Қавлаи таъолӣ :у إни ман шиътаҳи лإброҳим эй ман аҳли дайнау насаба ,у ашшӣъаи алҷмоъаҳи татаббуъи саййидаам , муштақи ман : шоъаҳ , бшиъаҳ , шиъо , ази атбъаҳ . Ва қил : ашшӣъаи алоъўону аслаи ман алшёъу ҳўи алҳтби алсғори тўзъи маъаи алкбори алии алнор .

قوله تعالی: وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیمَ ای من اهل دینه و نسبه، و الشیعة الجماعة تتّبع سیّدهم، مشتق من: شاعه، بشیعه، شیعا، اذ اتبعه. و قیل: الشیعة الاعوان و اصله من الشیاع و هو الحطب الصغار توضع مع الکبار علی النار.

« إзи ҷоءи раба » эй қасду ақбли илои тоъаҳи раба , « бқлби салим » ман алшрку алшки холи ман кули днсу қил : салими ман кули алоқаи дуни аллоҳу қил : эй ҳазини ман қўлҳм : фалони салим эй лдиғ . Ва қил : маънии салими лои икўни лъоно .

«إِذْ جاءَ رَبَّهُ» ای قصد و اقبل الی طاعة ربه، «بِقَلْبٍ سَلِیمٍ» من الشرک و الشکّ خال من کلّ دنس و قیل: سلیم من کل علاقة دون اللَّه و قیل: ای حزین من قولهم: فلان سلیم ای لدیغ. و قیل: معنی سلیم لا یکون لعّانا.

« إзи қоли лأбиаҳ »у ҳўи озри бен бо ъзи бен тохўри бен арғўи бен Фолғи бен шолхи бен арФхшди бен соми бен Нӯҳ «у қавма » абдаи алоўсон : « мо зои тъбдўн » яъне лои шайъи ءи тъбдўн ?

«إِذْ قالَ لِأَبِیهِ» و هو آزر بن با عز بن تاخور بن ارغو بن فالغ بن شالخ بن ارفخشد بن سام بن نوح «وَ قَوْمِهِ» عبدة الاوثان: «ما ذا تَعْبُدُونَ» یعنی لایّ شی‌ء تعبدون؟

?фони алсؤоли вақъи ани алързи лои ани алҷнс ва « мо зо » ани ҷълтаҳи калимаи воҳидаи насбу ани ҷълтаҳи клмтини мбтдоу хабару ҳўи истифҳоми тавбиху тқриъ .

فانّ السؤال وقع عن العرض لا عن الجنس و «ما ذا» ان جعلته کلمة واحدة نصب و ان جعلته کلمتین مبتدا و خبر و هو استفهام توبیخ و تقریع.

« أи إФкои ?алаа » яъне أи тأФкўни аФкоу тъбдўни ?алааи сӯии аллоҳ ?у алоФки أсўءи алкзб .

«أَ إِفْکاً آلِهَةً» یعنی أ تأفکون افکا و تعبدون آلهة سوی اللَّه؟ و الافک أسوء الکذب.

Ва қил : « аФкои насби алии улҳол , эй козибин ва « ?алаа » мансӯб « тридўн » .

و قیل: «افکا نصب علی الحال، ای کاذبین و «آلهة» منصوب «تریدون».

« Фмои знкми брби Алъоламин » анаи ман эй ҷинси ман аҷноси алошёء ҳатто шбҳтм ба ҳзаҳи алосном , эй лои ишбҳаҳи шайъи ء .

«فَما ظَنُّکُمْ بِرَبِّ الْعالَمِینَ» انّه من ای جنس من اجناس الاشیاء حتّی شبّهتم به هذه الاصنام، ای لا یشبهه شی‌ء.

« Фнзри назараи фии алнҷўм » ибн аббос гуфт : қавмӣ буданд ки илми нуҷум бакор доштанду бҳркор ки пеш гирифтанд дар он назари мигрднди иброҳӣми хост ки мъомлт бо эшон ҳам аз он тариқ кунад ки эшон бадаст доранд то биравӣ мункир нашаванд ва дар дили иброҳӣм буд ки батон эшонро кидӣ созад то ҳуҷҷат бар эшон илзом кунад ва ошкоро бинмоед ки эшон маъбудиро ншоинд ва эшонро идӣ буд дар рӯзии муайян чун хостанд ки идро берун шаванд нахусти пеш батон шуданду ҷомаҳо биФкнднд ва таом биниҳоданду мақсӯди эшон он буд ки батон баракат дар он таом кунанд ва чун аз ид боз гирданд он таом бакор баранд иброҳӣмро гуфтанд : дар иди мо бо мо мусоидат кун . Иброҳӣм аз рӯй фиреб бар одати эшон дар миқёс нигараст ва дар шумор нуҷум гуфт : « إнии сқим » эй мтъўни конўои иФрўни ман алтоъўни Фророи ъзимои Фхрҷўоу хлФўаҳи ттиро , иброҳӣм гуфт : дар миқёси нуҷуми нгрстму маро тоъӯн хоҳад расед . Эшон чун ном тоъӯн шуниданд аз ваии брмиднду буии фол бад гирифтанду биҷои бгзоштнд . Инаст ки раб Алъоламин фармуд : Фтўлўои анҳу мудаббирину фии алхбри ан алнабӣ ( с ) қол : « лақади кизби абрҳими сулси кизботи мо минҳои воҳидаи алоу ҳўи имоҳлу инозли баҳои ани дайнау ҳаии қавла : إнии сқиму қавлаи бали фаълаи кбирҳму қавлаи лсораҳ : ҳзаҳи ахтӣ .

«فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ» ابن عباس گفت: قومی بودند که علم نجوم بکار داشتند و بهرکار که پیش گرفتند در آن نظر میگردند ابراهیم خواست که معاملت با ایشان هم از آن طریق کند که ایشان بدست دارند تا بروی منکر نشوند و در دل ابراهیم بود که بتان ایشان را کیدی سازد تا حجت بر ایشان الزام کند و آشکارا بنماید که ایشان معبودی را نشایند و ایشان را عیدی بود در روزی معیّن چون خواستند که عید را بیرون شوند نخست پیش بتان شدند و جامه‌ها بیفکندند و طعام بنهادند و مقصود ایشان آن بود که بتان برکت در آن طعام کنند و چون از عید باز گردند آن طعام بکار برند ابراهیم را گفتند: در عید ما با ما مساعدت کن. ابراهیم از روی فریب بر عادت ایشان در مقیاس نگرست و در شمار نجوم گفت: «إِنِّی سَقِیمٌ» ای مطعون کانوا یفرّون من الطّاعون فرارا عظیما فخرجوا و خلّفوه تطیّرا، ابراهیم گفت: در مقیاس نجوم نگرستم و مرا طاعون خواهد رسید. ایشان چون نام طاعون شنیدند از وی برمیدند و بوی فال بد گرفتند و بجای بگذاشتند. اینست که رب العالمین فرمود: فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِینَ و فی الخبر عن النبی (ص) قال: «لقد کذب ابرهیم ثلث کذبات ما منها واحدة الا و هو یماحل و یناضل بها عن دینه و هی قوله: إِنِّی سَقِیمٌ و قوله بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ و قوله لسارة: هذه اختی.

Ва қил : « Фнзри назараи фии алнҷўм » эй фикри фии олҳил « Фқоли إнии сқим » Фоқнъҳм « Фтўлўои анҳу мудаббирин » .

و قیل: «فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ» ای فکّر فی الحیل «فَقالَ إِنِّی سَقِیمٌ» فاقنعهم «فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِینَ».

« фироқи إлии олҳтҳм » алрўғони алмили хФё , эй моли илоҳо фии хФиаҳ . « Фқол » астҳзоءи баҳо : « أи лои тأклўн » яъне алтъоми алзии байни идикм « мо лаками лои тнтқўн » « фироқи алайҳими зрбо » ъдоаҳи бълии лони роғи бмнзлаҳи моли Фкмои тқўли фии алмҳбўб : моли илайҳ ,у фии алмкрўаҳ : моли алайҳ , кзлки роғи илайҳу роғи алайҳ « зрбо » эй изрби зрбои Фикўни масдари алФъли алмҳзўФ « болимин » Эй болид алимини лонҳои ақўии алии алъамали ман алшмолу қил « болимин » эй билқуввау қил : « болимин » эй болқсми алзӣ сабақ манеҳу ҳўи қавла : толлаҳи лأкидни أсномкм .

«فَراغَ إِلی‌ آلِهَتِهِمْ» الرّوغان المیل خفیا، ای مال الیها فی خفیة. «فَقالَ» استهزاء بها: «أَ لا تَأْکُلُونَ» یعنی الطعام الذی بین یدیکم «ما لَکُمْ لا تَنْطِقُونَ» «فَراغَ عَلَیْهِمْ ضَرْباً» عدّاه بعلی لانّ راغ بمنزلة مال فکما تقول فی المحبوب: مال الیه، و فی المکروه: مال علیه، کذلک راغ الیه و راغ علیه «ضربا» ای یضرب ضربا فیکون مصدر الفعل المحذوف «بِالْیَمِینِ» ای بالید الیمین لانها اقوی علی العمل من الشمال و قیل «بِالْیَمِینِ» ای بالقوة و قیل: «بِالْیَمِینِ» ای بالقسم الذی سبق منه و هو قوله: تَاللَّهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ.

« Фأқблўои إлиаҳ » эй илои абрҳими болҳтҳми Фосръўои илайҳи лиأхзўаҳ . Қрأи Ҳамза « изФўн » бзми алёءу қрأи алохрўни бФтҳҳо ,у ҳумои луғатон . Ва қил : бзми алёء , эй иҳмлўни дўобҳми алии алҷду алосроъ .

«فَأَقْبَلُوا إِلَیْهِ» ای الی ابرهیم بآلهتهم فاسرعوا الیه لیأخذوه. قرأ حمزة «یَزِفُّونَ» بضمّ الیاء و قرأ الآخرون بفتحها، و هما لغتان. و قیل: بضمّ الیاء، ای یحملون دوابّهم علی الجدّ و الاسراع.

« қол » ?лаами абрҳими алии ваҷҳи алҳҷоҷ : « أи тъбдўни мо тнҳтўн » боидикм .

«قالَ» لهم ابرهیم علی وجه الحجاج: «أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ» بایدیکم.

«у аллоҳи хлқкм ва мо тъмлўн » боидикми ман алосному фӣаи далели алии ани афъоли алъбоди махлуқаи аллоҳи таъолӣ .

«وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ» بایدیکم من الاصنام و فیه دلیل علی انّ افعال العباد مخلوقة اللَّه تعالی.

« қолўои абнўои ?лаи бнёно » қоли мақотил : бнўои ?лаи ҳоӣтои ман алҳҷри тӯлаи слосўни зроъои фии алсмоءу арзаи ъшрўни зроъоу млӣўаҳи ман алҳтбу аўқдўои фӣаи алнору трҳўаҳи фӣҳо болмнҷниқу кони злки ббобл .

«قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْیاناً» قال مقاتل: بنوا له حائطا من الحجر طوله ثلاثون ذراعا فی السماء و عرضه عشرون ذراعا و ملئوه من الحطب و اوقدوا فیه النّار و طرحوه فیها بالمنجنیق و کان ذلک ببابل.

Ва ани ъоӣшаҳи ани расӯли аллоҳ ( с ) қол : « ани абрҳими лмои алқии фии алнори канти алдўоби кулҳо ттФии анҳу алнори алои алўзғаҳи ?фонҳо канти тнФхи алайҳи Фомри алайҳи ассаломи бқтлҳо » .

و عن عائشة عن رسول اللَّه (ص) قال: «انّ ابرهیم لمّا القی فی النّار کانت الدوابّ کلّها تطفئ عنه النّار الا الوزغة فانها کانت تنفخ علیه فامر علیه السلام بقتلها».

« Фأродўо ба кидо » шроу мкроу ҳўи ани иҳрқўаҳ « Фҷълноҳми алأсФлин » яъне алмқҳўрини ҳайси силами аллоҳи абрҳиму ради кидҳм .

«فَأَرادُوا بِهِ کَیْداً» شرّا و مکرا و هو ان یحرّقوه «فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِینَ» یعنی المقهورین حیث سلم اللَّه ابرهیم و ردّ کیدهم.

«у қоли إнии зоҳби إлии рабӣ » гуфтаанд : иброҳӣми ин сухани он гуҳ гуфт ки ӯро ботш меафканданд гуфт : ман бар худованд хеш мерӯм ӯ худ роҳи наҷоту кифояти бмни намояд .

«وَ قالَ إِنِّی ذاهِبٌ إِلی‌ رَبِّی» گفته‌اند: ابراهیم این سخن آن گه گفت که او را بآتش می‌افکندند گفت: من بر خداوند خویش میروم او خود راه نجات و کفایت بمن نماید.

Ва қил : ании зоҳби илои мо қзӣ ба алии рабии ман Фросри қазоу ҳукми аллоҳи мбрўм ? чунон ки қазо кардау ҳукми ронда бар ман равад ва гуфтаанд ин сухани он гуҳ гуфт ки аз оташ халос ёфт ҳамонаст ки онҷо фармуд : « إнии муҳоҷири إлии рабӣ » маънӣ онаст ки аз дори алкФр ҳиҷрат мекунаму бФрмону ризои аллоҳи сӯй шом мерӯм сиҳдинии илои мақсадӣ . Ва қили маъноа : ании муҳоҷири баъамалӣу ниятии мутаҷҷаради лъбодаҳи рабӣ « сиҳдин » сисбтнии алии алҳдӣ . Иброҳӣм чун аз душман халос ёфт ва аз дори алкФр ҳиҷрат кард ва базмин муқаддаса расед ӯро гуфтанд ҳоҷати хоҳ , гуфт : « раби ҳби лии ман алсолҳин » эй ҳби лии влдои солҳои ман алсолҳин .

و قیل: انی ذاهب الی ما قضی به علیّ ربی من فراسر قضا و حکم اللَّه مبروم؟ چنان که قضا کرده و حکم رانده بر من رود و گفته‌اند این سخن آن گه گفت که از آتش خلاص یافت همانست که آنجا فرمود: «إِنِّی مُهاجِرٌ إِلی‌ رَبِّی» معنی آنست که از دار الکفر هجرت میکنم و بفرمان و رضای اللَّه سوی شام میروم سیهدینی الی مقصدی. و قیل معناه: انی مهاجر بعملی و نیتی متجرّد لعبادة ربی «سَیَهْدِینِ» سیثبتنی علی الهدی. ابراهیم چون از دشمن خلاص یافت و از دار الکفر هجرت کرد و بزمین مقدّسه رسید او را گفتند حاجت خواه، گفت: «رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصَّالِحِینَ» ای هب لی ولدا صالحا من الصالحین.

« Фбшрноаҳи бғломи ҳалим »у қоли фии мавзеи охир : «у бшрўаҳи бғломи алӣам » қил : бғломи ҳалими фии сғраҳи алӣами фии кибраи ФФиаҳи Башшораи анаи ибну анаи иъишу интҳии фии алсн ҳатто иўсФи болълм . Ва қил : мо аснии аллоҳи ъзу ҷли фии алқуръони алии башари болҳлми алои алии абрҳиму ибнау хсти ҳзаҳи алсўраҳи бҳлими лонаи алайҳи ассаломи ҳаламу анқоду атоъ ва « қол ё أбти аФъли мо тؤмр » алоиаҳ .

«فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِیمٍ» و قال فی موضع آخر: «وَ بَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِیمٍ» قیل: بغلام حلیم فی صغره علیم فی کبره ففیه بشارة انه ابن و انه یعیش و ینتهی فی السّنّ حتّی یوصف بالعلم. و قیل: ما اثنی اللَّه عز و جل فی القرآن علی بشر بالحلم الّا علی ابرهیم و ابنه و خصّت هذه السورة بحلیم لانه علیه السلام حلم و انقاد و اطاع و «قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ» الآیة.

Қавла : Флмои блғи маъааи алсъии ибтидои қисса забеҳаст қиссае азиму ихтилофи уламо дар ани азим , ҳам дар асли забеҳ хилофаст ки аз ду писари иброҳӣми кадоми яке буд исҳоқ ё Исмоил , ва ҳам дар мавзеи забҳ хилофаст ки байти алмуқаддас буд ё мнҳри Макка ? тайифае азим аз уламои дайну садри аввал аз саҳоба ва тобеъин чун абӯи бикри садиқу ибни аббоси бики ривояту ибни Амри ибни абди аллоҳи бен Амру Муҳамади бен каъби алқрзӣу Саиди мсибу шуъабӣу ҳасани басарӣу муҷоҳиду заҳҳоку клбӣу ғайри эшон мигўинд : забеҳи Исмоил буду алайҳи аксари алъараб ва дар хабараст ки : « анои ибни алзбиҳин » Мустафо ( с ) фармуд : ман писари ду забеҳам яке ҷади пешини Исмоил ва яке падари хеши абди аллоҳ .

قوله: فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ ابتدای قصّه ذبیح است قصّه‌ای عظیم و اختلاف علما در ان عظیم، هم در اصل ذبیح خلاف است که از دو پسر ابراهیم کدام یکی بود اسحاق یا اسماعیل، و هم در موضع ذبح خلاف است که بیت المقدس بود یا منحر مکه؟ طایفه‌ای عظیم از علمای دین و صدر اول از صحابه و تابعین چون ابو بکر صدیق و ابن عباس بیک روایت و ابن عمرو ابن عبد اللَّه بن عمرو و محمد بن کعب القرظی و سعید مسیب و شعبی و حسن بصری و مجاهد و ضحاک و کلبی و غیر ایشان میگویند: ذبیح اسماعیل بود و علیه اکثر العرب و در خبر است که: «انا ابن الذبیحین» مصطفی (ص) فرمود: من پسر دو ذبیح‌ام یکی جد پیشین اسماعیل و یکی پدر خویش عبد اللَّه.

Ва сабаби он буд ки абди алмтлб назр кард ки агар марои даҳ фарзанд ояд якеро қурбон кунам чун ӯро даҳ фарзанд тамом шуд ҳамаро дар хонаи каъба ҷамъ карду миёни эшон қуръа заду қуръа бар абд аллоҳ омад ки падари Мустафо ( с ) буду абди алмтлб ӯро аз ҳамаи фарзандон дўстр доштӣ ки нури фитрати Мустафо бо вай буд абди алмтлби даҳ шутурро фидо карда буд қуръа бар абд аллоҳ омад , даҳ шутури дигар фидо кард сеюм бор қуръа зад миёни вайу миёни он бист шутур , қуръаи ҳам бар абд аллоҳ омад , даҳ дигар фидо кард ҳамчунин қуръа мезад ва ҳар бор бар абд аллоҳ меомад ва ӯ даҳ шутур май афзуд то он гуҳ ки сад шутури тамоми гашти он гуҳи қуръа бар он сад шутур омад ки фидо карда буд , абди алмтлби он сад шутур қурбон кард ва дар шариъати дяти марди мусулмони сад шутури гашт . Ва далел бар он ки забеҳи Исмоил буд қавли раби алъзаҳи баъди алФроғи ман қиссаи алмзбўҳ : «у бшрноаҳ бإсҳоқ набиё ман алсолҳин » Фдли ани алмзбўҳи ғайра ва ҳамчунин дар сӯра ҳуд фармуд : « Фбшрноҳои бإсҳоқ ва ман вроءи إсҳоқи ёқӯб » Флмои башари босҳқи башари бобунаи ёқӯби ФкиФи иأмраҳи бзбҳи исҳоқу қади въди ?ла бноФлаҳ манеҳ . Аммо умри бен улхитобу алии бен абии толибу ибни масъӯду каъби алоҳбору Саиди бен ҷбиру қтодаҳу мсрўқу атоу мақотилу ҷамоатии уламои тобеъину табаъи тобеъин мигўинди забеҳи исҳоқ буду далели эшон хабар Мустафоаст ( с ) ки пурседанд : ё расӯли аллоҳи ман акрами аннос ва ашрФҳм насабо гиромитарин мардумону шарифтарин эшон бнсб кист ? гуфт : Юсуфи сафии аллоҳи бен ёқӯби Исроили аллоҳи бен исҳоқи забеҳи аллоҳи бен абрҳими халили аллоҳ

و سبب آن بود که عبد المطلب نذر کرد که اگر مرا ده فرزند آید یکی را قربان کنم چون او را ده فرزند تمام شد همه را در خانه کعبه جمع کرد و میان ایشان قرعه زد و قرعه بر عبد اللَّه آمد که پدر مصطفی (ص) بود و عبد المطلب او را از همه فرزندان دوستر داشتی که نور فطرت مصطفی با وی بود عبد المطلب ده شتر را فدا کرده بود قرعه بر عبد اللَّه آمد، ده شتر دیگر فدا کرد سوم بار قرعه زد میان وی و میان آن بیست شتر، قرعه هم بر عبد اللَّه آمد، ده دیگر فدا کرد همچنین قرعه میزد و هر بار بر عبد اللَّه میآمد و او ده شتر می‌افزود تا آن گه که صد شتر تمام گشت آن گه قرعه بر آن صد شتر آمد که فدا کرده بود، عبد المطلب آن صد شتر قربان کرد و در شریعت دیت مرد مسلمان صد شتر گشت. و دلیل بر آن که ذبیح اسماعیل بود قول رب العزة بعد الفراغ من قصة المذبوح: «وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِیًّا مِنَ الصَّالِحِینَ» فدلّ انّ المذبوح غیره و همچنین در سوره هود فرمود: «فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ یَعْقُوبَ» فلمّا بشّر باسحق بشّر بابنه یعقوب فکیف یأمره بذبح اسحاق و قد وعد له بنافلة منه. امّا عمر بن الخطاب و علی بن ابی طالب و ابن مسعود و کعب الاحبار و سعید بن جبیر و قتاده و مسروق و عطا و مقاتل و جماعتی علمای تابعین و تبع تابعین میگویند ذبیح اسحاق بود و دلیل ایشان خبر مصطفی است (ص) که پرسیدند: یا رسول اللَّه من اکرم الناس و اشرفهم نسبا گرامی‌ترین مردمان و شریف‌ترین ایشان بنسب کیست؟ گفت: یوسف صفی اللَّه بن یعقوب اسرائیل اللَّه بن اسحاق ذبیح اللَّه بن ابرهیم خلیل اللَّه‌

Ва алайҳи оммаи аҳли алкитоб мисли абди аллоҳи бен салому каъби алоҳбору ғайриҳумо , ва ман қоли бҳзои алқўли Фсри албшортини Фқол : аммо қавлаи Фбшрноаҳи бғломи ҳалими анаи башари бмўлди исҳоқ ва аммо қавлаи Фбшрноҳои башари бнбўаҳи исҳоқ . Эшон ки гуфтанд забеҳи исҳоқ буд мавзеи забҳи байт алмуқаддас гуфтанд ва эшон ки гуфтанд Исмоил буд мавзеи забҳи мнҳр манӣ гуфтанд дар дар Макка ,у қавл дуруст инаст зеро ки Исмоил дар Макка мақом дошту исҳоқ дар шом .

و علیه عامّة اهل الکتاب مثل عبد اللَّه بن سلام و کعب الاحبار و غیرهما، و من قال بهذا القول فسّر البشارتین فقال: امّا قوله فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِیمٍ انه بشّر بمولد اسحاق و اما قوله فَبَشَّرْناها بشّر بنبوّة اسحاق. ایشان که گفتند ذبیح اسحاق بود موضع ذبح بیت المقدس گفتند و ایشان که گفتند اسماعیل بود موضع ذبح منحر منی گفتند در در مکه، و قول درست اینست زیرا که اسماعیل در مکه مقام داشت و اسحاق در شام.

Асмъӣ пурсед аз абӯи Амри ъло ки забеҳи Исмоил буд ё исҳоқ ? гуфт : ё асимъи ин зҳби ъқлки маттии кон исҳоқ бимика анмои кон Исмоил бимикау ҳўи алзӣ банӣ албити маъаи абӣа ва ман алдлили алайҳи ани қарнии алкбши кони миросои лўлди Исмоили ани абиҳму конои манӯтин болкъбаҳи илои ани аҳтрқи албиту аҳтрқи алқрни фии айёми ибни алзбиру алҳҷоҷ .

اصمعی پرسید از ابو عمرو علا که ذبیح اسماعیل بود یا اسحاق؟ گفت: یا اصیمع این ذهب عقلک متی کان اسحاق بمکة انما کان اسماعیل بمکة و هو الّذی بنی البیت مع ابیه و من الدلیل علیه ان قرنی الکبش کان میراثا لولد اسماعیل عن ابیهم و کانا منوطین بالکعبة الی ان احترق البیت و احترق القرن فی ایّام ابن الزبیر و الحجاج.

Аммо қиссаи забҳ бар қавл садӣ онаст ки иброҳӣм бар сари перӣ аз ҳақи таъолии фарзанди хост чун ӯро бишорат доданд бФрзнд гуфт : ҳўи азои ллаҳи забеҳ , назр кард ки аллоҳро қурбон кунад , пас брўзгори он назр фаромӯш кард ва ҳар вақт аз шоми бзёрт Исмоил шудӣ ба Макка , вақте иброҳӣм аз роҳи даромада буд мондау ранҷури тан шуда , шаби трўиаҳ пеш омад бихуфт , бихоб намуданд ӯро ки : ё иброҳӣми аўФи бнзрки он назр ки кардае вафо кун . Иброҳӣм аз хоб даромад бо худ меандешед ки ин хоб гӯйӣ намӯда шайтонаст ё фармӯдаи ҳақ . Он рӯзи ҳама дар он андешау фикрат буд , Фсмии злки алиўми явми алтрўиаҳ эй кони ирўии маъа нафса ани мо раъйати кони ман аллоҳ ӯ ман алшитон . Дигар шаб бихуфт , ӯро ҳамин хоб намуданд , бидонаст ки фармӯда аллоҳаст ва биҷой оварад ки хоби пайғомбарон ваҳй бошад аз ҳақи ҷли ҷалола , Фсмии злки алиўми явми арафаи ази урфи анаи ман аллоҳи ъзу ҷл . Ва Исмоили он рӯзи ҳафт сола буду бқўлии сездаҳ сола . Аммо қавли Муҳамади бен исҳоқ онаст ки иброҳӣм ҳар бор ки қасди зиёрат Исмоил кард ӯро бар барроқи ншондндии бомдод аз шом бирафтӣ намози пешин ба Макка будӣ зиёрат кардӣу бозгаштии шабонгоҳ ба шом будӣ . Чун Исмоил бузург шуд ӯро ҳунарӣу рӯз афзӯн дид , ҳамагии дил вай бигирифту дил дар ҳаёа ӯ баст , лмои кони иأмли фӣаи ман ибодаи рабау таъзими ҳрмотаҳ . То шабӣ ки намуданд ӯро бихоб ки гӯянда Эй гуяд : ани аллоҳи иأмрки бзбҳи абнки ҳозо . Иброҳӣм чун ин хоб дид донист ки ваҳй худовандасту фармони вай , ҳоҷарро гуфт : мехоҳам ки худоиро ъзу ҷл қурбонӣ кунам андарони водӣ ки гўспндон истодаанд ва мехоҳам ки Исмоилро бо худ бабрам , сараш бишӯйу мӯиро шона куну гесуонаши ббоФ ва ӯро некӯи бёроӣ то хуррам шавад ва бо худ бабрам , он гуҳ гуфт : ҷони падари корд ва расан бурдор то дар ан шуъаб рӯему гўспндро қурбон кунем . Чун онҷои расиданд иброҳӣм гуфт : « ё банӣ إнии أрии фии алмноми أнии أзбҳк » эй басари басии меҳнатҳо ва балоҳо ки бмо раседу ҳама басар омад ва акнӯн фурмонеи расида аз ҳамаи саъб тар мефармойанд маро ки туро қурбон кунам , « Фонзри мо зотарӣ » дрнгр то дар дили хеш чаҳ бинӣу турои дарин фармон чаҳ ройаст ? Ҳамзау ксоиӣ « мо зотарӣ » бзм тоу касрро хонанд , яъне дар нигар ки дарин фармон аз хештан чаҳ намое ? мехост ки бидонад аз вай ки сабр хоҳад кард ё ҷазаъ хоҳад намӯд . Исмоил гуфт : « ё أбти аФъли мо тؤмри стҷднии إни шоءи аллоҳи ман алсобрин » . Абӯи ҳрираҳ ривоят кунад аз каъби алоҳбор ки шайтони он рӯз гуфт : лӣни лам аФтн ъанд ҳозои оли иброҳӣми ло аФтн манеҳам аҳдо абадан агар имрӯзи дарин ҳоли оли иброҳӣмро бФтнаҳи ниФкнм ва бар эшон маро дастӣ набӯд пас ҳаргиз натавонам ва на маро бар эшон дастрас буд , дар ани ҳоли шайтон бар сӯрати мардӣ носеҳ омад пеши ҳоҷари модар Исмоил гуфт : ҳеҷ доне ки иброҳӣми писари худро Исмоил куҷо мебарад ? ҳоҷар гуфт ӯро мебарад ки гўспнд қурбон кунад . Гуфт : на ки худ писарро қурбон мекунад .

امّا قصّه ذبح بر قول سدی آنست که ابراهیم بر سر پیری از حق تعالی فرزند خواست چون او را بشارت دادند بفرزند گفت: هو اذا للَّه ذبیح، نذر کرد که اللَّه را قربان کند، پس بروزگار آن نذر فراموش کرد و هر وقت از شام بزیارت اسماعیل شدی به مکه، وقتی ابراهیم از راه درآمده بود مانده و رنجور تن شده، شب ترویه پیش آمد بخفت، بخواب نمودند او را که: یا ابراهیم اوف بنذرک آن نذر که کرده‌ای وفا کن. ابراهیم از خواب درآمد با خود می‌اندیشید که این خواب گویی نموده شیطان است یا فرموده حق. آن روز همه در آن اندیشه و فکرت بود، فسمّی ذلک الیوم یوم الترویة ای کان یروّی مع نفسه ان ما رأیت کان من اللَّه او من الشیطان. دیگر شب بخفت، او را همین خواب نمودند، بدانست که فرموده اللَّه است و بجای آورد که خواب پیغامبران وحی باشد از حقّ جلّ جلاله، فسمّی ذلک الیوم یوم عرفة اذ عرف انه من اللَّه عزّ و جلّ. و اسماعیل آن روز هفت ساله بود و بقولی سیزده ساله. امّا قول محمد بن اسحاق آنست که ابراهیم هر بار که قصد زیارت اسماعیل کرد او را بر براق نشاندندی بامداد از شام برفتی نماز پیشین به مکه بودی زیارت کردی و بازگشتی شبانگاه به شام بودی. چون اسماعیل بزرگ شد او را هنری و روز افزون دید، همگی دل وی بگرفت و دل در حیاة او بست، لما کان یأمل فیه من عبادة ربه و تعظیم حرماته. تا شبی که نمودند او را بخواب که گوینده‌ای گوید: انّ اللَّه یأمرک بذبح ابنک هذا. ابراهیم چون این خواب دید دانست که وحی خداوندست و فرمان وی، هاجر را گفت: میخواهم که خدای را عزّ و جلّ قربانی کنم اندران وادی که گوسپندان ایستاده‌اند و میخواهم که اسماعیل را با خود ببرم، سرش بشوی و موی را شانه کن و گیسوانش بباف و او را نیکو بیارای تا خرّم شود و با خود ببرم، آن گه گفت: جان پدر کارد و رسن بردار تا در ان شعب رویم و گوسپند را قربان کنیم. چون آنجا رسیدند ابراهیم گفت: «یا بُنَیَّ إِنِّی أَری‌ فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ» ای بسر بسی محنتها و بلاها که بما رسید و همه بسر آمد و اکنون فرمانی رسیده از همه صعب‌تر می‌فرمایند مرا که ترا قربان کنم، «فَانْظُرْ ما ذا تَری‌» درنگر تا در دل خویش چه بینی و ترا درین فرمان چه رای است؟ حمزه و کسایی «ما ذا تری» بضمّ تا و کسر را خوانند، یعنی در نگر که درین فرمان از خویشتن چه نمایی؟ میخواست که بداند از وی که صبر خواهد کرد یا جزع خواهد نمود. اسماعیل گفت: «یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ». ابو هریره روایت کند از کعب الاحبار که شیطان آن روز گفت: لئن لم افتن عند هذا آل ابراهیم لا افتن منهم احدا ابدا اگر امروز درین حال آل ابراهیم را بفتنه نیفکنم و بر ایشان مرا دستی نبود پس هرگز نتوانم و نه مرا بر ایشان دسترس بود، در ان حال شیطان بر صورت مردی ناصح آمد پیش هاجر مادر اسماعیل گفت: هیچ دانی که ابراهیم پسر خود را اسماعیل کجا میبرد؟ هاجر گفت او را میبرد که گوسپند قربان کند. گفت: نه که خود پسر را قربان میکند.

Ҳоҷар гуфт : куллан ҳўи арҳм ба ваашад ҳбои ?лаи ман злки ин чаҳ суханаст ки ту май гӯйӣ ӯ биравӣ аз ани меҳрбон тарасту дўстр ки ин кунад . Шайтон гуфт : худоаши миФрмоид ки чунин кунад . Ҳоҷар гуфт : агар худои миФрмоиди худоиро фармонаст ва тоъат дошт ваии воҷиб аз ваии навмеди гашти бароа эшон омад , писарро дид ки бар асар падар мерафт гуфт : эй писари доне ки падарат куҷо мебарад ? гуфт : мирўим то гӯсфандро қурбон кунем , гуфт : на ки туро қурбон хоҳад кард . Гуфт аз баҳр чаҳ фарзандро қурбон кунад ? гуфт : аллоҳ ӯро чунин миФрмоид . Гуфт : агар аллоҳи миФрмоиди Фсмъоу тоъаҳ . Аз ваии навмеди бозгашти фарои пеш иброҳӣм шуд гуфт : аиҳо ашшайх куҷо мерӯй ? гуфт маро ҳоҷатӣаст дарин шуъаби ҳоҷати хешро мерӯм гуфт :у аллоҳ ки шайтон дар хоб бтў намӯда ки ин фарзандро қурбон кун иброҳӣм бидонаст ки ӯ худ шайтон аст гуфт : алики анӣ ё адуи аллоҳи Фўи аллоҳи ломзини ломри рабӣ . Ибн аббос гуфт : иброҳӣми он соъат аз пеши шайтон тез бирафту гарм то бирав собиқ шуд , чун ба ҷмраҳ алъқбаҳ расед шайтони дигари бораи фарои пеш вай омад , иброҳӣми ҳафт санги буии андохт ва ҳамчунин дар ҷмраҳи алўстӣу ҷмраҳи алкбрии шайтони фаро пеш меомад ва иброҳӣм биравӣ сангҳо май андохт . Раби Алъоламин он тез рафтани иброҳӣм дар ани мавзе ва он санг андохтан суннатӣ гардонид бар уммати Аҳмад то дар маносики ҳаҷ биҷой меоранду иброҳӣмро санои мигўинд .

هاجر گفت: کلّا هو ارحم به و اشدّ حبّا له من ذلک این چه سخن است که تو می‌گویی او بروی از ان مهربان‌تر است و دوستر که این کند. شیطان گفت: خداش میفرماید که چنین کند. هاجر گفت: اگر خدای میفرماید خدای را فرمان است و طاعت داشت وی واجب از وی نومید گشت براه ایشان آمد، پسر را دید که بر اثر پدر میرفت گفت: ای پسر دانی که پدرت کجا میبرد؟ گفت: میرویم تا گوسفند را قربان کنیم، گفت: نه که ترا قربان خواهد کرد. گفت از بهر چه فرزند را قربان کند؟ گفت: اللَّه او را چنین میفرماید. گفت: اگر اللَّه میفرماید فسمعا و طاعة. از وی نومید بازگشت فرا پیش ابراهیم شد گفت: ایها الشیخ کجا میروی؟ گفت مرا حاجتی است درین شعب حاجت خویش را میروم گفت: و اللَّه که شیطان در خواب بتو نموده که این فرزند را قربان کن ابراهیم بدانست که او خود شیطان است گفت: الیک عنّی یا عدوّ اللَّه فو اللّه لامضینّ لامر ربی. ابن عباس گفت: ابراهیم آن ساعت از پیش شیطان تیز برفت و گرم تا برو سابق شد، چون به جمرة العقبه رسید شیطان دیگر باره فرا پیش وی آمد، ابراهیم هفت سنگ بوی انداخت و همچنین در جمرة الوسطی و جمرة الکبری شیطان فرا پیش میآمد و ابراهیم بروی سنگها می‌انداخت. ربّ العالمین آن تیز رفتن ابراهیم در ان موضع و آن سنگ انداختن سنّتی گردانید بر امّت احمد تا در مناسک حج بجای میآرند و ابراهیم را ثنا میگویند.

« Флмои أслмо » эй анқодоу хзъои ломри аллоҳ . Ва қил : силами алзбиҳ нафсау силами иброҳӣми ибна , «у талаи ллҷбин » эй саръаи алии ҷабина ,у алҷбини аҳади ҷонибии алҷбҳаҳ Исмоил гуфт : эй падари марои бтўи се ҳоҷатаст : яке онкии дасту пои ман сахт бабандӣ зеро ки чун неши корди бҳлқ ман расад хирад аз ман зоил гардад ва дар изтироб оем он гуҳи Қатароти хӯн бар ҷома ту уфтаду марои бад-ӣн бе ҳурматии гирифторӣ буду савоби ман зойеъ шавад . Дигар ҳоҷат онаст ки буқати забҳи маро бар ваии афканӣ то дар суҷуд бошам он соъат ки ҷон таслим кунам , ва низ набояд ки ту дар рӯй маннигарӣ раҳмат ояд туро бар ман ва дар фармони аллоҳи сусти шӯй , ва ман дар рӯй ту нагарм бар фироқи ту ҷазаъ ? орму бхдои осии гирдам . Сеюм ҳоҷат онаст ки чун бнздики модарами шӯй ва ман бо ту набошам ӯ сӯхта гардад ки дарди фироқи фарзанди сахт буд бо вай мудоро кун ва ӯро панди даҳу саломи ман бадви расону пероҳани ман бадви даҳ то ббўӣ ман медорад , эй падару корд тез куну зуди бҳлқи фурӯди ор то марг бар ман осон шавад ки марги дардӣ саъбасту кории сахт ! иброҳӣм чун ин сухан аз вай бишунид бигирист ва рӯй сӯй осмон кард гуфт : илоҳии анои иброҳӣми алзии ъбдтку лами аъбди ғайрику қавмии конўои иъбдўни алосном , илоҳии анои алзии қзФти фии алнори Фнҷитнии минҳо , илоҳии абтлитнии бҳзои алблоءи алзӣ аҳтз манеҳ ършки алъзиму лои ттиқи ҳамлаи алсмоўоту алорзўн , илоҳии ани тҷрби ъбдки ?фонати тааллуми мо фии нафасӣу лои аълами мо фии нФску анати ъломи алғиўб худовандо ман он иброҳӣмам ки қавми ман бут парастиданад ва ман турои ягонаи прстидми душмани марои ботши афканд ва ту бФзли худ марои рҳонидӣ ва аз кед душман халос додӣ , акнӯн блоӣии бад-ӣни азимӣ бар ман наҳодӣ , блоӣӣ ки арши азим аз он билразаду осмону замин тоқат кашӣдан он надорад , илоҳӣ агар бандаро май озмоиӣ туро расад ки худовандӣ ва ман бандаи ту доне ки дар нафас ман чист ва ман надонам ки дар нафас ту чист , донои ниҳону худои ҳамагони туе . Пас иброҳӣми корд бар ҳалқи ниҳод то фармони биҷои орад , корд ҳаме кашид ва ҳалқ намебурид , то бадоне ки корд ки мебарад на бтбъ мебарад ки бФрмон мебарад , ҳамчунин оташ ки мисўзд на бтбъи мисўзд ки бФрмони мисўзд , иброҳӣмро ботш андохтанд фармон омад ки мсўз насӯхт , ӣнҷо низ кордро фармуд ки мабар набаред локин дар оташи фармон ошкоро кард қаҳри аъдороу ӣнҷо ки душман набӯд амр ошкоро накард . Ҷабраил аз сидраи мунтаҳӣ дар париду корди баргардонед . Ҷабраилро пурседанд ҳеҷ тъбу мондагии ҳаргиз бтў расед ? гуфт : дар се вақт расед : яке он вақт ки иброҳӣмро ботш андохтанд , дигари он вақт ки Юсуфро бчоаҳ андохтанд , сдигри он вақт ки корд бар ҳалқ Исмоил ниҳоданд ман ба сидра мунтаҳӣ будам Нидо омад ки : адрки абдӣ «у нодиноаҳ » ин ваов дарин мавзе зиёдатаст , тақдира : Флмои аслмноу талаи ллҷбин , « нодиноаҳи أн ё إброҳими қади сидқати алрؤё » Нидо омад ки ё иброҳӣми хоб ки дидае рост кардӣ . ӣнҷои сухан тамом шуд .

«فَلَمَّا أَسْلَما» ای انقادا و خضعا لامر اللَّه. و قیل: سلم الذبیح نفسه و سلم ابراهیم ابنه، «وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ» ای صرعه علی جبینه، و الجبین احد جانبی الجبهة اسماعیل گفت: ای پدر مرا بتو سه حاجت است: یکی آنکه دست و پای من سخت ببندی زیرا که چون نیش کارد بحلق من رسد خرد از من زایل گردد و در اضطراب آیم آن گه قطرات خون بر جامه تو افتد و مرا بدین بی‌حرمتی گرفتاری بود و ثواب من ضایع شود. دیگر حاجت آنست که بوقت ذبح مرا بر وی افکنی تا در سجود باشم آن ساعت که جان تسلیم کنم، و نیز نباید که تو در روی من نگری رحمت آید ترا بر من و در فرمان اللَّه سست شوی، و من در روی تو نگرم بر فراق تو جزع؟ آرم و بخدای عاصی گردم. سوم حاجت آنست که چون بنزدیک مادرم شوی و من با تو نباشم او سوخته گردد که درد فراق فرزند سخت بود با وی مدارا کن و او را پند ده و سلام من بدو رسان و پیراهن من بدو ده تا ببوی من می‌دارد، ای پدر و کارد تیز کن و زود بحلق فرود آر تا مرگ بر من آسان شود که مرگ دردی صعب است و کاری سخت! ابراهیم چون این سخن از وی بشنید بگریست و روی سوی آسمان کرد گفت: الهی انا ابراهیم الّذی عبدتک و لم اعبد غیرک و قومی کانوا یعبدون الاصنام، الهی انا الّذی قذفت فی النّار فنجّیتنی منها، الهی ابتلیتنی بهذا البلاء الّذی اهتزّ منه عرشک العظیم و لا تطیق حمله السّماوات و الارضون، الهی ان تجرّب عبدک فانت تعلم ما فی نفسی و لا اعلم ما فی نفسک و انت علّام الغیوب خداوندا من آن ابراهیم‌ام که قوم من بت پرستیدند و من ترا یگانه پرستیدم دشمن مرا بآتش افکند و تو بفضل خود مرا رهانیدی و از کید دشمن خلاص دادی، اکنون بلائی بدین عظیمی بر من نهادی، بلائی که عرش عظیم از آن بلرزد و آسمان و زمین طاقت کشیدن آن ندارد، الهی اگر بنده را می‌آزمایی ترا رسد که خداوندی و من بنده تو دانی که در نفس من چیست و من ندانم که در نفس تو چیست، دانای نهان و خدای همگان تویی. پس ابراهیم کارد بر حلق نهاد تا فرمان بجای آرد، کارد همی‌کشید و حلق نمی‌برید، تا بدانی که کارد که میبرد نه بطبع میبرد که بفرمان میبرد، همچنین آتش که میسوزد نه بطبع میسوزد که بفرمان میسوزد، ابراهیم را بآتش انداختند فرمان آمد که مسوز نسوخت، اینجا نیز کارد را فرمود که مبر نبرید لکن در آتش فرمان آشکارا کرد قهر اعدارا و اینجا که دشمن نبود امر آشکارا نکرد. جبرئیل از سدره منتهی در پرید و کارد برگردانید. جبرئیل را پرسیدند هیچ تعب و ماندگی هرگز بتو رسید؟ گفت: در سه وقت رسید: یکی آن وقت که ابراهیم را بآتش انداختند، دیگر آن وقت که یوسف را بچاه انداختند، سدیگر آن وقت که کارد بر حلق اسماعیل نهادند من به سدره منتهی بودم ندا آمد که: ادرک عبدی «وَ نادَیْناهُ» این واو درین موضع زیادت است، تقدیره: فلمّا اسلمنا و تلّه للجبین، «نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا» ندا آمد که یا ابراهیم خواب که دیده‌ای راست کردی. اینجا سخن تمام شد.

Он гуҳ гуфт : « إнои кзлки нҷзии алмҳснин » яъне : комаи ъФўнои ани забҳи валадаи нҷзии ман аҳсани фии тоътно . Қоли мақотил : ҷазоаи аллоҳи боҳсонаҳи фии тоъатаи алъФўи ани забҳи ибна .

آن گه گفت: «إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ» یعنی: کما عفونا عن ذبح ولده نجزی من احسن فی طاعتنا. قال مقاتل: جزاه اللَّه باحسانه فی طاعته العفو عن ذبح ابنه.

Агар касе гуяд ӯро бихоб забҳ намуданд ва забҳ накард « сидқати алрؤё » чаҳ маънӣ дорад ?

اگر کسی گوید او را بخواب ذبح نمودند و ذبح نکرد «صَدَّقْتَ الرُّؤْیا» چه معنی دارد؟

Ҷавоб онаст ки : ӯро дар хоб чандон намуданд ки кард ва дар имкону қудрати ваии ҳамон буд ки кард , тан дар фармон додану таслим кардану корд бар ҳалқ рондан , чун ин биҷой оварад тасдиқи вай дуруст омад . Гуфтанд : эй иброҳӣми мақсӯди он буд ки ту сари худ аз ваии бабрӣ акнӯн ки сар бибаредӣ мо сар дар кор ту кардем .

جواب آنست که: او را در خواب چندان نمودند که کرد و در امکان و قدرت وی همان بود که کرد، تن در فرمان دادن و تسلیم کردن و کارد بر حلق راندن، چون این بجای آورد تصدیق وی درست آمد. گفتند: ای ابراهیم مقصود آن بود که تو سرّ خود از وی ببری اکنون که سرّ ببریدی ما سر در کار تو کردیم.

« إни ҳозои лаҳви алблоءи улмубин » эй алохтбору аломтҳони аззоҳири ҳайси амтҳни бзбҳи ибна . Ва қоли мақотил : « алблоء » ҳоҳнои ҳўи алнъмаҳу ҳаии ани Фдии ибнаи болкбш .

«إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ» ای الاختبار و الامتحان الظاهر حیث امتحن بذبح ابنه. و قال مقاتل: «البلاء» هاهنا هو النّعمة و هی ان فدی ابنه بالکبش.

«у Фдиноаҳи бзбҳи азим » алзбҳи исми лмои избҳи колтҳни исми лмои итҳн . Назари иброҳӣми Фозои ҳўи бҷбрӣили маъааи кбши абизи аъини ақрни кабӣри алшхси Фқол : ҳозои Фдоءи лобнки Фозбҳаҳи дуна , Фкбри Ҷабраилу кибри иброҳӣму кибри Исмоили иброҳӣми брнгрсти Ҷабраилро дид бар ҳаво ки меомад ва он нармяши азими фидои Исмоил бо вай ва Ҷабраил мегуфт : аллоҳи Акбари аллоҳи Акбари аллоҳи Акбар , иброҳӣми бмўоФқт вай гуфт : лои илоҳи алои аллоҳу аллоҳи Акбар , Исмоил гуфт : аллоҳи Акбару ллаҳи алҳмд . Ин такбири суннатии гашт дар рӯзгори ид ва дар маносики ҳаҷ . Ва гуфтаанд он кбш азим хонд аз баҳри онкии қурбони Њобил буд аз нахусту пазируфтаи ҳақ буду рӯзгори дароз дар биҳишт чаро карда буд . Қил : ръии фии алҷнаҳи арбаъӣни хриФои Саид ҷбир гуфт : ҳақи ?лаи ани икўн ъзимо сазост ки онро азим гӯйанд фиристандаи он раби Алъоламин , орандаи он Ҷабраили амин , фидои Исмоили ҷади Сайиди алмрслин .

«وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ» الذبح اسم لما یذبح کالطحن اسم لما یطحن. نظر ابراهیم فاذا هو بجبرئیل معه کبش ابیض اعین اقرن کبیر الشّخص فقال: هذا فداء لابنک فاذبحه دونه، فکبّر جبرئیل و کبّر ابراهیم و کبّر اسماعیل ابراهیم برنگرست جبرئیل را دید بر هوا که می‌آمد و آن نرمیش عظیم فدای اسماعیل با وی و جبرئیل میگفت: اللَّه اکبر اللَّه اکبر اللَّه اکبر، ابراهیم بموافقت وی گفت: لا اله الّا اللَّه و اللَّه اکبر، اسماعیل گفت: اللَّه اکبر و للَّه الحمد. این تکبیر سنّتی گشت در روزگار عید و در مناسک حجّ. و گفته‌اند آن کبش عظیم خواند از بهر آنکه قربان هابیل بود از نخست و پذیرفته حق بود و روزگار دراز در بهشت چرا کرده بود. قیل: رعی فی الجنّة اربعین خریفا سعید جبیر گفت: حقّ له ان یکون عظیما سزاست که آن را عظیم گویند فرستنده آن ربّ العالمین، آرنده آن جبرئیل امین، فدای اسماعیل جدّ سیّد المرسلین.

Ва қоли алҳсн : мо Фдии Исмоили алои бтиси ман алорўии аҳбти алайҳи ман сбиру кони имлأи алҳўоءи иъоро .

و قال الحسن: ما فدی اسماعیل الّا بتیس من الاروی اهبط علیه من ثبیر و کان یملأ الهواء یعارا.

«у тркнои алайҳ » эй алии иброҳӣм « фии алохрин » сноءи ҳусно .

«وَ تَرَکْنا عَلَیْهِ» ای علی ابراهیم «فِی الْآخِرِینَ» ثناء حسنا.

« саломи алии إброҳим , кзлки нҷзии алмҳснин , إнаҳи ман ъбоднои алмؤмнин » .

«سَلامٌ عَلی‌ إِبْراهِیمَ، کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ، إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِینَ».

«у бшрноаҳ бإсҳоқ набиё ман алсолҳин » қил : исҳоқи болърбиаҳи алзҳоку аввали ман шоби абрҳиму сами болшиби лони анноси конўои лои иърФўнаҳи ман исҳоқу ло исҳоқ манеҳ лъзми алшбаҳи бинҳмои Фўсми болшиби лиФрқи бинҳмои сами шоби анноси баъда .

«وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِیًّا مِنَ الصَّالِحِینَ» قیل: اسحاق بالعربیة الضحاک و اول من شاب ابرهیم و سمّ بالشیب لانّ الناس کانوا لا یعرفونه من اسحاق و لا اسحاق منه لعظم الشبه بینهما فوسم بالشیب لیفرق بینهما ثمّ شاب الناس بعده.

«у боркнои алайҳ » эй алии абрҳими фии авлода «у алии إсҳоқ » бкўни аксари алонбёءи ман насла . Иқол : харҷи ман ёқӯби бен исҳоқи арбаъаи олоФи набӣ . Ва сҳ

«وَ بارَکْنا عَلَیْهِ» ای علی ابرهیم فی اولاده «وَ عَلی‌ إِسْحاقَ» بکون اکثر الانبیاء من نسله. یقال: خرج من یعقوب بن اسحاق اربعة آلاف نبیّ. و صحّ‌

Фии алҳдис : « беъсати алии асари смониаҳи олоФи набӣ » .

فی الحدیث: «بعثت علی اثر ثمانیة آلاف نبیّ».

« ва ман зритҳмои Муҳсину золими лнФсаҳ » эй муъмину кофар « мубин » зоҳир . Ҳозои кқўлаҳи фии сӯраи албқраҳ : ман омн манеҳам биллоҳу алиўми алохри қол « ва ман куфр » . Ллълмоءи фии алзбҳи салосаи ақвол : аҳадҳо анаи амри болзбҳи сами насх , ассонии анаи амри ғайри мумтади Флои яҳтамили алнсх ,у алсолси анаи ?утии бмои амр ба алии мо сабақ беона .

«وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِما مُحْسِنٌ وَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ» ای مؤمن و کافر «مُبِینٌ» ظاهر. هذا کقوله فی سورة البقرة: مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قال‌ «و من کفر». للعلماء فی الذبح ثلاثة اقوال: احدها انه امر بالذبح ثمّ نسخ، الثانی انه امر غیر ممتدّ فلا یحتمل النسخ، و الثالث انه اتی بما امر به علی ما سبق بیانه.

«у лақади мннои алии Мӯсоу ҳорӯн » эй анъмнои ъалиҳумо болнбўаҳ .

«وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلی‌ مُوسی‌ وَ هارُونَ» ای انعمنا علیهما بالنبوة.

«у нҷиноҳмоу қўмҳмо » яъне банӣ Исроил « ман алкрби алъзим » яъне ман истибъоди фиръавни аёҳм ва ман крби алғрқ .

«وَ نَجَّیْناهُما وَ قَوْمَهُما» یعنی بنی اسرائیل «مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ» یعنی من استعباد فرعون ایّاهم و من کرب الغرق.

«у нсрноҳм » яъне Мӯсоу ҳорӯну қўмҳмо « Фконўои ҳам алғолбин » алии алқбт .

«وَ نَصَرْناهُمْ» یعنی موسی و هارون و قومهما «فَکانُوا هُمُ الْغالِبِینَ» علی القبط.

«у отиноҳмои алкитоби алмстбин » эй алмстниру ҳўи алтўриаҳ . Қил : ҳзаҳи алсин ки фии қавла : « истсхрўн . . . » бону абону астбони воҳид .

«وَ آتَیْناهُمَا الْکِتابَ الْمُسْتَبِینَ» ای المستنیر و هو التوریة. قیل: هذه السین که فی قوله: «یستسخرون...» بان و ابان و استبان واحد.

«у ҳдиноҳмои алсроти алмстқим » дайни аллоҳи алислом , эй асбтноҳмои алайҳ .

«وَ هَدَیْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ» دین اللَّه الاسلام، ای اثبتناهما علیه.

«у тркнои ъалиҳумо фии алохрин , саломи алии Мӯсоу ҳорӯн , إнои кзлки нҷзии алмҳснин , إнҳмои ман ъбоднои алмؤмнин ,у إни إлёси лмни алмрслин » абди аллоҳ масъӯд гуфт : Илёс , Идрӣсаст ӯро ду номаст ҳамчун ёқӯб ки ӯро ду номаст : Исроилу ёқӯб . Ва дар мусҳафи ибни масъӯд чунинаст : «у ани Идрӣси лмни алмрслин »у қавл ъкрмаҳ инаст . Аммо ҷумҳӯр муфассирон баронанд ки Илёси пайғомбарӣ буд аз банӣ Исроили баъд аз Мӯсо ва аз фарзандони ҳорӯн буд , Илёси бен бшири бен Фнҳоси бен алъизори бен ҳорӯни бен умрон . Ва қил : ҳўи ибн ъам алисъ ,у беъсати ваии баъд аз ҳзқили пайғомбар буд чун рӯзгори ҳзқил басар омад банӣ Исроили сари бтғёну фасод дар ниҳоданд , сибтӣ аз эшон бут параст шуданд дар навоҳии шом ҷое ки бъл бк гӯйанду номи он бут ки май парастиданади бъл буд , ва ба самяти мдинтҳми Баълбак , ва он бъли болои ваии бист газ буд ва чаҳор рӯй дошт шайтон дар ҷўФ вай шудӣ ва бо эшон сухан гуфтӣ то эшонро бФтнаҳи афкандӣ .

«وَ تَرَکْنا عَلَیْهِما فِی الْآخِرِینَ، سَلامٌ عَلی‌ مُوسی‌ وَ هارُونَ، إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ، إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِینَ، وَ إِنَّ إِلْیاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ» عبد اللَّه مسعود گفت: الیاس، ادریس است او را دو نام است همچون یعقوب که او را دو نام است: اسرائیل و یعقوب. و در مصحف ابن مسعود چنین است: «و انّ ادریس لمن المرسلین» و قول عکرمه اینست. امّا جمهور مفسّران برانند که الیاس پیغامبری بود از بنی اسرائیل بعد از موسی و از فرزندان هارون بود، الیاس بن بشیر بن فنحاص بن العیزار بن هارون بن عمران. و قیل: هو ابن عمّ الیسع، و بعثت وی بعد از حزقیل پیغامبر بود چون روزگار حزقیل بسر آمد بنی اسرائیل سر بطغیان و فساد در نهادند، سبطی از ایشان بت‌پرست شدند در نواحی شام جایی که بعل بک گویند و نام آن بت که می‌پرستیدند بعل بود، و به سمّیت مدینتهم بعلبک، و آن بعل بالای وی بیست گز بود و چهار روی داشت شیطان در جوف وی شدی و با ایشان سخن گفتی تا ایشان را بفتنه افکندی.

« ман излли аллоҳи Флои ҳодии ?ла » ва эшонро подшоҳӣ буд номи ваии аҷб , занӣ дошт номи ваии азбилу канти қаттолаи ллонбёءи иқоли ҳаии алтии қатлати яҳёи бен закариё , ин подшоҳи вазни вай ва он сибт банӣ Исроил ки дар ани Мадинаи Баълбак маскан доштанд ҳамаи он бълро мипрстиднду раби Алъоламин боишон Илёс пайғомбар фиристод , Илёси эшонро бтўҳиди аллоҳ даъват кард эшон сари возднду қасди қатл вай карданд Илёс азишон бигурехт дар миёни кӯҳҳо бо ғорӣ шуд ва ҳафт сол онҷо бимонад мутаворӣ аз бен гиёҳу набот замин мехӯрду ҷосусони малики аҷби пайваста дар ҷусту ҷӯй вай буданду раби алъзаҳ ӯро аз эшон нигаҳ дошт , баъд аз ҳафт сол аз он кӯҳ фурӯ омад дар хонаи занӣ пинҳон шуд , модари Юнуси бен маттӣу Юнуси он вақти кӯдак буд рзиъ , он зани шаш моҳ ӯро таъаҳҳуд кард ва тимор дошт . Ва дар қисса овардаанд ки Юнуси бкўдкӣ фармон ёфт ва он мусӣбат дар модари вай асар кард даст дар доман Илёс зад гуфт ту пайғомбари худоӣу дуои ту мустаҷоб буд дуо кун то раби алъзаҳ ӯро зинда гирданд , Илёс дуо карду раби алъзаҳ ӯро бдъои вай зинда гардонид , пас дигар бораи Илёс бо кӯҳ шуд ва он қавм ва он подшоҳи рӯзи буруз дар исён ва туғён меафзуданд то он ғоят ки малики аҷби вазни вай аз бели панҷоҳ мард аз қавм хеш баргузеданд , худовандони бأсу шиддат ва эшонро бмкр ва хдиът фиристоданд то бмкру дастони Илёсро аз ани кӯҳи бзири оранд ва ӯро ҳалок кунанд он панҷоҳ марди бдомни кӯҳи рафтанд ва бо овоз баланд гуфтанд : эй пайғомбари худои мо бтў имон оварадем . Ва баҳр чаҳ гуфтӣ туро Мусаддиқ доштему малики аҷбу қавми ваии ҳамаи бтў имон овараданд ва аз гуфта ва карда худ пушаймони гаштанд , аз баҳри худои беруни ойу дидори худ моро бинмоӣ то узрии бихоҳйм , Илёс гуфт : аллоҳами ани конўои содиқин Фимои иқўлўни Фозни лии ани абрзи илайҳаму ани конўои козибин ФокФниҳму армҳми бнори тҳрқҳм ! ҳануз Илёси ин сухан тамом нагуфта буд ки оташӣ биёмад аз осмону ҳамаро бсухт хабари ҳалоки эшон ба аҷб расед ибрат нагирифт ва аз куфру ширк боз нагашт балки дар туғёну исёни биФзўд . Баъд аз он Илёс дуо кард то раби алъзаҳ бар эшон қаҳту ҷўъ мусаллат кард гуфт : бори худоёи ҳафт соли борон аз осмону набот аз замини бози гир ки эшон сазои ин азобанд . Фармон омад ки ё Илёси анои арҳми бхлқии ман злку ани конўои золимину локини аътики мродки сулси синӣн . Пас се сол дар замини эшон на аз осмон борон омад на аз замини набот то халқӣ аз одамиёну дигари ҷонварон дар ани қаҳту ҷўъ ҳалок шуданд , ва дар банӣ Исроили кӯдакӣ буд номи ваии алисъи бен хтўб ба Илёс имон овардау пайваста дар хизмати вай буд ва ҳар ҷо ки Илёс рафтӣ ӯро бо худ барадӣ , чун муддати се соли қаҳту ниёз басар омад аз раби алъзаҳ ваҳй омад ки : ё Илёси анки қади аҳлкти ксирои ман алхлқи ммни лами иъси ман албҳоӣму алдўобу алтиўру алҳўом эй Илёси халқии азин бе гуноҳони чаҳорпоёну дадону мурғони дарин қаҳт ҳалок шуданд ва эшон ҳам имон наёранд . Баъд аз ани раби алъзаҳи эшонро борон фиристод ва дар замини эшон хсбу фарохии неъмат падед омад ва эшон ҳам чунон бар куфру ширки хеш Миср буданду қасди қатл Илёс карданд , пас Илёс дуо кард ки бори худоёи маро аз эшон бурҳони чунон ки худхоҳӣ , ӯро гуфтанд дар фалони ҷойгаҳ мунтазир бош то асбии бинӣ бар вай нишин ва матарс . Илёс бмиъод омаду исъ бо вай асбӣ дид оташини онҷои истода . Ва қил : лавнаи клўни алнор , Илёс бар ан асб нишасту асб боло гирифт , исъ гуфт : ё Илёси мо тأмрнии маро чаҳ фармое ? фурмии Илёси илайҳи бксоӣаҳи ман ?илҷуи Илёси гилӣми хеш аз ҳавои буии андохт , яъне ки турои хлиФт хеш кардам бар банӣ Исроили ФрФъи аллоҳи Илёси ман байни азҳрҳму қатъи анҳу лзаҳи алмтъму алмшрбу ксоаҳи алриши факони ансёи млкёи арзёи смоўё . Ва қоли бъзҳм : Илёси муваккили болФёФӣу алхзри муваккили болбҳору ҳумои исўмони шаҳри рамазони ббити алмуқаддасу иўоФёни алмўсми фии кули ому ҳумои охири ман имўти ман банӣ одам , Фзлки қавлаи ъзу ҷлу إни إлёси лмни алмрслини إзи қоли лқўмаҳи أи лои ттқўни азоби аллоҳи болоямон ба ?

«مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِیَ لَهُ» و ایشان را پادشاهی بود نام وی اجب، زنی داشت نام وی ازبیل و کانت قتالة للانبیاء یقال هی التی قتلت یحیی بن زکریا، این پادشاه وزن وی و آن سبط بنی اسرائیل که در ان مدینه بعلبک مسکن داشتند همه آن بعل را میپرستیدند و ربّ العالمین بایشان الیاس پیغامبر فرستاد، الیاس ایشان را بتوحید اللَّه دعوت کرد ایشان سر وازدند و قصد قتل وی کردند الیاس ازیشان بگریخت در میان کوه‌ها با غاری شد و هفت سال آنجا بماند متواری از بن گیاه و نبات زمین میخورد و جاسوسان ملک اجب پیوسته در جست و جوی وی بودند و رب العزة او را از ایشان نگه داشت، بعد از هفت سال از آن کوه فرو آمد در خانه زنی پنهان شد، مادر یونس بن متی و یونس آن وقت کودک بود رضیع، آن زن شش ماه او را تعهد کرد و تیمار داشت. و در قصه آورده‌اند که یونس بکودکی فرمان یافت و آن مصیبت در مادر وی اثر کرد دست در دامن الیاس زد گفت تو پیغامبر خدایی و دعای تو مستجاب بود دعا کن تا رب العزة او را زنده گرداند، الیاس دعا کرد و رب العزة او را بدعای وی زنده گردانید، پس دگر باره الیاس با کوه شد و آن قوم و آن پادشاه روز بروز در عصیان و طغیان می‌افزودند تا آن غایت که ملک اجب وزن وی از بیل پنجاه مرد از قوم خویش برگزیدند، خداوندان بأس و شدت و ایشان را بمکر و خدیعت فرستادند تا بمکر و دستان الیاس را از ان کوه بزیر آرند و او را هلاک کنند آن پنجاه مرد بدامن کوه رفتند و با آواز بلند گفتند: ای پیغامبر خدا ما بتو ایمان آوردیم. و بهر چه گفتی ترا مصدق داشتیم و ملک اجب و قوم وی همه بتو ایمان آوردند و از گفته و کرده خود پشیمان گشتند، از بهر خدا بیرون آی و دیدار خود ما را بنمای تا عذری بخواهیم، الیاس گفت: اللّهم ان کانوا صادقین فیما یقولون فاذن لی ان ابرز الیهم و ان کانوا کاذبین فاکفنیهم و ارمهم بنار تحرقهم! هنوز الیاس این سخن تمام نگفته بود که آتشی بیامد از آسمان و همه را بسوخت خبر هلاک ایشان به اجب رسید عبرت نگرفت و از کفر و شرک باز نگشت بلکه در طغیان و عصیان بیفزود. بعد از آن الیاس دعا کرد تا رب العزّة بر ایشان قحط و جوع مسلّط کرد گفت: بار خدایا هفت سال باران از آسمان و نبات از زمین باز گیر که ایشان سزای این عذاب‌اند. فرمان آمد که یا الیاس انا ارحم بخلقی من ذلک و ان کانوا ظالمین و لکن اعطیک مرادک ثلث سنین. پس سه سال در زمین ایشان نه از آسمان باران آمد نه از زمین نبات تا خلقی از آدمیان و دیگر جانوران در ان قحط و جوع هلاک شدند، و در بنی اسرائیل کودکی بود نام وی الیسع بن خطوب به الیاس ایمان آورده و پیوسته در خدمت وی بود و هر جا که الیاس رفتی او را با خود بردی، چون مدت سه سال قحط و نیاز بسر آمد از رب العزّة وحی آمد که: یا الیاس انک قد اهلکت کثیرا من الخلق ممّن لم یعص من البهائم و الدواب و الطیور و الهوام ای الیاس خلقی ازین بی‌گناهان چهارپایان و ددان و مرغان درین قحط هلاک شدند و ایشان هم ایمان نیارند. بعد از ان رب العزّة ایشان را باران فرستاد و در زمین ایشان خصب و فراخی نعمت پدید آمد و ایشان هم چنان بر کفر و شرک خویش مصرّ بودند و قصد قتل الیاس کردند، پس الیاس دعا کرد که بار خدایا مرا از ایشان برهان چنان که خودخواهی، او را گفتند در فلان جایگه منتظر باش تا اسبی بینی بر وی نشین و مترس. الیاس بمیعاد آمد و یسع با وی اسبی دید آتشین آنجا ایستاده. و قیل: لونه کلون النار، الیاس بر ان اسب نشست و اسب بالا گرفت، یسع گفت: یا الیاس ما تأمرنی مرا چه فرمایی؟ فرمی الیاس الیه بکسائه من الجوّ الیاس گلیم خویش از هوا بوی انداخت، یعنی که ترا خلیفت خویش کردم بر بنی اسرائیل فرفع اللَّه الیاس من بین اظهرهم و قطع عنه لذة المطعم و المشرب و کساه الرّیش فکان انسیّا ملکیّا ارضیّا سماویّا. و قال بعضهم: الیاس موکّل بالفیافی و الخضر موکّل بالبحار و هما یصومان شهر رمضان ببیت المقدس و یوافیان الموسم فی کلّ عام و هما آخر من یموت من بنی آدم، فذلک قوله عزّ و جلّ وَ إِنَّ إِلْیاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَ لا تَتَّقُونَ عذاب اللَّه بالایمان به؟

« أи тдъўни бъло »у ҳўи исми алснми алзии конўои иъбдўнаҳ ,у кони снмои ман зҳби тӯлаи ъшрўни зроъои фии Айнӣаи ёқӯтатони кабӣратон . Қоли муҷоҳиду қтодаҳ : албъли алрби блғаҳи аҳли алимн . Ва қили ҳўи исми амрأаҳи абдҳо қавм . Ва қил : ҳўи танин абдаи аҳли злк алзмон .

«أَ تَدْعُونَ بَعْلًا» و هو اسم الصنم الذی کانوا یعبدونه، و کان صنما من ذهب طوله عشرون ذراعا فی عینیه یاقوتتان کبیرتان. قال مجاهد و قتادة: البعل الرّب بلغة اهل الیمن. و قیل هو اسم امرأه عبدها قوم. و قیل: هو تنّین عبده اهل ذلک الزمان.

Ва алмънӣ : أи тдъўни бълои ?илҳоу тързўни ани аҳсани алхолқин ?

و المعنی: أ تدعون بعلا الها و تعرضون عن احسن الخالقین؟

« аллоҳи рбкму раби обоӣкми алأўлин » қрأи Ҳамзау алксоӣӣу ёқӯбу ҳФс : « аллоҳи рбкму раб » болнсби Фиҳмои алии албдл . Ва қрأи алохрўни брФъҳои алии алостиноФ .

«اللَّهَ رَبَّکُمْ وَ رَبَّ آبائِکُمُ الْأَوَّلِینَ» قرأ حمزة و الکسائی و یعقوب و حفص: «اللَّهَ رَبَّکُمْ وَ رَبَّ» بالنصب فیهما علی البدل. و قرأ الآخرون برفعها علی الاستیناف.

« Фкзбўаҳи Фإнҳми лмҳзрўн » фии алнор « إлои ибоди аллоҳи алмхлсин » ман қавмаи Фонҳми наҷвои ман алъзоб «у тркнои алайҳи фии алохрин » .

«فَکَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ» فی النّار «إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ» من قومه فانهم نجوا من العذاب «وَ تَرَکْنا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ».

« саломи алии إли ёсин » қрأи нофеъу ибни омиру ёқӯб : оли ёсин » бФтҳи алҳмзаҳи мшбъаҳу касри алломи мақтӯъаи алии клмтину иؤиди ҳзаҳи алқроءаҳи анҳо фии алмсҳФи мФсўлаҳи ман ёсин . Ва қрأи алохрўн : бксри алҳмзаҳу сукӯни алломи мавсулаи алии калимаи воҳида . Фмни қрأ « оли ёсин » мқтўъои ?ераади оли Муҳамад ( с ) рӯй злки ани ибни аббосу ҷимоъау далелаи тФсирҳми қавлаи таъолӣ : иси биёи Муҳамаду иҷўзи أни икўни исми злки алсбӣ « ёсин » лқроءаҳи бъзҳм . «у إни إлёс » бҳмзаҳи алўсли Фзидти фии охираи алёءу алнўни комаи зайдати фии Илёсин , феълии ҳозои иҷўзи ани икўн « оли ёсин » оли злк алнабӣ . Ва ман қрأ « Илёсин » болўсли алии калимаи воҳидаи ФФиаҳи қавлон : аҳдҳмои анаи лғаҳи фии Илёси ксиноء ва синин ва меколу Микоил ,у ассонии анаи қади ҷамъ ,у алмроди Илёсу атбоъаи ман алмؤмнину аслаи Илёсин бёءи алнсби ФҳзФи комаи ҳазфи ман алоъҷмину алошърину фии қроءаҳи ибни масъӯд : « саломи алии адросин » алии таъвили ани Илёси ҳўи Идрӣсу ҳозои қавли ҷимоъаи ман алълмоء манеҳам Аҳмади бен ҳанбали қоли Аҳмади бен ҳанбал : хумсаи ман алонбёءи ?лаами исмон : Илёси ҳўи Идрӣс , ёқӯби ҳўи Исроил , Юнуси ҳўи зўи алнўн , исои ҳўи алмсиҳ , Муҳамади ҳўи Аҳмади салавоти аллоҳи алайҳими аҷмъин .

«سَلامٌ عَلی‌ إِلْ‌یاسِینَ» قرأ نافع و ابن عامر و یعقوب: آل یاسین» بفتح الهمزة مشبعة و کسر اللّام مقطوعة علی کلمتین و یؤیّد هذه القراءة انها فی المصحف مفصولة من یاسین. و قرأ الآخرون: بکسر الهمزة و سکون اللام موصولة علی کلمة واحدة. فمن قرأ «آل یاسین» مقطوعا اراد آل محمد (ص) روی ذلک عن ابن عباس و جماعة و دلیله تفسیرهم قوله تعالی: یس بیا محمد و یجوز أن یکون اسم ذلک الثبی «یاسین» لقراءة بعضهم. «وَ إِنَّ إِلْیاسَ» بهمزة الوصل فزیدت فی آخره الیاء و النّون کما زیدت فی الیاسین، فعلی هذا یجوز ان یکون «آل یاسین» آل ذلک النبی. و من قرأ «الیاسین» بالوصل علی کلمة واحدة ففیه قولان: احدهما انه لغة فی الیاس کسیناء و سینین و میکال و میکائیل، و الثانی انه قد جمع، و المراد الیاس و اتباعه من المؤمنین و اصله الیاسین بیاء النّسب فحذف کما حذف من الاعجمین و الاشعرین و فی قراءة ابن مسعود: «سلام علی ادراسین» علی تأویل انّ الیاس هو ادریس و هذا قول جماعة من العلماء منهم احمد بن حنبل قال احمد بن حنبل: خمسة من الانبیاء لهم اسمان: الیاس هو ادریس، یعقوب هو اسرائیل، یونس هو ذو النون، عیسی هو المسیح، محمد هو احمد صلوات اللَّه علیهم اجمعین.

«у إни лўтои лмни алмрслин , إзи нҷиноаҳу أҳлаҳи أҷмъин , إлои ъҷўзо » яъне алхоӣнаҳи амрأаҳи лут « фии алғобрин » эй албоқини фии алмдни баъди хурӯҷи луту аҳлаи минҳои ҳлкти комаи ҳлки алғобрўн .

«وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ، إِذْ نَجَّیْناهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ، إِلَّا عَجُوزاً» یعنی الخائنة امرأة لوط «فِی الْغابِرِینَ» ای الباقین فی المدن بعد خروج لوط و اهله منها هلکت کما هلک الغابرون.

« сами дмрнои алохрин » алтдмири алоҳлок .

«ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِینَ‌» التدمیر الاهلاک.

«у إнкм » ё аҳли Макка « лтмрўни алайҳим » эй алии осорҳму мнозлҳм « мсбҳин » .

«وَ إِنَّکُمْ‌ » یا اهل مکة «لَتَمُرُّونَ عَلَیْهِمْ‌ » ای علی آثارهم و منازلهم «مُصْبِحِینَ‌».

Яъне вақти алсбоҳ , «у боллил » эй тмрўни алайҳими боллилу алнҳори азои зҳбтми илои асФоркму раҷъатам . Ва злки лони ммрҳми ман алмдинаҳи илои алшоми алии сдўми қарияи қавми лут ,у ҳўи қавлаи ъзу ҷл :у إнҳои лбсбили муқӣм , أи Флои тъқлўни Фтътбрўои баҳам ? أи Флои тъқлўни ани ман феъли злки баҳами қодири алии ани иФъли бкм мислаи ?

یعنی وقت الصباح، «وَ بِاللَّیْلِ‌ » ای تمرّون علیهم باللیل و النهار اذا ذهبتم الی اسفارکم و رجعتم. و ذلک لانّ ممرّهم من المدینة الی الشام علی سدوم قریة قوم لوط، و هو قوله عزّ و جلّ: وَ إِنَّها لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ، أَ فَلا تَعْقِلُونَ‌ فتعتبروا بهم؟ أَ فَلا تَعْقِلُونَ‌ ان من فعل ذلک بهم قادر علی ان یفعل بکم مثله؟