Қавлаи таъолӣ :у қФўҳми إнҳми мсؤлўни тқўл : вқФтаҳи вқФои ФўқФи вқўФо , эй аҳбсўҳм , қоли алмФсрўн : лмои сиқўои илои алнор ҳбсўо ъанд алсроти лон алсؤол ъанд алсрот .

قوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ تقول: وقفته وقفا فوقف وقوفا، ای احبسوهم، قال المفسّرون: لمّا سیقوا الی النار حبسوا عند الصّراط لانّ السؤال عند الصّراط.

Муфассирон гуфтанд : рӯзи растохез чун кофаронро сӯй дӯзах ронанд Нидо ояд аз ҷаббори олами бФрштгон ки аҳбсўҳм боз доред ин кофаронро бар пули сирот . Баъзе муфассирон гуфтанд ки ҳамаи халқро бар пули сирот боз доранд ва аз ҳама савол кунанд чунонк раб алъзаҳ фармуд : Фўи рбки лнсӣлнҳми أҷмъин . Сироти ҳафт қнтраҳаст салосаи суъӯду салосаи ҳубуту алсобъаҳи васатҳо фии аъло алсроту аллоҳи ъзу ҷли алии алқнтраҳи алълёи сонии рҷлиаҳи иқўл :у иззатии лои имр бе алиўми зулми золим , Фзлки қавлаи таъолӣ : إни рбки лболмрсод . Қоли ибни аббос : исӣлўни ани ҷамеъи ақўолҳму аФъолҳм . Ва рӯй анҳу аизо : إнҳми исӣлўни ани лои илоҳи алои аллоҳи эшонро пурсанад аз калимаи лои илоҳи алои аллоҳ ки ҳади он чун шинохтеду ҳақи он чун гзордид , ва гузордан ҳақ вай онаст ки амр ва наҳй дар он биҷои оранд ва аз муҳаррамот шаръ бипарҳезанд . Умр хитоб гуфт : ман қоли лои илоҳи алои аллоҳи ФлиърФи ҳақҳо . Ҳасани басариро пурседанд : чаҳ гӯйии дарин хабар ки « ман қоли лои илоҳи алои аллоҳи дахли алҷнаҳ ? қол : лмни урфи ҳадҳоу адии ҳақҳо .

مفسران گفتند: روز رستاخیز چون کافران را سوی دوزخ رانند ندا آید از جبّار عالم بفرشتگان که احبسوهم باز دارید این کافران را بر پل صراط. بعضی مفسران گفتند که همه خلق را بر پل صراط باز دارند و از همه سؤال کنند چنانک ربّ العزّة فرمود: فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ. صراط هفت قنطره است ثلاثة صعود و ثلاثة هبوط و السّابعة وسطها فی اعلی الصراط و اللَّه عزّ و جلّ علی القنطرة العلیا ثانی رجلیه یقول: و عزّتی لا یمرّ بی الیوم ظلم ظالم، فذلک قوله تعالی: إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ. قال ابن عباس: یسئلون عن جمیع اقوالهم و افعالهم. و روی عنه ایضا: إنّهم یسئلون عن لا اله الا اللَّه ایشان را پرسند از کلمه لا اله الّا اللَّه که حدّ آن چون شناختید و حقّ آن چون گزاردید، و گزاردن حقّ وی آنست که امر و نهی در آن بجای آرند و از محرّمات شرع بپرهیزند. عمر خطاب گفت: من قال لا اله الا اللَّه فلیعرف حقّها. حسن بصری را پرسیدند: چه گویی درین خبر که‌ «من قال لا اله الا اللَّه دخل الجنّة ؟ قال: لمن عرف حدّها و ادّی حقّها.

Ва ани ҷобири бен абди аллоҳи қол : хтбнои расӯли аллоҳ ( с ) Фқоли фии хтбтаҳ « ман ҷоءи балои илоҳи алои аллоҳи лами ихлти маъаҳоғайриҳоу ҷбти ?лаи алҷнаҳ » , Фқоми илайҳи алии бен абии толиби алайҳи ассалому кони аҳби ман қоми илайҳи злки алиўми фии масаълаи Фқол : ё расӯли аллоҳи бобии анату уммии мо лами ихлти маъаҳоғайриҳо Фсраҳи лно , қол : « ҳбои ллднёу ризои баҳоу тлбои лҳои иқўлўни ақоўили алонбёء вау иФълўни афъоли алҷбобраҳи Фмни ҷоءи балои илоҳи алои аллоҳи лӣси фӣҳо шайъи ءи ман ҳозои ваҷабати ?лаи алҷнаҳ

و عن جابر بن عبد اللَّه قال: خطبنا رسول اللَّه (ص) فقال فی خطبته «من جاء بلا اله الّا اللَّه لم یخلط معها غیرها و جبت له الجنة»، فقام الیه علی بن ابی طالب علیه السلام و کان احبّ من قام الیه ذلک الیوم فی مسئلة فقال: یا رسول اللَّه بابی انت و امّی ما لم یخلط معها غیرها فسرّه لنا، قال: «حبّا للدّنیا و رضا بها و طلبا لها یقولون اقاویل الانبیاء و و یفعلون افعال الجبابرة فمن جاء بلا اله الا اللَّه لیس فیها شی‌ء من هذا وجبت له الجنّة

Ва ани ибни масъӯди қоли қол алнабӣ ( с ) : « лои изўли қудамои ибни одам ҳатто исأли ани арбъи хисоли ани шабобаи Фимои аблоаҳу ани умраи Фимои аФноаҳу ани молаи ман ин актсбаҳу Фимои анФқаҳ ва мо зои амали Фимои илм » .

و عن ابن مسعود قال قال النبیّ (ص): «لا یزول قدما ابن آدم حتّی یسأل عن اربع خصال عن شبابه فیما ابلاه و عن عمره فیما افناه و عن ماله من این اکتسبه و فیما انفقه و ما ذا عمل فیما علم».

Ва ани ибни умри қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « азои кони явми алқимаҳи дуои аллоҳи ъзу ҷли бъбди ман убайдаи ФиўқФаҳи байни идиаҳи Фисоӣлаҳи ани ҷоҳаи комаи исоӣлаҳи ани мола » .

و عن ابن عمر قال قال رسول اللَّه (ص): «اذا کان یوم القیمة دعا اللَّه عزّ و جلّ بعبد من عبیده فیوقفه بین یدیه فیسائله عن جاهه کما یسائله عن ماله».

Гуфтаанд : савол аз кофарон онаст ки хозинони оташи эшонро гӯйанд бар сиблати тавбиху тқриъ : « мо лаками лои тносрўн » чист шуморо имрӯз ки маъбудони худро нусрат намедиҳед чунонк эшонро дар дунё нусрат медодед ? ваҳо ҳаии тҳшри илои алнори онки эшонро бдўзх мебаранд .

گفته‌اند: سؤال از کافران آنست که خازنان آتش ایشان را گویند بر سبیل توبیخ و تقریع: «ما لَکُمْ لا تَناصَرُونَ» چیست شما را امروز که معبودان خود را نصرت نمی‌دهید چنانک ایشان را در دنیا نصرت می‌دادید؟ و ها هی تحشر الی النّار آنک ایشان را بدوزخ می‌برند.

Ва эшонро бакор наме оӣид ва аз дӯзах намеРаҳонед . Ва гуфтаанд : ин ҷавоби бӯ ҷаҳласт ки рӯз бадар гуфт : нҳни ҷамеъи мнтсри мо ҳамаи ҳам пуштем якдигарро то кини кашем аз Муҳамад . Рӯзи растохез ӯро гӯйанд хзнаҳи ҷаҳаннам : « мо лаками лои тносрўн » чунаст ки имрӯзи ҳам пушт наед ва на кини каш ? раб Алъоламин фармуд : бали ҳам алиўми мстслмўн эй хозъўни азлоءи мнқодўни лои ҳилаи ?лаам .

و ایشان را بکار نمی‌آئید و از دوزخ نمی‌رهانید. و گفته‌اند: این جواب بو جهل است که روز بدر گفت: نحن جمیع منتصر ما همه هم پشت‌ایم یکدیگر را تا کین کشیم از محمد. روز رستاخیز او را گویند خزنه جهنم: «ما لَکُمْ لا تَناصَرُونَ» چون است که امروز هم پشت نه‌اید و نه کین کش؟ ربّ العالمین فرمود: بَلْ هُمُ الْیَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ ای خاضعون اذلّاء منقادون لا حیلة لهم.

«у أқбли бъзҳми алии баъз » яъне алрؤсоءу алотбоъ , « итсоءлўн » итхосмўни қоли алотбоъи ллрؤсоء : إнкми кантами тأтўннои ани алимин эй ман қабл аддӣни Фтзлўннои анҳу , эй тأтўннои ани ақўии алўҷўаҳ ва эминҳо конкми тнФъўннои нафъи алсонҳи Фҷнҳнои аликми Фҳлкно . Ва қил : « ани алимин » ани алхир , эй трўннои анкми тридўни баннои алхиру қоли бъзҳм : кони алрؤсоءи иҳлФўни ?лаами ани мо идъўнҳми илайҳи ҳў алҳақ . Фмънии қавла : « тأтўннои ани алимин » эй ман ноҳияи алоямони алтии кантами тҳлФўнҳои Фўсқнои баҳо :у қил . Ани алимин , эй ани алқўаҳу алқдраи Фткрҳўннои алайҳ , кқўлаҳ : « лأхзно манеҳ болимин » . Қоли алшмох :

«وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی‌ بَعْضٍ» یعنی الرّؤساء و الاتباع، «یَتَساءَلُونَ» یتخاصمون قال الاتباع للرؤساء: إِنَّکُمْ کُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْیَمِینِ ای من قبل الدین فتضلوننا عنه، ای تأتوننا عن اقوی الوجوه و ایمنها کانّکم تنفعوننا نفع السانح فجنحنا الیکم فهلکنا. و قیل: «عن الیمین» عن الخیر، ای تروننا انّکم تریدون بنا الخیر و قال بعضهم: کان الرّؤساء یحلفون لهم ان ما یدعونهم الیه هو الحقّ. فمعنی قوله: «تَأْتُونَنا عَنِ الْیَمِینِ» ای من ناحیة الایمان الّتی کنتم تحلفونها فوثقنا بها: و قیل. عن الیمین، ای عن القوّة و القدرة فتکرهوننا علیه، کقوله: «لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ». قال الشماخ:

Азои мо ройаи рифъати лмҷд

اذا ما رایة رفعت لمجد

Тлқоҳои ъробаҳи болимин

تلقاها عرابة بالیمین‌

эй билқувва ,у ъробаҳи исми малики алимин .

ای بالقوّة، و عرابة اسم ملک الیمین.

« қолўо » яъне алрؤсоء « бали лами ткўнўои муъминин » эй мо кантами муъминин Фрдднокми ани алоямон .

«قالُوا» یعنی الرّؤساء «بَلْ لَمْ تَکُونُوا مُؤْمِنِینَ» ای ما کنتم مؤمنین فرددناکم عن الایمان.

Ва мо кони лнои алайкуми ман султон эй ман ҳаҷау бурҳон . Ва қил : ман қуввау қадараи Фнқҳркми алии мтобътно , « бали кантами қўмои тоғин » кФртми бтғёнкм .

وَ ما کانَ لَنا عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ ای من حجّة و برهان. و قیل: من قوّة و قدرة فنقهرکم علی متابعتنا، «بَلْ کُنْتُمْ قَوْماً طاغِینَ» کفرتم بطغیانکم.

« Фҳқи ълино » эй ваҷаби ълинои ҷмиъо « қавли рбно » калимаи алъзобу ҳаии қавла : лأмлأни ҷаҳаннами ман алҷнаҳу анноси أҷмъин .

«فَحَقَّ عَلَیْنا» ای وجب علینا جمیعا «قَوْلُ رَبِّنا» کلمة العذاب و هی قوله: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ.

إнои лзоӣқўни алъзоб , эй ани алзолу алмзли ҷмиъои фии алнор . Ва қил : « ҳақи ълинои қавл » аллоҳу ахбораи анои ҷмиъои нкФраҳу насири илои алнор ва назавқ алъзоб .

إِنَّا لَذائِقُونَ العذاب، ای انّ الضّالّ و المضلّ جمیعا فی النّار. و قیل: «حقّ علینا قول» اللَّه و اخباره انّا جمیعا نکفره و نصیر الی النّار و نذوق العذاب.

Фأғўинокм эй дъўнокми илои Улуғии إнои кнои ғоўину қил : хибнокми комаи хбноу алғўоиаҳи алғибаҳ .

فَأَغْوَیْناکُمْ ای دعوناکم الی الغیّ إِنَّا کُنَّا غاوِینَ و قیل: خیّبناکم کما خبنا و الغوایة الغیبة.

Қоли аллоҳи ъзу ҷл : Фإнҳми иўмӣзи фии алъзоби мштркўни алрўсоءу алотбоъи ҷмиъо , إно кзлк нафеъл болмҷрмин эй болмшркин .

قال اللَّه عزّ و جلّ: فَإِنَّهُمْ یَوْمَئِذٍ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ الرّوساء و الاتباع جمیعا، إِنَّا کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ ای بالمشرکین.

إнҳми конўои إзои қили ?лаами лои إлаҳи إлои аллоҳи исткбрўни иткбрўни ани калимаи алтўҳиду иткбрўни алии ман идъўҳми илои қавли лои илоҳи алои аллоҳу иқўлўни أи إнои лторкўои олҳтнои лшоъри маҷнӯни иънўни Муҳамад ( с ) фарди аллоҳи алайҳими Фқол : « бали ҷоءи болҳқ » эй болқрону алтўҳид «у сидқи алмрслин » воФқи мо кони мъҳм эй анаи ?утии бмои ?утӣ ба алмрслўн .

إِنَّهُمْ کانُوا إِذا قِیلَ لَهُمْ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ یَسْتَکْبِرُونَ یتکبّرون عن کلمة التوّحید و یتکبّرون علی من یدعوهم الی قول لا اله الّا اللَّه وَ یَقُولُونَ أَ إِنَّا لَتارِکُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ یعنون محمد (ص) فردّ اللَّه علیهم فقال: «بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ» ای بالقرآن و التوّحید «وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِینَ» وافق ما کان معهم ای انّه اتی بما اتی به المرسلون.

إнкми лзоӣқўои алъзоби алأлими алқўли ҳоҳнои мзмр , эй иқоли ллкФор : إнкми лзоӣқўои алъзоби алأлим .

إِنَّکُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِیمِ القول هاهنا مضمر، ای یقال للکفّار: إِنَّکُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِیمِ.

Ва мо тҷзўни إлои мо кантами тъмлўни фии алднёи ман алшрк . Теми алкломҳо ҳно , сами қоли إлои ибоди аллоҳи алмхлсини ҳозои алостсноءи мунқатиъ яъне : локини ибоди аллоҳи алмхлсин .

وَ ما تُجْزَوْنَ إِلَّا ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فی الدّنیا من الشّرک. تمّ الکلام ها هنا، ثمّ قال إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ هذا الاستثناء منقطع یعنی: لکن عباد اللَّه المخلصین.

أўлӣки ?лаами ризқи маълум эй маълуми давома ,у қил : маълуми вақтаи бикрау ъшё , комаи қол :у ?лаами рзқҳми фӣҳо бикрау ъшё .

أُولئِکَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ ای معلوم دوامه، و قیل: معلوم وقته بکرة و عشیّا، کما قال: وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیها بُکْرَةً وَ عَشِیًّا.

« Фўокаҳ » ҷамъи Фокҳаҳу ҳаии алсмори кулҳо рутабҳоу ёбсҳоу ҳаии кули таоми иўкли ллтлззи лои лҳФзи алсҳаҳу алқўаҳ « ва ҳам мкрмўн » бсўоби аллоҳи фии ҷиноти алнъими лои шайъи ءи фӣҳо алои алнъим .

«فَواکِهُ» جمع فاکهة و هی الثّمار کلّها رطبها و یابسها و هی کلّ طعام یوکل للتلذّذ لا لحفظ الصّحة و القوّة «وَ هُمْ مُکْرَمُونَ» بثواب اللَّه فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ لا شی‌ء فیها الّا النّعیم.

« алии срри мутақобилин » иқобли бъзҳм баъзан лои ирии бъзҳми қафои баъзу қили лои ъдоўаҳи бинҳм .

«عَلی‌ سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ» یقابل بعضهم بعضا لا یری بعضهم قفا بعض و قیل لا عداوة بینهم.

« итоФи алайҳими бкأс » إноءи фӣаи шаробу лои икўни косо ҳатто икўни фӣаи шаробу алои Фҳўи аноءу қавла « ман муайян » эй ман хамри ҷорӣаи фии алонҳори зоҳираи туроҳо алъиўн . Тқўл : мъни алмоءи азои ҷирии алии ваҷҳи аларз . Ва қил : « муайян » Фъили ман алмъну ҳўи алманфаъа .

«یُطافُ عَلَیْهِمْ بِکَأْسٍ» إناء فیه شراب و لا یکون کاسا حتّی یکون فیه شراب و الّا فهو اناء و قوله «مِنْ مَعِینٍ» ای من خمر جاریة فی الانهار ظاهرة تراها العیون. تقول: معن الماء اذا جری علی وجه الارض. و قیل: «معین» فعیل من المعن و هو المنفعة.

« бизоء » ман сафаи алкأс . Ва қил : ман сафаи алхмр . Қоли алҳсн : хамри алҷнаҳашад бёзои ман аллбну албёзи аҳсани алолўон ,у қил : « бизоء » , эй софӣаи фии нҳоиаҳи аллтоФаҳ .

«بیضاء» من صفة الکأس. و قیل: من صفة الخمر. قال الحسن: خمر الجنّة اشدّ بیاضا من اللّبن و البیاض احسن الالوان، و قیل: «بَیْضاءَ»، ای صافیة فی نهایة اللّطافة.

Қоли алохФш : кули кأси фии алқуръону ҳўи хамр . Қавла « лзаҳи ллшорбин » .

قال الاخفش: کلّ کأس فی القرآن و هو خمر. قوله «لَذَّةٍ لِلشَّارِبِینَ».

« лои фӣҳо ғӯл » алғўли доءи фии албтн ,у асли алғўли алҳлоку алФсоду алғоӣлаҳи кули мо иҳмлки алии алкроҳаҳу идъўки илоҳо ,у алмроди болғўли ҳоҳнои алскру ҳалоки алъқлу фасода ,у злки лони хамри алднёи иҳсли минҳои анвоъи ман алФсоди минҳои алскру зҳоби алъқлу вҷъи албтну алсдоъу алқии ءу албўлу лои иўҷди шайъи ءи ман злки фии хамри алҷнаҳ . «у лои ҳам анҳо инзФўн » қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : « инзФўн » бксри алзоءу иттисоли аФқҳмои ъосми фии алўоқъаҳ ,у қрأи алохрўни бФтҳи алзоءи фӣҳо . Ман қрأи бФтҳи алзоءи Фолмънии лои тғлбҳми алии ъқўлҳму лои искрўн , ва ман қрأи бксри алзоءи фалаи маънӣон : аҳдҳмои лои искрўн , ман қўлҳм : анзФи алрҷли азои скр ,у ассонӣ : лои инФди шробҳм , ман қўлҳм : анзФи алрҷли Фҳўи мнзФи азои нФди шароба . Ва қил : алмнзФи алзии ?утии алии шаробаи калла .

«لا فِیها غَوْلٌ» الغول داء فی البطن، و اصل الغول الهلاک و الفساد و الغائلة کلّ ما یحملک علی الکراهة و یدعوک الیها، و المراد بالغول هاهنا السّکر و هلاک العقل و فساده، و ذلک لان خمر الدّنیا یحصل منها انواع من الفساد منها السّکر و ذهاب العقل و وجع البطن و الصّداع و القی‌ء و البول و لا یوجد شی‌ء من ذلک فی خمر الجنة. «وَ لا هُمْ عَنْها یُنْزَفُونَ» قرأ حمزة و الکسائی: «ینزفون» بکسر الزّاء و اتصال افقهما عاصم فی الواقعة، و قرأ الآخرون بفتح الزّاء فیها. من قرأ بفتح الزاء فالمعنی لا تغلبهم علی عقولهم و لا یسکرون، و من قرأ بکسر الزّاء فله معنیان: احدهما لا یسکرون، من قولهم: انزف الرجل اذا سکر، و الثّانی: لا ینفد شرابهم، من قولهم: انزف الرجل فهو منزف اذا نفد شرابه. و قیل: المنزف الّذی اتی علی شرابه کلّه.

Қоли алшоър :

قال الشّاعر:

Лъмрии лӣни анзФтм ӯ сҳўтм

لعمری لئن انزفتم او صحوتم

Лбӣси алндомии антми оли абҷро

لبئس الندامی انتم آل ابجرا

«у ъндҳми қосироти алтрФи айн » иқол : фалона кант ъанд фалони азои канти таҳтау зўҷтаҳ . Ва қосираи алтрФи ҳаии алтии қасрати тарафҳо алии завҷҳо ани ғайра ,у қасри алтрФи ҷинси ман алтғнҷ . Ва « айн » ҷамъи ъиноء , эй нҷлоء , восеъаи алъайн , иқол : раҷули аъину умароаи ъиноءу риҷолу нсоءи айн .

«وَ عِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ عِینٌ» یقال: فلانة کانت عند فلان اذا کانت تحته و زوجته. و قاصرة الطّرف هی الّتی قصرت طرفها علی زوجها عن غیره، و قصر الطّرف جنس من التغنّج. و «عین» جمع عیناء، ای نجلاء، واسعة العین، یقال: رجل اعین و امراة عیناء و رجال و نساء عین.

« кأнҳни биз » ҷамеъи албизаҳу ҳаии бизи алнъоми ишўби баёзҳо сифрау ҳўи аҳсан алолўон ъанд алъараб ва « алмкнўн » алмсўри иқоли канти алшии ءи азои снтаҳ ,у акннти алшии ءи азои ахФитаҳи фии кунон . Ва анмои зикри алмкнўну албизи ҷамъи лонаи радаи илои аллФзи шбҳни ббизи алнъоми лонҳои ткнҳои ани алриҳу алшмсу алғбори бришҳо .

«کَأَنَّهُنَّ بَیْضٌ» جمیع البیضة و هی بیض النعام یشوب بیاضها صفرة و هو احسن الالوان عند العرب و «المکنون» المصور یقال کنت الشّی‌ء اذا صنته، و اکننت الشّی‌ء اذا اخفیته فی‌ کنان. و انّما ذکر المکنون و البیض جمع لانّه ردّة الی اللفظ شبهن ببیض النعام لانّها تکنّها عن الرّیح و الشّمس و الغبار بریشها.

« Фأқбли бъзҳми алии баъзи итсоءлўн » яъне аҳли алҷнаҳи итзокрўни аҳволи алднёу аҳволи أсдқоӣҳм .

«فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی‌ بَعْضٍ یَتَساءَلُونَ» یعنی اهل الجنة یتذاکرون احوال الدّنیا و احوال أصدقائهم.

« қол қоил манеҳам » биҳиштён дар биҳишти аҳволи дунё аз якдигари пурсанад ,у аҳволи дӯстони эшону душманони эшон дар дунё , гӯянда Эй гуяд аз биҳиштён ки марои қаринӣ буд дар дунё , яъне шарикӣ ё бародарӣ ки баъс ва нашӯрро мункир буд . Мақотил гуфт : он ду бародаранд ки қиссаи эшон дар сӯра алкҳФаст : «у азрби ?лаами Маслан раҷулин » яке мусулмон ва яке кофар . Бародар кофар мегуфт марони мусулмонро ки : « أи إнки лмни алмсдқин » болбъси ту азишонӣ ки ббъс ва нашӯр мигрўнд ва онро устувори мигирнд ?

«قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ» بهشتیان در بهشت احوال دنیا از یکدیگر پرسند، و احوال دوستان ایشان و دشمنان ایشان در دنیا، گوینده‌ای گوید از بهشتیان که مرا قرینی بود در دنیا، یعنی شریکی یا برادری که بعث و نشور را منکر بود. مقاتل گفت: آن دو برادرند که قصه ایشان در سورة الکهف است: «وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَیْنِ» یکی مسلمان و یکی کافر. برادر کافر میگفت مران مسلمان را که: «أَ إِنَّکَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِینَ» بالبعث تو ازیشانی که ببعث و نشور میگروند و آن را استوار میگیرند؟

« أи إзои мтноу кнои тробоу ъзомои أи إнои лмдинўн » мҷзиўну мҳосбўн . Истифҳом инкораст , мегуяд : мо чун бамурдем ва хок гирдему устихон , боз ангехтанӣем , ва бо мо шумор карданӣу подош доданӣ ?

«أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَدِینُونَ» مجزیون و محاسبون. استفهام انکارست، میگوید: ما چون بمردیم و خاک گردیم و استخوان، باز انگیختنی‌ایم، و با ما شمار کردنی و پاداش دادنی؟

Он гуҳи раб Алъоламин фармоед бо он биҳиштён : ҳилли أнтм мтлъўн хоҳед ки фурӯ нигаред бдўзх то ҷой эшон бибинеду қадару манзалат хеш бидонед : ва гуфтаанд он бародар биҳиштӣ гуяд фарои биҳиштён : « ҳилли أнтми мтлъўн » илои алнори лннзри Киеви манзалаи ахӣ , нёӣид то фурӯ нигарем ботшу манзалати он бародар ва он қарин ба байнем ки чунаст ? биҳиштён гӯйанд : анати аърФ ба мнои Фотлъи анати ту фурӯи нигар ки ту ӯро аз мо ба шиносӣу доне .

آن گه ربّ العالمین فرماید با آن بهشتیان: هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ خواهید که فرو نگرید بدوزخ تا جای ایشان ببینید و قدر و منزلت خویش بدانید: و گفته‌اند آن برادر بهشتی گوید فرا بهشتیان: «هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ» الی النّار لننظر کیف منزلة اخی، نیائید تا فرو نگریم بآتش و منزلت آن برادر و آن قرین به بینیم که چون است؟ بهشتیان گویند: انت اعرف به منّا فاطّلع انت تو فرو نگر که تو او را از ما به شناسی و دانی.

Қоли ибни аббос : ани фии алҷнаҳи кӯии инзри аҳлҳо минҳои илои алнор ва аҳлҳоу инозрўни аҳлҳо лони ?лаами фии тавбихи аҳли алнори лзаҳу срўро , пас он бародар фурӯ нигарад , ва он қарину бародари хешро дар миён дӯзах бинад , инаст ки раб Алъоламин фармуд : Фотлъи Фроаҳи фии сўоءи алҷҳим эй фии васата . Биҳиштӣ гуяд бо вай : « толлаҳи إни кодати лтрдин » эй кодати ани тҳлкнӣ , «у лу ло наамма рабӣ » эй исматау раҳмата , « лукнати ман алмҳзрин » мъки фии алнор . Алоҳзори лои истъмли алои фии алшр .

قال ابن عباس: انّ فی الجنّة کوی ینظر اهلها منها الی النّار و اهلها و یناظرون اهلها لانّ لهم فی توبیخ اهل النّار لذّة و سرورا، پس آن برادر فرو نگرد، و آن قرین و برادر خویش را در میان دوزخ بیند، اینست که ربّ العالمین فرمود: فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِی سَواءِ الْجَحِیمِ ای فی وسطه. بهشتی گوید با وی: «تَاللَّهِ إِنْ کِدْتَ لَتُرْدِینِ» ای کدت ان‌ تهلکنی، «وَ لَوْ لا نِعْمَةُ رَبِّی» ای عصمته و رحمته، «لَکُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِینَ» معک فی النّار. الاحضار لا یستعمل الا فی الشّرّ.

« أи Фмои нҳни бмитин , إлои мўттнои алأўлӣ » ҳозои истифҳоми таъаҷҷуб , иқўли аҳли алҷнаҳи ллмлоӣкаҳи ҳайни избҳи аламут : « أи Фмои нҳни бмитин » Фтқўли ?лаами алмлоӣкаҳ : « ло » , Фиқўлўн : « إни ҳозои лаҳви алФўзи алъзим » биҳиштён гӯйанд : пас азин мо нахоҳем мард , ҷуз аз он мурдани пешин дар дунё ва моро азоб нахоҳанд кард , Фриштгон гӯйанд : « балӣ » чунинаст , на маргаст ӣнҷо ва на азоб . Он гуҳ биҳиштён гӯйанд : инат пирӯзии бузургвору каромат бениҳоят ! ва муҳтамиласт ки ин сухани биҳиштёни фаро якдигар гӯйанд аз шодӣу хуррамӣ , яъне أи Фмои нҳни бмни шаънаи ани имўти кқўлаҳ : « إнк мет ва إнҳм метун » яъне анки ман шаънаи ани имўт ,у қил : ҳозои ман тамоми каломи алмؤмни лқринаҳи иқўлаҳи алии ҷҳаҳи алтўбихи бмои кони инкраҳи ман амри албъс , сами қоли аллоҳи ъзу ҷл : лмсли ҳозо эй лмсли ҳозои алмнзлу лмсли ҳозои алнъими алзии зкрноаҳи Флиъмли алъомлўн .

«أَ فَما نَحْنُ بِمَیِّتِینَ، إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولی‌» هذا استفهام تعجّب، یقول اهل الجنّة للملائکة حین یذبح الموت: «أَ فَما نَحْنُ بِمَیِّتِینَ» فتقول لهم الملائکة: «لا»، فیقولون: «إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» بهشتیان گویند: پس ازین ما نخواهیم مرد، جز از آن مردن پیشین در دنیا و ما را عذاب نخواهند کرد، فریشتگان گویند: «بلی» چنین است، نه مرگ است اینجا و نه عذاب. آن گه بهشتیان گویند: اینت پیروزی بزرگوار و کرامت بی‌نهایت! و محتمل است که این سخن بهشتیان فرا یکدیگر گویند از شادی و خرّمی، یعنی أ فما نحن بمن شأنه ان یموت کقوله: «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ» یعنی انک من شأنه ان یموت، و قیل: هذا من تمام کلام المؤمن لقرینه یقوله علی جهة التّوبیخ بما کان ینکره من امر البعث، ثمّ قال اللَّه عزّ و جلّ: لِمِثْلِ هذا ای لمثل هذا المنزل و لمثل هذا النّعیم الّذی ذکرناه فَلْیَعْمَلِ الْعامِلُونَ.

« أи злки хайри нзло » яъне азлки алзии зикрати ман Наими аҳли алҷнаҳи хайри нзло « أми шаҷараи алзқўм » алтӣ ҳай назул аҳли алнор . Алзқўми самараи шаҷараи хабисаи мараи мнтнаҳи криҳаҳи алтъми икраҳи аҳли алнори алии тановулаи фаҳми итзқмўнаҳи алиашад кроҳиаҳ ва манеҳ қўлҳм : тзқми алтъом , азои тановулаи алии карау машқа . Рӯй ани ибни алзбърии қоли лснодиди Қурайш : ани мҳмдои ихўФнои болзқўму ани алзқўми блсони барбарау аФриқиаҳи алзиду алтмр . Ва рӯй ани абои ҷаҳли лмои самъи зикри алзқўм алзӣ назул ба алқуръони ҷамъи збдоу ъслоу ҷаъли иқўли ллҷориаҳ : зқминои ?фони мҳмдои итҳдднои болзқўм ҳатто нтзқми истҳзии Фонзли аллоҳи сафаи алзқўм .

«أَ ذلِکَ خَیْرٌ نُزُلًا» یعنی اذلک الّذی ذکرت من نعیم اهل الجنّة خیر نزلا «أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ» الّتی هی نزل اهل النّار. الزّقوم ثمرة شجرة خبیثة مرّة منتنة کریهة الطّعم یکره اهل النّار علی تناوله فهم یتزقمونه علی اشدّ کراهیّة و منه قولهم: تزقّم الطّعام، اذا تناوله علی کره و مشقّة. روی انّ ابن الزبعری قال لصنادید قریش: انّ محمّدا یخوّفنا بالزّقوم و انّ الزّقوم بلسان بربرة و افریقیّة الزید و التمر. و روی انّ ابا جهل لمّا سمع ذکر الزّقوم الّذی نزل به القرآن جمع زبدا و عسلا و جعل یقول للجاریة: زقمینا فان محمّدا یتهدّدنا بالزّقوم حتّی نتزقم یستهزئ فانزل اللَّه صفة الزّقوم.

Фқол : « إнои ҷълноҳои фитнаи ллзолмин » эй алкоФрин . Фтнтҳои қавли алкФор : Киеви инбти алшҷри фии алнору алнори тأкли алшҷр « إнҳои шаҷараи тхрҷи фии أсли алҷҳим » эй мунаббатҳо фӣҳо . Қоли алҳсн : аслҳо фии қаъри ҷаҳаннаму ағсонҳои трФъи илои дркотҳо .

فقال: «إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِینَ» ای الکافرین. فتنتها قول الکفّار: کیف ینبت الشّجر فی النّار و النّار تأکل الشّجر «إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِی أَصْلِ الْجَحِیمِ» ای منبتها فیها. قال الحسن: اصلها فی قعر جهنّم و اغصانها ترفع الی درکاتها.

« тлъҳо » эй самарҳо . Саммии тлъои лтлўъаҳ « кأнаҳи рؤси алшётин » фӣаи салосаи ақволи қоли ибни аббос : ҳам алшётини боъёнҳми шабаҳи баҳои лқбҳаҳи лони анноси азои всФўои шиӣои бғоиаҳи алқбҳи қолўои конаи шайтону ани канти алшётини лотарӣ лони қубҳи сӯратҳо мутасаввири фии алнФсу алъқўли ттшоҳди бқбҳҳои илои ғайри ғоя . Ассонии ани алмроди болшётини алҳаёту алъараби тсмии алҳиаҳи алқбиҳаҳи шитоно . Ва қили ҳаии навъи ман алҳаёти търФҳои алъарабу тсмиҳои алшитони лҳои аърофу рؤси қбоҳ . Ва алқўли алсолс : анҳо шаҷараи қабеҳаи мнтнаҳи ткўни фии албодиаҳи тсмиҳои алъараби рؤси алшётини шабаҳи тлъи алзқўми баҳои фии қубҳи алмнзр .

«طَلْعُها» ای ثمرها. سمّی طلعا لطلوعه «کَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّیاطِینِ» فیه ثلاثة اقوال قال ابن عباس: هم الشّیاطین باعیانهم شبّه بها لقبحه لانّ النّاس اذا وصفوا شیئا بغایة القبح قالوا کانّه شیطان و ان کانت الشیاطین لا تری لانّ قبح صورتها متصوّر فی النّفس و العقول تتشاهد بقبحها الی غیر غایة. الثّانی انّ المراد بالشیاطین الحیّات و العرب تسمّی الحیّة القبیحة شیطانا. و قیل هی نوع من الحیّات تعرفها العرب و تسمّیها الشّیطان لها اعراف و رؤس قباح. و القول الثّالث: انها شجرة قبیحة منتنة تکون فی البادیة تسمیها العرب رؤس الشیاطین شبّه طلع الزّقوم بها فی قبح المنظر.

« Фإнҳми локлўни минҳои Фмолؤни минҳои албтўн » алмли ءи ҳшўи алўъоءи бмои лои яҳтамили алзёдаҳи алайҳ .

«فَإِنَّهُمْ لَآکِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ» المل‌ء حشو الوعاء بما لا یحتمل الزّیادة علیه.

« сами إни ?лаами алайҳо » эй алии акли алшҷраҳ « лшўбои ман ҳмим » эй хлтои ман моءи ҳори шадиди алҳрораҳ ва ман алсдиду алғсоқ , иқол : анҳми азои аклўои алзқўми шрбўои алайҳи алҳмими Фихлтўнаҳ ба .

«ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَیْها» ای علی اکل الشّجرة «لَشَوْباً مِنْ حَمِیمٍ» ای خلطا من ماء حارّ شدید الحرارة و من الصدید و الغسّاق، یقال: انهم اذا اکلوا الزّقوم شربوا علیه الحمیم فیخلطونه به.

« сами إни мрҷъҳми лإлии алҷҳим » алолФи фӣ « ило » фии нусхаи алмсоҳФу ҳаии зоида ,у алмънӣ : анҳми фии вақти аклҳму шрбҳми лои иъзбўни болнори сами ирдўни илои алҷҳим . Ва қил : ҳозои кқўлҳм : фалони ирҷъи илои мол ва наамма , эй ҳўи фӣҳо ириди лои мухлиси ?лааму лои марҷаъи аломни навъи ман алъзоби илои навъи ман алъзоб .

«ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَی الْجَحِیمِ» الالف فی «الی» فی نسخة المصاحف و هی زائدة، و المعنی: انهم فی وقت اکلهم و شربهم لا یعذّبون بالنار ثمّ یردّون الی الجحیم. و قیل: هذا کقولهم: فلان یرجع الی مال و نعمة، ای هو فیها یرید لا مخلص لهم و لا مرجع الامن نوع من العذاب الی نوع من العذاب.

« إнҳми أлФўои обоءҳм » эй вҷдўои обоءҳм « золин » , « фаҳми алии осорҳми иҳръўн » изъҷўну истҳсўн . Ва алоҳроъи алосроъи фии алшии ءу қоли алклбӣ : иъмлўн мисли ъмлҳм .

«إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ» ای وجدوا آباءهم «ضالّین»، «فَهُمْ عَلی‌ آثارِهِمْ یُهْرَعُونَ» یزعجون و یستحثّون. و الاهراع الاسراع فی الشّی‌ء و قال الکلبی: یعملون مثل عملهم.

«у лақади зли қиблаам » қабл аҳли Макка « أксри алأўлин » ман аломми алхолиаҳ .

«وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ» قبل اهل مکّة «أَکْثَرُ الْأَوَّلِینَ» من الامم الخالیة.

«у лақади أрслнои Фиҳми мунзарин » рслоу анбёء , « Фонзри Киеви кони оқибаи алмнзрин » алкоФрин , эй кони ъоқбтҳми алъзоб , « إлои ибоди аллоҳи алмхлсин » алмуваҳидини наҷвои ман алъзоб .

«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا فِیهِمْ مُنْذِرِینَ» رسلا و انبیاء، «فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ» الکافرین، ای کان عاقبتهم العذاب، «إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ» الموحّدین نجوا من العذاب.

«у лақади нодонои Нӯҳ » эй дуои рабаи алии қавмаи Фқол : « أнии мағлуби Фонтср » , « Флнъми алмҷибўн » нҳни аҷбнои дъоءаҳу аҳлкнои қавма .

«وَ لَقَدْ نادانا نُوحٌ» ای دعا ربه علی قومه فقال: «أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ»، «فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ» نحن اجبنا دعاءه و اهلکنا قومه.

«у нҷиноаҳу أҳлаҳи ман алкрби алъзим » эй ман крби алғрқу алтўФону аҳўоли алсФинаҳ . Ва қил : ман такзиби қавма Аёау астзлолаҳ .

«وَ نَجَّیْناهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ» ای من کرب الغرق و الطّوفان و اهوال السّفینة. و قیل: من تکذیب قومه ایّاه و استذلاله.

«у ҷълнои зритаҳи ҳам албоқин » , Фолхлқи каллаами ман насли Нӯҳ . Қоли ибни аббоси лмои харҷи Нӯҳи ман алсФинаҳи моти ман кони маъааи ман алрҷолу алнсоءи алои бунияи алслосаҳи сому ҳому ёФсу нсоءҳм . Асҳоб таворих гуфтанд : фарзандони ёФс ҳафт буданд . Номҳои эшон : тарку хазару сқлобу торису мнску кморӣ ва син ,у маскани эшон миёни машриқу мҳби шимол буд . Ҳар чаҳ азин ҷинс мардуманд аз фарзандони ин ҳафт бародаронанд , ва ҳамчунин фарзандони ҳоми бен Нӯҳ ҳафт буданд , номҳои эшон , санаду ҳинду знҷу қбтаҳу ҳабашу навбау канъон ,у маскани эшон миёни ҷанубу дбўру сабо буд ,у ҷинси сиёҳони ҳама аз фарзандони ин ҳафт бародаронанд . Аммо фарзандони соми мигўинд панҷ буданд ,у қавмии мигўинд ки ҳафт буданд : Ираму арФхшду оламу иФру асваду торху тўрхи Ирами падари оду самуд буд , арФхшди падари араб буд ва аз эшон Фолғу қаҳтон буд , ФФолғи ҷади абрҳими алайҳи ассалому қаҳтон , абӯи алимну олами падари хуросон буд ,у асвади падари Форс буд ,у иФри падари рӯм буд ,у тўрхи падари Ирамин буд соҳиби арминиаҳ ,у торхи падари Кирмон буд , ва ин диёру ақтори ҳамаи баноми эшон бози михўоннд . Ва баъд аз Нӯҳи Халифаи ваии сом буд ва бар сари фарзандони Нӯҳи фармондиҳ буд ,у кори созу маскани ваии замини Ироқ буду Эрони шаҳр . Ва қил : кони иштўи борзи ҷўхӣу исиФи болмўсл . Ва Нӯҳро писарии чаҳорумин буд , ном ӯ ёаму ҳўи алғриқу лами икни ?лаи ақаб .

«وَ جَعَلْنا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْباقِینَ»، فالخلق کلّهم من نسل نوح. قال ابن عباس لمّا خرج نوح من السّفینة مات من کان معه من الرّجال و النّساء الّا بنیه الثّلاثة سام و حام و یافث و نساءهم. اصحاب تواریخ گفتند: فرزندان یافث هفت بودند. نامهای ایشان: ترک و خزر و صقلاب و تاریس و منسک و کماری و صین، و مسکن ایشان میان مشرق و مهبّ شمال بود. هر چه ازین جنس مردم‌اند از فرزندان این هفت برادران‌اند، و همچنین فرزندان حام بن نوح هفت بودند، نامهای ایشان، سند و هند و زنج و قبطه و حبش و نوبه و کنعان، و مسکن ایشان میان جنوب و دبور و صبا بود، و جنس سیاهان همه از فرزندان این هفت برادران‌اند. امّا فرزندان سام میگویند پنج بودند، و قومی میگویند که هفت بودند: ارم و ارفخشد و عالم و یفر و اسود و تارخ و تورخ ارم پدر عاد و ثمود بود، ارفخشد پدر عرب بود و از ایشان فالغ و قحطان بود، ففالغ جدّ ابرهیم علیه السّلام و قحطان، ابو الیمن و عالم پدر خراسان بود، و اسود پدر فارس بود، و یفر پدر روم بود، و تورخ پدر ارمین بود صاحب ارمینیه، و تارخ پدر کرمان بود، و این دیار و اقطار همه بنام ایشان باز میخوانند. و بعد از نوح خلیفه وی سام بود و بر سر فرزندان نوح فرمانده بود، و کار ساز و مسکن وی زمین عراق بود و ایران شهر. و قیل: کان یشتو بارض جوخی و یصیف بالموصل. و نوح را پسری چهارمین بود، نام او یام و هو الغریق و لم یکن له عقب.

«у тркнои алайҳи фии алохрин » эй абқинои ?лаи сноءи ҳусноу зкрои ҷмилои Фимни баъдаи ман алонбёءу аломми илои явми алқимаҳ . Теми алклом .

«وَ تَرَکْنا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ» ای ابقینا له ثناء حسنا و ذکرا جمیلا فیمن بعده من الانبیاء و الامم الی یوم القیمة. تمّ الکلام.

Сами қоли аллоҳи субҳонау таъолӣ : саломи алии Нӯҳ эй саломи алайҳи мнои фии Алъоламину қил : тоўилаҳ :у тркнои алайҳи фии алохрини фии Алъоламин саломи алии Нӯҳу лами интсби ассаломи лони алҳкоиаҳи лои тзоли ани ваҷҳҳоу крри фии алохрини фии Алъоламин « саломи алии Нӯҳ » ллкломи алзии арзи бинҳмо . Ва қил : маъноау тркнои алайҳи ани иқўли алохрўн : « саломи алии Нӯҳи фии Алъоламин » .

ثمّ قال اللَّه سبحانه و تعالی: سَلامٌ عَلی‌ نُوحٍ ای سلام علیه منّا فِی الْعالَمِینَ و قیل: تاویله: وَ تَرَکْنا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ فی العالمین سَلامٌ عَلی‌ نُوحٍ و لم ینتصب السلام لانّ الحکایة لا تزال عن وجهها و کرّر فی الآخرین فی العالمین «سَلامٌ عَلی‌ نُوحٍ» للکلام الّذی عرض بینهما. و قیل: معناه و ترکنا علیه ان یقول الآخرون: «سَلامٌ عَلی‌ نُوحٍ فِی الْعالَمِینَ».

« إнои кзлки нҷзии алмҳснин » эй соири алмҳснини ннҷиҳму нснии алайҳими комаи анҷинои нўҳоу аснинои алайҳ .

«إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ» ای سائر المحسنین ننجّیهم و نثنی علیهم کما انجینا نوحا و اثنینا علیه.

« إнаҳи ман ъбоднои алмؤмнин » хси алоямони болзкру алнбўаҳ , ашраф манеҳ бёнои лшрФи алмؤмнини лои лшрФи Нӯҳи комаи тқўл : ани мҳмдои алайҳи ассаломи ман банӣ ҳошим . Ва қил : фӣаи баёни анаи анмои астҳқи злки боимонаҳи Фзилаҳи ллоимону трғибои фӣа .

«إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِینَ» خصّ الایمان بالذّکر و النّبوّة، اشرف منه بیانا لشرف المؤمنین لا لشرف نوح کما تقول: انّ محمدا علیه السلام من بنی هاشم. و قیل: فیه بیان انه انّما استحقّ ذلک بایمانه فضیلة للایمان و ترغیبا فیه.

« сами أғрқнои алохрин » яъне қавмаи алкоФрин .

«ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ» یعنی قومه الکافرین.