Ин сӯрау алсоФоти сад ва ҳаштод ва ду оятаст ва ҳаштсад калима ва се ҳазор ва ҳаштсад ва бист ва шаш ҳарфи ҷумла ба Макка фурӯ омад ботФоқи муфассирони онро ?маккей шимуранд ва дар ин сӯраи носих ва мансӯх нест магари чаҳор оят , аз ани чаҳор ҳар ду ояти мтлосқи якдигар , яке : «у тўли анҳуам ҳатто ҳайну أбсри ФсўФи ибсрўн » дигар : «у тўли анҳуам ҳатто ҳайну أбсри ФсўФи ибсрўн » ин чаҳор ояти боити сайф мансӯханд . Ва дар баёни фазилати ин сӯраи абии каъб ривоят кунад аз Мустафои алайҳи алслоаҳу ассалом

این سوره و الصافات صد و هشتاد و دو آیت است و هشتصد کلمه و سه هزار و هشتصد و بیست و شش حرف جمله به مکه فرو آمد باتفاق مفسّران آن را مکّی شمرند و در این سوره ناسخ و منسوخ نیست مگر چهار آیت، از ان چهار هر دو آیت متلاصق یکدیگر، یکی: «وَ تَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّی حِینٍ وَ أَبْصِرْ فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ» دیگر: «وَ تَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّی حِینٍ وَ أَبْصِرْ فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ» این چهار آیت بآیت سیف منسوخ‌اند. و در بیان فضیلت این سوره ابیّ کعب روایت کند از مصطفی علیه الصّلاة و السّلام‌

Қол : « ман қрأу алсоФоти аътии ман алоҷри ъушри ҳасаноти баъдади кули ҷинӣу шайтон ва тбоъдт манеҳ мурдаи алшётину барии ءи ман алшрку шаҳди ?лаи ҳоФзоаҳи явми алқимаҳи анаи кони мؤмнои болмрслин » .

قال: «من قرأ و الصاّفات اعطی من الاجر عشر حسنات بعدد کلّ جنّی و شیطان و تباعدت منه مردة الشّیاطین و بری‌ء من الشّرک و شهد له حافظاه یوم القیمة انّه کان مؤمنا بالمرسلین».

Қавла :у алсоФоти сафои ибн аббос гуфт : Фариштагонанд ки дар осмони худоиро мепарастанд сафҳо баркашида ҳам чунон ки дар дунёи намозгарон сафҳо баркашанд .

قوله: وَ الصَّافَّاتِ صَفًّا ابن عباس گفت: فرشتگان‌اند که در آسمان خدای را می‌پرستند صفها برکشیده هم چنان که در دنیا نمازگران صفها برکشند.

Ҳамонаст ки дар охир сӯра фармуд :у إнои лнҳни алсоФўн , ҷое дигар фармуд : явми иқўми алрўҳу алмлоӣкаҳи сафоу ҷоءи рбку алмалики сафои сафо рӯй ҷобири бен смраҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « алои тсФўн алмлоӣкаҳ ъанд рбҳм » ? қлноу Киеви тсФ алмлоӣкаҳ ъанд рбҳм ? қол : « итмўни алсФўФи алмқдмаҳу итросўни фии алсФ »

همانست که در آخر سوره فرمود: وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ، جایی دیگر فرمود: یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکَةُ صَفًّا وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا روی جابر بن سمرة قال قال رسول اللَّه (ص): «الا تصفّون الملائکة عند ربّهم»؟ قلنا و کیف تصفّ الملائکة عند ربّهم؟ قال: «یتمّون الصّفوف المقدّمه و یتراصون فی الصّف»

Ва кони умри бен улхитоби азои ?ераади ани иФттҳи болноси алслоаҳи қол : астўўои тақаддум ё фалони тохр ё фалони ани аллоҳи ъзу ҷли ирии лаками болмлӣкаҳи усваи иқўл : «у алсоФоти сафо » . Ва қил : ҳам алмлоӣкаҳи тсФи аҷнҳтҳои фии алҳўоءи воқифа ҳатто иأмрҳои ллаҳи бмои ирид . Ва қил : ҳаии алтири далелаи қавлаи таъолӣ :у алтири софот ,у алсФи тартиби алҷмъи алии хати колсФи фии алслоаҳ .

و کان عمر بن الخطاب اذا اراد ان یفتتح بالنّاس الصّلاة قال: استووا تقدّم یا فلان تاخر یا فلان انّ اللَّه عزّ و جلّ یری لکم بالملئکة اسوة یقول: «وَ الصَّافَّاتِ صَفًّا». و قیل: هم الملائکة تصفّ اجنحتها فی الهواء واقفة حتّی یأمرها للَّه بما یرید. و قیل: هی الطّیر دلیله قوله تعالی: وَ الطَّیْرُ صَافَّاتٍ، و الصّف ترتیب الجمع علی خطّ کالصّف فی الصّلاة.

Қавла : Фолзоҷроти зҷро » яъне алмлоӣкаҳи тзҷри алсҳобу тсўқаҳи илои ҳайси амри аллоҳ .

قوله: فَالزَّاجِراتِ زَجْراً» یعنی الملائکة تزجر السّحاب و تسوقه الی حیث امر اللَّه.

БФрштгон ки меғ меронанду боронро фароҳам май оранд то онҷо ки фармони аллоҳ буд . Ва қил : ҳаии зўоҷри алқуръон яъне оёти алнўоҳии танаии ани алмҳзўроту тзҷри ани алқбиҳ .

بفرشتگان که میغ می‌رانند و باران را فراهم می‌آرند تا آنجا که فرمان اللَّه بود. و قیل: هی زواجر القرآن یعنی آیات النّواهی تنهی عن المحظورات و تزجر عن القبیح.

« Фолтолёти зкро » ҳам алмлоӣкаҳи итлўни китоби аллоҳи алии алонбёء . Ва қил : ҳам ҷимоъаи қроءи алқуръон . Ва қил : алмроди болслсаҳи алғзоаҳи кқўлаҳ :у алъодёти збҳо ва ҳам алсоФоти фии алҳрби алзоҷроти ллкФори алтолёти лзкри аллоҳи болтсбиҳу алткбиру алтҳлил . АлсоФи воҳид ,у алсоФоти ҷамъу алсоФоти ҷамъи алсоФаҳу алзҷри алсрФи ани алшии ءи бхўФу тхўиФ . Ва алтлоўаҳи алқроءаҳу алтлўи алотбоъ . Ва қил : фӣаи азмор , яънеу раби алсоФоту алзоҷроту алтолёт . Қрأи абӯи Амру Ҳамзаи клҳни болодғом ,у қрأи албоқўни болозҳор .

«فَالتَّالِیاتِ ذِکْراً» هم الملائکة یتلون کتاب اللَّه علی الانبیاء. و قیل: هم جماعة قرّاء القرآن. و قیل: المراد بالثلثة الغزاة کقوله: وَ الْعادِیاتِ ضَبْحاً و هم الصّافّات فی الحرب الزاجرات للکفّار التّالیات لذکر اللَّه بالتّسبیح و التّکبیر و التّهلیل. الصّافّ واحد، و الصافات جمع و الصافات جمع الصّافة و الزجر الصّرف عن الشی‌ء بخوف و تخویف. و التّلاوة القراءة و التلو الاتباع. و قیل: فیه اضمار، یعنی و ربّ الصّافّات و الزّاجرات و التّالیات. قرأ ابو عمرو و حمزة کلّهن بالادغام، و قرأ الباقون بالاظهار.

Ҷавоби мушрикон Қурайшаст ки гуфтанд : « аҷъли алолҳаҳи ?илҳо воҳдо » ин марди худоёнро ҳама бо яке оварад , раби Алъоламин қисм ёд кард бойени се чизи таъзиму ташрифи он се чиз ки худованди шумо якеаст إни إлҳкми лўоҳд . Он гуҳ фармуд : раби алсмоўоту алأрз ва мо бинҳмоу раби алмшорқ яъне мшорқи алшмсу мғорбҳои фии алсиФу алштоء , моӣаҳу смонўни мшрқоу моӣаҳу смонўни мғрбои Фнзлти алшмси минҳои кули манзили фии алснаҳи мртини мараи фии алсиФи соидау мараи фии алштоءи мнҳдраҳ , кули явми лҳои машриқу мағриби лои тнзлҳмои фии алснаҳи алои мртин ва аммо қавла : раби алмшрқину раби алмғрбини Фолмшрқони машриқи алшмси атўли явми ман алснаҳ ва машриқҳо ақсри явми минҳоу алмғрбони мағриби алшмси атўли явми ман алснаҳ ва мағрибҳо ақсри явми минҳо . Ва аммо қавла : раби алмшрқу алмғрб » Фҳўи уфуқи шрўқи алшмсу уфуқи ғурубҳо .

جواب مشرکان قریش است که گفتند: «اجعل الآلهة الها واحدا» این مرد خدایان را همه با یکی آورد، ربّ العالمین قسم یاد کرد باین سه چیز تعظیم و تشریف آن سه چیز که خداوند شما یکی است إِنَّ إِلهَکُمْ لَواحِدٌ. آن گه فرمود: رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ رَبُّ الْمَشارِقِ یعنی مشارق الشمس و مغاربها فی الصیف و الشتاء، مائة و ثمانون مشرقا و مائة و ثمانون مغربا فنزلت الشمس منها کلّ منزل فی السنّة مرّتین مرّة فی الصّیف صاعدة و مرّة فی الشّتاء منحدرة، کلّ یوم لها مشرق و مغرب لا تنزلهما فی السّنة الا مرّتین و امّا قوله: رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ فالمشرقان مشرق الشمس اطول یوم من السّنة و مشرقها اقصر یوم منها و المغربان مغرب الشّمس اطول یوم من السّنة و مغربها اقصر یوم منها. و امّا قوله: رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ» فهو افق شروق الشّمس و افق غروبها.

« إнои ?зинаи алсмоءи алднё » тأниси алоднӣу ҳаии алтии тднўои ман аларз , « бзинаҳи алкўокб » қрأи ъосми брўоиаҳи абии бикр : « бзинаҳ » мнўнаҳ « алкўокб » насабо , эй бтзииннои алкўокб .

«إِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا» تأنیث الادنی و هی التی تدنوا من الارض، «بِزِینَةٍ الْکَواکِبِ» قرأ عاصم بروایة ابی بکر: «بزینة» منوّنة «الکواکب» نصبا، ای بتزییننا الکواکب.

Ва қрأи Ҳамзау ҳФс « бзинаҳ » мнўнаҳ « алкўокб » хФзои алии албдл , эй бзинаҳи болкўокб , яъне ?зинаҳо болкўокб . Ва қрأи алохрўн : « бзинаҳи алкўокб » балои тнўини алии алозоФаҳ . Қоли ибни аббос : маъноаи бзўءи алкўокб .

و قرأ حمزة و حفص «بزینة» منوّنة «الکواکب» خفضا علی البدل، ای بزینة بالکواکب، یعنی زیّناها بالکواکب. و قرأ الآخرون: «بِزِینَةٍ الْکَواکِبِ» بلا تنوین علی الاضافة. قال ابن عباس: معناه بضوء الکواکب.

«у ҳФзо » эйу ҳФзноҳои ҳФзо . Ва қил : ҷълнои алкўокби ҳФзо , « ман кули шайтони морад » эй мутамарриди холи ани алхири хабис .

«و حفظا» ای و حفظناها حفظا. و قیل: جعلنا الکواکب حفظا، «مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ مارِدٍ» ای متمرّد خال عنّ الخیر خبیث.

« лои исмъўни إлии алмлإи алأълӣ » эй илои каломи алмлأи алоълӣ ва ҳам алмлоӣкаҳ ,у тақдира : ани лои исмъўо эй лӣлои исмъўо , Флмои ҳазфи ани рафъи алФълу ъдоаҳи болии лонаи фии маънии алосғоء .

«لا یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلی‌» ای الی کلام الملأ الاعلی و هم الملائکة، و تقدیره: ان لا یسمعوا ای لئلّا یسمعوا، فلما حذف ان رفع الفعل و عدّاه بالی لانّه فی معنی الاصغاء.

Ва қил : самъати илайҳи бмънии сарфати илои ҷиҳатаи самъӣ . Қрأи Ҳамзау алксоӣӣу ҳФс : « исмъўн » бтшдиди алсину алмим , эй итси мъўни Фодғмти алтоءи фии алсин . Ва қрأи алохрўн : « исмъўн » баскони алсину тахфифи алмими ман самъи исмъу алмънии лои исттиъўни алостмоъи илои алмлأи алоълӣ .

و قیل: سمعت الیه بمعنی صرفت الی جهته سمعی. قرأ حمزة و الکسائی و حفص: «یسّمّعون» بتشدید السّین و المیم، ای یتس‌مّعون فادغمت التاء فی السّین. و قرأ الآخرون: «یسمعون» باسکان السین و تخفیف المیم من سمع یسمع و المعنی لا یستطیعون الاستماع الی الملأ الاعلی.

Ва иқзФўни ман кули ҷониби дҳўрои ин суханро ду ваҷҳаст яке онаст ки меандозанд эшонро аз ҳар сӯй . Дигари ваҷҳ : оташ боишон меандозанд аз ҳар сӯй , тқўл : қзФти алшии ء эй трҳтаҳ ,у қзФтаҳи бҳҷри Ромяти илайҳи ҳҷро ва манеҳ қзФаҳи болФҷўр .

وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جانِبٍ دُحُوراً این سخن را دو وجه است یکی آنست که می‌اندازند ایشان را از هر سوی. دیگر وجه: آتش بایشان می‌اندازند از هر سوی، تقول: قذفت الشی‌ء ای طرحته، و قذفته بحجر رمیت الیه حجرا و منه قذفه بالفجور.

« дҳўро » масдари ман ғайри лафзи алФъли алаввал эй иқзФўни қзФо . Ва қил : фаълаи мзмри тақдира :у идҳрўни дҳўро , эй ибъдўни ани маҷолиси алмлоӣкаҳ . Ва қил « дҳўро » ҷамъи дҳру ҳўи мо ирмӣ ба Фикўни тақдираи бдҳўри ФхзФи лҷору насб . Ва қрأи бъзҳм : « иқзФўн » бФтҳи алёءу касри алзол яъне алмлоӣкаҳи иқзФўни алшётини болшҳби Фикўни тФсиро « ллзоҷроти зҷро » .

«دحورا» مصدر من غیر لفظ الفعل الاوّل ای یقذفون قذفا. و قیل: فعله مضمر تقدیره: و یدحرون دحورا، ای یبعدون عن مجالس الملائکة. و قیل «دحورا» جمع دحر و هو ما یرمی به فیکون تقدیره بدحور فخذف لجارّ و نصب. و قرأ بعضهم: «یقذفون» بفتح الیاء و کسر الذّال یعنی الملائکة یقذفون الشیاطین بالشهب فیکون تفسیرا «للزاجرات زجرا».

«у ?лаами азоби восб » эй алшётини азоби доиму алмўосбаҳу алмўозбаҳи сўоءу тоўилаҳ : ани кули шайтони адркаҳи алшҳби лами тФорқаҳи нораҳ абадан . Ва қил : « азоби восб » эй мўҷъи ман алўсб .

«وَ لَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ» ای الشیاطین عذاب دائم و المواصبة و المواظبة سواء و تاویله: ان کلّ شیطان ادرکه الشّهب لم تفارقه ناره ابدا. و قیل: «عَذابٌ واصِبٌ» ای موجع من الوصب.

« إлои ман хтФи алхтФаҳ » эй алои мстрқи ихттФи калимаи ман лисони малики мсорқаҳи Физиди фӣҳо акозиб « Фأтбъаҳ » эй лҳқаҳ « шаҳоби соқиб » кавкаби мзии ءи қавии лои ихтӣаҳи Фозои қзФўои аҳтрқўо . Ва қил : тсибҳми оФаҳи Флои иъўдўн . Ва қил : лои иқтлўни болшҳби бали иҳси бзлки Флои ирҷъу лиҳозои лои имтнъи ғайраи ани злк . Ва қил : тсибҳми марау ислсўни мараи Фсорўои фии злки крокби алсФинаҳи фии албҳри ллтҷораҳи қоли ътоء : саммии алнҷми алзии ирмӣ ба алшётини соқбои лонаи исқбҳм .

«إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ» ای الا مسترق یختطف کلمة من لسان ملک مسارقة فیزید فیها اکاذیب «فَأَتْبَعَهُ» ای لحقه «شِهابٌ ثاقِبٌ» کوکب مضی‌ء قویّ لا یخطئه فاذا قذفوا احترقوا. و قیل: تصیبهم آفة فلا یعودون. و قیل: لا یقتلون بالشّهب بل یحسّ بذلک فلا یرجع و لهذا لا یمتنع غیره عن ذلک. و قیل: تصیبهم مرّة و یسلسون مرّة فصاروا فی ذلک کراکب السفینة فی البحر للتّجارة قال عطاء: سمی النجم الّذی یرمی به الشیاطین ثاقبا لانه یثقبهم.

« ФостФтҳм яъне қришо « أи ҳам أшди хлқо » истифҳоми бмънии алтқрир эй аҳамашад алии алхолқи фӣ алоъодаҳам одами фии алоншоءу алобтдоء « إнои хлқноҳми ман тин » яъне хлқноҳми ман одаму хлқнои одами ман тин . Ва қил : « أми ман хлқно » яънеамам алхолиаҳу алтқдир :ам хлқнои қиблааму сўоҳм , эй ҳؤлоءи лисўои боҳукми хлқои ман ъирҳми ман аломму қади аҳлкноҳми бзнўбҳми Фмои алзии иؤмни ҳؤлоءи ман алъзоб . Қоли алҳсни фии ҷимоъа « أми ман хлқно » ириди алсмоўоту аларзу алҷболи кқўлаҳ : « лхлқи алсмоўоту алأрзи أкбри ман халқи аннос » Фикўн « ман » ҳинӣзи лоздўоҷи алклом .

«فاستفتهم یعنی قریشا «أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً» استفهام بمعنی التّقریر ای اهم اشدّ علی الخالق فی الاعادة ام آدم فی الانشاء و الابتداء «إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِینٍ» یعنی خلقناهم من آدم و خلقنا آدم من طین. و قیل: «أَمْ مَنْ خَلَقْنا» یعنی امم الخالیة و التّقدیر: ام خلقنا قبلهم و سواهم، ای هؤلاء لیسوا باحکم خلقا من عیرهم من الامم و قد اهلکناهم بذنوبهم فما الذی یؤمن هؤلاء من العذاب. قال الحسن فی جماعة «أَمْ مَنْ خَلَقْنا» یرید السماوات و الارض و الجبال کقوله: «لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ» فیکون «من» حینئذ لازدواج الکلام.

Сами зикри халқи алонсони Фқол : « إнои хлқноҳми ман тини лозб » Эй ҷед ҳури лосқ иълқ болид лои рамли фӣау аллозби аллозму албоءи бадали ман алмим мисли бкаҳу Маккау қоли алшоър :

ثمّ ذکر خلق الانسان فقال: «إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِینٍ لازِبٍ» ای جید حرّ لاصق یعلق بالید لا رمل فیه و اللازب اللازم و الباء بدل من المیم مثل بکّة و مکّة و قال الشاعر:

Ва қоли муҷоҳиду алзҳок : « ман тини лозб » эй мнтн .

و قال مجاهد و الضحاک: «مِنْ طِینٍ لازِبٍ» ای منتن.

Бали аҷабату исхрўн эй аҷабати ман ткзибҳм ва ҳам исхрўни ман тъҷбку қил : аҷабати ман анкорҳми шأнки маъаи мъоинтҳми иншиқоқи алқмру оёти алнбўаҳу эъҷози алқуръону ҳўи қавлаи ъзу ҷл :у إни кони кибри алейк إърозҳм . Қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : « бали аҷабат » бзми алтоءу ҳаии қроءаҳи ибни аббосу ибни масъӯд : қоли алҳусайн бен алФзл : алъҷби ман аллоҳи арқони алшии ءу таъзимау қил : алъҷби ман аллоҳи астъзомаҳи адъоҳми алайҳи алшркоءи Фқди икўни бмънии алонкору алзму қади икўни бмънии алостҳсону алрзои комаи ҷоءи фии алҳдис : « аҷаби рбкми ман шоби листи ?лаи сбўаҳ »у ҷоءи фии алҳдис : « аҷаби рбкми ман алкму қнўткму сръаҳи иҷобатаи аёкм » .

بَلْ عَجِبْتَ وَ یَسْخَرُونَ ای عجبت من تکذیبهم و هم یسخرون من تعجّبک و قیل: عجبت من انکارهم شأنک مع معاینتهم انشقاق القمر و آیات النبّوة و اعجاز القرآن و هو قوله عزّ و جلّ: وَ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْراضُهُمْ. قرأ حمزة و الکسائی: «بل عجبت» بضمّ التّاء و هی قراءة ابن عباس و ابن مسعود: قال الحسین بن الفضل: العجب من اللَّه ارکان الشی‌ء و تعظیمه و قیل: العجب من اللَّه استعظامه ادّعاهم علیه الشرکاء فقد یکون بمعنی الانکار و الذم و قد یکون بمعنی الاستحسان و الرّضا کما جاء فی الحدیث: «عجب ربکم من شاب لیست له صبوة» و جاء فی الحدیث: «عجب ربّکم من الّکم و قنوطکم و سرعة اجابته ایّاکم».

Ва қол ( с ) : « аҷаби рбнои ман ақвоми иқодўни илои алҷнаҳи болслосл » .

و قال (ص): «عجب ربّنا من اقوام یقادون الی الجنّة بالسلاسل».

Ва сӣли ҷунайди ани ҳзаҳи алоиаҳи Фқол : ани аллоҳи таъолии лои иъҷби ман шайъи ءу локини аллоҳи воФқи расӯлаи лмои аҷаби расӯла .

و سئل جنید عن هذه الآیة فقال: انّ اللَّه تعالی لا یعجب من شی‌ء و لکن اللَّه وافق رسوله لما عجب رسوله.

Фқол «у إни таъаҷҷуби Фъҷби қўлҳм » эй ҳўи комаи иқўлаҳ ,у алҷмлаҳи ани алъҷби сафаи ман сифоти аллоҳи ъзу ҷли ҷоءти фии алкитобу алснаҳ , қоли аллоҳи ъзу ҷли фии мавозиъи фии алқуръон : Киеву ҳўи таъаҷҷуби кқўлаҳ : إнӣу ҳўи таъаҷҷуби кқўлаҳ : Фأнии иؤФкўн , أнии исрФўну сиблатаи сиблати соири алсФоти алтии вирдати фии алкитобу алснаҳи лои тзоли ани ваҷҳҳо ва исмҳоу лои тзрби лҳои аломсолу лои иқоли фӣҳо болтўҳму алрأӣу лои таҳаммули алии алмъонии алўҳшиаҳи алшозаҳу алмстҳсни ман алъқўлу лои иқоли фӣҳо ламу лои Киев , маъонӣҳо асмоءҳо ва тафсирҳо завоҳирҳоу лӣси ълинои фии злки алои алоқрору алтслиму алозъону алтсдиқу аллоҳи аълам .

فقال «وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ» ای هو کما یقوله، و الجملة انّ العجب صفة من صفات اللَّه عزّ و جلّ جاءت فی الکتاب و السنة، قال اللَّه عزّ و جلّ فی مواضع فی القرآن: کَیْفَ و هو تعجّب کقوله: إِنِّی و هو تعجّب کقوله: فَأَنَّی یُؤْفَکُونَ، أَنَّی یُصْرَفُونَ و سبیله سبیل سائر الصّفات الّتی وردت فی الکتاب و السنة لا تزال عن وجهها و اسمها و لا تضرب لها الامثال و لا یقال فیها بالتّوهم و الرّأی و لا تحمل علی المعانی الوحشیة الشاذة و المستحسن من العقول و لا یقال فیها لم و لا کیف، معانیها اسماءها و تفسیرها ظواهرها و لیس علینا فی ذلک الا الاقرار و التّسلیم و الاذعان و التّصدیق و اللَّه اعلم.

Қавла :у إзои зкрўои лои изкрўн эй азои възўои болқрони лои итъзўн .

قوله: وَ إِذا ذُکِّرُوا لا یَذْکُرُونَ ای اذا وعظوا بالقرآن لا یتّعظون.

Ва إзои рأўои ояи истсхрўн эй исхрўну ҳзаҳи алсини зоидаи дахлати ллмболғаҳи комаи дахлати фии алостзҳок . Ва қил : истдъии бъзҳм баъзан илои ани исхрўо . Алоиаҳ , ҳоҳнои иншиқоқи алқмр .

وَ إِذا رَأَوْا آیَةً یَسْتَسْخِرُونَ ای یسخرون و هذه السین زائدة دخلت للمبالغة کما دخلت فی الاستضحاک. و قیل: یستدعی بعضهم بعضا الی ان یسخروا. الآیة، هاهنا انشقاق القمر.

Ва қолўои إни ҳозо эй мо ҳозо алзӣ нароҳ إлои саҳари мубин эй зоҳир .

وَ قالُوا إِنْ هذا ای ما هذا الّذی نراه إِلَّا سِحْرٌ مُبِینٌ ای ظاهر.

أи إзои мтноу кнои тробоу ъзомои أи إнои лмбъўсўн . أу обоؤнои қроءаҳи нофеъу ибни омир ӯ обоؤнои бскўн ва ӯст ӣнҷо ва дар сӯраи алўоқъаҳ , ва дар каломи тақдим ва таъхираст яъне : аӣно ӯ обоؤнои алأўлўн лмбъўсўн бош он гуҳ ки мо хок ва устихон гирдем мо ё падарони пешинони мо барангехтанӣем ? боқии бФтҳ ваов хонанд ва маънӣ онаст ки : бошу падарону пешинони мо барангехтанӣанд ? қул нъми тбъсўну обоؤкму أнтми дохрўни соғрўни أзлоءи алии зғми мнкм .

أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ. أَ وَ آباؤُنَا قراءة نافع و ابن عامر او آباؤنا بسکون و اوست اینجا و در سورة الواقعه، و در کلام تقدیم و تأخیر است یعنی: ائنا او آباؤنا الأولون لمبعوثون باش آن گه که ما خاک و استخوان گردیم ما یا پدران پیشینان ما برانگیختنی‌ایم؟ باقی بفتح واو خوانند و معنی آنست که: باش و پدران و پیشینان ما برانگیختنی‌اند؟قُلْ نَعَمْ تبعثون و آباؤکم وَ أَنْتُمْ داخِرُونَ صاغرون أذلاء علی زغم منکم.

Фإнмои ҳай эй алқёмаҳ ӯ нафхаи алқёмаҳи заҷраи воҳидаи сиҳаҳи воҳидаи Фإзои ҳам инзрўн эй аҳёءи инзрўн :у қил : интзрўни амри аллоҳи Фиҳми алзҷри алсўқи алии алғзб .

فَإِنَّما هِیَ ای القیامة او نفخة القیامة زَجْرَةٌ واحِدَةٌ صیحة واحدة فَإِذا هُمْ یَنْظُرُونَ ای احیاء ینظرون: و قیل: ینتظرون امر اللَّه فیهم الزّجر السوق علی الغضب.

Ва ирўии ани ағзби мо икўни аллоҳи ъзу ҷли ҳайни инФхи фии нафхаи албъс .

و یروی ان اغضب ما یکون اللَّه عزّ و جلّ حین ینفخ فی نفخة البعث.

Ва қолўо ё вилнои маъноаи ваҷаби лнои алўилу алҳзн ,у қил : ҳали банноашад шайъи ءи нкрҳаҳ , ҳозои явми аддӣн . Қил : ҳўи ман тамоми кломҳм , эй ҳозои явми алҷзоءи алзии кнои ннкраҳ . Ва қил : теми алкломи алии қавла : ё вилнои сами қоли аллоҳ : ҳозои явми аддӣн .

وَ قالُوا یا وَیْلَنا معناه وجب لنا الویل و الحزن، و قیل: حلّ بنا اشدّ شی‌ء نکرهه، هذا یَوْمُ الدِّینِ. قیل: هو من تمام کلامهم، ای هذا یوم الجزاء الّذی کنّا ننکره. و قیل: تمّ الکلام علی قوله: یا وَیْلَنا ثمّ قال اللَّه: هذا یَوْمُ الدِّینِ.

Ҳозои явми алФсли байни алмҳсну алмсии ءи алзии кантам ба ткзбўн .

هذا یَوْمُ الْفَصْلِ بین المحسن و المسی‌ء الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ.

Аҳшрўои аллазӣнаи злмўо эй кФрўоу أзўоҷҳм эй нсоءҳми аллотии алии динҳму қил . Атбоъҳм . Ва қоли ибни аббос : амсолиҳиму азробҳму нзроءҳми алзонии маъаи алзонӣу соҳиби алхмри маъаи соҳиби алхмр . Ва қоли мақотил : қрноؤҳми ман алшётини кули кофари маъаи шайтонаи фии силсила . Ва мо конўои иъбдўни ман дуни аллоҳи фии алднё яъне алосноми лиъзби баҳои алкФор , Фоҳдўҳм эй адъўҳму қили длўҳм . Ва қил : қдмўҳм ,у алсобқи исмии алҳодӣ ва манеҳ ҳодӣаи алшоаҳи лрқбтҳо . إлии сироти алҷҳим эй васатҳо . Ва қил : тариқҳо .

احْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا ای کفروا وَ أَزْواجَهُمْ ای نساءهم اللّاتی علی دینهم و قیل. اتباعهم. و قال ابن عباس: امثالهم و اضرابهم و نظراءهم الزّانی مع الزّانی و صاحب الخمر مع صاحب الخمر. و قال مقاتل: قرناؤهم من الشیاطین کل کافر مع شیطانه فی سلسلة. وَ ما کانُوا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فی الدنیا یعنی الاصنام لیعذّب بها الکفّار، فَاهْدُوهُمْ ای ادعوهم و قیل دلّوهم. و قیل: قدّموهم، و السابق یسمّی الهادی و منه هادیة الشاة لرقبتها. إِلی‌ صِراطِ الْجَحِیمِ ای وسطها. و قیل: طریقها.