Бидон ки ин сӯраи ҳаштод ва ҳашт оятаст ва ҳафтсад ва сӣ ва ду калима ва се ҳазор ва шаст ва ҳафт ҳарф , ҷумла ба Макка фурӯ омад аз осмон ва ?маккей шимуранд , ва дарин сӯраи носих ва мансӯх нест магари ду оят : яке إни иўҳии إлии إлои أнмои أнои нзири мубин маънӣ назаррот дарин оят мансӯхаст боити сайф , дигари ояту лтълмни нбأаҳи баъди ҳайн мансӯхаст боити сайф . Саид мсиб гуфт : блғнии анаи мо ман абди иқрأи си кули лайлаи алои аҳтзи ?лаи алърш .

بدان که این سوره هشتاد و هشت آیت است و هفتصد و سی و دو کلمه و سه هزار و شصت و هفت حرف، جمله به مکه فرو آمد از آسمان و مکّی شمرند، و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست مگر دو آیت: یکی إِنْ یُوحی‌ إِلَیَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ معنی نذرات درین آیت منسوخ است بآیت سیف، دیگر آیت وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ منسوخ است بآیت سیف. سعید مسیب گفت: بلغنی انه ما من عبد یقرأ ص کلّ لیلة الّا اهتزّ له العرش.

Қавлаи таъолӣ : « с » муфассиронро дарин ҳарфи қўлҳости мухталифи ибн аббос гуфту заҳҳок : « с » эй сидқи аллоҳу сидқи Муҳамад . Бойени қавл «у алқуръони зии аззикр » қисмасту ҷавоби қисми фаро пеш дошта мегуяд : бойени қуръони бузургвор бо шараф бо баён ки аллоҳ рост гуфту Муҳамад рост гуфт . Ва гуфтаанд : дар осмон баҳрӣаст ки арш аллоҳ барон баҳраст ва « с » номи он баҳраст . Ва қил : ҳўи исми ман أсмоءи аллоҳ . Ва қил : ҳўи исми ллқрон . Ва қил : ҳўи исми ллсўраҳ . Ва дар шўоз хондаанд : « сод » бФтҳи дол , яъне ақрأи соду бксри дол хондаанд Фикўни мштқои ман алмсодоаҳу ҳаии алмлоинаҳу алмсоҳлаҳ , бойени қавл маънӣ онаст ки : эй Муҳамади рФқи бакори дору саҳли фарогир , ҳамонаст ки ҷой дигар фармуд : « хзи алъФў » . Ва қил : ҳаии алмъорзаҳ , эй оризи алқуръони бъмлку кули шأнк .

قوله تعالی: «ص» مفسران را درین حرف قولهاست مختلف ابن عباس گفت و ضحاک: «ص» ای صدق اللَّه و صدق محمد. باین قول «وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ» قسم است و جواب قسم فرا پیش داشته میگوید: باین قرآن بزرگوار با شرف با بیان که اللَّه راست گفت و محمد راست گفت. و گفته‌اند: در آسمان بحری است که عرش اللَّه بران بحر است و «ص» نام آن بحر است. و قیل: هو اسم من أسماء اللَّه. و قیل: هو اسم للقرآن. و قیل: هو اسم للسّورة. و در شواذّ خوانده‌اند: «صاد» بفتح دال، یعنی اقرأ صاد و بکسر دال خوانده‌اند فیکون مشتقّا من المصاداة و هی الملاینة و المساهلة، باین قول معنی آنست که: ای محمد رفق بکار دار و سهل فراگیر، همانست که جای دیگر فرمود: «خُذِ الْعَفْوَ». و قیل: هی المعارضة، ای عارض القرآن بعملک و کلّ شأنک.

«у алқуръони зии аззикр » эй зии алшрФу алсит , кқўлаҳ : «у إнаҳи лзкри лаку лқўмк » . Ва шарфаи анаи лӣси бмхлўқу қоли ибни аббосу мақотил : « зии аззикр » эй зии албён . Ва қил : « зии аззикр » эй фӣаи зикри алаввалину нбأи алохрин . Ва дар ҷавоби қисми уламои тафсир мухталифанд , қавмӣ гуфтанд : ҷавоби қисм « кам أҳлкно »аст ,у тақдира : лаками аҳлкно , ФхзФи алломи лттоўли алклом , кқўлаҳи фии сӯраи алшмс : « қади أФлҳ » тақдираи лақади аФлҳ , локини лмои ҳияли байни алқсму алмқсми алайҳи ҳазфи алломи Фкзлки ҳоҳно . Ва гуфтаанд : ҷавоби қисм дар охир сӯрааст : إни злки лҳқи тахосуми أҳли алнору қил : ани ҳозои лрзқно .

«وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ» ای ذی الشرف و الصّیت، کقوله: «وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ». و شرفه انه لیس بمخلوق و قال ابن عباس و مقاتل: «ذِی الذِّکْرِ» ای ذی البیان. و قیل: «ذِی الذِّکْرِ» ای فیه ذکر الاولین و نبأ الآخرین. و در جواب قسم علمای تفسیر مختلف‌اند، قومی گفتند: جواب قسم «کَمْ أَهْلَکْنا» است، و تقدیره: لکم اهلکنا، فخذف اللام لتطاول الکلام، کقوله فی سورة الشمس: «قَدْ أَفْلَحَ» تقدیره لقد افلح، لکن لمّا حیل بین القسم و المقسم علیه حذف اللام فکذلک هاهنا. و گفته‌اند: جواب قسم در آخر سوره است: إِنَّ ذلِکَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ و قیل: ان هذا لرزقنا.

Ва қил : ҷавоба : « إни кули إлои кизби алрсл » кқўлаҳ : толлаҳи إни кноу кқўлаҳи фӣ :у алсмоءу алторқу إни кули нафас . Ва қоли алнҳос : ҷавоби алқсми мҳзўФ . Ва қил : « бали аллазӣнаи кФрўо » ҳали маҳали алҷўоб , тақдира :у алқуръони зии аззикри мо омни бки қўмк ва мо аламри комаи иқўли ҳؤлоءи алкФор .

و قیل: جوابه: «إِنْ کُلٌّ إِلَّا کَذَّبَ الرُّسُلَ» کقوله: تَاللَّهِ إِنْ کُنَّا و کقوله فی: وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ و إِنْ کُلُّ نَفْسٍ. و قال النحاس: جواب القسم محذوف. و قیل: «بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا» حلّ محلّ الجواب، تقدیره: و القرآن ذی الذکر ما آمن بک قومک و ما الامر کما یقول هؤلاء الکفّار.

« бали аллазӣнаи кФрўои фии ъзаҳу шиқоқ » раби алъзаҳи савганд ёд мекунад бсоду бқрон ки ин қавми ту нгрўиднди бтў ва на чунонаст ки эшон гуфтанд ки ту дурӯғи занӣу сухан дурӯғ оварадӣ , балки эшон дар ситезанд ва дар адовати зоҳир ва аз роҳи савоби баргашта ва аз ҳақ рӯй гардонида . « фии ъзаҳ » эй фии анФаҳи ман алонқёди ллҳқу фии такаббури ани қабул алҳақ , «у шиқоқ » эй хилофу ъдоўаҳ , ва манеҳ қили ллъсён : шқи алъсо .

«بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ» رب العزة سوگند یاد میکند بصاد و بقرآن که این قوم تو نگرویدند بتو و نه چنانست که ایشان گفتند که تو دروغ زنی و سخن دروغ آوردی، بلکه ایشان در ستیزاند و در عداوت ظاهر و از راه صواب برگشته و از حقّ روی گردانیده. «فِی عِزَّةٍ» ای فی انفة من الانقیاد للحقّ و فی تکبّر عن قبول الحقّ، «وَ شِقاقٍ» ای خلاف و عداوة، و منه قیل للعصیان: شقّ العصا.

Қавла : кам أҳлкнои ман қиблаам эй ман қабл Қурайш , « ман қарн » яъне ман аломми алхолиаҳ ,у алқрни исми лоҳли кули аср . Ва қил : ҳўи исми ллзмон ,у тақдира : ман аҳли қарну ҳўи слосўни сана ,у қил : сутун . Ва қил : смонўн . Ва қил : моӣаҳ . Ва қил : моӣаҳу ъшрўн

قوله: کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ ای من قبل قریش، «مِنْ قَرْنٍ» یعنی من الامم الخالیة، و القرن اسم لاهل کلّ عصر. و قیل: هو اسم للزّمان، و تقدیره: من اهل قرن و هو ثلاثون سنة، و قیل: ستّون. و قیل: ثمانون. و قیل: مائة. و قیل: مائة و عشرون

« Фнодўо » эй астғосўоу рФъўои асўотҳм болўил ъанд нузули алъзобу ҳулӯли алнқмаҳ «у лоат » бмънии лӣси блғаҳи аҳли алимн . Қоли алшоър :

«فَنادَوْا» ای استغاثوا و رفعوا اصواتهم بالویل عند نزول العذاب و حلول النقمة «وَ لاتَ» بمعنی لیس بلغة اهل الیمن. قال الشاعر:

Ва насб « ҳайн » лони маънии лоати лӣси Фнсби балоти комаи инсби блис , эй лӣси алҳини ҳайни мнос . Ва иҷўз «у лоати ҳайн » брФъи алнўни алии анаи исми лӣсу хубраи мҳзўФ эй лӣси ҳайни мноси ?лаам . Ва алксри шози шабиҳ болхтоء ъанд албсриину лами ирўаҳи сибўиаҳу Алхалӣлу алзии алайҳи алъамали алнсбу алрФъ . Ва қоли алохФш : ан « лоати ҳайни мнос » насбҳо бало , комаи тқўл : лои раҷули фии ?илдор ,у дахлати алтоءи ллтأнис . Ва қил : ҳай « ло » зайдати фӣҳо алтоءи кқўлҳм : рабу рабат ,у саму смт . Ва қил : алтоءи илҳқи бҳини кқўли алшоър :

و نصب «حِینَ» لانّ معنی لات لیس فنصب بلات کما ینصب بلیس، ای لیس الحین حین مناص. و یجوز «وَ لاتَ حِینَ» برفع النّون علی انه اسم لیس و خبره محذوف ای لیس حین مناص لهم. و الکسر شاذ شبیه بالخطاء عند البصریّین و لم یروه سیبویه و الخلیل و الّذی علیه العمل النصب و الرّفع. و قال الاخفش: انّ «لاتَ حِینَ مَناصٍ» نصبها بلا، کما تقول: لا رجل فی الدّار، و دخلت التّاء للتّأنیث. و قیل: هی «لا» زیدت فیها التّاء کقولهم: ربّ و ربّت، و ثمّ و ثمّت. و قیل: التّاء یلحق بحین کقول الشاعر:

Ва « алмнос » масдари нос , инўс , нўсоу мносо ,у ҳўи алФрору алҳрб , ибн аббос гуфт : кофарон дар ҳарби буқати азимат бо якдигар мегуфтанд : мносо , эй аҳрбўоу хзўои ҳзркм . Рӯзи бадари буқати нузули азоб ҳамчунин гуфтанд : мносо бигурезед ва ҳазар кунед .

و «المناص» مصدر ناص، ینوص، نوصا و مناصا، و هو الفرار و الهرب، ابن عباس گفت: کافران در حرب بوقت عزیمت با یکدیگر میگفتند: مناصا، ای اهربوا و خذوا حذرکم. روز بدر بوقت نزول عذاب همچنین گفتند: مناصا بگریزید و حذر کنید.

Раби Алъоламин бҷўоб эшон фармуд : лоати ҳайни мнос на ҷои ин суханаст ва на вақти гурез .

ربّ العالمین بجواب ایشان فرمود: لاتَ حِینَ مَناصٍ نه جای این سخن است و نه وقت گریز.

«у ъҷбўои أни ҷоءҳм » эй ман ани ҷоءҳм , « мунзар манеҳам » эй расӯли ман анФсҳму нсбҳм , яъне мҳмдои алайҳи алслоаҳу ассалом , астбъдўои ани икўн алнабӣ ман албшр .

«وَ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ» ای من ان جاءهم، «مُنْذِرٌ مِنْهُمْ» ای رسول من انفسهم و نسبهم، یعنی محمدا علیه الصلاة و السلام، استبعدوا ان یکون النبی من البشر.

«у қоли алкоФрўни ҳозои соҳири каззоб » исҳри аъиннои фии изҳори алмъҷзот , « каззоб » икзби алии аллоҳи анаи расӯла .

«وَ قالَ الْکافِرُونَ هذا ساحِرٌ کَذَّابٌ» یسحر اعیننا فی اظهار المعجزات، «کَذَّابٌ» یکذب علی اللَّه انه رسوله.

« أи ҷаъли алолҳаҳи إлҳои воҳдо » маънӣ « ҷаъл » ҳоҳнои саммӣу ҳукм . « إни ҳозои лшии ءи ъҷоб » эй аҷиби фии алнҳоиаҳу Киеви исъи алхлқи каллаами илоҳи воҳид ! алъҷибу алъҷоби воҳид , иқол : раҷули Кариму киром ,у тавилу тўол ,у аризу ъроз ,у ҷамилу ҷамол ,у қарибу қроб ,у кабӣру кбор ,у қади ишдди ллмболғаҳи Фиқол : ҷамолу ҳисону кбор , ва манеҳ қавла :у мкрўои мкрои кборо .

«أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً» معنی «جعل» هاهنا سمّی و حکم. «إِنَّ هذا لَشَیْ‌ءٌ عُجابٌ» ای عجیب فی النهایة و کیف یسع الخلق کلّهم اله واحد! العجیب و العجاب واحد، یقال: رجل کریم و کرام، و طویل و طوال، و عریض و عراض، و جمیل و جمال، و قریب و قراب، و کبیر و کبار، و قد یشدّد للمبالغة فیقال: جمّال و حسّان و کبّار، و منه قوله: وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبَّاراً.

Сабаби нузули ин ояти он буд ки чун умри хитоб босалом даромад мусулмонон шод шуданду кофарони бғоити андўҳгну ғамгини гаштанду кор баришон сахт шуду душвор , то валиди муғира ки меҳтару пери эшон буд фарои снодиду ашроф Қурайш гуфт ,у конўои хумсаи ъушри рҷло : бар бӯи толиби равед ва ӯро гўӣид : анати шихноу кбирноу қади илмати мо феъли ҳؤлоءи алсФҳоءи баннои Фрқўои ҷмъноу сФҳўои аҳломноу анои ҷӣноки лтқзии бинноу байни ибни ахик , понздаҳи мард аз ани снодиду ашрофи Қурайши бархестанд ва бар бӯ толиб шуданду бӯи толиби бемор буд , ӯро иёдат карданд он гуҳ гуфтанд : май бинӣ ки ин нодонону нокасони бмо чаҳ карданд ва мо бача рӯз раседем ? ҷамъи мо пароканда карданду перони моро ҳурмат бардоштанду худоёни моро хор карданд , акнӯн мо бар ту омадем ки сарвару меҳтари мо туеу тимор бар мо туе то ин бродрзодаҳи худро бихонӣу миёни моу ваии баростӣ ҳукм кунӣ , ӯ моро бо худоёни мо фурӯгузорад то мо вайро бхдоӣ вай фурӯгузорем , на ӯ моро ранҷоанд ва на мо ӯро рнҷоним , бӯи толиб кас фиристоду расӯлро ( с ) бихонад , расӯл худо омад ва бар болин вай бинишаст ,у бӯи толиби суханони эшон бо вай бигуфт . Расӯли аллоҳ ҷавоб дод ки : анмои адъўҳми илои калимаи воҳидаи имлкўни баҳои алъарабу тадайюни ?лаами баҳои алъҷми ман эшонро ки михўонм бар як калимаи михўонм то бидон бар арабу аҷам даст ёбанду халқи эшонро зер даст шаванд . Бӯ ҷаҳл гуфт : мо ҳаии лаки Фҳии лаку ъушри амсолҳо он чаҳ клмтаст ва чаҳ дархост бигӯ то муродати бидиҳеми ин ва даҳ чандин . Расӯл худоӣ фармуд : « тшҳдўни ани лои илоҳи алои аллоҳ » .

سبب نزول این آیت آن بود که چون عمر خطاب باسلام درآمد مسلمانان شاد شدند و کافران بغایت اندوهگن و غمگین گشتند و کار بریشان سخت شد و دشوار، تا ولید مغیره که مهتر و پیر ایشان بود فرا صنادید و اشراف قریش گفت، و کانوا خمسة عشر رجلا: بر بو طالب روید و او را گوئید: انت شیخنا و کبیرنا و قد علمت ما فعل هؤلاء السفهاء بنا فرّقوا جمعنا و سفّهوا احلامنا و انا جئناک لتقضی بیننا و بین ابن اخیک، پانزده مرد از ان صنادید و اشراف قریش برخاستند و بر بو طالب شدند و بو طالب بیمار بود، او را عیادت کردند آن گه گفتند: می‌بینی که این نادانان و ناکسان بما چه کردند و ما بچه روز رسیدیم؟ جمع ما پراکنده کردند و پیران ما را حرمت برداشتند و خدایان ما را خوار کردند، اکنون ما بر تو آمدیم که سرور و مهتر ما تویی و تیمار بر ما تویی تا این برادرزاده خود را بخوانی و میان ما و وی براستی حکم کنی، او ما را با خدایان ما فروگذارد تا ما وی را بخدای وی فروگذاریم، نه او ما را رنجاند و نه ما او را رنجانیم، بو طالب کس فرستاد و رسول را (ص) بخواند، رسول خدا آمد و بر بالین وی بنشست، و بو طالب سخنان ایشان با وی بگفت. رسول اللَّه جواب داد که: انما ادعوهم الی کلمة واحدة یملکون بها العرب و تدین لهم بها العجم‌ من ایشان را که میخوانم بر یک کلمه میخوانم تا بدان بر عرب و عجم دست یابند و خلق ایشان را زیر دست شوند. بو جهل گفت: ما هی لک فهی لک و عشر امثالها آن چه کلمت است و چه درخواست بگو تا مرادت بدهیم این و ده چندین. رسول خدای فرمود: «تشهدون ان لا اله الّا اللَّه».

Он бадбахтони бегонагон чун клмт шаҳодат шуниданд нФўри гаштанду бахшаму ғайзи бархестанду рафтанд ва мегуфтанд : « أи ҷаъли алолҳаҳи إлҳои воҳдо » май бинӣ ки чаҳ мегуяд , худоёнро бо яке оварад , як худои кори ҳамаи оламу ҳамаи халқ чун рост дорад , Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоёт .

آن بدبختان بیگانگان چون کلمت شهادت شنیدند نفور گشتند و بخشم و غیظ برخاستند و رفتند و میگفتند: «أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً» می‌بینی که چه میگوید، خدایان را با یکی آورد، یک خدای کار همه عالم و همه خلق چون راست دارد، فانزل اللَّه هذه الآیات.

Он гуҳи валиди муғира бо қавм мегуяд : « амшўо »у атркўои мҳмдо «у асбрўои алии олҳткм » эй алии ибодатҳо « إни ҳозо » яъне алтўҳид « лшии ءи ирод » эй ҳозои амри иридаҳ Муҳамад гуфтанд ин тавҳид чизеасту корӣ ки Муҳамад худ мехоҳад ва май бояд ки ӯро пеш шавад то моро зери даст худ кунад . Ва қил : « إни ҳозои лшии ءи ирод » эй ҳозои алостълоءу алтрФъу алрёсаҳи шайъи ءи иридаҳи кули аҳаду кули зии ҳама . Ва қил : « إни ҳозои лшии ءи ирод » банноу макри имкри ълино .

آن گه ولید مغیره با قوم میگوید: «امْشُوا» و اترکوا محمدا «وَ اصْبِرُوا عَلی‌ آلِهَتِکُمْ» ای علی عبادتها «إِنَّ هذا» یعنی التوحید «لَشَیْ‌ءٌ یُرادُ» ای هذا امر یریده محمد گفتند این توحید چیزی است و کاری که محمد خود میخواهد و می‌باید که او را پیش شود تا ما را زیر دست خود کند. و قیل: «إِنَّ هذا لَشَیْ‌ءٌ یُرادُ» ای هذا الاستعلاء و الترفع و الریاسة شی‌ء یریده کل احد و کل ذی همّة. و قیل: «إِنَّ هذا لَشَیْ‌ءٌ یُرادُ» بنا و مکر یمکر علینا.

« мо смънои бҳзо » эй бҳзои алзии иқўлаҳи Муҳамади ман алтўҳид « фии алмлаҳи алохраҳ » яъне алнсрониаҳи алтии ҳаии охири алмалики Фонҳми лои иўҳдўни бали иқўлўни солиси салоса . Ва қил : « фии алмлаҳи алохраҳ » эй фии замони Қурайшу динҳми алзии ҳам алайҳ . « إни ҳозои إлои ахтлоқ » кизбу аФтъоли ахтлқаҳи Муҳамади ман тлқоء нафса . « أи أнзли алайҳи аззикр » яъне :у анзли алайҳи алқуръону аътии алнбўаҳи ман бинноу лӣси ҳўи бокбрноу лои ашрФно , иқўлаҳи аҳли Маккаи ҳсдои Фоҷобҳми аллоҳи таъолӣ : бали ҳам фии шаки ман зикрии ваҳйӣу ваҳдониятӣ , эй анҳми лои икзбўнку локини ҷҳдўои оётӣ : бали лмои изўқўои азоб эй лами изўқўаҳи баъду сизўқўн .

«ما سَمِعْنا بِهذا» ای بهذا الّذی یقوله محمد من التوحید «فِی الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ» یعنی النصرانیة التی هی آخر الملک فانّهم لا یوحّدون بل یقولون ثالث ثلاثة. و قیل: «فِی الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ» ای فی زمان قریش و دینهم الّذی هم علیه. «إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ» کذب و افتعال اختلقه محمد من تلقاء نفسه. «أَ أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ» یعنی: و انزل علیه القرآن و اعطی النبوة من بیننا و لیس هو باکبرنا و لا اشرفنا، یقوله اهل مکة حسدا فاجابهم اللَّه تعالی: بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْ ذِکْرِی وحیی و وحدانیّتی، ای انهم لا یکذّبونک و لکن جحدوا آیاتی: بَلْ لَمَّا یَذُوقُوا عَذابِ ای لم یذوقوه بعد و سیذوقون.

Қоли қтодаҳ : ҳўи явми бадари ахбрҳми аллоҳ ба қабл ани икўн . Ва қил : лами изўқўои азобӣу луи зоқўаҳи лмои қолўои ҳозои алқўл .

قال قتادة: هو یوم بدر اخبرهم اللَّه به قبل ان یکون. و قیل: لم یذوقوا عذابی و لو ذاقوه لمّا قالوا هذا القول.

« أми ъндҳми хзоӣни раҳмаи рбк » алрҳмаҳи фии ҳзаҳи алоиаҳ ки фии қавла : أи ҳам иқсмўни раҳмати рбки маънои ҳумои алрсолаҳ , иқўли таъолӣ : أи ъндҳми мафотеҳи алнбўаҳи Фиътўнҳои ман ишоء . Ва қил : « хзоӣни раҳмаи рбк » эй илми рбки фаҳми иълмўни алии ман инзли ваҳии рбк « алъзиз » фии малака « алўҳоб » лмни ишоءи мо ишоء .

«أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَحْمَةِ رَبِّکَ» الرحمة فی هذه الآیة که فی قوله: أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ معنا هما الرسالة، یقول تعالی: أ عندهم مفاتیح النبوّة فیعطونها من یشاء. و قیل: «خَزائِنُ رَحْمَةِ رَبِّکَ» ای علم ربک فهم یعلمون علی من ینزل وحی ربک «الْعَزِیزِ» فی ملکه «الْوَهَّابِ» لمن یشاء ما یشاء.

« أми ?лаами малики алсмоўоту алأрз ва мо бинҳмо » ФиФълўни мо ишоءўни ман алои ътоءу алмнъ , эй лӣси ?лаами злку Киеви итҷосрўни алии адоватӣ вале малики алсмоўоту аларз ва мо бинҳмо , сами қол : « Флиртқўои фии алأсбоб » яъне ани имлкўои алсмоءи Флисъдўои илоҳоу лиأтўои минҳои болавҳии илои ман ихторўн . Ва ҳозои амри тавбиху тъҷиз . Ва асбоби алсмўоти абвобҳо .

«أَمْ لَهُمْ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما» فیفعلون ما یشاءون من الا عطاء و المنع، ای لیس لهم ذلک و کیف یتجاسرون علی عداوتی ولی ملک السماوات و الارض و ما بینهما، ثم قال: «فَلْیَرْتَقُوا فِی الْأَسْبابِ» یعنی ان یملکوا السماء فلیصعدوا الیها و لیأتوا منها بالوحی الی من یختارون. و هذا امر توبیخ و تعجیز. و اسباب السمّوات ابوابها.

Қоли зуҳайри бен абии слмӣ :

قال زهیر بن ابی سلمی:

Ва ман ҳоби асбоби алмноёи инлнаҳ

و من هاب اسباب المنایا ینلنه

Ва луи роми асбоби алсмоءи бисил ам

و لو رام اسباب السماء بسلّم‌

« ҷанд мо ҳнолк » эй ҳؤлоءи аллазӣнаи иқўлўни ҳозои алқўл : « ҷанд мо ҳнолк » ва « мо » салаи мҳзўм , эй мақҳури мағлуб « ман алأҳзоб » эй ман ҷумлаи алоҳзоби аллазӣнаи итҳзбўни алейк явми бадару иҳзмўни алҳзби алҷнди алмтҳзбўни алии ман ъдоҳм . Тқўли ҳизбати алейк алоҳзоб , эй ҳиҷти алейк алоъдоء . Ва қил : « ман алأҳзоб » эй ҳам ман алқрўни алмозиаҳи аллазӣнаи тҳзбўоу тҷмъўои алии алонбёءи болткзиби Фқҳрўоу аҳлкўо . Ва қил : « алоҳзоб » ҳоҳнои Иблису атбоъа . Нузули ин оя ба Макка буду вуқуъи ин ҳолати рӯзи бадар буд ва « ҳнолк » ишоратаст бурузи бадару бмсоръи қавм , хулоса маънӣ онаст ки куффори Макка ҳизбӣанд аз аҳзоби Иблису атбоъи ваии сипоҳӣ аз сипоҳҳои пешини душманони пайғомбарон ки бар пайғомбарон ҷамъ омаданд ва эшонро дурӯғ зан гирифтанд то ҳамаи мақҳуру мағлуби гаштанд ва ҳалок шуданд , ӣнони ҳам чунон бар душмании ту ҷамъ оянд рӯзи бадару боз шикаста шаванд мағлубу мақҳур , ҳамонаст ки ҷой дигар фармуд « сиҳзми алҷмъу иўлўни алдбр » .

«جُنْدٌ ما هُنالِکَ» ای هؤلاء الذین یقولون هذا القول: «جُنْدٌ ما هُنالِکَ» و «ما» صلة مهزوم، ای مقهور مغلوب «مِنَ الْأَحْزابِ» ای من جملة الاحزاب الذین یتحزّبون علیک یوم بدر و یهزمون الحزب الجند المتحزبون علی من عداهم. تقول حزّبت علیک الاحزاب، ای هیجت علیک الاعداء. و قیل: «مِنَ الْأَحْزابِ» ای هم من القرون الماضیة الّذین تحزّبوا و تجمعوا علی الانبیاء بالتکذیب فقهروا و اهلکوا. و قیل: «الاحزاب» هاهنا ابلیس و اتباعه. نزول این آیه به مکه بود و وقوع این حالت روز بدر بود و «هُنالِکَ» اشارت است بروز بدر و بمصارع قوم، خلاصه معنی آنست که کفّار مکه حزبی‌اند از احزاب ابلیس و اتباع وی سپاهی از سپاههای پیشین دشمنان پیغامبران که بر پیغامبران جمع آمدند و ایشان را دروغ زن گرفتند تا همه مقهور و مغلوب گشتند و هلاک شدند، اینان هم چنان بر دشمنی تو جمع آیند روز بدر و باز شکسته شوند مغلوب و مقهور، همانست که جای دیگر فرمود «سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ».

Сами қоли таъолии мъзёи лнбиаҳ ( с ) : кизбати қиблаам эй қабл аҳли Макка « қавми Нӯҳу оду фиръавн » яъне фиръавни Мӯсо « зўи алأўтод » эй зўи алмалики алшдиди алсобту алқўаҳу албтш , ман қавли алъараб : ҳам фии ъзи собити алоўтод , эй доими шадид . Ва қили зўи алҷнўду алҷмўъи алксираҳ , яъне анҳми конўои иқўўни амрау ишддўни малакаи комаи иқўии алўтди алшии ء . Ва қил : ародўои аўтоди алхёму канти фӣҳо касӣра . Қоли ибни аббосу Муҳамади бен каъб : « зўи алأўтод » эй зўи алأбниаҳи алмҳкмаҳу злки ана банӣ абнияи тавилаи маҳкамаи сорти колоўтоди ттўли бқоӣҳо ва саботҳо . Ва қоли алклбӣу мақотил : « алоўтод » ҷамъи алўтд ,у канти ?лаи аўтоди иъзби анноси алайҳои факони азои ғазаби алии аҳади мадаи мстлқёи байни арбаъаи аўтоди иъзби аннос алайҳо шуд кули яду кул раҷул манеҳ илои сорӣау кони кзлки фии алҳўоءи байни алсмоءу аларз ҳатто имўт . Ва қоли муҷоҳиду мақотили бен ҳён : кони имди алрҷли мстлқёи алии аларзи сами итди идиаҳу рҷлиаҳу раъсаи алии аларзи болأўтоду ирсли алайҳи алъқорбу алҳаёт . Ва қоли қтодаҳу ътоء : канти ?лаи аўтоду Арасону млоъби илъби алайҳи байни идиаҳ .

ثم قال تعالی معزّیا لنبیّه (ص): کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ ای قبل اهل مکه «قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ» یعنی فرعون موسی «ذُو الْأَوْتادِ» ای ذو الملک الشدید الثابت و القوّة و البطش، من قول العرب: هم فی عزّ ثابت الاوتاد، ای دائم شدید. و قیل ذو الجنود و الجموع الکثیرة، یعنی انهم کانوا یقوّون امره و یشدّدون ملکه کما یقوّی الوتد الشی‌ء. و قیل: ارادوا اوتاد الخیام و کانت فیها کثیرة. قال ابن عباس و محمد بن کعب: «ذُو الْأَوْتادِ» ای ذو الأبنیة المحکمة و ذلک انه بنی ابنیة طویلة محکمة صارت کالاوتاد تطول بقائها و ثباتها. و قال الکلبی و مقاتل: «الاوتاد» جمع الوتد، و کانت له اوتاد یعذب الناس علیها فکان اذا غضب علی احد مدّة مستلقیا بین اربعة اوتاد یعذّب الناس علیها شدّ کلّ ید و کلّ رجل منه الی ساریة و کان کذلک فی الهواء بین السماء و الارض حتی یموت. و قال مجاهد و مقاتل بن حیان: کان یمدّ الرجل مستلقیا علی الارض ثمّ یتد یدیه و رجلیه و رأسه علی الارض بالأوتاد و یرسل علیه العقارب و الحیّات. و قال قتاده و عطاء: کانت له اوتاد و ارسان و ملاعب یلعب علیه بین یدیه.

«у самуд » ва ҳам қавми солеҳ . Қоли ибни аббос : ани қавми солеҳи омнўо ба Флмои моти солеҳи рҷъўои баъдаи ани алоямони Фоҳёи аллоҳи солҳоу баъсаи илайҳами Фоълмҳми анаи солеҳи Фкзбўаҳи Фотоҳми болноқаҳи Фкзбўаҳи Фъқрўҳои Фоҳлкҳми аллоҳ . «у қавми лут »у қоли муҷоҳид . Конўои арбъи моӣаҳи алифи байти фии кули байти ъушра . Ва қоли ътоء : мо ман аҳади ман алонбёءи алои иқўми маъааи явми алқимаҳи қавми ман умматаи алои лути ?фонаи иқўми вҳдаҳ . «у أсҳоби алأикаҳ » кзбўои шъибо . Ва қил : ҳам асҳоби алрси аизои иأтўни фии алсиФи алрсу иъўдўни фии алштоءи илои алоикаҳ « أўлӣки алأҳзоб » эй аҳзоби алшётини болмўолоаҳ . Ва қил : « أўлӣки алأҳзоб » аллазӣнаи тҳзбўои алии алонбёءи болъдоўаҳ , фоилам ё Муҳамади ани мушрикии Қурайши ҳизби ман ҳؤлоءи алоҳзоб .

«وَ ثَمُودُ» و هم قوم صالح. قال ابن عباس: انّ قوم صالح آمنوا به فلما مات صالح رجعوا بعده عن الایمان فاحیا اللَّه صالحا و بعثه الیهم فاعلمهم انه صالح فکذّبوه فاتاهم بالنّاقة فکذّبوه فعقروها فاهلکهم اللَّه. «وَ قَوْمُ لُوطٍ» و قال مجاهد. کانوا اربع مائة الف بیت فی کلّ بیت عشرة. و قال عطاء: ما من احد من الانبیاء الّا یقوم معه یوم القیمة قوم من امّته الّا لوط فانه یقوم وحده. «وَ أَصْحابُ الْأَیْکَةِ» کذّبوا شعیبا. و قیل: هم اصحاب الرس ایضا یأتون فی الصیف الرس و یعودون فی الشتاء الی الایکة «أُولئِکَ الْأَحْزابُ» ای احزاب الشیاطین بالموالاة. و قیل: «أُولئِکَ الْأَحْزابُ» الذین تحزّبوا علی الانبیاء بالعداوة، فاعلم یا محمد ان مشرکی قریش حزب من هؤلاء الاحزاب.

« إни кули إлои кизби алрсл » эй мо кули алои кизби алрсл , « Фҳқи уқоб » эй ваҷаби уқобӣ ва назул баҳами азобӣ .

«إِنْ کُلٌّ إِلَّا کَذَّبَ الرُّسُلَ» ای ما کل الّا کذب الرسل، «فَحَقَّ عِقابِ» ای وجب عقابی و نزل بهم عذابی.

« ва мо инзр » эй мо интзр « ҳؤлоء » яъне куффори Макка ,у алмънии илҳқҳми лҳўқи алмнтзру ани конўои лои итўқъўн , « إлои сиҳаҳи воҳида »у ҳаии алнФхаҳи алаввалии нафхаи алФзъ , « мо лҳои ман Фўоқ » қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : « Фўоқ » бзми алФоء ,у қрأи алохрўни бФтҳҳо ,у ҳумои луғатон , болФтҳи лғаҳи Қурайшу болзм лғаҳ темем ,у алмънӣ : молҳо ман руҷӯъу мард , эй мо ирди злки алсўти Фикўни лҳои руҷӯъ . Ва қил : молҳо назарау лои маснавӣа , эй тлки алсиҳаҳи алтии ҳаии меоди ъзобҳми азои ҷоءти ламтараду лами тасарруф . Ва қил : алФўоқи болФтҳи алоФоқаҳу алФўоқи болзми мо байни алҳлбтин , эй алъзоби лои имҳлҳми бзлки алқдри алисир .

«وَ ما یَنْظُرُ» ای ما ینتظر «هؤُلاءِ» یعنی کفار مکة، و المعنی یلحقهم لحوق المنتظر و ان کانوا لا یتوقعون، «إِلَّا صَیْحَةً واحِدَةً» و هی النفخة الاولی نفخة الفزع، «ما لَها مِنْ فَواقٍ» قرأ حمزة و الکسائی: «فواق» بضمّ الفاء، و قرأ الآخرون بفتحها، و هما لغتان، بالفتح لغة قریش و بالضم لغة تمیم، و المعنی: مالها من رجوع و مردّ، ای ما یردّ ذلک الصوت فیکون لها رجوع. و قیل: مالها نظرة و لا مثنویة، ای تلک الصیحة الّتی هی میعاد عذابهم اذا جاءت لم تردّ و لم تصرف. و قیل: الفواق بالفتح الافاقة و الفواق بالضم ما بین الحلبتین، ای العذاب لا یمهلهم بذلک القدر الیسیر.

«у қолўои рбнои аҷҷали лнои қтно » ҳозои қавли алнзри бен алҳорси бен ъалқамаи бен клдаҳи алхзоъии кони ман шётинҳм ва назул фии шаънаи фии алқуръони бзъи ъушраи оя ,у ҳўи алзии қол : « Фأмтри ълинои ҳаҷҷораи ман алсмоء »у алқти алску ҳўи алҳзи ахзи ман алқту ҳўи алқтъ , Фолқти фии аласли алнсиби алмқтўъ . Фқили ллктоби алзии иктби ллрҷли бнсибаҳи алқт ,у алмънӣ : аҷҷали лнои нсибнои алмқтўъи ман алъзоб . Ва қоли алклбӣ : лмои нзлт : « Фأмои ман أўтии китобаи биминаҳ » «у أмои ман أўтии китобаи бшмолаҳ » қолаи астҳзоء : аҷҷали лнои ктобнои фии алднё « қабл явми алҳсоб » .

«وَ قالُوا رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا» هذا قول النضر بن الحارث بن علقمة بن کلدة الخزاعی کان من شیاطینهم و نزل فی شأنه فی القرآن بضع عشرة آیة، و هو الذی قال: «فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ» و القطّ الصّک و هو الحظّ اخذ من القطّ و هو القطع، فالقطّ فی الاصل النصیب المقطوع. فقیل للکتاب الذی یکتب للرّجل بنصیبه القطّ، و المعنی: عجّل لنا نصیبنا المقطوع من العذاب. و قال الکلبی: لمّا نزلت: «فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ» «وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ» قاله استهزاء: عجّل لنا کتابنا فی الدّنیا «قَبْلَ یَوْمِ الْحِسابِ».

« асбри алии мо иқўлўну азкри ъбднои Довӯд » эй асбри алии азии қўмки Фонки мбтлии бзлки комаи сабри соири алонбёءи алии мо абтлитҳм ба , сами иддааму бдأи бдоўди алайҳи ассаломи Фқол : «у азкри ъбднои Довӯди зои алأид » эй зои алқўаҳи фии алъбодаҳи кони исўми иўмоу иФтри иўмоу злкашад алсўму кони иқўми аллили калла .

«اصْبِرْ عَلی‌ ما یَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنا داوُدَ» ای اصبر علی اذی قومک فانک مبتلی بذلک کما صبر سائر الانبیاء علی ما ابتلیتهم به، ثم عدّهم و بدأ بداود علیه السلام فقال: «وَ اذْکُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَیْدِ» ای ذا القوّة فی العبادة کان یصوم یوما و یفطر یوما و ذلک اشد الصوم و کان یقوم اللیل کله.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани аҳби алсёми илои аллоҳи савми Довӯду аҳби алслоаҳи илои аллоҳи салоаи Довӯду кони исўми иўмоу иФтри иўмоу кони иноми нисфи аллилу иқўми сулсау иноми сдсаҳ » .

قال رسول اللَّه (ص): «انّ احبّ الصیام الی اللَّه صوم داود و احبّ الصلاة الی اللَّه صلاة داود و کان یصوم یوما و یفطر یوما و کان ینام نصف اللیل و یقوم ثلثه و ینام سدسه».

Ва қил : зои алқўаҳи фии алмалик . Ва қил : фии алҳрб . « إнаҳи أўоб » рҷоъи илои аллоҳи ъзу ҷли болтўбаҳи ани кули мо икраҳ . Ва қил : мутӣъ . Ва қил : мсбҳи блғаҳи алҳбшаҳ .

و قیل: ذا القوّة فی الملک. و قیل: فی الحرب. «إِنَّهُ أَوَّابٌ» رجّاع الی اللَّه عزّ و جل بالتوبة عن کلّ ما یکره. و قیل: مطیع. و قیل: مسبّح بلغة الحبشة.