسه عمّا قالوا فقال: «سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ، إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ» تقدیره: انّهم لمحضرون الّا عباد اللَّه المخلصین فانّهم لا یحضرون. معنی آنست که ایشان در دوزخ حاضر کردنی‌اند مگر بندگان که خدای را باخلاص عبادت کنند و او را یکتا دانند و روا باشد که استثنا از واصفان بود یعنی پاکی و بی‌عیبی خدای را از آن صفت که دشمنان میکنند مگر آن صفت که بندگان مخلصان پاک دلان میکنند او را.

« Фإнкм ва мо тъбдўн » ин ояти ҳуҷҷатӣ равшанаст бар қадарён . Гуфтаанд : умри бен абди алъзизи ин оят ҳуҷҷат оварад бар ғелон қадре . Ғелон чун ин оят аз вай бишунид гуфт : ё амири алмؤмнини гӯйии ин оят ҳаргиз нашунида будам акнӯн аз ани мазҳаби бозгаштам ва тавба кардам ва низ нагӯям . Умр гуфт : арФъи идики Фқоли умр : аллоҳами ани кони ғелони содқои фии тўбтаҳ Фтқблҳо манеҳу ани кони козбои Фслти алайҳи ман исмли Айнӣау иқтъи идиаҳу рҷлиаҳу ислбаҳ . Флмои канти лиёлии Њишоми оди ғелони илои каломаи фии алқдри Фохзаҳи Њишому смли Айнӣау қатъи идиаҳу рҷлиаҳу сулба .

«فَإِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ» این آیت حجّتی روشن است بر قدریان. گفته‌اند: عمر بن عبد العزیز این آیت حجّت آورد بر غیلان قدری. غیلان چون این آیت از وی بشنید گفت: یا امیر المؤمنین گویی این آیت هرگز نشنیده بودم اکنون از ان مذهب بازگشتم و توبه کردم و نیز نگویم. عمر گفت: ارفع یدیک فقال عمر: اللّهم ان کان غیلان صادقا فی توبته فتقبّلها منه و ان کان کاذبا فسلّط علیه من یسمل عینیه و یقطع یدیه و رجلیه و یصلبه. فلمّا کانت لیالی هشام عاد غیلان الی کلامه فی القدر فاخذه هشام و سمل عینیه و قطع یدیه و رجلیه و صلبه.

Қавла : Фإнкм ва мо тъбдўн , мо أнтми алайҳи алҳоءи фии қавла « алайҳ » роҷеъаи илои аллоҳи ъзу ҷл , таъвили алоиаҳ : анкми аиҳо алъобдўни мъбўдои ман дунии лстми антми золину лои мзлини алии аллоҳи аҳдои алои ман ҳўи дохили алнори фии илми аллоҳи алсобқ . Қол : ҳмоди бен зайди қоли лии холиди алҳзоء : ?утяти алҳсни албсрии Фқлти ?ла : ё бо Саиди мо маънии қавлаи ъзу ҷл : Фإнкм ва мо тъбдўни мо أнтми алайҳи бФотнини алоиаҳ ? Фнзри илои алҳсну қол : мо кони ҳозои ман кломк ё бо алмнозл ? қиллат : أриди أни аълами злк , қол : иқўли ъзу ҷл : мо антми бмзлин .

قوله: فَإِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ، ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ الهاء فی قوله «علیه» راجعة الی اللَّه عز و جل، تأویل الآیة: انکم ایّها العابدون معبودا من دونی لستم انتم ضالّین و لا مضلین علی اللَّه احدا الّا من هو داخل النار فی علم اللَّه السابق. قال: حماد بن زید قال لی خالد الحذاء: اتیت الحسن البصری فقلت له: یا با سعید ما معنی قوله عز و جل: فَإِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ بِفاتِنِینَ‌ الآیة؟ فنظر الیّ الحسن و قال: ما کان هذا من کلامک یا با المنازل؟ قلت: أرید أن اعلم ذلک، قال: یقول عز و جل: ما انتم بمضلین.

« алои ман ҳўи солӣ » алнори фии илми аллоҳи алсобқи миФрмоиди шумо ки бут прессатонед шумоу маъбудони шумо ҳечкасро бироаҳ натавонед кард магар касе ки дар илми ману дархости ман худ шқӣасту ботш шуданӣаст , маънии ин « алайҳ » ҳамонаст ки мардумон гӯйанд : аФсди фалони алии ғуломӣ , аФсди алии ходимӣ , аФсди алии шарикии фалони каси ғуломи ман бар ман табоҳ кард , шогирди ман бар ман табоҳ кард , анбози ман бар ман табоҳ кард .

«الّا من هو صالی» النار فی علم اللَّه السابق میفرماید شما که بت پرستان‌اید شما و معبودان شما هیچکس را بیراه نتوانید کرد مگر کسی که در علم من و درخواست من خود شقی است و بآتش شدنی است، معنی این «علیه» همان است که مردمان گویند: افسد فلان علیّ غلامی، افسد علیّ خادمی، افسد علیّ شریکی فلان کس غلام من بر من تباه کرد، شاگرد من بر من تباه کرد، انباز من بر من تباه کرد.

Қавла ва мо мнои إлои ?лаи мақоми маълуми ҷумҳӯр муфассирон баронанд ки ин сухан Фриштгонаст . Ҷабраил омаду Мустафоро гуфт : мо мнои малики алои ?лаи фии алсмоءи мақоми маълуми иъбди аллоҳ ҳнок нест аз мо ҳеҷ фириштае магар ки ӯро дар осмон мақомӣаст маълум ки худоиро ҷли ҷалола дар он мақом май пурситаду тасбеҳ ва тақдис мекунад . Яъне ки мо бандагонему обидон на маъбудон чунонк кофарони мигўинд , назираи қавла : Ни истнкФи алмсиҳи أни икўни ъбдои ллаҳу лои алмлоӣкаҳи алмқрбўн . Қоли ибни аббос : мо фии алсмоءи мавзеи шбри алоу алайҳи малики ислӣ ӯ исбҳ . Ва қол алнабӣ ( с ) : « атти алсмоءу ҳақи лҳои ани тӣту алзии нафасии бедаи мо фӣҳо арбъи асобъи алоу малики возеъи ҷбҳтаҳи соҷдои ллаҳ » .

قوله وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ جمهور مفسّران برانند که این سخن فریشتگان است. جبرئیل آمد و مصطفی را گفت: ما منّا ملک الّا له فی السماء مقام معلوم یعبد اللَّه هناک نیست از ما هیچ فرشته‌ای مگر که او را در آسمان مقامی است معلوم که خدای را جل جلاله در آن مقام می‌پرستد و تسبیح و تقدیس میکند. یعنی که ما بندگان‌ایم و عابدان نه معبودان چنانک کافران میگویند، نظیره قوله:نْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَ لَا الْمَلائِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ‌. قال ابن عباس: ما فی السماء موضع شبر الّا و علیه ملک یصلّی او یسبّح. و قال النبی (ص): «اطّت السماء و حقّ لها ان تئطّ و الذی نفسی بیده ما فیها اربع اصابع الّا و ملک واضع جبهته ساجدا للَّه».

Абӯи бикр вроқ гуфт : мақоми маълуми эшон мақомоти роҳ дайнасту манозили тааббуд чун хавфу раҷоу таваккулу муҳаббату ризоу ғайри он . Садӣ гуфт : « мақоми маълум » фии алқрбаҳу алмшоҳдаҳ .

ابو بکر ورّاق گفت: مقام معلوم ایشان مقامات راه دین است و منازل تعبّد چون خوف و رجا و توکل و محبّت و رضا و غیر آن. سدّی گفت: «مقام معلوم» فی القربة و المشاهدة.

«у إнои лнҳни алсоФўн » қоли алклбӣ , ҳам суфӯфи алмлоӣкаҳи фии алсмоءи ллъбодаҳи ксФўФи анноси фии аларз .

«وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ» قال الکلبی، هم صفوف الملائکة فی السماء للعبادة کصفوف الناس فی الارض.

«у إнои лнҳни алмсбҳўн » эй алмслўни алмнзҳўни ллаҳи ани алсўء . Ва қил . Ҳам алсоФўни ҳавли алърш . Ва қил : фии алҳўоء . Қоли қтодаҳ : кони алрҷолу алнсоءи ислўни мъо ҳатто нзлт : « ва мо мнои إлои ?лаи мақоми маълум » Фтқдми алрҷолу тأхри алнсоءи Фконўои ислўни мнФрдо ҳатто нзлт : «у إнои лнҳни алсоФўну إнои лнҳни алмсбҳўн »у қил : алзмири ҳоҳнои роҷеъи ило алнабӣ ( с )у алмؤмнин ва ман хотбҳми ман алкФор яъне лӣси мноу мнкми алои ман ?лаи фии алохраҳи мақоми маълуми кқўлаҳ : Фأмои ман тғӣу осри алҳёҳи алднёи илои охири алоитин .

«وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ» ای المصلّون المنزّهون للَّه عن السّوء. و قیل. هم الصّافون حول العرش. و قیل: فی الهواء. قال قتادة: کان الرّجال و النساء یصلّون معا حتی نزلت: «وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ» فتقدّم الرجال و تأخر النساء فکانوا یصلّون منفردا حتی نزلت: «وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ» و قیل: الضمیر هاهنا راجع الی النبی (ص) و المؤمنین و من خاطبهم من الکفار یعنی لیس منّا و منکم الّا من له فی الآخرة مقام معلوم کقوله: فَأَمَّا مَنْ طَغی‌ وَ آثَرَ الْحَیاةَ الدُّنْیا الی آخر الآیتین.

Ва кзлки қавла :у إнои лнҳни алсоФўни алмрод ба алнабӣ ( с )у алмؤмнўн яъне нҳни алсоФўни ллаҳи фии алслоаҳу нҳни алмсбҳўни алммҷдўни алмнзҳўни аллоҳи ани алсўء . Ва қил : мо мнои явми алқимаҳи алои ман ?лаи мақоми маълуми байни ядии аллоҳи ъзу ҷл .

و کذلک قوله: وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ المراد به النبی (ص) و المؤمنون یعنی نحن الصّافّون للَّه فی الصلاة و نحن المسبّحون الممجّدون المنزّهون اللَّه عن السوء. و قیل: ما منّا یوم القیمة الّا من له مقام معلوم بین یدی اللَّه عز و جل.

Сами аъоди алкломи илои алохбори ани алмшркини Фқол : «у إни конўо » яънеу қади конўо « лиқўлўн » ҳзаҳи лоами алтأкид .

ثمّ اعاد الکلام الی الاخبار عن المشرکین فقال: «وَ إِنْ کانُوا» یعنی و قد کانوا «لَیَقُولُونَ» هذه لام التأکید.

« луи أни ънднои зкрои ман алأўлин » эй ктобо мисли китоби алаввалин , « лкнои ибоди аллоҳи алмхлсин » ҳозои кқўлаҳи ъзу ҷл :у أқсмўои биллоҳи ҷаҳди أимонҳми лӣни ҷоءҳми нзир . . . Алоиаҳ .

«لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِکْراً مِنَ الْأَوَّلِینَ» ای کتابا مثل کتاب الاوّلین، «لَکُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ» هذا کقوله عز و جل: وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِیرٌ... الآیة.

« ФкФрўо ба » яъне Флмои атоҳми злки кФрўо ба . Ва фии алоиаҳи ваҷҳи охир ва ҳам анҳми қолўои луи ълмнои ҳоли обоӣно ва мо оли илайҳи амрҳму кони злки комаи иқўлаҳи Муҳамади ломно бау ахлснои лкнои алии шаки ммои иқўлаҳ Фло насадақа Фзлки қавла : ФкФрўо бае бмҳмд « ФсўФи иълмўн » ҳозои таҳдиди ?лаам , эй сўФи иълмўни оқибаи кФрҳм .

«فَکَفَرُوا بِهِ» یعنی فلمّا اتاهم ذلک کفروا به. و فی الآیة وجه آخر و هم انهم قالوا لو علمنا حال آبائنا و ما آل الیه امرهم و کان ذلک کما یقوله محمد لآمنّا به و اخلصنا لکنّا علی شک ممّا یقوله فلا نصدّقه فذلک قوله: فَکَفَرُوا بِهِ ای بمحمد «فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ» هذا تهدید لهم، ای سوف یعلمون عاقبة کفرهم.

«у лақади сабқати клмтнои лъбоднои алмрслини إнҳми ?лаами алмнсўрўн » эй сабақи въднои аёҳми болнсраҳу ҳўи қавла : « إнои лннсри рслно »у қавла : кутуби аллоҳи лأғлбни أноу русулии إнҳми ?лаами алмнсўрўн .

«وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِینَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ» ای سبق وعدنا ایّاهم بالنصرة و هو قوله: «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا» و قوله: کَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ.

« إни ҷнднои ?лаами алғолбўн » эй ҳизби аллоҳи ?лаами алғлбаҳи болҳҷаҳу болнсраҳи фии алъоқбаҳ . Қил : лами иқтли набии фии маъракау қаттолу анмо қатл манеҳам ман лами иؤмри болқтол , қоли алклбӣ : ани лами инсрўои фии алднёи нсрўои фии алохраҳ . Ва қил : « ?лаами алмнсўрўн » болҳҷаҳу албрҳону алғолбўни болслтон .

«إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ‌» ای حزب اللَّه لهم الغلبة بالحجّة و بالنصرة فی العاقبة. قیل: لم یقتل نبیّ فی معرکة و قتال و انّما قتل منهم من لم یؤمر بالقتال، قال الکلبی: ان لم ینصروا فی الدنیا نصروا فی الآخرة. و قیل: «لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ» بالحجّة و البرهان و الغالبون بالسلطان.

« Фтўли анҳуам » эй аързи ани қўлҳм « ҳатто ҳайн » яъне илои явми бадар . Ва қил : илои фатҳи Макка . Ва қил : илои аламут . Қоли Ассадӣ : маъноаи Фтўли анҳуам ҳатто нأмрки болқтол .

«فَتَوَلَّ عَنْهُمْ» ای اعرض عن قولهم «حَتَّی حِینٍ» یعنی الی یوم بدر. و قیل: الی فتح مکة. و قیل: الی الموت. قال السدی: معناه فتول عنهم حتی نأمرک بالقتال.

Ва қоли мақотили бен ҳён : нсхтҳои ояи алқтол .

و قال مقاتل بن حیان: نسختها آیة القتال.

«у أбсрҳм » эй абсри мо инолҳми иўмӣз « ФсўФи ибсрўн » злк . Ва қил : абсри ҳолҳми бқлбк « ФсўФи ибсрўн » муъоина . Ва қил : аълмҳми ФсўФи иълмўн . Ва қил : « أбср » мо зиъўои ман амрно « ФсўФи ибсрўн » мо иҳли баҳами ман ъзобно . Чун ин оя фурӯ омад ва эшонро бъзоб таҳдид карданд гуфтанд : маттии ҳозои алъзоби ин азоб ки моро буи мебим диҳанд кӣ хоҳад буд ?

«وَ أَبْصِرْهُمْ» ای ابصر ما ینالهم یومئذ «فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ» ذلک. و قیل: ابصر حالهم بقلبک «فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ» معاینة. و قیل: اعلمهم فسوف یعلمون. و قیل: «أَبْصِرْ» ما ضیّعوا من امرنا «فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ» ما یحلّ بهم من عذابنا. چون این آیه فرو آمد و ایشان را بعذاب تهدید کردند گفتند: متی هذا العذاب این عذاب که ما را بوی می‌بیم دهند کی خواهد بود؟

Раб Алъоламин фармуд : أи Фбъзобнои истъҷлўни бъзоб мо мешитобанд ва бтъҷил мехоҳанд ?

رب العالمین فرمود: أَ فَبِعَذابِنا یَسْتَعْجِلُونَ بعذاب ما می‌شتابند و بتعجیل میخواهند؟

Дар тӯрӣа Мӯсоаст : абӣ иғтрўнам алии иҷтрءўни бмҳлт додану фарои гузоштани ман мефирефта шаванд ё бар ман далерӣ мекунанд ва наметарсанд .

در توریة موسی است: ابی یغترون ام علیّ یجترءون بمهلت دادن و فرا گذاشتن من می‌فریفته شوند یا بر من دلیری میکنند و نمی‌ترسند.

« Фإзо назул бсоҳтҳм » назул Муҳамади бдорҳм ӯ назул алъзоби бФноӣҳм « Фсоءи сабоҳи алмнзрин » эй бӣси сабоҳи алкоФрин , аллазӣнаи анзрўои болъзоб .

«فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ» نزل محمد بدارهم او نزل العذاب بفنائهم «فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِینَ» ای بئس صباح الکافرین، الذین انذروا بالعذاب.

Рӯй ани инси бен молики қол : назул расӯли аллоҳ ( с ) боҳилли хайбари Лайлои Флмои асбҳўои ахрҷи алокорўни бмкотлҳму мсоҳиҳми Фрأўои расӯли аллоҳ ( с )у асҳобаи Фозои сръонҳми наҳви алҳсни иқўлўни Муҳамаду аллоҳу алхмис , Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : хрбти хайбари нҳни азои нзлнои бсоҳаҳи қавм « Фсоءи сабоҳи алмнзрин » .

روی عن انس بن مالک قال: نزل رسول اللَّه (ص) باهل خیبر لیلا فلمّا اصبحوا اخرج الاکارون بمکاتلهم و مساحیهم فرأوا رسول اللَّه (ص) و اصحابه فاذا سرعانهم نحو الحصن یقولون محمد و اللَّه و الخمیس، فقال رسول اللَّه (ص): خربت خیبر نحن اذا نزلنا بساحة قوم «فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِینَ».

Сами крри мо зикри тأкидои лўъди алъзобу тъзимои ллтқриъ , Фқол : «у тўли анҳуам ҳатто ҳайну أбср » алъзоб азо назул баҳам « ФсўФи ибсрўн » . Ва қил : алаввали фии алднёу ассонии фии алохраҳ .

ثمّ کرّر ما ذکر تأکیدا لوعد العذاب و تعظیما للتقریع، فقال: «وَ تَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّی حِینٍ وَ أَبْصِرْ» العذاب اذا نزل بهم «فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ». و قیل: الاوّل فی الدنیا و الثانی فی الآخرة.

Сам назиҳ нафсау амри алмؤмнини болтнзиаҳи Фқол : « субҳони рбки раби алъзаҳи ъмои исФўн » ман иттихози алсоҳбаҳу алоўлод . Қавла : раби алъзаҳи маъноаи зии алъзаҳи лони алъзаҳи сифатаи лои мрбўбаҳу фии алҳдиси ани бен аббоси самъи рҷлои иқўл : аллоҳами раби алқуръони Фонкри алайҳ ,у қоли алқуръони лӣси бмрбўби локинаи каломи аллоҳ .

ثمّ نزّه نفسه و امر المؤمنین بالتنزیه فقال: «سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ» من اتّخاذ الصّاحبة و الاولاد. قوله: رَبِّ الْعِزَّةِ معناه ذی العزة لانّ العزة صفته لا مربوبه و فی الحدیث انّ بن عباس سمع رجلا یقول: اللّهم ربّ القرآن فانکر علیه، و قال القرآن لیس بمربوب لکنّه کلام اللَّه.

«у саломи алии алмрслин » ъмми алрсли болсломи баъди мо хси албъзи фии алсўраҳи лони тахсӣси кули воҳиди болзкри итўлу алмънӣ :у саломи алии алмрслини аллазӣнаи блғўои ани аллоҳи алтўҳиду алшроӣъ .

«وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ» عمّم الرسل بالسلام بعد ما خصّ البعض فی السورة لانّ تخصیص کلّ واحد بالذکر یطول و المعنی: و سلام علی المرسلین الذین بلغوا عن اللَّه التوحید و الشرائع.

«у алҳмди ллаҳи раби Алъоламин » алии ҳалоки алоъдоءу насраи алонбёءи алайҳими ассалом .

«وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» علی هلاک الاعداء و نصرة الانبیاء علیهم السلام.

Рӯй ани алии бен абии толиб ( ъ ) қол : « ман аҳби ани иколи ?лаи ғдои болкили алои вФии Фликни охири каломаи ҳайни иқўми ман маҷлиса : субҳони рбки раби алъзаҳи ъмои исФўну саломи алии алмрслину алҳмди ллаҳи раби Алъоламин » .

روی عن علی بن ابی طالب (ع) قال: «من احبّ ان یکال له غدا بالکیل الا وفی فلیکن آخر کلامه حین یقوم من مجلسه: سبحان ربک ربّ العزة عمّا یصفون و سلام علی المرسلین و الحمد للَّه ربّ العالمین».